Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00313 005010 12225278 na godz. na dobę w sumie
Narzędzia polityki zagranicznej Chińskiej Republiki Ludowej - ebook/pdf
Narzędzia polityki zagranicznej Chińskiej Republiki Ludowej - ebook/pdf
Autor: , , Liczba stron: 252
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3796-9726-7 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> politologia
Porównaj ceny (książka, ebook (-17%), audiobook).
Od czasu rozpoczęcia reform wewnętrznych w 1978 r. Chiny weszły na ścieżkę szybkiego wzrostu gospodarczego, stopniowo umacniając swoją pozycję międzynarodową. O ile przez pierwsze dziesięciolecia gwałtownych przemian władze w Pekinie starały się maskować własne ambicje mocarstwowe, o tyle w ostatnich latach można było zauważyć liczne oznaki rosnącej asertywności Chin na arenie międzynarodowej.
W książce opisano chińską strategię dyplomatyczną w tym kluczowym okresie, przypadającym na kadencję prezydenta Hu Jintao. Skupiono się na analizie instrumentów wojskowych, gospodarczych, ideologiczno-kulturowych oraz dyplomatycznych, za pomocą których Chiny starały się realizować swoje interesy narodowe za granicą. Autorzy zbadali, w jaki sposób władze w Pekinie – działając poprzez presję lub perswazję – różnicowały narzędzia polityki zagranicznej wobec Stanów Zjednoczonych, Rosji, Japonii, krajów ASEAN, Unii Europejskiej i państw afrykańskich oraz wykorzystywały je w polityce wobec Tajwanu. Pośród środków stosowanych przez Chiny w analizowanym okresie kluczową rolę odgrywały instrumenty ekonomiczne, zaś chińskie zasoby soft power stanowiły jedynie uzupełnienie twardych narzędzi polityki zagranicznej.
 
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

CONTEMPORARY ASIAN STUDIES SERIES REDAKTORZY Dominik Mierzejewski, Małgorzata Pietrasiak RADA PROGRAMOWA Ash Narain Roy (New Delhi Institute of Social Science) Carmen Mendes (University of Coimbra) Glenn Hook (University of Sheffield, East Asian Studies Institute) Gregory Moore (Zhejiang University, School of International Studies) Lucia Husenicova (Matej Bel University, Institute of Asian Studies) Masahiro Yamada (Kwansei Gakuin University, School of Law and Politics) Sunyoung Park (Kyungpook National University, Asia Institute) Vladimir Portyakov (Russian Academy of Social Science, Institute of Far East) Wang Yizhou (Beijing University, School of International Relations) Yang Long (Nankai University, Zhou Enlai School of Government) REDAKTORZY TOMU Dominik Mierzejewski, Małgorzata Pietrasiak, Karol Żakowski – Uniwersytet Łódzki Wydział Studiów Międzynarodowych i Politologicznych, Zakład Azji Wschodniej 90-131 Łódź, ul. Narutowicza 59a RECENZENT Robert Jakimowicz SKŁAD I ŁAMANIE Oficyna Wydawnicza Edytor.org PROJEKT OKŁADKI Łukasz Orzechowski Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Depositphotos.com/lightsource Praca naukowa finansowana ze środków na naukę w latach 2010–2013 jako projekt badawczy własny nr N N116 273838. Grant przyznany na podstawie decyzji Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego nr 2738/B/H03/2010/38 © Copyright by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2014 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.06486.14.0.K ISBN (wersja drukowana) 978-83-7969-209-5 ISBN (ebook) 978-83-7969-726-7 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63, faks (42) 665 58 62 Spis treści Wstęp 7 Dominik Mierzejewski W pułapce współzależności. Dylematy wyboru narzędzi w amerykańskiej polityce ChRL 19 Małgorzata Pietrasiak Partnerstwo strategiczne. Metody i środki polityki zagranicznej Chińskiej Republiki Ludowej wobec Rosji 47 Karol Żakowski W cieniu problemów historycznych. Narzędzia chińskiej polityki zagranicznej wobec Japonii 75 Małgorzata Pietrasiak Metody i środki realizacji celów polityki ChRL w relacjach z ASEAN 103 Tomasz Kamiński Po pierwsze gospodarka. Narzędzia polityki zagranicznej ChRL wobec Unii Euro- pejskiej 131 Włodzimierz Cieciura Przyjaźń i interesy w epoce postkolonialnej. Narzędzia polityki zagranicznej Chiń- skiej Republiki Ludowej wobec Afryki 159 Tomasz Jurczyk Ku zjednoczeniu państwa. Narzędzia chińskiej polityki wobec Tajwanu Podsumowanie i wnioski 213 237 Wstęp Chińska Republika Ludowa od końca lat 70. XX w. podlegała gwałtownym przemianom gospodarczym, społecznym i kulturowym, które w dużym stopniu warunkują politykę zagraniczną Komunistycznej Partii Chin (KPCh). W 1978 r. Chiny weszły na drogę reform i otwarcia na świat. Program „czterech moder- nizacji”: rolnictwa, przemysłu, obrony narodowej oraz nauki i techniki – sfor- mułowany przez Zhou Enlaia i wprowadzony w życie przez Deng Xiaopinga – oznaczał porzucenie doktrynalnego traktowania komunizmu i przejście do bar- dziej pragmatycznej polityki wewnętrznej i zagranicznej. Utrzymanie wysokiego tempa wzrostu gospodarczego, zapewniającego podnoszenie standardu życia spo- łeczeństwa, stało się głównym źródłem legitymizacji władzy KPCh. Również stłumienie demonstracji studenckich na placu Tian’anmen w 1989 r. nie zahamowało reform. Sławna podróż Deng Xiaopinga na południe Chin w 1992 r., w celu pochwalenia osiągnięć gospodarki wolnorynkowej, była po- twierdzeniem raz obranej drogi. W 1993 r. urząd przewodniczącego ChRL, sekre- tarza generalnego KPCh oraz przewodniczącego Centralnej Komisji Wojskowej objął Jiang Zemin, reprezentant trzeciego pokolenia przywódców KPCh. Ważnym etapem reform wolnorynkowych było wstąpienie Chin do Światowej Organizacji Handlu w 2001 r. oraz przyjęcie zasady „trzech reprezentacji” na XVI zjeździe partii w 2002 r. Komunizm został zdegradowany do roli pustego hasła, zaś KPCh otworzyła się nawet na członkostwo prywatnych przedsiębiorców. W listopadzie 2002 r. dokonała się kolejna zmiana pokoleniowa na najwyż- szych urzędach w partii. Sekretarzem generalnym KPCh został Hu Jintao, który w marcu 2003 r. objął również stanowisko przewodniczącego państwa. Głównym zadaniem nowego kierownictwa partii w polityce wewnętrznej było stworzenie „harmonijnego społeczeństwa”. Dążono do utrzymania zrównoważonego wzro- stu gospodarczego i zwiększono wysiłki na rzecz zmniejszenia nierówności roz- wojowych pomiędzy różnymi regionami kraju. Przez większość okresu po 1978 r. wzrost PKB Chin oscylował wokół 10 rocznie, zaś w 2010 r. ChRL wyprzedziła Japonię i stała się drugą gospodarką świata. Pomimo gwałtownych przemian Chiny jedynie w ograniczonym stopniu przeprowadziły reformy polityczne. Chociaż razem z powolnym kształtowaniem się klasy średniej i społeczeństwa obywatelskiego reżim polityczny ChRL ewo- luował w kierunku miękkiego autorytaryzmu, KPCh nie zamierzała rezygnować z monopolu na władzę. Również polityka zagraniczna Chin była całkowicie 8 zdominowana przez organy partyjne. Członkowie Stałego Komitetu Biura Poli- tycznego, wchodząc w skład podległych im tzw. grup kierowniczych, m.in. ds. po- lityki finansowej i ekonomicznej (zhongyang caijing lingdao xiaozu) oraz polityki zagranicznej (zhongyang waishi lingdao xiaozu), są niewątpliwie najważniejszym elementem w procesie decyzyjnym. Do kompetencji grupy ds. polityki zagranicz- nej zalicza się analizę kluczowych zagadnień sytuacji międzynarodowej, a także podejmowanie decyzji, nadzoru, wskazywanie głównych kierunków polityki oraz implementację decyzji na każdym szczeblu administracji, koordynację aktywno- ści zagranicznej państwa1. Dodatkowo w skład instytucji koordynujących i imple- mentujących politykę zagraniczną wchodzą: Ministerstwo Spraw Zagranicznych, Ministerstwo Handlu, Wydział Łączności Międzynarodowej Komitetu Centralne- go (KC) KPCh, Drugi Wydział Sztabu Generalnego, a także – w zakresie informa- cji i analiz – Agencja Prasowa Nowe Chiny (Xinhua) New Agency, Drugi i Trzeci Wydział Sztabu Generalnego oraz Ministerstwo Bezpieczeństwa Wewnętrznego. Podstawą chińskiej strategii w polityce zagranicznej od początku lat 90. XX w. była zasada „skrywania światła i kultywowania ciemności” (tao guang yang hui), czyli ukrywania prawdziwych zamiarów, aby nie budzić niepokojów na arenie międzynarodowej. Dzięki temu ChRL mogła skupić się na niezakłóco- nym rozwijaniu własnej gospodarki w celu wzmocnienia swojej pozycji między- narodowej w dalszej perspektywie. Kontynuacją tej idei były hasła „pokojowego wzrastania” (heping jueqi) oraz „pokojowego rozwoju” (heping fazhan), promo- wane przez przewodniczącego Hu Jintao. Pod koniec rządów Hu Jintao dało się jednak zauważyć wyraźne symptomy odchodzenia Chin od ostrożnej polityki ukrywania ambicji mocarstwowych. Po IV Plenum KC KPCh z września 2009 r. ChRL zaprezentowała bardziej asertyw- ną postawę, zwłaszcza w sporach terytorialnych na Morzu Południowochińskim i Morzu Wschodniochińskim. Objawy modyfikacji długofalowej strategii Chin spotkały się z zaniepokojeniem ze strony Stanów Zjednoczonych, Japonii czy kra- jów ASEAN. W takiej atmosferze nastąpiła kolejna zmiana przywództwa w KPCh – w grudniu 2012 r. sekretarzem generalnym partii został Xi Jinping, postrzegany jako polityk bardziej związany z kręgami wojskowymi niż jego poprzednik. 1. Cel i tezy pracy Chińska Republika Ludowa zdaje się obecnie stać na rozdrożu pod względem wyboru strategii w polityce zagranicznej na kolejne dziesięciolecie. Chiny są już państwem zbyt potężnym, by nadal uchodzić za zwykły kraj rozwijający się, ale 1 Zhongguo Waishi bangongshi zhuyao zhineng [Podstawowe kompetencje Kierowniczej Grupy ds. Zagranicznych], http://www.china.com.cn/cpc/2011-04/15/content_22369387.htm [do- stęp 12.01.2013]. Wstęp 9 nadal zbyt słabym, by rzucić wyzwanie największemu mocarstwu – Stanom Zjed- noczonym. Właściwsze jednak byłoby pytanie, czy Chiny naprawdę chcą przejąć pałeczkę pierwszeństwa i wziąć na siebie odpowiedzialność za budowanie no- wego ładu światowego. ChRL zdaje się krajem głęboko pogrążonym w skorupie własnych interesów narodowych. W przedłożonej analizie posłużono się badaniami porównawczymi opartymi o metodę jakościową. Badania jakościowe rozpatrują zależności między poszcze- gólnymi przypadkami, czyli narzędziami w polityce zagranicznej we właściwym im kontekście, ujmując poszczególne przypadki jako całość2. Porównano kolejno narzędzia stosowane wobec poszczególnych aktorów na arenie międzynarodo- wej: Stanów Zjednoczonych, Japonii, Rosji, Unii Europejskiej, państw afrykań- skich i Azji Południowo-Wschodniej. Podstawową tezą niniejszego opracowania jest uznanie, że podstawowe narzędzia oddziaływania w chińskiej polityce zagranicznej związane są z na- rzędziami twardymi, zwłaszcza z gospodarczo-wojskowym wymiarem polityki zagranicznej, który gwarantuje wzrost znaczenia Chin na arenie międzynaro- dowej. W dalszej kolejności do mechanizmów oddziaływania ChRL zalicza się oddziaływania dyplomatyczne, zaś na ostatnim miejscu znajduje się miękkie oddziaływanie soft power. Z uwagi na fakt, iż zachowanie chińskich władz na arenie wewnętrznej nie jest tożsame z przekazywanymi wartościami, miękkie oddziaływanie stanowi dużo większe wyzwanie niż oddziaływania wojsko- we i gospodarcze. W drugiej kolejności przyjęto założenie, że podstawowym punktem odniesienia dla chińskiej polityki zagranicznej są Stany Zjednoczo- ne, a wszystkie narzędzia w chińskiej polityce podporządkowane są próbom równoważenia potencjału amerykańskiego w skali regionalnej i globalnej. W pojmowanej rzeczywistości międzynarodowej podstawowym paradygmatem w prowadzonej polityce wobec Waszyngtonu jest realistyczne podejście oparte na balance of power, wobec innych podmiotów polityka i stosowane narzędzia prowadzą do złożonej współzależności, która pełni rolę utylitarnej wobec rela- cji ze Stanami Zjednoczonymi. Intencją prezentowanej publikacji, poświęconej analizie narzędzi stosowa- nych przez Chiny w polityce zagranicznej wobec poszczególnych państw za prezydentury Hu Jintao, jest ukazanie pragmatycznego charakteru chińskiej dy- plomacji. O ile Chiny starają się budować swój wizerunek jako państwa „miłu- jącego pokój”, o tyle nie stronią również od straszenia użyciem siły w obronie własnych interesów narodowych, zwłaszcza wobec słabszych graczy na arenie międzynarodowej. 2 J. Hopkin, Metody porównawcze, [w:] Teorie i metody w naukach politycznych, red. D. Mar- sch, G. Stoker, tłum. J. Tegnerowicz, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2006, s. 264–265. Wstęp 10 2. Zdefiniowanie polityki zagranicznej i interesu narodowego Chin Polityka zagraniczna to proces aktywności politycznej podejmowanej przez państwo, który jest adresowany do środowiska międzynarodowego i prowadzony w nim. Aby zrozumieć politykę zagraniczną państwa, należy przede wszystkim przedstawić całość problematyki, uwarunkowania i przebieg procesu polityki za- granicznej. Wydarzenia toczące się we współczesnym świecie stosunków między- narodowych są wypadkową różnych procesów, w tym m.in. polityki zagranicznej. To właśnie od jej prowadzenia, jakości i formy zależy kształt współczesnych stosunków międzynarodowych. Polityka zagraniczna jest to forma zewnętrznej działalności państwa, prowadzona przez jego upoważnione organy3. Sensu largo oznacza to zorganizowany wysiłek państwa skierowany na zewnątrz, podporząd- kowany realizacji jego interesów. Polityka zagraniczna polega na kształtowaniu otoczenia państwa w sposób dający korzyść i modyfikowaniu sytuacji niekorzyst- nych. Stanowi rodzaj celowej działalności państwa na arenie międzynarodowej. O celowym charakterze działań państwa świadczy korelacja z określonym typem świadomości społecznej – potrzeb, wartości i idei. Cel jest zawsze pożądanym stanem, do którego dany podmiot dąży, podejmując odpowiednie decyzje i przed- sięwzięcia dla jego osiągnięcia. Według Christophera Hilla polityką zagraniczną można nazwać „sumę ofi- cjalnych relacji zewnętrznych prowadzonych przez niepodległego aktora (zwykle państwo) w stosunkach międzynarodowych”4. Z kolei zgodnie z definicją Valerie M. Hudson, polityka zagraniczna oznacza „strategię lub podejście wybrane przez rząd narodowy, aby osiągnąć własne cele w relacjach z bytami zewnętrznymi”5. Jak podkreśla Ernest Petric: „Polityka zagraniczna, będąc w rzeczywistości życia międzynarodowego ciągłą konfrontacją z interesami (oraz potęgą i wpły- wami) innych państw, nie może być ani »linearna«, ani »systematyczna«. Jest to ciągły proces podejmowania własnych inicjatyw i adaptacji do inicjatyw innych. Proces ów w dużym stopniu zależy od zmieniających się uwarunkowań, balansu sił, jak również od własnej wewnętrznej stabilności i długoterminowych interesów. Polityka zagraniczna jest ciągłym procesem akcji i reakcji państwa i jego władz”6. 3 Por. Wstęp do teorii polityki zagranicznej państwa, red. R. Zięba, Toruń 2004; T. Łoś-No- wak, Stosunki międzynarodowe. Teorie – systemy – uczestnicy, Wrocław 2000 oraz M. Nickolson, International Relations, A Concise Introduction, London 1998, s. 90–119. 4 Ch. Hill, The Changing Politics of Foreign Policy, Palgrave Macmillan, New York 2003, s. 3. 5 V.M. Hudson, The History and Evolution of Foreign Policy Analysis, [w:] Foreign Policy – Theories, Actors, Cases pod red. S. Smitha, A. Hadfield, T. Dunne, Oxford University Press, Ox- ford 2012, s. 14. 6 E. Petric, Foreign Policy: From Conception to Diplomatic Practice, Martinus Nijhoff Pub- lishers, Leiden 2013, s. 6. Wstęp 11 Konieczność zredefiniowania interesu Chin była wynikiem przyjętych pod koniec lat 70. XX w. decyzji o modernizacji państwa w duchu zaprzeczającym maoistowskiej filozofii permanentnej rewolucji. W grudniu 1978 r. rozpoczęto cztery modernizacje, a tym samym Chiny miały stać się nowoczesnym państwem. Wobec tego również w polityce zagranicznej musiano określić interes narodowy. Początkowo nie było to proste, gdyż silne jeszcze reminiscencje marksistowskie stanowiły teoretyczną przeszkodę. De facto dopiero w latach 90. ubiegłego stu- lecia, wraz z promowaniem pronarodowych postaw przez Komunistyczną Partię Chin, rozpoczęto realne debaty w zakresie zdefiniowania chińskiego interesu na arenie międzynarodowej. Wówczas to po raz pierwszy sformułowano tezę o „pod- stawowych interesach” (genben liyi), odnoszących się głównie do wewnętrznego rozwoju społeczno-ekonomicznego. Wkrótce rozpoczęto debaty wokół „podsta- wowych interesów-trosk” (zhongda guanqie), a w 2002 r. chiński minister spraw zagranicznych Tang Jiaxuan, w rozmowie z amerykańskim sekretarzem stanu Collinem Powellem, jako „istotne interesy” określił kwestie integralności z Taj- wanem. Rosnące znaczenie Chin na arenie międzynarodowej skłoniło liderów do coraz częstszego przedstawiania i oceny interesów narodowych. We wrześniu 2006 r. na łamach „Dziennika Ludowego” Li Zhaoxing – minister spraw zagra- nicznych – uznał bezpieczeństwo narodowe za podstawowy interes Chin; jak po- przednio podstawowym problemem była kwestia tajwańska. Co ważne, dyskurs w odniesieniu do definiowania interesu Chin prezentowany był głównie w od- niesieniu do amerykańskiej polityki Pekinu. W 2009 r. Dai Bingguo zdefiniował „istotne interesy ChRL” (Zhongguo hexin liyi): utrzymanie fundamentalnego sys- temu (systemu socjalistycznego) oraz bezpieczeństwa narodowego, suwerenno- ści i integralności terytorialnej oraz stabilnego wzrostu gospodarczego, mającego przynieść poprawę materialnego bytu społeczeństwa7. Chińscy liderzy, oprócz wyżej wskazanych, do „istotnych interesów” zaliczali kwestię „praw człowie- ka”, a także konieczność powrotu Tajwanu do Chin kontynentalnych. Dodatkowo w niektórych wypowiedziach uznawano, że sporne obszary wysp Diaoyu/Senka- ku oraz spory na Morzu Południowochińskim również były kategoryzowane jako „istotne interesy”8. Także w chińskim dyskursie politologicznym pojawiły się różne zdania na temat zdefiniowania interesu narodowego Chin. Yan Xuetong, badacz z Uni- wersytetu Qinghua, definiuje interes narodowy jako „wszystko, co oznacza bezpieczeństwo materialne i ideowe państwa narodowego”. Zdefiniowanie in- teresu następuje w zależności od perspektywy czasowej: długoterminowe (po- wyżej 20 lat), średnioterminowe (10−20 lat) oraz krótkoterminowe (5−10 lat), 7 Senior Chinese Official Calls on U.S. to Respect China’s Core National Interests, http:// english.people.com.cn/90001/90776/90883/6713167.html [dostęp 1.02.2013]. 8 M.D. Swaine, China’s Assertive Behavior Part One: On „Core Interests”, „China Leader- ship Monitor” 2010, no. 34, s. 3−8. Wstęp 12 oraz w oparciu o zdefiniowanie interesu narodowego, do którego zaliczane jest przetrwanie, rozumiane w kategoriach: niezależności i suwerenności; interesy polityczne, związane z systemem politycznym oraz ideologią danego podmiotu; interesy gospodarcze, zapewniające rozwój ekonomiczny, podnoszenie poziomu życia społeczeństwa; uznanie; szacunek międzynarodowy. Zdaniem Su Chang- he z Szanghaju, należy wyróżnić cztery poziomy analizy: centralny − na którym kształtuje się politykę w skali makro, m.in. Strefa Wolnego Handlu z ASEAN; lokalny – istotny z punktu widzenia inwestycji zagranicznych (głównie wybrze- że) czy inicjatyw o charakterze regionalnym, m.in. projekt regionu rzeki Tumen w północno-wschodnich Chinach; biznesowy – dotyczący interesów przedsiębior- ców mających swoje przedstawicielstwa za granicą; oraz poziom społeczno-oby- watelski − w którym chińskie organizacje wchodzą we współpracę z partnerami zewnętrznymi9. Men Honghua z Centralnej Szkoły Partyjnej, oceniając strategicz- ne interesy Chin, wskazywał na przetrwanie, suwerenność i rozwój. W dalszej perspektywie postrzegał on kwestie interesu narodowego na trzech płaszczy- znach: gospodarczej, politycznej i wojskowej. Bezpieczeństwo ekonomiczne związane miało być z międzynarodową integracją gospodarczą, zachowaniem i obroną chińskich interesów oraz adaptacją bądź zmianami w zasadach gospodar- ki międzynarodowej. W drugim podejściu dominuje kwestia ochrony własnych podstaw ideologicznych w kształtowaniu modelu rozwoju. Z punktu widzenia bezpieczeństwa twardego kluczowe jest równoważenie sił, budowa wojskowych środków zaufania, problem zjednoczenia z Tajwanem oraz postępującej „desini- zacji” i „tajwanizacji” wyspy10. Interes Chin jest jednak redefiniowany także przez okres reform, ewoluuje podobnie jak chińska tożsamość międzynarodowa. Jeśli na początku lat 80. dotyczył on głównie wyjścia z trudnej sytuacji ekonomicznej po okresie „rewolucji kulturalnej”, a w latach 90. koncentrował się wokół ustale- nia odmienności Chin, to w początkach XXI w. uznały one szacunek i docenienie dokonanych reform za podstawowy element swojego interesu narodowego. 3. Narzędzia w chińskiej polityce zagranicznej W niniejszej pracy skupiliśmy się na analizie czterech rodzajów narzędzi stosowanych przez Chiny w polityce zagranicznej: wojskowych, gospodarczych, ideologiczno-kulturowych oraz dyplomatycznych. Każde z nich może przybrać charakter presji bądź perswazji. Wywieranie presji na inne państwa za pomo- 9 Su Changhe, Lun Zhongguo haiwai liyi [O chińskich interesach zagranicznych], „Shijie Jin- gji yu Zhengzhi” 2009, no. 8, s. 16. 10 Men Honghua, Jianggou Zhongguo Da Zhanlue de kuangjia. Guojia shili, zhanlue guan- nian yu guojizhidu [Budowa ram wielkiej strategii Chin. Siła państwa, koncepcje strategii i system międzynarodowy], Beijing Daxue Chubanshe, Beijing 2005, s. 301−306. Wstęp 13 cą środków hard power jest przywilejem zwłaszcza mocarstw. Również Chiny, które posiadają status przynajmniej potęgi regionalnej, nie stroniły od mniej lub bardziej zawoalowanych prób bądź gróźb użycia siły w stosunkach międzynaro- dowych. Perswazja z kolei, w znaczeniu przyjętym w prezentowanym opracowa- niu, obejmuje nie tylko działania z zakresu dyplomacji publicznej, podejmowane w celu zwiększenia własnych zasobów „miękkiej siły” (soft power). Termin ten należy rozumieć jako szerszy zestaw przedsięwzięć służących pogłębianiu współ- pracy międzynarodowej w celu wywierania wpływu na zaprzyjaźnione państwa. Narzędzia oddziaływania państwa na arenie międzynarodowej należy po- dzielić na bliższe instrumentom typu miękkiego: dyplomacja, wartości ideowe, atrakcyjność kultury oraz twardego: środki gospodarcze i wojskowe. W litera- turze przedmiotu od początku lat 90. specjaliści zwracali uwagę na teorię kom- pleksowej siły państwa (zonghe guoli), m.in. Wu Chunqiu na łamach „Xuebao” w 1990 r. pisał, że zonghe guoli powinna składać się z sił: naturalnej (np. zasoby naturalne); ludzkiej (np. zasoby ludzkie); ekonomicznej; naukowo-technicznej; naukowej; obronnej oraz politycznej. Na łamach „Guoji Wenti Yanjiu” za klu- czowe uznawano kapitał strategiczny oraz siłę oddziaływania dyplomatycznego. W budowaniu kompleksowej siły państw najistotniejszy jest jednak potencjał nau kowo-techniczny, oparty na ekonomii, następnie potencjał wojskowy, spój- ność kulturowa oraz polityka zagraniczna. Jednym z narzędzi prowadzenia strate- gii jest oddziaływanie poprzez wartości polityczne, definiowane jako „penetracja polityczna” i zaliczane do środków pozawojskowych. Tu przykładem stają się Stany Zjednoczone, które własne wartości polityczne, takie jak prawa człowieka, wyeksportowały, co stało się jednym z mechanizmów zachowania bezpieczeń- stwa narodowego. Innym elementem soft power jest oddziaływanie na opinię pu- bliczną, dokonywane przez środki masowego przekazu11. Ważnym instrumentem polityki zagranicznej tradycyjnie były narzędzia wojskowe. W teorii stosunków międzynarodowych głównie przedstawiciele nur- tu realistycznego zwracali uwagę na to, iż zachowanie państw jest determinowane przez interes definiowany w kategoriach potęgi12, której kluczową część stanowi siła militarna. Jak podkreślał Hans Morgenthau: „Zwłaszcza w polityce między- narodowej zbrojna siła – groźba lub prawdopodobieństwo jej użycia – jest najważ- niejszym materialnym składnikiem potęgi politycznej państwa. (…) Polityczny cel przygotowań militarnych (jakiegokolwiek rodzaju) polega na zniechęceniu innych państw do używania siły militarnej poprzez podwyższenie związanego z tym ryzyka”13. Według realistów dopiero gotowość bojowa nadaje sens „czyn- nikom geograficznym, zasobom naturalnym i potencjałowi przemysłowemu 11 Por. ibidem, s. 34−35. 12 H.J. Morgenthau, Polityka między narodami. Walka o potęgę i pokój, tłum. R. Włoch, Difin, Warszawa 2010, s. 21. 13 Ibidem, s. 49−52. Wstęp 14 w odniesieniu do potęgi narodu”14. Autor ten wyróżniał „innowacje technologicz- ne, przywództwo oraz liczebność i jakość sił zbrojnych”15 jako wyznaczniki moż- liwości militarnych państwa i, co za tym idzie, zdolności danego kraju do użycia narzędzi wojskowych w polityce zagranicznej. Gwałtowny rozwój technologiczny oraz postęp w zasadach rządzących spo- łecznością międzynarodową sprawił jednak, że w XX w. czynnik militarny czę- ściowo stracił na znaczeniu jako instrument polityki zagranicznej. Jak podkreślał Morgenthau: „Jednym z paradoksów ery atomu jest to, że w przeciwieństwie do doświadczeń płynących z historii przed wynalezieniem broni nuklearnej, wzrost potęgi militarnej nie musi przekładać się na wzrost potęgi politycznej”16. Ponieważ użycie bomby atomowej stało się niemożliwe bez narażenia się na ryzyko niszczą- cego odwetu, broń nuklearna mogła funkcjonować jedynie jako czynnik odstrasza- jący, a nie poważny środek ofensywny. Jak stwierdził dosadnie brytyjski generał Rupert Smith, choć nadal mamy do czynienia z różnymi konfliktami, walką czy konfrontacją, „wojna już nie istnieje”. Koniec zimnej wojny i zamachy 11 września 2001 r. ostatecznie unaoczniły nam odejście od starego paradygmatu międzypań- stwowej wojny przemysłowej. W ramach nowego paradygmatu, nazwanego przez Ruperta Smitha „wojną pomiędzy ludźmi”, nie ma wyraźnych pól bitewnych ani jasno zdefiniowanych armii po obu stronach barykady. W takiej sytuacji użytecz- ność już nie tylko broni atomowej, ale również konwencjonalnych sił zbrojnych staje pod znakiem zapytania. Posiadającym przytłaczającą przewagę militarną Sta- nom Zjednoczonym szybko udało się osiągnąć wstępne zwycięstwo w Afganista- nie w 2001 r. czy w Iraku w 2003 r., jednak początkowy sukces nie przełożył się na natychmiastowe rozwiązanie konfliktu według założeń politycznych17. Na dodatek postęp cywilizacyjny spowodował, że drastycznie zmalało przy- zwolenie społeczności międzynarodowej na użycie lub jawną groźbę użycia sił zbrojnych. Razem ze stopniowo zwiększającym się powszechnym poszanowa- niem dla uniwersalnych wartości humanitarnych zaostrzeniu uległy kryteria le- gitymizacji posługiwania się narzędziami wojskowymi w polityce zagranicznej18. Przykład ataku Stanów Zjednoczonych na Irak w 2003 r. pokazuje, jak wielki może być dyplomatyczny koszt użycia sił zbrojnych i jak trudno jest usprawiedli- wić takie zachowanie w oczach międzynarodowej opinii publicznej. Z drugiej strony, jak podkreśla Colin S. Gray, stosowanie w polityce zagra- nicznej hard power, której kluczową część stanowią narzędzia militarne, nadal 14 Ibidem, s. 145. 15 Ibidem, s. 146. 16 Ibidem, s. 49. 17 R. Smith, The Utility of Force. The Art of War in the Modern World, Knopf, New York 2007, s. 3−20. 18 C.S. Gray, Hard Power and Soft Power: The Utility of Military Force as an Instrument of Policy in the 21st Century, Strategic Studies Institute, Carlisle 2011, http://www.strategicstudies- institute.army.mil/pdffiles/PUB1059.pdf [dostęp 25.08.2012], s. vi−vii. Wstęp 15 pod wieloma względami może się okazać skuteczniejsze niż posługiwanie się soft power. „Miękka siła” jest pojęciem trudnym do zdefiniowania, zaś jej zasoby znaj- dują się poza bezpośrednią kontrolą poszczególnych państw. Atrakcyjność dane- go kraju jako wzorca kulturalnego czy rozwojowego tylko w niewielkim stopniu wynika ze świadomej dyplomacji publicznej, zaś wartości postrzegane pozytywnie w jednej części świata mogą być różnie odbierane przez przedstawicieli innych cy- wilizacji. W przeciwieństwie do soft power, siłę zbrojną można stosować w zapla- nowany, przemyślany sposób, zachowując nad nią pełną kontrolę19. Jak to określił Colin S. Gray: „O ile miękka siła służy pozyskaniu tych, którzy już są skłonni do współpracy, twarda siła zbrojna jest konieczna do bardziej wymagających zadań”20. Narzędzia wojskowe w polityce zagranicznej nie muszą się jednak ograniczać do samego użycia lub groźby użycia sił zbrojnych. Instrumenty militarne, w de- finicji przyjętej w niniejszym opracowaniu, obejmują również różnorodne dzia- łania mające sprzyjać rozwojowi współpracy międzynarodowej, takie jak handel bronią bądź technologią o znaczeniu wojskowym czy wspólne przedsięwzięcia w zakresie produkcji broni. Udział w operacjach pokojowych, pomoc wojskowa i wywiadowcza czy pogłębianie dialogu militarnego z innymi państwami niejed- nokrotnie stanowią ważny element polityki zagranicznej. Wymianę oficerów wy- sokiego szczebla, wzajemne wizyty okrętów wojennych czy wspólne manewry wojskowe i inne środki budowy zaufania można wręcz postrzegać raczej jako elementy bliższe soft power niż hard power. Oddziaływanie poprzez instrumenty gospodarcze dotyczy zagranicznej po- lityki ekonomicznej. Rozumiana jest ona jako wpływanie państwa na stosunki go- spodarcze z zagranicą, kształtowanie stosunków przez państwo (rząd) w sposób aktywny w celu wyegzekwowania w praktyce tego, co państwo chce osiągnąć. Do podstawowych narzędzi polityki ekonomicznej zaliczana jest wymiana handlowa, usług, przepływ czynników produkcji (technologii czy siły roboczej). Ponadto wymieniane są: polityka kursu walutowego, polityka rewaluacji i dewaluacji czy deprecjacji i stopy procentowej oraz polityka monetarna. W dobie globalizacji współzależność gospodarek wszystkich państw stale wzrasta. Z jednej strony przyczynia się to do rozwoju współpracy międzynarodowej, z drugiej jednak może prowadzić do wykorzystywania przez najsilniejszych graczy uzależnienia poszczególnych krajów od wymiany handlowej z danym państwem do wywiera- nia na nie presji w sytuacjach kryzysowych. Instrumenty ideologiczno-kulturowe są najbliżej ze wszystkich rodzajów narzędzi polityki zagranicznej związane z pojęciem soft power. Rozważania na temat miękkiego oddziaływania stały się popularne na początku lat 90., kiedy to amerykański wykładowca Harvardu, profesor Joseph Nye rozpowszechnił zagadnienie miękkiego oddziaływania. Przyczyną tak konstruowanego dyskursu 19 Ibidem, s. 28−46. 20 Ibidem, s. 52. Wstęp 16 stało się pokonanie Związku Radzieckiego przez Stany Zjednoczone w zimnowo- jennym wyścigu. Głównym elementem miękkiego oddziaływania jest zdolność do pozyskania sojuszników za pomocą kultury, wartości politycznych i polityki zagra- nicznej21. Zdaniem amerykańskiego politologa, soft power funkcjonuje w trzech obszarach: codziennej komunikacji, która zajmuje się wyjaśnianiem kontekstu procesu decyzyjnego w polityce zagranicznej, strategicznym – w obrębie powsta- wania pomysłów i prostych haseł, sloganów oraz dyplomacji publicznej, która dba o kontakty z określonymi osobami, obdarzonymi szczególnym autorytetem. W dyskursie chińskim pojęcie soft power zostało wprowadzone w 1993 r. przez Wang Hu’ninga, który uznawał, że chiński odpowiednik amerykańskiej koncepcji Nye’a powinien być oparty na tekstach historycznych oraz ideach kon- fucjańskich, taoistycznych oraz buddyjskich. Wskazywał chińską koncepcję „zy- skiwania respektu przez cnotę”, moralny rząd, pokój i harmonię oraz „jedność w różnorodności”22. Dyskusje akademickie nabrały jednak na znaczeniu po tym, jak w referacie partyjnym na XVIII Zjeździe przewodniczący Hu Jintao wskazy- wał na konieczność „włączenia kultury jako części chińskiego soft-power tak, by lepiej gwarantować prawo do kultury i chronić podstawowe interesy obywateli”. Mimo różnic zdecydowana większość chińskich badaczy wskazywała kultu- rę jako główny element chińskiej soft power; następnie spójność społeczną oraz kapitał społeczny. Chińska miękka siła kojarzona była również z efektywnym rzą- dem. Najmniejsze znaczenie przywiązywano do stopnia otwarcia, wychowania pa- triotycznego oraz edukacji. Zatem chińska definicja soft power powinna zawierać elementy: systemu ekonomicznego, edukacji, kultury, zasobów ludzkich, systemu politycznego, dyplomacji, partycypacji w systemie stosunków międzynarodowych23. W kontekście miękkiego oddziaływania czynnikiem kształtowania chińskich wpływów powinna być dyplomacja publiczna (gonggong waijiao). Głównym celem współczesnej dyplomacji publicznej jest przybliżanie chińskiego modelu transformacji i rozwoju. W tym aspekcie Chiny podążają za przykładem skutecz- nej amerykańskiej dyplomacji publicznej. Główna definicja, jaką posługują się chińscy uczeni, pochodzi z połowy lat 60. i jest autorstwa Edmunda Gulliona z Uniwersytetu Tufts, który twierdził, że „dyplomacja publiczna to wpływ spo- łecznych postaw na formowanie i działanie polityki zagranicznej”24. 21 J. Nye Jr., Soft-Power. Jak osiągnąć sukces w polityce światowej, tłum. J. Zaborowski, wprow. R. Kuźniar, Wydawnictwo Akademickie i Profesjonalne, Warszawa 2007, s. 40−41. 22 C. Hayden, The Premises of Soft Power: A Comparative Analysis of Public Diplomacy Policy Rhetoric in China and Japan, New York, February 16, 2009, http://www.allacademic.com// meta/p_mla_apa_research_citation/3/1/1/7/2/pages311728/p311728-10.php [dostęp 12.09.2011]. 23 J.S. Nye Jr., Wang Jisi, Hard Decisions on Soft Power Opportunities and Difficulties for Chinese Soft Power, „Harvard International Review” 2009, vol. 31, no. 2, s. 18-24 oraz Pang Zhongying, Guanyu Zhongguo de ruan liliang wenti [O problemie chińskiej miękkiej siły], „Guoji Wenti luntan” 2006, no. 42, s. 8−9. 24 M. Zwiebel, Why We Need to Reestablish the USIA, „Military Review” 2006, vol. 86, no. 6, s. 26−28. Wstęp 17 Problem rywalizacji między narodami dotyczy również miękkiego oddzia- ływania: „Rywalizacja między państwami narodowymi jest rywalizacją hard po- wer, lecz w cieniu tej rywalizacji dochodzi do konkurencji między instytucjami, cywilizacjami, strategiami, co oznacza rywalizację w zakresie soft power”25. Co więcej, jak stwierdza Joseph Nye, zarówno hard, jak i soft power są powiązane z uwagi na fakt, iż ich celem jest wpłynięcie na zachowania innych podmiotów. Rozbieżności wynikają głównie z różnicy zasobów, natury zachowania oraz „wi- doczności” efektów. Instrumenty ideologiczno-kulturowe, obok czynnika perswa- zji, obejmują także działania związane z wywieraniem presji na obce państwa – np. poprzez wykorzystywanie różnic ideologicznych czy ruchów nacjonali- stycznych. Ostatnim rodzajem narzędzi polityki zagranicznej uwzględnionym w niniej- szym opracowaniu są instrumenty dyplomatyczne. Podobnie jak inne rodzaje narzędzi, mogą one przybrać charakter perswazji bądź presji. Z jednej strony chińskie służby dyplomatyczne poświęcały wiele uwagi nawiązaniu i utrzyma- niu przyjaznych relacji z ludźmi władzy w innych krajach, z drugiej zaś nie wa- hały się przed tak drastycznymi środkami jak całkowite zawieszenie kontaktów na wysokim szczeblu w przypadku nieskuteczności bardziej miękkich środków dyplomatycznych. Rodzaje narzędzi polityki zagranicznej Presja wojskowe Użycie lub groźba uży- cia siły gospodarcze Sankcje lub groź- na wprowadzenia sankcji gospodar- czych, stosowanie innych metod ne- gatywnych Narzędzia ideologiczno-kulturowe Wykorzystywanie różnic ide- ologicznych, popieranie ru- chów nacjonalistycznych Perswazja Współpraca wojskowa Współpraca gospo- darcza Dyplomacja publiczna, wy- miana kulturalna i naukowa Źródło: Opracowanie własne. 25 C. Hayden, The Premises of Soft Power… [dostęp 12.09.2011]. Tabela 1.1. dyplomatyczne Zawieszenie wy- miany dyplomaty- cznej, oskarżenia werbalne Tworzenie platform dialogu bilateralne- go i multilateralne- go, tworzenie lobby propekińskiego Wstęp 18 * * * W rozważaniach na temat chińskiej polityki zagranicznej szczególną uwagę należy zwrócić na to, że podstawowym problemem w relacjach międzynarodo- wych pozostaje znalezienie efektywnego mechanizmu ograniczającego możli- wość eskalacji napięć prowadzących do szerszego konfliktu. W tym kontekście narzędzia stosowane w chińskiej polityce zagranicznej, oprócz ochrony interesu narodowego, prowadzą do uzależniania poszczególnych państw, przez co ograni- czana jest możliwość konfliktu na szeroką skalę. Wstęp Dominik Mierzejewski Uniwersytet Łódzki W pułapce współzależności. Dylematy wyboru narzędzi w amerykańskiej polityce ChRL Relacje chińsko-amerykańskie stają się jednymi z najważniejszych bie- gunów współczesnych stosunków międzynarodowych. W dobie kryzysu go- spodarczego Stanów Zjednoczonych, a także europejskiego kryzysu strefy euro, coraz większą wagę przykłada się do wzrastającego znaczenia Chin. W tym kontekście problemem kluczowym staje się zdefiniowanie celów po- lityki zagranicznej Chin, następnie ocena zachowania i reakcji Stanów Zjed- noczonych oraz w konsekwencji analiza stosowanych przez władze w Pekinie mechanizmów i narzędzi. Te natomiast, mając różne podłoże, stwarzają róż- ne płaszczyzny oddziaływania. Innym czynnikiem wpływającym na dobór narzędzi stała się implementacja strategii „wyjścia na zewnątrz” i globaliza- cja interesów Chińskiej Republiki Ludowej. Rzecz jasna stopień ich wyko- rzystania, z jednej strony, jest wynikiem materialnego potencjału państwa, rozumianego jako „kompleksowa siła państwa”1, z drugiej zaś – wynika z kul- tury strategicznej wieloznaczności, która umożliwia realizowanie uprzednio przedkładanych celów. Istotne jest podkreślenie, iż z uwagi na zmniejszające się różnice potencjałów, relacje wzajemne nabierają nowej dynamiki, a oba podmioty, z racji na decydującą rolę stosunków bilateralnych w kształtowa- niu architektury stosunków międzynarodowych, zmuszone są do poszuki- wania nowych platform porozumienia i dialogu. Niewątpliwie do głównych narzędzi w amerykańskiej polityce Chin dekady Hu Jintao (2002–2012) należy 1 „Kompleksowa siła państwa” składa się z elementów materialnych i duchowych (niema- terialnych), tworząc trzy wymiary: przetrwania, rozwoju i międzynarodowego oddziaływania. Do jej głównych elementów zaliczono: potencjał demograficzny, rozmiar terytorium, zdolność eko- nomiczną, np. PKB, zdolności wojskowe, strategię, taktykę prowadzenia walki, zdolności do pro- wadzenia operacji wojskowych. Por. Li Mingjian, China Debates Soft-Power, „Chinese Journal of International Politics” 2008, vol. 2, s. 287–308 oraz w literaturze polskiej tekst prof. Jana Ro- wińskiego, Ewolucja polityki zagranicznej ChRL (1949–2011), [w:] Wielkie przemiany w Chinach. Próba bilansu reform Deng Xiaopinga, red. K. Gawlikowski, M. Ławacz, Wydawnictwo SWPS, Warszawa 2012, s. 223–260.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Narzędzia polityki zagranicznej Chińskiej Republiki Ludowej
Autor:
, ,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: