Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00478 010638 7486610 na godz. na dobę w sumie
Naruszenie prywatności osób publicznych przez prasę - ebook/pdf
Naruszenie prywatności osób publicznych przez prasę - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 624
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-1905-8 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
W książce przedstawiono: o propozycję konstrukcji prawa do prywatności, o pojęcie osoby publicznej i warunki kwalifikowania jednostki do kategorii osób publicznych, o zakres obowiązywania ochrony prywatności w odniesieniu do osób publicznych, o najczęściej występujące naruszenia prywatności osób publicznych, o sposób rozstrzygania konfliktu: wolność wypowiedzi a prawo do prywatności, o otwarty katalog okoliczności wyłączających bezprawność działania prasy w przypadku ingerencji w prywatność osób publicznych, o granice dozwolonej ingerencji prasy w prywatność osób publicznych.
Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

Wprowadzenie Analiza problematyki naruszeń prywatności osób publicznych przez prasę jest szczególnie doniosła w dobie społeczeństwa opanowanego przez nowoczesne, globalne technologie. Prawo do prywatności i jego ochro- na jest współczesnym, trudnym, a jednocześnie ciekawym i intrygują- cym problemem. Współczesnym, gdyż rozwój techniki, w szczególności w odniesieniu do zbierania, przetwarzania i rozpowszechniania informa- cji oznacza, że ingerencja w ludzką prywatność jest coraz bardziej sku- teczna. Problem jest bardzo trudny, ponieważ wymaga solidnej analizy z punktu widzenia różnych dziedzin prawa. Jest ciekawy i intrygujący, gdyż ochrona prywatności obejmuje proces podejmowania wysiłków w celu osiągnięcia równowagi pomiędzy dwoma konkurującymi intere- sami, a mianowicie poszanowaniem dla ludzkiej osobowości i jednocześ- nie zagwarantowaniem wolności wypowiedzi. Napięcie pomiędzy tymi rywalizującymi ze sobą dobrami jest szczególnie wyraziste w przypadku działalności prasy. Tematem rozprawy jest naruszenie prywatności osób publicznych przez prasę. Sformułowanie tematu wynikało z zamierzeń badawczych, a mianowicie przedstawienia z jednej strony konstrukcji prawa do prywat- ności, zakresu ochrony tego prawa w odniesieniu do osób publicznych, z drugiej zaś – fundamentalnego prawa prasy do wolności wypowiedzi i granic dozwolonej ingerencji prasy w prywatność osób publicznych. Naukowe opracowanie problematyki objętej tematem rozprawy staje się szczególnie istotne w dobie rozwoju Internetu i nowych, globalnych tech- nologii, jak również stale wzrastających zagrożeń i naruszeń tego dobra przez media. Zbadano wiele głośnych przypadków naruszenia prywatno- ści znanych postaci życia publicznego, jak księżnej Karoliny z Monako, zagranicznych gwiazd filmowych takich, jak Michael Douglas i Catherine Zeta-Jones, czy polskich sławnych artystów – na przykład Edyty Górniak 17 Wprowadzenie czy Grażyny Szapołowskiej. Przeanalizowano problematykę wyznaczenia granic pomiędzy sferą życia publicznego a prywatnego, jak również granic dozwolonej krytyki prasowej w odniesieniu do przywódców politycznych, takich jak: Tony Blair czy Gerhard Schröder. Zainteresowanie przedstawicieli doktryny, w szczególności w USA, tematyką prawa do prywatności stale wzrasta. W Polsce dopiero w ostat- nich latach dostrzega się znacznie więcej publikacji na temat prywatności w różnych jej aspektach. Temat rozprawy nie był przedmiotem rozważań w prawniczej literaturze naukowej. Wiele zagadnień objętych rozprawą nie było podejmowanych przez przedstawicieli polskiej doktryny ani nie było przedmiotem analizy ze strony judykatury. Naukowe opracowanie niniejszej rozprawy wymagało sięgnięcia w szerokim zakresie do dorobku literatury zagranicznej i orzecznictwa sądowego. W rozprawie przedstawiono poszcze- gólne zagadnienia na zasadzie analizy prawno-porównawczej ustawodaw- stwa polskiego i najbardziej reprezentatywnych ustawodawstw systemu pra- wa kontynentalnego na przykładzie Niemiec i Francji oraz systemu prawa zwyczajowego na przykładzie przede wszystkim USA i Wielkiej Brytanii. Celem rozprawy jest przede wszystkim stworzenie konstrukcji prawa do prywatności i wskazanie granic dozwolonej ingerencji prasy w prywatność osób publicznych. Jego realizacja wymagała skorzystania z dorobku zagranicznej doktryny i judykatury z uwagi na stosunkowo niewielką liczbę opracowań naukowych dotyczących problematyki prawa do prywatności w Polsce, jak i skromnego dorobku judykatury. Zadania, jakie postawiono niniejszej rozprawie sprowadzają się do: – zaproponowania konstrukcji prawa do prywatności, – sprecyzowania pojęcia „osoba publiczna” i warunków kwalifikowania jednostki do kategorii osób publicznych, – określenia zakresu obowiązywania ochrony prywatności w odniesieniu – przedstawienia najczęściej występujących naruszeń prywatności osób – wskazania sposobu rozstrzygania konfliktu: wolność prasy a prawo do do osób publicznych, publicznych przez prasę, prywatności, – sformułowania otwartego katalogu okoliczności wyłączających bezpraw- ność działania prasy w przypadku ingerencji w prywatność osób pub- licznych, – wyznaczenia granic dozwolonej ingerencji prasy w prywatność osób publicznych. 18 Tezy główne rozprawy przedstawiają się następująco: 1. Prawo do prywatności stanowi kategorię nadrzędną obejmującą otwarty katalog praw podmiotowych. 2. Nie jest potrzebne formułowanie definicji normatywnej prawa do pry- Wprowadzenie watności. 3. Osobą publiczną jest osoba wykonująca działalność publiczną, w szcze- gólności pełniąca funkcje publiczne, jak również wykonująca mandat zaufania publicznego. 4. Osobom publicznym przysługuje węższy zakres prawa do ochrony prywatności niż osobom prywatnym. 5. Możliwe jest wskazanie kryteriów ingerencji prasy w prywatność osób 6. Ochrona sfery intymności osób publicznych nie ma charakteru ab- publicznych. solutnego. 7. Zasadnym jest ustawowe unormowanie otwartego katalogu najczęściej występujących naruszeń prawa do prywatności. 8. Działanie dziennikarza w obronie uzasadnionego interesu publicz- nego nie stanowi samoistnej, samodzielnej okoliczności wyłączającej bezprawność. 9. Granice dopuszczalnej krytyki prasowej w odniesieniu do osób peł- niących funkcje publiczne są szersze niż w stosunku do zwykłych obywateli. Tak zakreślony cel pracy nie pozostaje bez wpływu na jej układ. Rozprawa składa się z ośmiu rozdziałów, które z merytorycznego punktu widzenia można podzielić na dwie części. Pierwsza część, obej- mująca rozdziały od 1 do 3 – stanowi część ogólną, w której rozważone zostały zagadnienia dotyczące prawa do prywatności w ogólności. Na- tomiast druga – obejmująca rozdziały od 4 do 7 – to część szczegóło- wa, w której dokonano analizy prawa do prywatności osób publicznych i naruszeń tego prawa przez prasę. Część ogólna dotyczy konstrukcji prawa do prywatności. W rozdziale pierwszym przedstawiono genezę prawa do prywatności poczynając od powstania koncepcji i rozwoju prawa do prywatności w USA, poprzez dłu- gi okres nieuznawania prawa do prywatności w Wielkiej Brytanii, kończąc na genezie i rozwoju tego prawa w Polsce i w wybranych państwach syste- mu prawa stanowionego. W następnym rozdziale zostały przedstawione różne koncepcje dotyczące pojęcia prywatności w świetle poglądów przed- stawicieli doktryny polskiej i zagranicznej, jak również pojęcie prywatno- 19 Wprowadzenie ści na gruncie orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka. W ramach sfery prywatności wyodrębniono poszczególne sfery – w zależ- ności od zakresu przyznawanej ochrony prawnej (skorzystano przy tym w szczególności z bogatego dorobku doktryny niemieckiej dotyczącego teorii sfer). Dokonanie takiego podziału powinno ułatwić sądom kwali- fikację określonych okoliczności do sfery życia prywatnego i intymnego. Te dwie sfery składają się na kategorię nadrzędną w postaci sfery pry- watności. Następnie przeanalizowano zagadnienie podmiotu prawa do prywatności, z uwzględnieniem wyrażenia „osoba zainteresowana”, uży- tego przez ustawodawcę w ustawie Prawo prasowe. Przedstawiono cha- rakter prawa do prywatności na gruncie polskiej i zagranicznej doktryny i judykatury. Znacznie rozbudowano koncepcję prawa do ochrony sfery intymności jednostki omawiając w szczególności jej pojęcie i charaktery- stykę oraz okoliczności życia jednostki objęte tą sferą. Rozdział trzeci rozprawy poświęcono problematyce treści prawa do prywatności. Najpierw przedstawiono przedmiot i treść tego prawa na gruncie francuskiej i niemieckiej doktryny i judykatury, następnie w świet- le Europejskiego Trybunału Praw Człowieka. Analiza orzecznictwa sądów polskich pozwoliła na skonstruowanie katalogu okoliczności objętych sferą życia prywatnego, a w konsekwencji na przedstawienie strony negatywnej prawa do prywatności. Druga część rozprawy – to część szczegółowa, która dotyczy prawa do prywatności osób publicznych i naruszeń tego prawa przez prasę. W rozdziale czwartym dokonano analizy pojęcia „osoba publiczna”, omó- wiono pojęcie i rodzaje osób publicznych w świetle zagranicznej doktry- ny i judykatury. Zaproponowano konstrukcję tego pojęcia w rozumieniu art. 14 ust. 6 prawa prasowego i wskazano kryteria kwalifikacji jednostki do kategorii osób publicznych. Przedstawiono modele prawa do ochro- ny prywatności osób publicznych w systemie common law i w systemie prawa kontynentalnego. Przeanalizowano stanowisko Trybunału Konsty- tucyjnego, Sądu Najwyższego oraz innych sądów polskich i skonstruo- wano autorski model prawa do ochrony prywatności osób publicznych. W kolejnym rozdziale wskazano na sposoby naruszenia prywatności przez prasę w USA, z uwzględnieniem naruszeń spowodowanych używaniem przez dziennikarzy nowych technik zbierania informacji. Przedstawiono in- stytucje prawne ochrony prywatności w Wielkiej Brytanii przed i po wejściu w życie Human Rights Act, koncentrując się na analizie spraw dotyczących naruszenia prywatności osób publicznych z ostatnich lat. 20 Wprowadzenie Rozdział piąty został poświęcony problematyce sposobów rozstrzy- gania konfliktu: wolność prasy a prawo do ochrony prywatności w wy- branych państwach systemu prawa zwyczajowego, kontynentalnego, jak również w prawie polskim. Zagadnienie to nie było w zasadzie anali- zowane w polskiej doktrynie i w orzecznictwie. Przedstawiono kryteria rozstrzygania tego konfliktu korzystając również z orzecznictwa Europej- skiego Trybunału Praw Człowieka. W kolejnym rozdziale sformułowano katalog najważniejszych okoliczności wyłączających bezprawność działa- nia prasy wkraczającej w prywatność osób publicznych. Rozdział ostatni dotyczy wskazania kryteriów ustalania granic dozwolonej ingerencji prasy w prywatność osób publicznych. W pracy wykorzystano dorobek orzecznictwa Europejskiego Try- bunału Praw Człowieka. Niewątpliwie najważniejszym dokumentem w dziedzinie praw człowieka, w tym prawa do prywatności jest Euro- pejska Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wol- ności. Konwencja została przyjęta na posiedzeniu Komitetu Ministrów Rady Europy w Rzymie 4 listopada 1950 r., a weszła w życie 3 września 1953 r. Polska ratyfikowała ją 15 grudnia 1992 r., zaś dokument ratyfi- kacyjny został złożony Sekretarzowi Generalnemu Rady Europy w dniu 19 stycznia 1993 r. Rząd polski uznał kompetencje Europejskiej Komisji i Europejskiego Trybunału Praw Człowieka począwszy od dnia 1 maja 1993 r. w zakresie skarg odnoszących się do faktów mających miejsce po 1 kwietnia 1993 r.1. Trybunał ma kompetencję prowadzenia spraw od samego początku, a więc badania faktów, rozstrzygania o dopuszczalności skargi, jak również wydawania ostatecznych orzeczeń (Komisja działała do dnia 31 października 1999 r. i zajmowała się sprawami wniesionymi przed wejściem w życie Protokołu 11 do Konwencji). W ten sposób Trybu- nał stanowi kolejną instancję kompetentną do rozstrzygania o naruszeniu praw podstawowych, w tym prawa do ochrony prywatności. Wprowadzenie ochrony prywatności do katalogu praw fundamen- talnych ma doniosłe znaczenie przede wszystkim w stosunkach państwo- jednostka, tworząc konieczny standard normatywny, który musi znaleźć odzwierciedlenie w obowiązującym ustawodawstwie danego państwa. Wymaga podkreślenia, że ma on – co najmniej pośrednio – istotne zna- 1 Zob. m.in. Prawa człowieka. Wybór źródeł, oprac. K. Motyka, Lublin 2001, s. 44; M. Sykulska, Sądowe mechanizmy ochrony praw jednostki (w:) Ochrona praw jednostki, red. Z. Brodecki, Warszawa 2004, s. 422 i n. Na temat cech traktatów chroniących prawa człowieka zob. Prawa człowieka w XXI w. – wyzwania dla ochrony prawnej. Ogólnopolska Konferencja Prawnicza Radziejowice, 21–22 czerwca 2004 r., red. C. Mik, Toruń 2005, s. 12 i n. 21 Wprowadzenie czenie dla stosunków horyzontalnych w relacjach pomiędzy samymi jed- nostkami2. Wydane przez Trybunał orzeczenie skutkujące w stosunkach państwo-jednostka nie znajduje wprawdzie bezpośredniego przełożenia na stosunki pomiędzy jednostkami w płaszczyźnie prawa wewnętrznego3, jednakże postanowienia Konwencji, jak i orzecznictwo Trybunału służą jako pomocnicze wskazówki interpretacyjne dla określenia treści i zakre- su praw podstawowych. Gwarancje ochrony prywatności udzielane przez normy konwencyjne dotyczą całego obszaru sfery życia prywatnego, dlate- go też państwo jest zobowiązane do stworzenia takiego systemu ochrony praw jednostki, który gwarantuje poszanowanie prywatności nie tylko przed ingerencjami państwa, lecz również innych jednostek4. Rozpoznanie i analiza problematyki naruszeń prywatności osób pub- licznych przez prasę wymagały zastosowania kilku metod badawczych. Poza podstawową dla prac prawniczych metodą analizy formalno-dogma- tycznej, w najszerszym zakresie skorzystano z metody prawno-porównaw- czej. Metoda ta pozwoliła przedstawić różne modele prawa do ochrony prywatności osób publicznych i naruszeń tego prawa przez prasę na pod- stawie rozwiązań najbardziej reprezentatywnych państw systemu prawa zwyczajowego (USA i Wielka Brytania) i systemu prawa kontynentalnego (Niemcy, Francja i Polska). Umożliwiła ona przede wszystkim dostrzeżenie zasadniczych różnic pomiędzy systemem common law a prawem kontynen- talnym w podejściu do zakresu przysługującego osobom publicznym pra- wa do ochrony prywatności. W rozprawie wykorzystano również metodę historyczną, która pozwoliła na przedstawienie genezy prawa do prywat- ności poczynając od USA, które uznaje się za kolebkę tego prawa, a kończąc na uznaniu tego prawa przez polską doktrynę i judykaturę. Rozwój prawa do prywatności w Polsce przebiegał podobnie jak w innych państwach, tzn. jego rozwój został zainicjowany przez przedstawicieli doktryny, a w ślad za nimi podążyło orzecznictwo. W rozprawie została jedynie zasygnalizowana problematyka naru- szenia prywatności w Internecie. Objętość rozprawy nie pozwalała usto- sunkować się do wielu zagadnień, w szczególności rozważenia pojęcia Internetu, jego kwalifikacji prawnej, zagadnień dotyczących odpowiedzial- 2 Por. M. Safjan, Prawo do ochrony życia prywatnego (w:) Podstawowe prawa jednostki i ich sądowa kontrola, red. L. Wiśniewski, Warszawa 1997, s. 130. 3 Por. A. Jasińska, Europejska Konwencja Praw Człowieka a prawo krajowe: Niemiecki Federalny Sąd Konstytucyjny o zakresie związania orzeczeniami Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, Radca Prawny 2005, nr 1, s. 8. 4 M. Safjan, Prawo do ochrony życia prywatnego ... s. 131. 22 Wprowadzenie ności. Gwałtowny rozwój środków masowego komunikowania powoduje, że nasilają się przypadki naruszania dóbr osobistych, w tym prawa do prywatności osób publicznych w Internecie. Badania prowadzone w USA i w Europie dowodzą, że użytkownicy Internetu obawiają się, że ich za- chowania w sieci mogą być nadzorowane dla celów komercyjnych, jak również z innych pobudek. W im większym stopniu wkraczają w życie społeczne sieci komputerowe, tym bardziej wzrasta skala tego niebezpie- czeństwa5. Szczególnie dużo problemów wiąże się z użytkowaniem poczty elektronicznej. Tak zwany e-mail stał się w ostatnich latach najbardziej powszechnym sposobem użytkowania Internetu. Niewątpliwie, istnieje potrzeba dostosowania przepisów ustawy Pra- wo prasowe do nowego medium, którym jest Internet. Definicja prasy zawarta w art. 7 ust. 2 pkt 1 ustawy Prawo prasowe6 jest anachroniczna i nie uwzględnia odmienności Internetu od „tradycyjnej prasy”. Do uzna- nia Internetu za prasę może skłaniać druga część definicji stosownie do której: prasą są także wszelkie istniejące i powstające w wyniku postępu technicznego środki masowego przekazywania, w tym także rozgłośnie oraz tele- i radiowęzły zakładowe, upowszechniające publikacje periodycz- ne za pomocą druku, wizji, fonii lub innej techniki rozpowszechniania. W świetle obowiązujących przepisów Internet byłby prasą, gdyby sta- nowił środek masowego przekazywania, który służy przede wszystkim upowszechnianiu publikacji periodycznych. Można uznać, że regularnie rozpowszechniane w Internecie biuletyny, czasopisma – bez względu na to, czy stanowią one wersję lub kopię prasy drukowanej – są prasą w rozumieniu ustawy7. Rozprawa nie obejmuje zagadnienia odpowiedzialności cywilnej z tytułu naruszeń prawa do prywatności osób publicznych przez prasę. Jest to ogromny obszar wymagający odrębnego naukowego opracowania. Szczególnie istotna i wymagająca pogłębionej analizy jest problematyka zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę, a w szczególności: rozważenia pojęcia krzywdy, wskazania niezbędnych przesłanek uwzględ- niania powództwa o zadośćuczynienie przez sądy, przedstawienia otwar- tego katalogu czynników mających decydujące znaczenie przy wyznacza- niu jego wysokości. Rozprawa została oparta na źródłach prawa polskiego i piśmienni- ctwie prawniczym najbardziej reprezentatywnych państw systemu prawa 5 Zob. szerzej J. Barta, R. Markiewicz, Internet a prawo, Kraków 1998, s. 26 i n. 6 Dz. U. Nr 5, poz. 24 z późn. zm. – dalej cytowana jako prawo prasowe. 7 J. Barta, R. Markiewicz, Internet a prawo, s. 34–35. 23 Wprowadzenie kontynentalnego i systemu common law. Niezbędna była analiza dorobku judykatury innych państw dotyczącego prawa do prywatności wobec jesz- cze skromnego orzecznictwa sądów polskich. Autorka skorzystała w szcze- gólności z orzecznictwa sądów niemieckich, francuskich, amerykańskich i angielskich. Ponadto, w rozprawie wykorzystano polskie naukowe piś- miennictwo prawnicze i orzecznictwo sądów polskich. Autorka dokonała również analizy orzeczeń sądowych z bazy danych Centrum Monitoringu i Wolności Prasy, jak również Ośrodka Dokumentacji i Informacji Nauko- wej Instytutu Wynalazczości i Ochrony Własności Intelektualnej Uniwer- sytetu Jagiellońskiego. Powstanie niniejszej rozprawy było możliwe dzięki otrzymaniu – w drodze wygrania ogólnopolskich konkursów – stypendiów na odbycie staży naukowych w Wielkiej Brytanii. Pierwszy staż zorganizowany przez Fundację Wasilewskiego, British Council i Fundację Batorego – Autorka odbyła w Clare Hall, University of Cambridge pod kierunkiem profesora W. R. Cornisha. Natomiast drugi staż – zorganizowany przez Fundację Batorego, British Council i Oxford Colleges Hospitality Scheme – odbywał się w St. Peter’s College, Oxford University pod kierunkiem Profesora Davida Vaver’a. Znajomość źródeł prawa niemieckiego stała się możliwa dzięki zakwa- lifikowaniu się na stypendium naukowe zorganizowane przez Ministerstwo Edukacji Narodowej, które odbywało się na Wydziale Prawa Uniwersytetu w Salzburgu pod kierunkiem profesora Waltera Berki. Autorka miała możli- wość analizy źródeł prawa francuskiego i hiszpańskiego przy okazji gościn- nych wykładów z zakresu prawa cywilnego i prawa własności intelektualnej w ramach programu Socrates/Erasmus w Instytucie Studiów Politycz- nych (Institut D’Estudes Politiques) w Rennes we Francji, jak również na Wydziale Prawa Universidad Pública de Navarra w Pampelunie w Hiszpanii. Rozdział 1 Geneza prawa do prywatności 1.1. Powstanie koncepcji i rozwój prawa do prywatności w USA Twórcami koncepcji prawa do prywatności byli dwaj bostońscy sędziowie Samuel D. Warren i Louis D. Brandeis. Opublikowany przez nich w 1890 r. w Harvard Law Review artykuł pt. The Right to Privacy1 został uznany przez przedstawicieli doktryny za podwaliny tej instytu- cji w USA i na świecie2. Publikacja ta dała początek szerokiej dyskusji zarówno w orzecznictwie, jak i wśród przedstawicieli doktryny z róż- nych państw, która toczyła się przez cały XX wiek3. Warren i Brandeis wskazali jako pierwsi na konieczność ochrony prywatności4. Definiowali prywatność jako „prawo do pozostawienia w spokoju” (the right to be let alone), które chroni nienaruszalną osobowość człowieka. Powoływali się na koncepcję prywatności wywodzącą się z lat wcześniejszych, której twórcą był sędzia T. Cooley. Taki sposób określania prywatności został zaczerpnięty z jego traktatu o czynach niedozwolonych5, w którym autor 1 S. D. Warren, L. D. Brandeis, The Right to Privacy, Harvard Law Review 1890, vol. 4, nr 5, s. 193 i n. 2 Zob. np. I. P. Kramer, The Birth of Privacy Law: A Century Since Warren and Brandeis, Cath. U. L. Rev. 1990, vol. 39, s. 703–704 ; H. Kalven, Jr., Privacy in Tort Law – Where Warren and Brandeis Wrong?, Law Contemp. Probs. 1966, vol. 31, s. 326–327 – H. Kalven stwierdził, że artykuł ten wywarł ogromny wpływ na doktrynę i judykaturę. 3 Zob. R. C. Turkington, Legacy of the Warren adn Brandeis Article: The Emerging Unencumbered Constitutional Right to Informational Privacy, N. Ill. U. L. Rev. 1990, vol. 10, s. 479, 481–482. 4 S. D. Warren, L. D. Brandeis, op. cit., s. 193 i n. 5 T. M. Cooley, Law of Torts, wyd. II, Chicago 1888, s. 29. W 1873 r. nawiązywał do prawa do prywatności Sir James Fitzjames Stephen w swoim traktacie pt. Liberty, Equality, Fraternity, wyd. I, Cambridge 1967, s. 160. 25 Geneza prawa do prywatności określił prywatność jako prawo do całkowitej osobistej nietykalności i do pozostawienia człowieka w samotności6. Termin „prawo do prywatno- ści” został użyty wcześniej - przed wystąpieniem Warrena i Brandeisa – przez Sąd Najwyższy stanu Michigan w sprawie DeMay v. Roberts7. Sąd stwierdził, że powódce przysługuje prawo do ochrony prywatności jej mieszkania; prawo to uprawnia do żądania od osób trzecich, by je respektowali i powstrzymywali się od jego naruszenia8. Artykuł Warrena i Brandeisa był odpowiedzią autorów na nadmierne i krępujące relacjonowanie przez bostońską prasę Saturday Evening Gazette życia prywatnego Warrena, a zwłaszcza spotkań towarzyskich organi- zowanych przez jego żonę – córkę senatora Thomasa Francisa Bayarda. Warren i Brandeis zwrócili uwagę na fakt, iż postęp technologiczny po- woduje wzrastające niebezpieczeństwo naruszania prywatności jednostki, a w konsekwencji konieczność wskazania w prawie zwyczajowym środ- ków prawnych, które mogłyby być wykorzystane dla ochrony dobra zwa- nego prywatnością. Przeanalizowali wiele orzeczeń sądowych dotyczących zniesławienia, prawa własności, umów dorozumianych (implied contract), prawa autorskiego i stwierdzili, że niezbędne jest uznanie istnienia prawa do prywatności. Podkreślili, że prawo to powinno być traktowane jako niezależny, samodzielny delikt. Koncepcja prawa do prywatności autor- stwa Warrena i Brandeisa wyróżnia się pewnymi cechami charaktery- stycznymi. Po pierwsze, istnieje pewne podobieństwo pomiędzy żądaniem ochro- ny prywatności a powództwem z tytułu ochrony czci9. Jednakże w spra- wach z tytułu ochrony prywatności – odmiennie niż z tytułu naruszenia czci, dobrego imienia – nie jest wymagane wykazanie rzeczywistej szkody majątkowej. Ponadto, udowodnienie zgodności z prawdą opublikowanych faktów naruszających prywatność nie jest okolicznością wyłączającą bez- prawność, podobnie jak brak złego zamiaru ze strony wydawcy10. Po drugie, prawo do prywatności nie jest zasadniczo oparte ani na prawie własności ani na prawie autorskim11. „Prawem, które chroni oso- 6 Zob. Union Pac. Ry. Co. v. Botsford, 141 U. S. 250, 251 (1891). 7 1881 (46 Mich. 160, 9 N.W. 146, 147). 8 Zob. szerzej A. L. Allen, Uneasy Access: Privacy for Women in a Free Society, Totowa, NJ, Rowman Littlefield 1988, s. 114; P. H. Winfield, Privacy, Law Quarterly Review 1931, vol. 47, s. 23 i n.; J. K. Weeks, Comparative Law of Privacy, Cleveland-Marshall Law Review 1963, vol. 12, s. 484 i n. 9 S. D. Warren, L. D. Brandeis, op. cit., s. 197. 10 Ibidem, s. 218. 11 Ibidem, s. 200, 204–205. 26 Powstanie koncepcji i rozwój prawa do prywatności biste dokumenty i inne wytwory o charakterze osobistym, nie przed kra- dzieżą i przywłaszczeniem, lecz przed publikacją w jakiejkolwiek formie – jest nie prawo własności prywatnej, lecz prawo ochrony nienaruszalnej osobowości”12. Powód może dochodzić sądownie naprawienia szkody wy- rządzonej na jego uczuciach, godności i honorze. Po trzecie, prawo do prywatności jest skonstruowane w ramach sy- stemu prawa zwyczajowego, zaś jego treścią jest uprawnienie przysłu- gujące jednostce do decydowania, w jakim zakresie jego myśli, poglądy, opinie i emocje będą ujawniane osobom trzecim13. Po czwarte, prawo do prywatności nie ma charakteru absolutnego i podlega ograniczeniom. Nie ma zastosowania do spraw, za których publikacją przemawia interes publiczny, takich jak np. kampanie poli- tyczne. Ponadto, ochrona prawa do prywatności wygasa w odniesieniu do informacji, które z woli jednostki zostały ujawnione opinii publicz- nej14. W opinii Warrena i Brandeisa prawo do prywatności już od daw- na zawarte było jako zasada w orzecznictwach zarówno sądów amery- kańskich, jak i angielskich. Autorzy oparli swoją koncepcję czynu niedo- zwolonego w postaci prywatności na bardzo różnorodnych przykładach z orzecznictwa. Były to przede wszystkim następujące sprawy: – Prince Albert v. Strange15 – wystawienie przez pozwanego wykonanych bez odpowiedniej zgody kopii akwafort, które należały do królowej Wik- torii i jej męża Alberta, jak również publikacji ich katalogu; – Yovatt v. Winyard16 – wykorzystanie przez pracownika skradzionych pracodawcy przepisów na leki weterynaryjne; – Tuck v. Priester17– wykonanie przez pozwanego określonej ilości kopii obrazów bez odpowiedniej zgody i ich sprzedaż po niższej cenie; – Woosley v. Judd18 – publikacja prywatnych listów; – Abernethy v. Hutchinson19 – zamiar opublikowania w czasopiśmie me- dycznym Lancet wykładów znanego chirurga przez słuchacza, który je zanotował; 12 Ibidem, s. 205. 13 Ibidem, s. 198. 14 Ibidem s. 214–215; 199–200. 15 I McN. G. 25 (1849). 16 I J. W. 394 (1820). 17 19 Q. B. D. 639 (1887). 18 4 Duer, 379, 384 (1855). 19 3 L. J. Ch. 209 (1825). 27 Geneza prawa do prywatności – Pollard v. Photographic Co.20 – publikacja i powielenie zdjęć przedstawia- jących Panią Pollard w postaci kart bożonarodzeniowych – bez zgody fotografowanej21. Warren i Brandeis podkreślali, że właśnie naruszenie prawa do pry- watności łączy te sprawy. Prawo to chroni przed rozpowszechnianiem wi- zerunku jednostki bez jej zgody, ujawnianiem w prasie szczegółów doty- czących życia prywatnego jednostki, publikacją prywatnej korespondencji, etc22. Jedną z najbardziej znanych spraw, która według nich odzwiercied- lała potrzebę ochrony prawa do prywatności była sprawa Marion Mano- la v. Stevens Myers23, zakończona orzeczeniem wydanym przez Sąd Najwyższy stanu Nowy Jork w czerwcu 1890 r. Powodem była aktorka, która podczas wykonywania roli w teatrze na Broadwayu, która wymagała noszenia obcisłych rajstop, została sfotografowana – bez jej zgody – przez pozwanych Stevensa i Myersa. Wytoczyła przeciwko nim powództwo o zaniechanie publikacji tych zdjęć i zakaz ich wykorzystania w inny sposób. Warren i Brandeis uznali, że w tej sprawie doszło do naruszenia życia prywatnego i rodzinnego. Dostrzegli konieczność objęcia ochroną prawną przypadków bezprawnego rozpowszechniania wizerunków osób prywatnych, jak również naruszenia prywatności przez prasę. Warren i Brandeis bronili tezy, że wyodrębnienie prawa do prywat- ności przyczyni się do szerszej ochrony przed cierpieniami psychicznymi jednostek, wynikającymi z publicznego ujawniania okoliczności ich życia prywatnego. Poglądy Warrena i Brandeisa nie spotkały się początkowo z większym odzewem i dyskusją, sądy rozstrzygając wiele spraw nie stwierdzały naruszenia prywatności24. Dopiero po około piętnastu latach od chwili słynnej publikacji zapadł pierwszy wyrok w sprawie Pavesich 20 40 Ch. Div. 345 (1888). 21 Por. K. Motyka, Spory wokół prawa do prywatności – na przykładzie Stanów Zjednoczonych (w:) Prawo do prywatności. Aspekty prawne i psychologiczne, Lublin 2001, s. 12. 22 S. D. Warren, L. D. Brandeis, op. cit, s. 213. 23 New York Times z 15 VI, 18 VI i 21 VI 1890 r. 24 Zob. m. in. Marks v. Jaffa, 26 N.Y. Sup. Ct. 908 – publikacja wizerunku aktora, bez jego zgody; Mackenzie v. Soden Mineral Springs Co., 18 N.Y.S. 240 (N.Y. Sup. Ct. 1891) – wykorzystanie nazwiska lekarza w reklamie produktów medycznych bez jego zgody); Corliss v. F.W. Walker Co., 64 F. 280 (C.C.D. Mass. 1894) – publikacja bibliografii i wizerunku G. H. Corlissa – zmarłego wynalazcy bez jego zgody, nie została uznana za naruszenie prawa do prywatności, gdyż był on znaną osobistością (public figure); Moser v. Press Publishing Co., 109 N.Y.S. 963 (N.Y. Sup. Ct. 1908) – publikacja wizerunku i historii o powodzie, która była rzekomo nieprawdziwa; Jeffries v. New York Evening Journal Publishing Co., 124 N.Y.S. 780 (N.Y. Sup. Ct. 1910) – publikacja w odcinkach biografii znanego; sąd nie stwierdził naruszenia prywatności. 28 Powstanie koncepcji i rozwój prawa do prywatności v. New England Life Insurance Co.25, w którym Sąd Najwyższy stanu Georgia powołał się wyraźnie na naruszenie prawa do prywatności26. Sprawa dotyczyła wykorzystania wizerunku powoda – znanego artysty – bez jego zgody przez firmę ubezpieczeniową dla celów reklamowych. Sąd uznał istnienie prawa do prywatności i stwierdził, że wywodzi się ono z prawa naturalnego, zaś przyczyną jego nieuznawania był konser- watyzm sądownictwa. W następnych latach inne stany stopniowo zaczęły uchwalać ustawy dotyczące ochrony prywatności27 wskutek coraz częś- ciej powtarzających się wypadków naruszeń spowodowanych przez prasę i reklamodawców publikujących nazwiska lub wizerunki znanych osobi- stości bez ich zgody w celach komercyjnych28. Jednakże w znanej spra- wie Roberson v. Rochester Folding Box Co.29 rozstrzyganej w stanie New York jeszcze przed uchwaleniem ustawy dotyczącej ochrony prawa do prywatności w 1903 r. – sąd stwierdził, że takie prawo nie obowiązuje i nie istnieje w prawie zwyczajowym. Sprawa dotyczyła publikacji wize- runku powódki – Abigail Roberson na tysiącach plakatów bez jej zgody. Court of Appeal w Nowym Jorku oddalił powództwo z tytułu naruszenia prywatności uznając, że takie prawo nie jest przewidziane przez common law stanu New York. Takie stanowisko sądu spotkało się z ostrą krytyką przedstawicieli doktryny i judykatury30. Momentem przełomowym było wprowadzenie regulacji dotyczących prawa do prywatności do opubliko- wanego w 1939 r. przez American Law Institute dokumentu nazywanego Restatement of Torts31. Poglądy Warrena i Brandeisa były analizowane i komentowane przez wielu przedstawicieli doktryny. H. Kalven zgodził się, że prywat- ność jest znaczącą wartością, lecz jej ochrona wynikająca z prawa o czy- 25 50 S.E. 68 (Ga. 1905). 26 Zob. wydany w Georgii wyrok w sprawie Pavesich v. New England Life Insurance Co., 122 Ga.190, 50 S.E. 68, 69 L.R.A. 101, 106 Am. St. Rep. 104, 2 Ann. Cas. 561 (1904). Zob. również wydany dwa lata wcześniej wyrok oddalający powództwo w sprawie Roberson v. Rochester Folding Box Co., N.Y. 538, 64 N.E. 442, 59 L.R.A. 478, 89 Am. St.Rep. 828 (1902). Obie sprawy dotyczyły opublikowania wizerunku w celach reklamowych. 27 Np. California (1899); New York (1903); Pennsylvania (1903); Virginia (1904); Utah (1909). 28 K. Gormley, One Hundred Years of Privacy, Wisconsin Law Review 1992, nr 5, s. 1354. 29 64 N.E. 442 (N.Y. 1902). 30 Zob. m.in. D. O’Brien, The Right of Privacy, Columbia Law Review 1902, vol. 2, s. 437. 31 Restatement of Torts § 867 (1939). Jest to zbiór prawa cywilnego USA zapoczątkowany przez Amerykański Instytut Prawa w 1923 r. 29 Geneza prawa do prywatności nach niedozwolonych jest błędem32. Inni poddawali krytyce zasadność ustanowienia deliktu dotyczącego prywatności33. H. S. Hardley twier- dził, że prawo do prywatności nie istnieje, zaś argumenty przytoczone przez bostończyków oparte są na „błędnym rozumieniu cytowanych autorytetów”34. Natomiast C. J. Parker podkreślił, że prawo do pry- watności nie znalazło jeszcze swojego stałego miejsca w orzecznictwie, a w konsekwencji koncepcja ta nie może być do niego inkorporowana bez uszczerbku dla obowiązujących zasad prawa35. Poglądy bostończy- ków zostały również skrytykowane przez F. Davisa, który zwrócił uwagę, że prywatność nie powinna być włączona do systemu prawnego, gdyż jest pojęciem zbyt subiektywnym, niejasnym, nieokreślonym36. Pomimo niektórych krytycznych uwag i komentarzy artykuł autorstwa Warrena i Brandeisa odegrał bardzo istotną rolę w rozwoju prawa do prywatności i jest cytowany przez przedstawicieli doktryny różnych państw37. Koncep- cje autorów dotyczące pojęcia prywatności i istoty tego prawa są aktualne również obecnie i stanowią bezcenny dorobek i wkład do piśmiennictwa prawniczego. Jednym z najważniejszych głosów w dyskursie na temat potrzeby ochrony prywatności jednostki, a w szczególności konstrukcji tego prawa był artykuł dziekana University of California School of Law w Berkeley W. L. Prossera opublikowany w 1960 r.38. W swojej pracy autor podkreślił, że zdecydowana większość sądów uznaje istnienie prawa do prywatności występującego w różnorodnych postaciach, jedynie kilka stanów całkowi- cie odrzuciło istnienie tego prawa39. Zdaniem Prossera prawo do prywatno- ści obejmuje cztery różne rodzaje naruszenia czterech odmiennych intere- sów jednostki, powiązanych ze sobą jedynie wspólną nazwą. W zasadzie 32 H. Kalven, Jr., op. cit, s. 326–327. 33 Np. H. L. Zuckman, Invasion of Privacy – Some Communicative Torts whose Time has Gone, Wash. Lee Law Review 1990, vol. 47, s. 253; D. L. Zimmerman, Requiem for a Heavyweight: a Farewell to Warren and Brandeis Privacy Tort, Cornell Law Review 1983, vol. 68, s. 291, 294. 34 H. S. Hardley, The Right to Privacy, Northwestern Law Review 1894, vol. 3, nr 1, s. 1 i n. 35 Sędzia Sądu Apelacyjnego C. J. Parker zajął takie stanowisko przy rozstrzyganiu sprawy Ro- berson v. Rochester Folding Box Co., 64 N.E. 442 (N.Y. 1902). 36 F. Davis, What do we mean by “Right to Privacy”, South Dakota Law Review 1959, vol. 4, s. 20. 37 Por. M. B. Nimmer, The Right to Privacy, Law and Contemporary Problems 1954, vol. 19, s. 203 i n. 38 W. L. Prosser, Privacy, California Law Review 1960, vol. 48, nr 3, s. 383 i n. 39 W czasie, gdy Prosser napisał swój artykuł to jedynie trzy stany: Rhode Island, Nebraska i Wisconsin nie uznały istnienia prawa do prywatności w systemie common law. 30 Powstanie koncepcji i rozwój prawa do prywatności tych interesów nie łączy nic poza tym, że każdy z nich dotyczy ingerencji w prawo do pozostawienia jednostki w spokoju” (the right to be let alone). Autor nie sformułował definicji prawa do prywatności, ale przed- stawił stronę negatywną tego prawa przez wskazanie czterech czynów niedozwolonych, stanowiących najczęstsze sposoby naruszenia prywat- ności: 1) bezprawna ingerencja w samotność, odosobnienie jednostki lub w jej sprawy prywatne (intrusion upon seclusion); 2) publiczne ujawnienie krępujących faktów z życia prywatnego jednostki 3) publiczne przedstawienie jednostki „w fałszywym świetle” (false 4) przywłaszczenie nazwiska lub wizerunku w celach komercyjnych (ap- (public disclosure); light); propriation)40. W przypadku każdego z tych czynów niedozwolonych chroniony jest inny interes powoda: – w wypadku tzw. intrusion – chronioną wartością jest wolność od cier- – w odniesieniu do czynów public disclosure i false light – chroniona jest pienia psychicznego; godność jednostki; – w przypadku tzw. appropriation – chroniony jest interes majątkowy wy- nikający z przywłaszczenia nazwiska lub wizerunku jednostki41. Koncepcja Prossera stanowiła istotny wkład w rozwój prawa do prywatności, przede wszystkim dlatego, że był on pierwszym przedsta- wicielem doktryny, który zajął się zagadnieniem konstrukcji tego prawa. Jego klasyfikacja znalazła się w drugim wydaniu zbioru prawa cywil- nego Restatement of Torts42. E. J. Bloustein uważa, że analiza Prossera jest znacząca przede wszystkim z uwagi na dwie sformułowane przez niego tezy. Po pierwsze, że nie istnieje jeden czyn niedozwolony doty- czący naruszenia prywatności, lecz cztery różne czyny niedozwolone. Po drugie, nie można wyróżnić jednego, pojedynczego interesu lub wartości odnoszącego się do tych czynów, ale trzy odmienne interesy związane 40 W. L. Prosser, op. cit, s. 389. 41 Zob. szerzej D. Bedingfield, Privacy or Publicity? The Enduring Confusion Surrounding the Ameri- can Tort of Invasion of Privacy, Modern Law Review 1992, vol. 55, s. 111–118. 42 Restatement (Second) of the Law of Torts, Copyright 1977, American Law Institute Publishers 1976, s. 376. 31 Geneza prawa do prywatności z każdym z nich43. Autor wystąpił jednak z krytyką koncepcji Prossera głosząc odmienną tezę i opowiadając się za odrębnością i samodzielnością prawa do prywatności44. Prywatność w USA stanowiła przede wszystkim przedmiot ochrony przed naruszeniami ze strony władzy na gruncie amerykańskiego prawa konstytucyjnego i w orzecznictwie federalnego Sądu Najwyższego na długo przed uznaniem konstytucyjnego prawa do prywatności. Federalna Karta Praw (Bill of Rights) uchwalona w 1789 r. w postaci poprawek do Konsty- tucji Stanów Zjednoczonych nie zawiera klauzuli dotyczącej tego prawa, ale niektóre jej postanowienia odnoszą się do pewnych jego aspektów. W największym stopniu prawa do prywatności dotyczy czwarta poprawka zakazująca nieuzasadnionych rewizji, gwarantująca nietykalność osobistą, mieszkania, dokumentów i mienia. Ponadto, trzecia poprawka – zakazująca kwaterowania żołnierzy podczas pokoju w prywatnym domu bez zgody jego właściciela; pierwsza poprawka – gwarantująca wolność wypowiedzi, jak również wolność wyznania, zgromadzeń i stowarzyszeń i czternasta poprawka – zakazująca pozbawiania życia, wolności i mienia45. W 1965 r. Sąd Najwyższy wydał jedno z najbardziej znanych orze- czeń w sprawie Griswold v. Connecticut46. Przedmiotem orzeczenia była apelacja złożona przez Ester Griswold, która była dyrektorem Ligi Pla- nowania Rodzicielstwa Connecticut – organizacji zajmującej się plano- waniem rodziny. Do zadań tej organizacji należało udzielanie informacji i rad z zakresu medycyny dotyczących stosowania środków antykoncep- cyjnych. Prawo stanu Connecticut zabraniało prowadzenia takiej działal- ności, jak również zakazywało małżeństwom stosowania tego rodzaju środków. Griswold została aresztowana i skazana na karę grzywny za udzielenie pewnemu małżeństwu informacji i porady na temat środków antykoncepcyjnych. Sąd uznał zaskarżone przepisy za niekonstytucyjne, gdyż naruszają one prawo do prywatności. Sędzia Douglas stwierdził, że istnieje chronione konstytucyjnie prawo do prywatności, chociaż nie było to zadanie łatwe, gdyż Konstytucja nie zawierała tego pojęcia. Sędzia utrzymywał, że pomiędzy mężem a żoną zachodzą określone intymne relacje, które mieszczą się w obszarze prywatności. Uznał, że prawo obo- wiązujące w stanie Connecticut ma destrukcyjny wpływ na te wzajemne relacje w małżeństwie. Stanowisko zaprezentowane przez Douglasa wy- 43 E. Bloustein, Privacy as an Aspect of Human Dignity: An Answer to Dean Prosser, New York University Law Review 1964, vol. 39, s. 971–972. 44 E. Bloustein, Privacy…, s. 1000 i n. 45 Zob. K. Motyka, op. cit, s. 18–19. 46 381 U.S. 479 (1965), s. 482–487. 32 Powstanie koncepcji i rozwój prawa do prywatności wołało szereg kontrowersji i pytań, głównie z powodu braku propozycji definicji prywatności47. Drugim istotnym orzeczeniem Sądu Najwyższego odnoszącym się do prawa do ochrony prywatności była sprawa Eisenstadt v. Baird48. Sprawa dotyczyła rozstrzygnięcia kwestii ważności ustawy zabraniają- cej stosowania środków antykoncepcyjnych przez niezamężne pary. Sąd Najwyższy wyjaśnił, jak powinno być rozumiane prawo do prywatności. Sędzia Brennan podkreślił, iż wprawdzie w sprawie Griswold prawo to odnoszone było do stosunków małżeńskich, to jednak małżeństwo nie jest niezależnym bytem, lecz związkiem dwóch osób posiadających odrębną sferę uczuciową i intelektualną. Jego zdaniem prywatność jest prawem przysługującym każdemu człowiekowi, zarówno pozostającemu w związ- ku małżeńskim, jak również wolnemu. Jego treścią jest uprawnienie do bycia wolnym od nieuzasadnionej, bezprawnej ingerencji władz w sprawy silnie oddziaływujące na jednostkę a dotyczące decyzji o posiadaniu po- tomstwa. W tej sprawie sędzia Brennan i trzej inni sędziowie stwierdzili, iż doszło do naruszenia prawa do prywatności49. Rozszerzenie ujęcia prawa do prywatności przez Sąd Najwyższy nastąpiło w głośnej sprawie Roe v. Wade50. Sąd podkreślił, że koncepcja prawa do prywatności powinna być ujmowana szeroko i obejmuje również prawo kobiety do podejmowania decyzji o przerwaniu ciąży. Stwierdził, że prawo do prywatności jest konstytucyjnym prawem podstawowym, co ogranicza dopuszczalność ingerencji władz, jak również ułatwia potrak- towanie ich za niekonstytucyjne. Sąd uznał za niekonstytucyjne przepisy kodeksu karnego stanu Texas zakazujące przerywania ciąży, z wyjątkiem przypadków, gdy jest to konieczne dla ratowania życia lub zdrowia ko- biety. Sąd Najwyższy rozważał sposób ujmowania prawa do prywatności w znanej sprawie Whalen v. Roe51. Podkreślił, że chroniony konstytucyjnie obszar prywatności chroni nie tylko niezależność jednostki w podejmowa- niu różnego rodzaju ważnych decyzji, ale również obejmuje interes pod- miotu w unikaniu ujawniania spraw osobistych52. W konsekwencji sądy stosujące konstytucyjne prawo do informacyjnej prywatności utrzymują, że rejestry zawierające dane poufne, np. dokumentacja medyczna, są chro- 47 Zob. W. A. Parent, A New Definition of Privacy for the Law, Law and Philosophy 1983, vol. 2, s. 312–313. 48 405 U.S. 438 (1972). 49 W. A. Parent, op. cit, s. 314. 50 410 U.S. 113 (1973). 51 429 U.S. 589 (1977). 52 Ibidem, s. 599–600. 33 Geneza prawa do prywatności nione w ramach tego prawa53, zaś rejestry niemające takiego charakteru, np. rejestr skazanych, nie podlegają takiej ochronie54. Z analizy orzecznictwa Sądu Najwyższego Stanów Zjednoczonych wyraźnie wynika, że stopniowo następował proces dalszej ekspansji i roz- szerzania koncepcji prawa do prywatności. Na początku, poczynając od orzeczenia w sprawie Griswold – sąd łączył to pojęcie z małżeństwem, rodziną i domem. Życia małżeńskiego i rodzinnego dotyczą również orzeczenia wydane w sprawach: Loving v. Virginia55, Cleveland Board of Education v. LaFleur56, Moore v. City of East Cleveland57. Ponadto, jak stwierdził Sąd Najwyższy prywatność obejmuje w szczególności: – prawo do podejmowania decyzji o zajściu w ciążę i urodzeniu dziecka – sprawy: Griswold, Roe, Eisenstadt; – decyzje dotyczące wychowania dzieci – sprawy: Pierce v. Society of Sisters58, Meyer v. Nebraska59, Prince v. Massachusetts60; – prawo do decydowania w sprawach dotyczących małżeństwa, prokre- acji, antykoncepcji, związków rodzinnych, wychowania dzieci i eduka- cji (Sąd Najwyższy wskazał te wszystkie zagadnienia jako wchodzące w zakres praw do prywatności w sprawie Paul v. Davis61. 53 Zob. Doe v. Borough of Barrington, 729 F. Supp. 376 (D.N.J. 1990) – sąd stwierdził naru- szenie konstytucyjnego prawa do prywatności na skutek ujawnienia przez policję, że dana osoba była chora na AIDS; Woods v. White, 689 F. Supp. 874, 876 (W.D. Wis. 1988) – sąd orzekł, że więźniowi przysługuje konstytucyjne prawo do prywatności w odniesieniu do jego dokumentacji medycznej; Carter v. Broadlawns Med. Ctr., 667 F. Supp. 1269 (S.D. Iowa 1987) – sąd stwierdził, że zezwolenie dotyczące dostępu do dokumentacji medycznej udzielone przez szpital kapelanom stanowiło naruszenie konstytucyjnej prywatności. 54 Zob. Russell v. Gregoire, 124 F. 3d 1079, 1094 (9th Cir. 1997) – wersja Megan’s Law (pra- wa dotyczącego przestępców seksualnych) sporządzona przez stan Washington nie narusza konstytucyjnej prywatności, gdyż informacje zgromadzone i rozpowszechnione były całko- wicie publicznie dostępne, a więc nie są chronione konstytucyjnie; Cline v. Rogers, 87 F. 3d 176, 179 (6th Cir. 1996) – sąd orzekł, że konstytucyjnie chroniona prywatność nie obowiązuje w odniesieniu do rejestru skazanych, gdyż informacje dotyczące zatrzymania i skazania są sprawami objętymi publiczną rejestracją; Scheetz v. The Morning Call, Inc., 946 F. 2d 202, 207 (3d Cir. 1991) – sąd stwierdził, że ochronie w ramach prawa do prywatności nie podlegają policyjne raporty. 55 388 U.S. 1 (1967) – uznano za niekonstytucyjne przepisy dotyczące zakazu zawierania mał- żeństw mieszanych. 56 414 U.S. 632, 639 (1974) – uznano za niekonstytucyjne przepisy naruszające wolność wyboru w sprawach dotyczących małżeństwa i życia rodzinnego. 57 431 U.S. 494 (1977) – unieważnienie miejscowego nakazu ograniczającego zajmowanie miesz- kania jedynie do niektórych członków rodziny, z wyłączeniem wnuków i kuzynów. 58 268 U.S. 510, 534–535 (1925). 59 262 U.S. 390, 399 (1923). 60 321 U.S. 158, 166 (1944). 61 424 U.S. 693 (1975). Zob. szerzej K. Gormley, op. cit, s. 1404–1405. 34 Stanowisko judykatury i wkład Parlamentu w uznanie prawa do prywatności w Wielkiej Brytanii Podkreślenia wymaga, że Sąd Najwyższy Stanów Zjednoczonych bardzo często odwołuje się do koncepcji Warrena i Brandeisa i podkreśla, że prawo do prywatności to przede wszystkim prawo do pozostawienia jednostki ludzkiej w spokoju. Do takiego ujęcia nawiązywali wielokrotnie sędziowie: William Douglas62, Potter Stewart63 czy Abe Fortas. Ten ostatni stwierdził, że prawo do pozostawienia w spokoju ozna- cza życie według własnego wyboru, wolne od bezprawnych ingerencji, z wyjątkiem wypadków uzasadnionych przepisami prawa64. Ponadto do takiego ujęcia prywatności nawiązują znani przedstawiciele doktryny. P. Freund argumentuje, że ta koncepcja prywatności spełnia pożyteczną funkcję jako zasada prawna65. E. Bloustein rozróżnia prywatność osobistą i grupową i rozumie tę pierwszą jako prawo do pozostawienia w spo- koju66. Ujęcie prywatności jako right to be let alone podzielają również R. Posner67, H. P. Monagham68 i M. Konvitz69. 1.2. Stanowisko judykatury i wkład Parlamentu w uznanie prawa do prywatności w Wielkiej Brytanii 1.2.1. Geneza prawa do prywatności w Wielkiej Brytanii Koncepcje naukowe dotyczące prawa do prywatności w Wielkiej Bry- tanii kształtowały się pod wpływem doktryny amerykańskiej. Podkreślenia jednak wymaga, że już w 1888 r. angielski sędzia Cooley stworzył jedno z najbardziej znanych na świecie określeń prawa do prywatności jako „prawa do bycia pozostawionym w spokoju” (the right to be let alone)70. 62 Zob. W. Douglas, The Rights of the People, Westport: Greenwood 1958. 63 Zob. np. opinię sędziego Stewarta w sprawie Katz v. U.S., 389 U.S. 347 (1967), 350 i w sprawie Whalen v. Roe, 429 U.S. 589 (1977), 608. 64 Time v. Hill, 385 U.S. 374 (1967), 412; zob. także opinię sędziego Fortasa w sprawie Gertz v. Robert Welch, Inc., 418 U.S. 323 U.S. 323 (1974), 412–413. 65 P. Freund, Privacy: One Concept or Many? (w:) Nomos XIII: Privacy, red. J. Pennock, J. Chap- man, New York: Atherton Press 1971, s. 182–198. 66 E. Bloustein, Individual and Group Privacy, New Brunswick: Transaction Books 1978, s. 123–186. 67 Zob. R. Posner, The Economics of Justice, Cambridge: Harvard University Press 1981, s. 272. 68 H. P. Monagham, Of „Liberty” and „Property”, Cornell Law Review 1977, vol. 62, s. 405–444. 69 M. Konvitz, Privacy and the Law: A Philosophical Prelude, Law and Contemporary Problems 1966, vol. 31, s. 272–280. 70 T. M. Cooley, op. cit, s. 29. 35 Geneza prawa do prywatności Jednakże rozwój prawa do prywatności przebiegał w Wielkiej Brytanii znacznie wolniej niż w innych państwach, chociaż Warren i Brandeis oparli szereg swoich koncepcji dotyczących prywatności na orzecznictwie sądów angielskich71. Prawo angielskie – w odróżnieniu od innych państw - nie uznawało bardzo długo, bo aż do uchwalenia Human Rights Act 1998 ogólnego prawa do ochrony prywatności72. Wydaje się, że jednym z powodów był brak pisemnej Konstytucji, która stanowiłaby podstawę uznania tego pra- wa za fundamentalne. Jedynie okazjonalnie ukazywały się w orzecznictwie wzmianki o uznaniu tego prawa za podstawowe w systemie common law73. Sądy w Anglii uczyniły generalnie niewiele dla zapewnienia ochrony pra- wa do prywatności. Sędziowie uważali, że to parlament jest odpowiedzial- ny za tworzenie i wprowadzanie w życie nowych praw. Uznaje się, że pierwszą sprawą rozstrzyganą przez sądy angielskie, która dotyczyła naruszenia prywatności była sprawa Prince Albert v. Strange74. Książę Albert ze swoją małżonką królową Wiktorią sporządził kilkanaście rysunków dotyczących scen z ich życia prywatnego. Pozwany wystawił kopie tych akwafort, które zostały wykonane bez odpowiedniej zgody oraz opublikował ich katalog. Książę Albert uzyskał zakaz sądo- wy publikacji tych rysunków. Pomimo że sprawa ta była potraktowana przez sąd jako przypadek naruszenia zaufania (breach of confidence), to jednak Warren i Brandeis uznali ją za przykład naruszenia prawa do prywatności. W sprawie Schering Chemicals v. Falkman Ltd.75 Lord Denning stwierdził, że „podobnie jak wolność wypowiedzi (prasy) jest prawem fundamentalnym, taki sam status posiada prawo do prywatności”. Podob- nie, w sprawie Morris v. Beardmore76 Lord Scarman również określił to prawo jako mające znaczenie fundamentalne. Nie oznacza to jednak, że 71 Zob. Prince Albert v. Strange, (1849) 1 De G. Sm. 652; (1849) 1 Mac. G. 25; L. Lee, The Right to Privacy in Great Britain: Will Renewed Anti-Media Sentiment Compel Great Britain to Create a Right to be Let Alone?, ILSA Journal of International and Comparative Law 1998, vol. 4, s. 788. 72 Zob. Kaye v. Robertson (1991) FSR 62; Khorasanndjian v. Bush (1993) QB 727. 73 Np. w sprawie Schering Chemicals v. Falkman Ltd (1982) QB 1, 21 Lord Denning stwierdził, że „podobnie jak wolność wypowiedzi (prasy) jest prawem fundamentalnym, taki sam status posiada prawo do prywatności”; w sprawie Morris v. Beardmore (1981) AC 446, 464 Lord Scarman również określił to prawo jako fundamentalne. 74 (1849) 1 De G. Sm. 652; (1849) 1 Mac. G. 25. 75 (1982) QB 1, 21. 76 (1981) AC 446, 464. 36 Stanowisko judykatury i wkład Parlamentu w uznanie prawa do prywatności w Wielkiej Brytanii prywatność nie podlegała w systemie brytyjskim żadnej ochronie. Prawo brytyjskie stworzyło przede wszystkim system ochrony dobrego imienia (czci) jednostki. Dobre imię (cześć) było traktowane jako jeden z aspek- tów praw osobistości, tak więc jednostce przysługiwało ogólne prawo do ochrony przed bezprawnym zachowaniem naruszającym prywatność lub naruszającym w inny sposób ludzką godność lub uczucia77. Bierność judykatury w odniesieniu do uznania prawa do prywatno- ści była szczególnie wyrazista w sprawie dotyczącej brytyjskiego aktora komediowego – Gordona Kaye78. W 1990 r. znany aktor leżał w szpitalu powracając do zdrowia po operacji mózgu. W czasie pobytu w szpitalu, gdy spał i był nieprzytomny został sfotografowany przez dziennikarza The Sunday Sport. Dziennikarz zadawał mu pytania i wykonał zdję- cia bez zgody aktora (dokumenty medyczne wyraźnie wskazywały, że w tym czasie Pan Kaye był w stanie uniemożliwiającym udzielenie zgo- dy). Następnie zdjęcia i „wywiad” zostały opublikowane w The Sunday Sport. Sąd Apelacyjny zezwolił na tę publikację pod jednym warunkiem, że pozwany wyraźnie nadmieni, iż aktor nie wyraził na nią zgody. Ze względu na nieobowiązywanie w Anglii prawa do prywatności, aktorowi nie przysługiwały żadne środki prawne zapobiegające publikacji zdjęć. Sąd stwierdził, że jedynie parlament może ustanowić środki prawne słu- żące ochronie prywatności79. Podobne stanowisko zajął Sir Robert Megarry w sprawie Malone v. Metropolitan Police Commissioner80. Podkreślił, że nie jest funkcją sądownictwa wprowadzanie nowych rozwiązań legislacyj- nych, jedynie parlament może skonstruować i uchwalić nowe prawo. Jednakże niektóre sprawy wskazywały, że judykatura może usta- nowić i rozwinąć czyn niedozwolony dotyczący naruszenia prywatno- ści w prawie zwyczajowym. W sprawie Attorney General v. Guardian Newspapers Limited (Nr 2)81 sąd stwierdził, że prawo angielskie uznaje instytucję naruszenia zaufania (breach of confidence), która zakłada istnienie szczególnego związku pomiędzy stronami i która może być uznana za środek prawny z tytułu naruszenia prywatności. Przykładowo, w sprawie 77 Zob. B. Neill, Privacy: a challenge for the next century (w:) Protecting privacy, red. B. S. Marke- sinis, Oxford University Press 1999, s. 2. 78 Kaye v. Robertson (1991) FSR 62. 79 L. Lee, op. cit, s. 802. Na temat uznania prawa do prywatności w orzecznictwie sądowym zob. D. J. Seipp, English Judicial Recognition of A Right to Privacy, Oxford Journal of Legal Studies 1983, vol. 3, nr 3, s. 325 i n. 80 (1979) 1 Ch. 344. 81 (1988) 3 WLR 776. 37 Geneza prawa do prywatności Duchess of Argyle v. Duke of Argyle82 sąd wydał zakaz ujawniania po- ufnych informacji dotyczących stosunków małżeńskich. W konsekwencji, w ramach instytucji breach of confidence, prywatność jednostki była – cho- ciaż w ograniczonym zakresie – chroniona. Sądy podkreślały potrzebę ochrony tzw. osobistej prywatności (personal privacy), co podkreślił Lord Scarman w sprawie Morris v. Beardmore83. Stan faktyczny sprowadzał się do tego, że Pan Beardmore wyszedł z domu i miał wypadek samo- chodowy. Następnie do jego domu przyszła policja w celu zmierzenia zawartości alkoholu w jego organizmie. Beardmore prosił oficerów policji o opuszczenie jego prywatnej posiadłości, lecz policja odmówiła. Izba Lor- dów uwzględniła jego apelację, oddaliła zarzuty dotyczące jazdy w stanie nietrzeźwym, przy czym uznała, że ta sprawa jest przykładem naruszenia osobistej prywatności. Lord Scarman stwierdził, że prawo do prywatności jest prawem fundamentalnym z dwóch powodów. Po pierwsze, w ra- mach tego prawa powinna być chroniona prywatność we własnym domu, a ponadto ochrona tego prawa jest zagwarantowana w art. 8 Konwencji, którą ratyfikowała Wielka Brytania84. Reasumując, można stwierdzić, że wiele spraw sądowych dotyczą- cych naruszenia prywatności było rozstrzyganych w oparciu o instytucję breach of confidence, np. HRH Princess of Wales v. MGN Limited and Others85; Hellewell v. Chief Constable of Derbyshire86, czy Barrymore v. News Group Newspapers Limited87. 1.2.2. Wkład Parlamentu w uznanie istnienia ustawowego prawa do prywatności Począwszy od początku lat 60. zostało przedstawionych na forum parlamentu aż sześć propozycji ustaw dotyczących ochrony prawa do prywatności, jednakże żadna nie została uchwalona88. Ponadto od 1970 r. 82 (1965) 2 WLR 790. 83 (1981) AC 446. 84 J. McDermott, Privacy: an overview of recent English law developments, Tolley’s Communications Law 1998, vol. 3, nr 5, s. 164. 85 Orzeczenie niepublikowane z 8 XI 1993 r.. 86 (1995) 1 WLR 804. 87 (1997) FSR 600. 88 Były to następujące projekty ustaw: 1) Lord Mancroft’s Bill (1961); 2) Mr Lyon’s Bill (1967); 3) Mr Walden’s Bill (1969); 4) Mr Cash’s Bill (1987), Right of Privacy Bill (1988); 5) Mr Browne’s Bill (1988), Protection of Privacy Bill (1989) i 6) Lord Stoddard’s Bill (1989). 38 Stanowisko judykatury i wkład Parlamentu w uznanie prawa do prywatności w Wielkiej Brytanii zostało opublikowanych co najmniej siedem raportów w celu wzmocnienia ochrony tego prawa89, jednakże z niezadowalającymi rezultatami. Parlament rozważał wprowadzenie ustawowego prawa do prywat- ności wielokrotnie90, niestety podejmowane w tym celu wysiłki kończyły się niepowodzeniem. W dniu 14 lutego 1961 r. została przedstawiona Izbie Lordów przez Lorda Mancrofta ustawa o prawie do prywatności (Right of Privacy Bill). Jednakże ograniczała zakres tego prawa do publiczne- go ujawnienia informacji z życia prywatnego. Pomimo poparcia ustawy przez Lorda Denninga w Izbie Lordów91 i jej przejścia w drugim czy- taniu, ustawa nie została uchwalona na skutek braku poparcia rządu92. Opozycja broniła wolności prasy i twierdziła, że przypadki bezprawnej ingerencji mediów w prywatność są nieliczne, zaś ich liczba zmniejsza się. Po upływie sześciu lat została przedstawiona przez Alexandra Lyona druga ustawa w dniu 8 lutego 1967 r., która dotyczyła bezprawnej ingeren- cji (intrusion), jak również publicznego ujawnienia (public disclosure). Nie doszło jednak do drugiego czytania93. Trzecią próbę uchwalenia ustawy wprowadzającej ochronę prawa do prywatności podjął Brian Walden w dniu 26 listopada 1969 r.94, jednakże projekt został wycofany po debacie w czasie drugiego czytania. Projekt ustawy z 1969 r. był rezultatem badań przeprowadzonych przez Komisję Sprawiedliwości (Committee of Justice), dotyczących niedoskonałości występujących w prawie zwyczajowym. Ko- misja zaproponowała – po przeanalizowaniu różnych instytucji prawnych służących ochronie prywatności – ustanowienie ogólnego prawa do pry- watności, zamiast fragmentarycznej ustawy. Prawo do prywatności zostało zdefiniowane jako prawo jednostki do bycia chronioną od bezprawnej ingerencji skierowanej do niej, do jej domu, rodziny, relacji, kontaktów 89 Te raporty to: 1) Privacy and the Law, a report by Justice, 1970; 2) Report of the Committee on Privacy, Cmnd 5012, lipiec 1972 (The Younger Report); 3) Breach of Confidence Law, ComNo 110, Cmnd 8388, październik 1981; 4) Report of the Committee on Privacy and Related Mat- ters, Cm 1102, czerwiec 1990 (Calcutt I); 5) Review of Press Self-Regulation, Cm 2135, styczeń 1993 (Calcutt II); 6) Privacy and Media Intrusion, National Heritage Select Committee, Fourth Report, 294-1 marzec 1993; i 7) Infingement of Privacy, Consultation Paper, Lord Chancellor’s Department, lipiec 1993. 90 Jeden z pierwszych postulatów stworzenia ustawowej ochrony prawa do prywatności pochodzi z 1938 r. Jego autorem był Walter F. Pratt – członek Parlamentu. 91 (229 Hansard col. 639 (13 III 1961) HL). 92 (232 Hansard cols. 289-99 (15 VI 1961) HL). 93 (740 Hansard cols. 1663-85 (8 II 1967)HC). Zob. C. J. Hartmann, The Emergence of a Statutory Right to Privacy Tort in England, Tolley’s Journa
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Naruszenie prywatności osób publicznych przez prasę
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: