Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00111 006987 11257840 na godz. na dobę w sumie
Nastolatek we współczesnym świecie - ebook/pdf
Nastolatek we współczesnym świecie - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Monumen Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-65624-04-8 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> poradniki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Współczesny świat, ogromnie dynamiczny, zalewany lawiną informacji i propozycji, może być wyjątkowo trudny dla młodych, dopiero budujących swoją tożsamość ludzi.

Postępujące konsumpcjonizm i hedonizm, skłaniające do ucieczki od rzeczywistości, utrudniają budowanie życia opartego na solidnych wartościach. Niektórzy badacze życia społecznego mówią wprost o „pokoleniu bez imienia”, zawieszonym w duchowej i materialnej pustce. Czy możemy wesprzeć młodych ludzi jako rodzice, wychowawcy, pedagodzy, nauczyciele? Jak można pomóc im otrzymać odpowiedzi na istotne pytania stawiane przez życie?

 

W książce ks. prof. Andrzeja Zwolińskiego przybliżone są istotne zagrożenia i przeszkody w rozwoju młodzieży. Znając je, można ich skutecznie unikać, aby rozwinąć to, co najpiękniejsze i najbardziej wartościowe

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Mecenas Książki Rafał Rzepka Opracowanie redakcyjne Monumen Sp. z o.o. Projekt okładki Ewelina Zarosa Zdjęcia Fotolia: bblaze Skład i łamanie Anna Szarko Korekta Justyna Sałata Copyright© 2016 by Wydawnictwo Monumen All rights reserved ISBN 978-83-65624-04-8 Wydawnictwo Monumen os. Przemysława 16A/6 61–064 Poznań www.miesiecznikegzorcysta.pl Zamówienia Księgarnia ludzi wolnych tel. 22 266 80 20 sklep@miesiecznikegzorcysta.pl www.monumen.pl SpiS treści Słowo wprowadzające . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 I. W poszukiwaniu imienia młodych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10 A. Wiek, który różnicuje rozwój somatyczny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 B. Rozwój psychiczny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18 C. Poszukiwanie własnej kultury . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 II. W zamęcie czasów – zagubiona pamięć . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39 A. Zgubienie historii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40 B. Młodzi a historia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 47 C. Stracony czas . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 55 III. Młodzi w rodzinie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 64 A. Meandry spotkań z rodzicami . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 65 B. Między rodzeństwem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 78 C. Zostawione sobie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 84 IV. Pokolenie buntu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 94 A. Pokolenie buntu i agresji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 95 B. Medialna nauka przemocy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 106 C. Małoletnie przestępstwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .115 V. W szkole . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 134 A. Zniechęceni do szkoły . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 135 B. Między uczniami a nauczycielem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .147 C. Jedność społeczności klasowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 158 5 VI. Pod presją seksualności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 167 A. Niewiedza seksualna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 168 B. Młoda praktyka seksualna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .177 C. Edukacja seksualna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 191 VII. W sieci uzależnień . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 201 A. Alkohol i nikotyna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 202 B. Narkomania i wokół niej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .210 C. Nowe uzależnienia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 224 VIII. Młodzi a media . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 234 A. Młodzi przed ekranem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 235 B.Skutki ekranowego wychowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 243 C. Ekran wstępem do życia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 254 IX. Zabawy młodych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 262 A. Odkrycie inności – subkultury . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 263 B. Samotni w tłumie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 276 C. W świecie fantazji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 290 X. Młodzi a ekonomia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 298 A. Wybór miejsca w ekonomii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 299 B. Młodzi konsumenci . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 307 C. Młodzi w pracy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 324 XI. Wiara młodych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 334 A. Nowe fascynacje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 335 B. Młodzi w sekcie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 348 C. W poszukiwaniu boga . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 356 SŁOWO WprOWADZAJĄce Kolejne pokolenia pojawiają się pośród nas. Próbujemy je nazwać, „nadać im imię” – co w  sensie biblijnym oznacza uczynić bliskimi, zrozumiałymi, „naszymi”. Różnych nazw używano, aby podkreślić odmienność młodości, która kolejne po- kolenia dorosłych zaskakuje świeżością spojrzenia, nowością, a nie- kiedy rewolucyjnym podejściem do świata. Była więc Generacja X jako nieokreślona, tajemnicza, niosąca niepewną przyszłość, ale też Pokolenie Y – wyrosłe w  kulturze informatycznej, otwarte na glo- balizację, gotowe pracować pod każdą szerokością geograficzną. W  pewnym okresie niektórzy próbowali wprowadzić nazwę Poko- lenie Jana Pawła II jako doświadczone i naznaczone pontyfikatem i myślą Świętego Papieża. Mowa też była o Pokoleniu milenijnym, które pojawiło się na przełomie tysiąclecia. Obecne pokolenie młodych nazwałem „Pokolenie bez imienia”, świadom, że ciągle je obserwujemy i trwa refleksja nad jego przymio- tami, mogącymi zasugerować jakieś trafne określenie, które opisałoby je w sposób możliwie najpełniejszy. Imię obecnego pokolenia młodych dopiero się wykluwa w codziennym zmaganiu się z przeszłością swych E C Ą J A Z D A W O R P W O W O Ł S 7 ojców, w odnajdywaniu swego miejsca w rodzinie, w szkole, pośród nowoczesnych mediów, w  kulturze informatycznej, niekiedy w  kon- flikcie z całym środowiskiem. Sami próbują nadać imię swej miłości, określić kształt swojej zabawy i dróg do szczęścia. Przygotowują się mozolnie do zajęcia właściwego miejsca w życiu ekonomicznym, ale też i religijnym. Są młodzi i... wszystko przed nimi. A my? Możemy im towarzyszyć – bardziej lub mniej świadomi, że na naszych oczach dokonuje się kolejny etap rozwoju świata. Młodzi ludzie intensywnie odnajdują bogactwo tego wszystkiego, co kryje się pod prostym słowem „ja”. Poznają swoją wolność – mogą wybierać i decydować, swoją godność – nie są tylko przedmiotem, ale i podmiotem wielu poczynań, których mechanizmy do tej pory były ta- jemne. Wiedzą o swojej mądrości, uświadamiają sobie własną odręb- ność, intymność. Odkrywają siebie i często są sobą zachwyceni. Gdy wędrujący zbytnio zachwyci się napotkanym kwiatem, wszystko mu poświęci, zrezygnuje dla niego z dalszej wędrówki, łatwo może się za- wieść. Minie trochę czasu, a kwiat uschnie. Nogi, które raz zrezygno- wały z wędrówki, tak trudno na nowo poderwać do marszu. Zostanie ze zwiędłym kwiatem w ręku, sam, opuszczony przez tych, z którymi wyruszył w długą drogę. Jakże trudna i mozolna jest praca nad ukształtowaniem czyjegoś charakteru, wypracowaniem cnót takich jak: cierpliwość, wytrwałość, wierność, praca nad ubogaceniem osoby ludzkiej. Z pewnością nie wy- starczą do tego wysiłki rodziców czy szkoły, która z bardzo różnym skutkiem, poza edukacją, zajmuje się właściwym wychowywaniem młodego człowieka. Zresztą nie są oni w stanie do końca zdecydować i nadać ostateczny wymiar człowiekowi. Jesteśmy wolni jako ludzie i to od nas samych zależy ów ostateczny kształt własnej osobowości. Wol- ność człowieka jest jego niezaprzeczalnym bogactwem, lecz stanowi 8 Nastolatek we wspolczesNym świecie jednocześnie zagrożenie. Człowiek w swej wolności może wybrać zło, bylejakość, przeciętność; może, bo taką moc kryje w sobie wolność, która ma siłę odrzucić nawet dobro, Jezusa i Jego przykazania. Młodzi często sprzedają swoją wolność rówieśnikom, starając się zyskać akceptację innych. Stąd bierze się ów bezmyślny mechanizm postępowania, który można nazwać pójściem za zasadą „się”. Wielu tłumaczy swoje czyny słowami: „tak się teraz czyni”, „tak się teraz nosi”, „tak się teraz żyje” – bez refleksji i odpowiedzialności. Jest to zbyt pochopne sprzedawanie swojej wolności i najczęściej po to, aby zyskać okruchy dyskusyjnej solidarności z innymi rówieśnikami. Świat, który budujemy razem z młodymi, jest jak kłębek, na który każdego dnia nawija się kolejne porcje nici wrażeń, przeżyć, prawd. I  wzrastamy z  każdym kolejnym dniem, przybieramy na siebie mą- drość, dobro i piękno. Takie jest dzieciństwo i taka jest młodość czło- wieka – czerpiemy pełnymi garściami z tego, co daje nam świat. Kiedyś, w swej dojrzałości, z tych nici uzbieranych wcześniej, będziemy tkać świadomie i według własnej woli życie, zakładając rodzinę, pracując, będąc z innymi i dla innych. Bogactwo i piękno owej tkaniny życia zależy od tego, jakim mate- riałem, jakimi nićmi dysponujemy. Dlatego tak ważne jest to, co zabie- ramy z sobą w życie jako swoją mądrość, co zabieramy jako doświad- czenie młodego wieku. Młodość, która najwięcej bierze od świata, gdyż jest czasem najbardziej otwartych oczu i świadomego czerpania mądrości, zważać musi na jakość tego, co z sobą zabiera. W tym ko- nieczna jest odpowiednia porcja krytycyzmu, właściwego wyboru. Aby później życie nie rwało się, nie rozchodziło w rękach jak zetlała tka- nina, wszystko, czego doświadcza młodość, winno być mocne i dobre. Nikt ich w tej pracy nie zastąpi. Możemy być im pomocni w tym tru- dzie, by „Pokolenie bez imienia” odkryło właściwe dla siebie Imię. 9 SŁOWO WPROWADZAJĄCE i. W pOSZUKiWANiU iMieNiA MŁODYcH Gdy dawniej pisano o  ludziach młodych, to zazwyczaj sku- piano się na wieku, który różnicował poszczególne grupy społeczne. Gdy w 1988 roku opisywano sytuację demogra- ficzną Polski, podkreślano, że w kraju żyje 9,6 mln ludzi młodych w wieku do 14 lat, w grupie od 15 do 19 lat 2,5 mln, zaś w grupie 20–29 lat 6 mln.. Z tego wyliczenia wynikało, że Polską ludność sta- nowi 18 mln ludzi młodych. Podkreślano, że mają oni własną wizję przyszłości, własną ocenę przeszłości, własne, bardzo specyficzne frustracje. Stanowią wielki potencjał przeszłości i możliwości, który jest jednak marnowany w trakcie konfliktu społecznego (rozdźwięk między nadziejami młodych a możliwościami, jakie stwarza rzeczy- wistość) oraz politycznego (między władzą a opozycją)1. Ten stosunkowo prosty obraz młodych ludzi w Polsce uległ bardzo szybko zróżnicowaniu. Złożyło się na niego wiele czynników, w tym nowa sytuacja Polski na arenie współczesnego świata, ale też nieznane 10 1 Por. M. Iłowiecki, W  cieniu na wulkanie, „Akces”. Świat – Polityka – Prasa. Pismo Wydawnictwa Myśl, 1988, nr 1, s. 4–16. Nastolatek we wspolczesNym świecie treści kulturowe, obyczaje, nawyki i  sytuacje, z  którymi młodym lu- dziom przyszło się zmierzyć. A. Wiek, który różnicuje rozwój somatyczny Dojrzewanie, a więc proces, w którym człowiek staje się dorosłym, odpowiedzialnym członkiem wspólnoty społecznej, odpowiednio doj- rzałym fizycznie, psychicznie i emocjonalnie, także poznawczo i wo- litywnie, nie jest ani łatwy, ani prosty. W  rozwoju naszej cywilizacji dojrzewanie uległo szczególnym komplikacjom. Można stwierdzić, że uległo ono rozszczepieniu na różne komponenty – jakby niezależne od siebie. Wcześniej w  historii dojrzewanie było znacznie prostsze: biologicznie dojrzewało się dłużej, równomiernie z  przygotowaniem do życia społecznego i podjęcia odpowiednich ról we wspólnocie. Na przykład wiek pierwszego miesiączkowania u  dziewcząt uległ przy- spieszeniu o cztery lata. Najstarsze dane naukowe – sprzed stu laty – wykazują, że dziewczęta zaczynały miesiączkowanie przeciętnie około 17 roku życia. Obecnie przeciętny wiek pierwszego miesiączkowania – w miastach europejskich – wynosi już tylko 13 lat. Młodość, jako wiek przechodzenia od dzieciństwa do dorosłości, budzi wiele emocji. Dokonujące się przemiany w sferze społecznej, kultu- rowej, politycznej i ekonomicznej wywierają istotny wpływ na młode po- kolenie, które okazuje się być czułym barometrem wszelkich zmian spo- łecznych. Postawy i zachowania moralne młodzieży oraz jej orientacja aksjologiczna podlegają nieustannym, szybkim zmianom zachodzącym na na różnych płaszczyznach współczesnych przeobrażeń. Epoka po- nowoczesności została zdominowana przez kulturę popularną, której głównym celem jest doznawanie przyjemności i osiąganie sukcesu2. 2 Por. J. Mariański, Przedmowa, w: Problemy współczesnej młodzieży w ujęciu nauk społecznych, red. F.W. Wawro, Lublin 2007, s. 5. 11 I. W POSZUKIWANIU IMIENIA MŁODYCH Dla dokonania namysłu nad młodością i  młodzieżą istotne jest ustalenie znaczeniowego zakresu używanych pojęć. Tymczasem gra- nice młodości są nieostre, w przeciwieństwie do innych etapów roz- wojowych. Najczęściej młodzież oznacza grupę wiekową między 10. a 24. rokiem życia, młodość jest etapem życia między 15. a 24. albo 10. a 24 rokiem życia. Jest to jednak zjawisko nie tylko biologiczne, ale także społeczne i kulturowe. Najczęściej, gdy wskazuje się na młodzież, podkreśla się ten etap życia człowieka, w którym rozwija się wszech- stronnie w celu świadomego wejścia w życie społeczne i przygotowuje się do pełnienia odpowiednio wybranych ról społecznych.3 Etapy rozwojowe człowieka są określane przez różnych teoretyków z większym lub mniejszym uszczegółowieniem. Właściwe usytuowanie tego czasokresu w  całym ciągu życia ludzkiego stanowi niezbędny wstęp metodologiczny do analizy zachowań osób w  okresie dojrze- wania. Każdy z życiowych etapów życia ludzi charakteryzuje się bo- wiem innymi cechami, lecz zawsze zachowuje niezmiennie dynamikę i ciągłość przemian. Przyjęcie danej periodyzacji określa ramy badań i jest podstawą właściwego opisu i wyciągania wniosków charaktery- zujących dana grupę badawczą. W szczegółowo proponowanej periodyzacji życia człowieka Mau- rice Debesse określa dzieciństwo na wiek od urodzenia do 10/12 lat (obejmuje ono trzy szczegółowe fazy: wiek dziecinnego pokoju – 0–3 lata; wiek koziołka – 3–6/7 lat; wiek szkolny – 6/7–12/13 lat); wiek dorastania dzieli na: wiek niepokojów dojrzewania (12/13–16/17 lat), wiek młodzieńczego entuzjazmu (16/17–18/19 lat)4. 3 M. Czerepaniak-Walczak, Stereotyp młodzieży: konieczność i  możliwość odczaro- wania młodości, w: Wychowanie. Pojęcia – Procesy – Konteksty. Interdyscyplinarne ujęcie, t. 2, red. M. Dudzikowa, M. Czerepaniak-Walczak, Gdańsk 2007, s. 179. 12 4 M. Debesse, Etapy wychowania, przekł. I. Wojnar, t. 1, WSiP, Warszawa 1996, s. 24–27. Nastolatek we wspolczesNym świecie Erik H. Erikson dokonuje podziału dzieciństwa na: wiek niemow- lęcy (0–1. rok życia), dzieciństwo (1–3 lat), wiek zabawy (3–6 lat), wiek szkolny (6–12 lat). Dorastanie zamyka w szerokim przedziale od 12/13. roku życia do 18/20. roku, określając je mianem adolescencji. Dorosłość zaś (od 18/20. roku życia) dzieli na: wczesną dorosłość (do 30/35. roku życia), średnią dorosłość (30/35–60/65 lat) i późną doro- słość (60–65 lat)5. Wśród polskich badaczy często przyjmuje się, że okres dojrzewania zaczyna się w wieku 10/12 lat (tzw. faza wczesnej adolescencji), na- stępnie w  wieku 14–16 lat występuje zasadnicza adolescencja, a  jej schyłkowy okres przypada na wiek od 17. do 20. roku życia6. Zatem okres dorastania człowieka najczęściej jest limitowany w gra- nicach od 10. roku życia do 20 lat. Zawiera on dwa podstawowe za- dania rozwojowe: dojrzewanie biologiczne oraz dorastanie społeczne. Najbardziej widoczne przemiany, jakie zachodzą w okresie dora- stania, dotyczą rozwoju fizycznego młodzieży. Charakterystyczny jest rozrost organizmu – widoczny jako znaczne zwiększenie jego wymiarów i  ciężaru ciała. Dokonują się także zmiany jakościowe, które decydują o odrębności organizmu w tym okresie rozwoju, np. zmiany w proporcji ciała, kończyn, tułowia i głowy. Następuje dojrze- wanie – rozumiane jako doskonalenie poszczególnych narządów i ich współdziałanie z innymi układami. Trzeba podkreślić, że wystąpienie tzw. skoku pokwitaniowego, czyli biologicznej granicy, która oddziela dzieciństwo od młodości, jego natężenie i  czas trwania, jest różny 5 Por. E.H. Erikson, Dzieciństwo i społeczeństwo, przekł. P. Hejmej, Rebis, Poznań 1996. 6 I. Obuchowska, Drogi dorastania, WSiP, Warszawa 1996, s. 9–14. Por. Psycholo- gia rozwoju człowieka. Charakterystyka okresów rozwoju człowieka, red. B. Har- was-Napierała, J. Trempała, Warszawa 2000, t. 2, s. 15. 13 I. W POSZUKIWANIU IMIENIA MŁODYCH u  dziewcząt i  chłopców, a  także może być zróżnicowany środowi- skowo u poszczególnych osób tej samej płci7. U  chłopców skok pokwitaniowy występuje przeważnie w  wieku od 12,5. do 15. roku życia. W tym okresie następuje szybki przyrost ciała – o około 20 cm (od 10 do 30 cm), któremu towarzyszy przyrost ciężaru ciała o około 20 kg (od 7 do 30 kg). Najszybszy wzrost na- stępuje rocznie około 10 cm i przeciętnie przypada na 14. rok życia, chociaż może nastąpić między 12. a 17. rokiem życia. U  dziewczynek skok pokwitaniowy rozpoczyna się około 2 lata wcześniej niż u chłopców (przeciętnie w wieku od 10,5. do 13. roku życia). Trwa też krócej i  jest mniej nasilony, a  szczytowa szybkość wzrastania wynosi około 8 cm rocznie. Przed tą zmianą wysokość ciała dziewczynek i chłopców jest zbliżona i różnicuje ją znacznie dopiero ów skok pokwitanowy8. Okres dojrzewania w sferze fizjologicznej najbardziej widoczny jest w budowie, ale też w czynnościach ciała, powstałych pod wpływem me- chanizmów neuroendokrynnych, czyli poprzez łączne oddziaływanie procesów nerwowych i hormonalnych. Tempo zmian w tej sferze jest silnie zróżnicowane zarówno osobniczo, jak i płciowo. Znaczące dla młodych – poza zmianą proporcji ciała i jego wagi – jest pojawienie się trądziku, zmiana głosu, zwiększenie potliwości. Jest to źródło wielu frustracji dla młodych ludzi, kiedy porównują się z innymi rówieśni- kami, a zachodzące zmiany nie są równomierne9. Późno dojrzewające nastolatki często są przewrażliwione na punkcie własnej osoby, pozostają bowiem poza ustalonymi normami 7 D. Siemek, Problemy wychowawcze okresu dorastania, Warszawa 1987, s. 26–27. 8 J. Obuchowska, Okres dorastania, Warszawa 1996, s. 19–20. 9 I. Obuchowska, Adolescencja, w: Psychologia rozwojowa człowieka, red. B. Har- was-Napierała, J. Trempala, t. 2, Warszawa 2000, s. 163–169. 14 Nastolatek we wspolczesNym świecie rozwojowymi. To może kształtować gorszy obraz siebie, większą troskę o akceptację społeczną, tendencję do niedojrzałości, chęć zwracania na siebie uwagi. Do częstych zjawisk należy wówczas skrępowanie na lekcjach wychowania fizycznego ze względu na nieakceptowanie wła- snego wyglądu czy problemy z płynnością ruchów, zmiany związane z higieną, większa dbałość o wygląd zewnętrzny, chęć porównywania się z innymi, trudności z akceptacją swojego wyglądu odbiegającego od wzorców lansowanych przez media10. U chłopców u początku okresu przedpokwiataniowego rozpoczyna się tzw. „burza hormonalna” – wydzielany jest testosteron, którego poziom wzrasta aż osiemnastokrotnie. Znacznie powiększa się prącie, a  także jądra. Zmienia się struktura i zabarwienie moszny (ciemnieje i staje się bar- dziej pofałdowana). Pojawiają się pierwsze włosy na wzgórku łonowym i wokół nasady prącia. Dochodzi również do nabrzmienia brodawek pier- siowych, przyrostu tkanki tłuszczonej w ich okolicach, pojawia się zarost na twarzy oraz włosy pod pachami. Ponieważ wydłuża się krtań i struny głosowe, następuje słyszalna mutacja głosu. Następują też pierwsze po- lucje, które z  czasem są coraz bardziej zrozumiałe oraz coraz głębsze poczucie panowania nad własnym ciałem w sferze seksualnej. Z czasem z  sylwetki „wyrostka”, z  charakterystycznymi cechami długokończyno- wości i zgrubienia rysów twarzy, ostateczne wartości uzyskują takie cechy somatyczne, jak szerokość miednicy, barków i wysokość ciała. Po okresie dojrzewania siła, szybkość i  wytrzymałość są większe u  chłopców, niż u dziewcząt, mimo że do 12. roku życia były one podobne11. 10 Por. M. Cholewa, Psychologia rozwojowa, Wydawnictwo „Scriptum”, Kraków 2015, s. 42–43. 11 I. Obuchowska, A. Jaczewska, Rozwój erotyczny, Warszawa 1992, s. 56 i nn. Por. J. Kopczyńska-Sikorska, B. Wojnarowska, Rozwój somatyczny w  drugiej dekadzie życia, Warszawa 1980. 15 I. W POSZUKIWANIU IMIENIA MŁODYCH Rozwój fizyczny dziewcząt polega, poza wzrostem kości długich, na przyroście tkanki tłuszczowej, zaokrągleniu ramion i  bioder. Or- ganizm wydziela więcej hormonu, który jest formą estrogenu (estra- diol). Jego poziom wzrasta w tym okresie ośmiokrotnie. Wydzielane są też inne substancje, w  tym np. hormon stymulujący czy hormon wzrostu (androgen nadnerczowy). U dziewcząt pojawiają się gruczoły piersiowe, przechodząc do stadium „pączka” – brodawka unosi się i  ciemnieje. Pojawiają się też pierwsze upławy, czyli wydzielina ślu- zowata o kwaśnym odczynie i zapachu, które poprzedzają pierwszą miesiączkę (monarchę). Na termin pojawienia się pierwszej miesiączki mają wpływ liczne czynniki, w tym m.in. tryb życia czy klimat. Pierwsze miesiączki są naj- częściej bezowulacyjne – owulacja pojawia się wówczas, gdy jajnik jest zdolny do produkowania i uwalniania komórek jajowych. Wyrównanie czasowe owulacji i  miesiączki może trwać nawet dwa lata. W  tym czasie nie ma ryzyka zapłodnienia, jednak nie można go wykluczyć. Cykle miesięczne dziewczyny dorastającej bywają nieregularne, towa- rzyszą im bóle głowy, krzyża, zmęczenie, bóle w okolicach brzucha. Okres dojrzewania cechuje też pojawienie się owłosienia w  okolicy warg sromowych i owłosienia pachowego. Ostatnia faza dojrzewania somatycznego wiąże się z uregulowaniem cykli miesięcznych i osta- tecznym rozwojem somatycznym12. Długość trwania adolescencji, a  także jej tempo zależne jest  – w  przypadku obu płci – od szeregu czynników. I  tak np. młodzież krajów południowych dojrzewa szybciej niż młodzież krajów północ- nych. Młodzi w dużych ośrodkach miejskich dojrzewają szybciej niż rówieśnicy ze wsi lub mniejszych miast. U  jednych osób proces ten 16 12 I. Obuchowska, A. Jaczewski, Rozwój erotyczny, Warszawa 1992, s. 51–56. Nastolatek we wspolczesNym świecie zaczyna się wcześniej, a u innych później – można nawet mówić o indy- widualnym modelu odpowiedniego dojrzewania dla każdego dziecka13. Periodyzacja wieku człowieka oparta na jego wieku oraz rozwoju fizycznym jest stosunkowo łatwa do przyjęcia, pomimo swej złożo- ności i braku precyzji. Zmiany somatyczne są bowiem łatwo zauwa- żalne i dostrzegalne dla otoczenia, w którym wzrasta młody człowiek. O wiele trudniejszym oparciem dla badań jest rejestracja zmian psy- chologicznych w  okresie adolescencji. Dotyczą one wszystkich pro- cesów poznawczych i emocjonalnych oraz norm moralnych. Wiążą się ściśle z poszukiwaniem przez młodego człowieka własnej tożsamości, próbą odczytania i nazwania samego siebie. Jest to wypełnienie prze- strzeni psychicznej, jaka pojawia się między bezpieczeństwem dzieciń- stwa a autonomią dorosłości. W sferze poznawczej młody człowiek coraz swobodniej operuje po- jęciami abstrakcyjnymi i stosunkowo szybko i łatwo przyswaja sobie nową wiedzę. Temu procesowi jednak nie towarzyszy podobnie szybki rozwój emocjonalny i  społeczny, co wyraża się zmiennością uczuć i ogólnym niezrównoważeniem. Labilność emocji, duża ambiwalencja uczuć, a więc równoczesne przeżywanie przeciwstawnych uczuć, ego- centryzm młodzieżowy z przesadnym skupianiem się na sobie i prze- konaniem, że inni poddają go nieustannej obserwacji i ocenie, wyma- gają wsparcia i zrozumienia ze strony otoczenia14. 13 Por. A. Jaczewski, Z dnia na dzień dorośli, Warszawa 1979; B. Zazzo, Oblicza młodości. Psychologia róznicowa wieku dorastania, Warszawa 1972. 14 Por. W. Włodarski, A. Sankała, Nauczanie i wychowanie jako stymulacja rozwoju człowieka, Impuls, Kraków 2004, s. 70; U. Sierżant, Trudny czas dojrzewania, w: Zeszyty metodyczne, nr 2: Wychowywać to kochać i wymagać, CMPPP, War- szawa 2008, s. 74. 17 I. W POSZUKIWANIU IMIENIA MŁODYCH B. Rozwój psychiczny Zmiany somatyczne, w  tym zmiany wizerunku zewnętrznego młodej osoby, owalu twarzy, barwy głosu, ostrości spojrzenia oraz zmiany związane z  witalnością i  erotyzacją zachowań jako efekt „burzy hormonalnej”, wywołują u przeżywających je osób ekstremalne stany emocjonalne – od dumy i wzrostu pewności siebie po wycofanie się, zawstydzenie i zachowania destrukcyjne. Wywołują one potrzebę zaspokojenia ciekawości źródła owych zmian, przyczyn i  przewidy- walnego przebiegu. Ich efektem jest także poszukiwanie „przystani bezpiecznej”, własnego kręgu znajomych, kawałka świata, który by identyfikował młodego człowieka. Coraz mocniej rozchodzą się ścieżki dojrzewania biologicznego (dynamicznego, wyznaczającego nowe możliwości i oczekiwania) oraz psychicznego i społecznego, które mają prowadzić do poczucia sta- bilności. Skomasowanie zmian, doznań i wyzwań najczęściej wyraża się zachowaniami autodestrukcyjnymi, depresyjnymi i  gwałtownymi zmianami nastrojów, co w  dużym stopniu determinuje psychiczny rozwój jednostki w tym okresie życia. Związany z biologią organizmu kontekst wewnętrznych przeżyć skupia uwagę młodego człowieka na własnej cielesności i seksualności, w tym potrzebie intymności i roz- budowaniu świata emocji15. Rozwój uczuciowy i poznawczy okresu dorastania cechuje: kryzys autorytetu tradycyjnych instytucji, w  tym najbliższego środowiska, jakim jest rodzina. Pojawia się brak zaufania nawet do rodziców oraz częste protesty. Kolejne konflikty z rodzicami burzą dawne sposoby re- lacji z nimi, stąd rodzi się konieczność zbudowania nowego, efektyw- nego sposobu komunikowania się rodziców z dorastającymi dziećmi, 15 J. Kurzypa, Młodzi, piękne i niedobrzy... Młodzi w objęciach seksbiznesu, Rubi- kon, Kraków 2012, s. 21–25. 18 Nastolatek we wspolczesNym świecie gdyż dotychczasowe metody współpracy coraz częściej zawodzą i są niewystarczające. Następuje osłabienie więzi emocjonalnych młodego człowieka z  rodzicami, a  pojawia się egocentryzm, który wyraża się zwracaniem uwagi na siebie, oraz analiza tego, co inni myślą i mówią o młodych. Następują zmiany w myśleniu, pojawia radykalizm (czar- no-białe postrzeganie świata) oraz logicyzm (z odrzuceniem tego, co wychodzi poza ramy specyficznie rozumianego rozumowego pojmo- wania rzeczy). Młody człowiek ma zdolność i zamiłowanie do meta- refleksji. Wpływ środowiska rówieśniczego staje się w  jego sposobie bycia i myślenia coraz większy, aż zaczyna przeważać. Coraz większy wpływ na niego mają też osoby opanowane, zdecydowane i przyjaciel- skie, w tym nauczyciele. W poszukiwaniu właściwej postawy wobec młodych ludzi rodzice i  wychowawcy często sięgają po nadopiekuńczość, rozpieszczanie albo nadmierne wymagania, odrzucenie lub brak kontroli, niekiedy przy braku akceptacji. Postawy te często są przejawem bezradności rodziców. Przy czym silny autorytaryzm wobec młodych ludzi często prowadzi do buntu, konfliktów, nieprzystosowania, pojawienia się u wychowanków małej wiary w siebie, niedojrzałości i agresywności. Z  kolei podejście permisywne, z  brakiem kontroli nad młodymi ludźmi, może prowadzić do niedojrzałości i  samolubności wycho- wanków. Najlepsze jest podejście demokratyczne, które obejmuje dys- kusje w sprawach rodzinnych przy jednoczesnym szanowaniu auto- nomii – wówczas werbalne dyscyplinowanie daje dobre wyniki pracy wychowawczej, a rodzice zachowują swój autorytet16. Rozwój emocjonalny człowieka ma doprowadzić do ukształto- wania się kompetencji emocjonalnych jednostki, zdolnej do przyjaźni, 16 Por. J. Turner, D. Helms, Rozwój człowieka, Warszawa 1999; B. Wojcieszke, Psychologia miłości, Gdańsk 2010. 19 I. W POSZUKIWANIU IMIENIA MŁODYCH miłości i podtrzymywania więzi z innymi. Odgrywa on podstawową rolę w  życiu, rozwoju i  działaniu każdego człowieka. To sfera naj- bardziej intymna, osobnicza, niewymierna, której nie można bezpo- średnio, czy nawet pośrednio, zobiektywizować. To sposób przeży- wania wszystkiego, co dzieje się w samym człowieku i wokół niego. Polega w swej istocie na ukierunkowanych zmianach w relacji do zja- wisk, które zachodzą wewnątrz danego człowieka oraz wokół niego17. W emocjach wyraża się stosunek osoby do samej siebie, do rozu- mienia własnych celów życiowych, pracy i  nauki. Człowiek reaguje emocjami na różne sytuacje, które są mu zadane przez inne osoby czy zdarzenia, które mogą mieć wpływ na jego los. Reakcje te mogą się wyrażać poprzez radość, wzruszenie, satysfakcję, poczucie bezpie- czeństwa, zaufania, pewności siebie albo poprzez niepokój, poczucie wstydu, depresję, gniew czy też nienawiść. Emocje regulują zacho- wania zarówno na poziomie jednostkowym, jak i  interpersonalnym. To bardzo ważny element świadomości człowieka, a  na poziomie grupowym odgrywają m.in. rolę adaptacyjną, służą komunikacji, czyli spełniają ważne funkcje społeczne18. Do cech życia emocjonalnego młodych ludzi należy zaliczyć m.in. intensywność i żywiołowość przeżyć uczuciowych, która wyrażają się z  wysokim napięciu, chwiejności emocjonalnej, czyli łatwej oscylacji między krańcowymi nastrojami, bezprzedmiotowości uczuć, ich ambi- walencjji oraz mało zróżnicowanym charakterze, który prowadzić może do poczucia zagubienia i  niepewności. Na wiek młodzieńczy przy- pada czas wychodzenia z chaosu emocji, który charakteryzuje proces 17 I. Obuchowska, Wspomaganie rozwoju emocjonalnego: refleksje i propozycje, w: Wspomaganie rozwoju. Psychostymulacja i  psychokorekcja, red. B. Kaja, Byd- goszcz 1997, s. 35–47. 20 18 H.R. Schaffer, Rozwój społeczny dzieciństwa i młodości, Kraków 2006, s. 57–60. Nastolatek we wspolczesNym świecie dorastania. W  tym okresie uczucia się stabilizują, następuje rozwój uczuć wyższych, do których zaliczyć trzeba m.in. uczucia estetyczne, moralne czy też patriotyczne. Pełną dojrzałość uczuciową osiąga się w dłuższym okresie życia, niekiedy nawet w późnej dorosłości (np. tzw. syndrom Piotrusia Pana). Ta dojrzałość różnicuje w znacznym zakresie ludzi, a składa się na nią zarówno całe życie uprzednie (okres dzieciń- stwa), jak i doświadczenia późniejszych faz rozwoju człowieka19. Dojrzewanie psychiczne młodego człowieka jest także – podobnie jak rozwój somatyczny – zróżnicowane płciowo. Dojrzewanie u dziew- cząt pojawia się szybciej, trwa krócej, ma mniej burzliwy przebieg. Naj- częściej dlatego sprawiają one mniejszy kłopot wychowawczy. Najczę- ściej cieszą się one tym, że stają się kobietami, chociaż z tego powodu często odczuwają skrępowanie, np. garbiąc się, gdy ktoś zwraca uwagę na ich powiększające się piersi. Mogą też odczuwać duże rozczaro- wanie, zwłaszcza gdy ich rozwój cielesny nie przebiega zgodnie z ich oczekiwaniami. Niekiedy może to prowadzić do nieakceptowania wła- snego ciała i problemów z akceptacją własnej płci. Mogą pojawić się kompleksy czy objawy psychicznego infantylizmu, a  nawet ucieczka w  kierunku chłopięcego stylu ubierania czy zachowania się. Często ten okres szybko mija wraz z dostrzeżeniem uroków stawania się ko- bietą, adoracją ze strony chłopców, co w konsekwencji budzi zaintere- sowanie się własną płcią i wyglądem zewnętrznym20. Chłopcy najczęściej martwią się takimi kwestiami, jak widoczne wypryski na skórze, piskliwy glos, potliwość dłoni, niechciane erekcje, niezręczność ruchowa. Cieszy ich natomiast zwiększająca się siła 19 W. Skrzyński, Rozwój społeczno-emocjonalny, w: Wprowadzenie do psychologii i rozwoju człowieka, red. J. Stypułkowska, Warszawa 2001, s. 79–101. 20 Por. B. Komorowska, Zjawisko trudności wychowawczych w gimnazjum, „Dy- rektor Szkoły”, 2003, nr 5, s. 28–30. 21 I. W POSZUKIWANIU IMIENIA MŁODYCH mięśni i  całej prężności fizycznej. W  sferze poznawczej następuje zwiększone zainteresowanie światopoglądem, myśleniem magicznym i abstrakcyjnym. To także okres zwiększającego się zasobu słownictwa i jego treści oraz rozumienia struktury gramatycznej języka. W wieku 15 lat uczeń zna około 10 000 słów oraz poszerza ich pole somatyczne. Nastolatek potrafi coraz lepiej obserwować i  analizować aktywność umysłu, krytycznie ujmować swoje umysłowe właściwości i je odpo- wiednio modyfikować21. Początkowa faza dorastania psychicznego młodego człowieka cha- rakteryzuje się jego szczególnym uwrażliwieniem. W wieku od 11. do 13. roku życia młodzi ludzie często rumienią się, zakrywają twarz dla ukrycia zażenowania, odczuwają silnie wstyd i łatwo jest ich zranić. Nawet gdy stają przed lekarzem czy pedagogiem i wskazują na jeden z  objawów swych problemów, niekiedy mało istotny, nie pomagają w dotarciu do istoty kłopotów. Psychiatrzy czy pedagodzy są niekiedy bezradni, gdyż nie otrzymują od potencjalnego młodego pacjenta żad- nych wskazówek. Stąd bardzo ważna jest umiejętność wejścia w dialog z młodym człowiekiem, by mu pomóc22. Pułapką dla pedagogiki jest wybranie z całej gamy bogactwa psy- chiki młodego człowieka jedynie niektórych jej wątków i  skupienie swej troski na niektórych aspektach rozwoju, z pominięciem całości problemów związanych z dorastaniem. Różne koncepcje pedagogiki dokonują bowiem redukcji obrazu wychowanków, sprowadzając je do wycinkowego spojrzenia na młodość. 21 Por. L. Nielsen, Adoloscence: a  contemporary view, „Fort Worth”, s. 95. Por. J. Mastalski, Samotność globalnego nastolatka, Wydawnictwo Naukowe PAT, Kraków 2007, s. 34–40. 22 F. Dolto, Nastolatki, tłum. B.A. Matusiak, Wydawnictwo W. A. B., Warszawa 1995, s. 13–14, 73–86. 22 Nastolatek we wspolczesNym świecie Podstawą każdej koncepcji wychowania jest konkretna koncepcja osoby ludzkiej, założenia antropologiczne. Dotyczy to każdej możliwej propozycji – wynika ona z  konkretnego modelu człowieka, zasadza się na nim i służy mu. W przypadku pedagogiki młodych zależy ona od koncepcji młodości23. I tak np. dla Jana Pawła II podstawową rze- czywistością była miłość. Bez niej bowiem, jak twierdził, niemożliwe jest zrozumienie człowieka. Zarówno całym swoim nauczaniem skie- rowanym do młodzieży, jak i praktyką przypominał, że ta prawda jest dla niego istotna i z niej wynikają daleko idące wnioski pedagogiczne. Papież doceniał tęsknotę ludzi młodych za prawdziwą miłością, która wyróżnia się pośród wielości różnych pseudofascynacji, prowadzą- cych człowieka donikąd24. Każda epoka historyczna wypracowywała odrębny system opieki nad najmłodszymi i  sposób wprowadzania młodych w  określoną społecz- ność. Dotyczyło to zarówno prymitywnych wspólnot plemiennych, które wypracowały rytuały inicjacyjne, jak i  systematycznego wychowania w starożytności czy propozycji szkół w średniowieczu. Później zwrócono uwagę na relacje młodych z innymi osobami w środowisku, przygoto- wując ich do przejęcia funkcji i odegrania odpowiednich ról społecznych. Współczesność, poza prawnymi ustaleniami dotyczącymi ochrony dziecka i  młodego człowieka, gubi się w  odpowiedzi na pytanie, co naprawdę potrzeba dla ich rozwoju i rzeczywistego ubogacenia. Po- jęcia takie jak: „wolność”, „tolerancja” czy „godność” w  przypadku ludzi młodych rodzą cały szereg niepewności i żądań. Obawa o ich 23 R. Schulz, Antropologiczne podstawy wychowania, Warszawa 1996, s. 15. 24 Jan Paweł II, Redemtor hominis, nr 10. Por. T. Styczeń, Problem człowieka pro- blemem miłości, w: Człowiek w poszukiwaniu zagubionej tożsamości. Gdzie jesteś Adamie?, Lublin 1987, s. 64–84; J. Miąso, Antropologia – Wychowanie – Miłość. Zarys antropologii wychowania Jana Pawła II, Wydawnictwo Uniwersytetu Rze- szowskiego, Rzeszów 2004, s. 9–20. 23 I. W POSZUKIWANIU IMIENIA MŁODYCH całkowite uwolnienie w interpretacji ludzi młodych wiąże się z lękiem przed tragicznymi konsekwencjami ich niedojrzałości. Wszyscy zgadzają się z tym, że dziecko i człowiek młody jest naj- ważniejszym ogniwem ludzkości (H. van Gadamer), które daje na- dzieję na rozwój i trwanie społeczeństwa. Na ogół akceptuje się sąd, że młodość, jak i dzieciństwo, mają przypisane sobie cechy nowości, magicznej zabawy, odważnego myślenia o perspektywach. Człowiek młody jest gwarantem szczęścia indywidualnego i wspólnotowego – już jego narodziny były źródłem radości, a  każdy kolejny sukces to powód do dumy i zadowolenia. Nie kwestionuje się prawdy, że dzieci i młodzież stanowią przyszłość narodów i dlatego respektuje się ich prawo do zabawy, edukacji i wolności, gdyż podtrzymują tożsamość narodu i jego kulturę, którą mają w przyszłości kontynuować i roz- wijać. Jednak w poglądach wielu dorosłych młody człowiek przeżywa stan napięcia między naturą zwierzęcą i ludzką. Obok naturalnego wyposażenia jest on kartą zapisywaną wielorako, powodzeniami i niepowodzeniami, stratami i zyskami przez ludzi zja- wiska w  trakcie aktywności własnej i  naśladownictwa innych. Obok cielesnego aspektu jego bytowania i psychiki włączony jest on w świat duchowy, który łatwo jest zniekształcić i zdeformować. Stąd rodzi się po- trzeba opieki nad dzieckiem, wychowania człowieka młodego, pomocy w uposażeniu go w najbardziej pożądane przez wszystkich wartości25. W  poszukiwaniu właściwej koncepcji pedagogiki ludzi młodych istotną sprawą pozostaje debata nad wizją człowieka, jego obrazem ideowym. Wielu postuluje, by poszukiwać pedagogiki otwartej w inspi- racji chrześcijańskiej jako systemie o większej otwartości na obecny czas i szeroki kontekst społeczny, a zwłaszcza na konkretnego człowieka. 25 D. Waloszek, Ochrona i troska o dziecko i dzieciństwo. Niemoc czy niedostateczna kontrola?, „Labor et Educatio”, 2013, nr 1, s. 111–137. 24 Nastolatek we wspolczesNym świecie Inne propozycje, tzw. pedagogika bez transcendencji, ogłasza koniecz- ność oparcia kształtowania młodego człowieka o wartości absolutne – prawdę, piękno i dobro – jako kategorie wartościowania aktywności ludzkiej psychiki, wyznaczania ludzkich dążeń, nadających sens prak- tycznemu działaniu wychowawczemu26. W latach 60. i 70. XX wieku powstała pedagogika upaństwowiona i upartyjniona, której rola sprowadzała się do: antagonistycznego po- strzegania świata (dwubarwnego – klasowego), wykluczania krytyki i  „samokrytyki”, dominacji metodologii pozytywistycznej i  całościo- wego paradygmatu „naukowej pedagogiki socjalistycznej”, centrali- zacji zarządzania oświatą i kontroli jej funkcjonowania. Odchodziła ona od osobowej koncepcji człowieka. Twierdzono, że „bycie osobą to nie istota człowieczeństwa, lecz tylko jedna z jego masek”27. Ideałem wychowawczym był – trudny do zrozumienia – „człowiek radziecki”, później pogardliwie określany jako „homo sovieticus”. Zamiast wy- chowania przygotowanie do życia polegało na szybkim przystoso- waniu się do nowych sytuacji, zadawanych przez władzę polityczną. Łączyło się ono z rozstaniem z moralnością28. Dopiero chrześcijańska myśl pedagogiczna zwraca uwagę na istotną rolę spotkania w procesie dojrzewania ludzi. W organizowaniu procesu wychowawczego jest bardzo ważne, by z jednej strony uczyć otwartości na spotkania, wyposażyć w odpowiedzialne za nie umiejęt- ności, uwrażliwiać na potencjalne korzyści, jakie mogą z nich płynąć dla rozwoju osób, a z drugiej strony tak organizować ten proces, by 26 K. Kotłowski, Problem wartości w pedagogice socjalizmu, „Studia Pedagogicz- ne”, 1970, t. 20. s, 442. Por. B. Śliwerski, Pedagogika bez transcendencji, w: Pe- dagogika ignacjańska wobec wyzwań współczesnego humanizmu, red. W. Pasier- bek, Igatianum, WAM, Kraków 2008, s. 79–108. 27 J. Gray, Słomiane psy, tłum. Ć. Cieśliński, Warszawa 2003, s. 57. 28 P.S. Mazur, Zatrute źródło, „Polonia Christiana”, 2008, nr 4, s. 43–45. 25 I. W POSZUKIWANIU IMIENIA MŁODYCH kontakty wychowanków z wychowawcami miały charakter spotkania. Zakłada on uznanie i  aprobatę odmienności dziecka, indywidualne traktowanie każdego wychowanka, a także bezpośredniość stosunku między wychowankiem a wychowawcą29. Postulat całościowego spojrzenia na wychowanka stał się źródłem tzw. pedagogiki holistycznej, określającej siebie jako próbę całościo- wego objęcia zagadnień związanych z wychowaniem. Dotyczyły one zarówno dogłębnego rozwoju i odnowy całego człowieka we wszyst- kich aspektach jego egzystencji, jak i uwzględnienia całokształtu od- działywujących na niego uwarunkowań zarówno „zewnętrznych”, jak i  „wewnętrznych”. Powinna ona uwzględnić także uwarunkowania genetyczne, środowiskowe oraz własną aktywność wychowanka wraz z całą swoistością jego osobowości30. Pedagogika personalistyczna, obok pedagogiki dialogu, jest jedną ze współcześnie funkcjonujących chrześcijańskich koncepcji wycho- wania. Według niej istnieje życie pozaziemskie. Człowiek posiada duszę, która nie jest samoistna, gdyż człowiek stanowi jedność duszy i ciała. Nie jest to wielkość stała, statyczna i gotowa – wychowanie ma prowadzić do ułatwienia człowiekowi, także młodemu tego, by coraz pełniej stawał się człowiekiem. Człowiek jest osobą – jest niepowta- rzalny, jedyny, a każdy jego kontakt z inną osobą ma charakter wyjąt- kowy. Dlatego nie może być utartych zasad wychowania, lecz uważne, wspólne doświadczenie człowieka w spotkaniu z drugim człowiekiem. 29 Por. J. Tarnowski, Problemy chrześcijańskiej pedagogiki egzystencjalnej, ATK, Warszawa 1982; tenże, Wychowywać do życia sensownego, „Homo Dei”, 1993, nr 1, s. 37–47; E. Dauzenroth, Janusz Korczak. Życie dla dzieci, przekł. T. Sem- czuk, Wydawnictwo WAM, Kraków 2012, s. 84–103. 30 A. Szyszko-Bohusz, Pedagogika holistyczna, seria: Nauka dla wszystkich nr 432, Ossolineum, Wrocław 1989, s. 4–8. 26 Nastolatek we wspolczesNym świecie Czynnikiem pierwszorzędnym w wychowaniu jest to, co jest w wy- chowanku, a co nie mogłoby być wydobyte bez wychowawcy. Wycho- wawca (nauczyciel, rodzic, pedagog) pozostaje w  relacji służebnej wobec wychowanka31. Ta koncepcja procesu wychowawczego nawią- zuje do tzw. „pedagogii Bożej”, objawionej w Biblii. Sama Biblia jest często odczytywana jako wyraz sztuki wychowawczego oddziaływania Boga na człowieka. Jest obecna już w dynamice Objawienia – poszcze- gólne księgi wpisują się w całościowy plan Boga, tworząc konkretny etap jego realizacji. Bóg poucza, ćwiczy i  karci, działa i  wychowuje przez historię. Jezus Chrystus jest nauczycielem i Mistrzem, naucza z  autorytetem i  mocą w  sposób oryginalny i  niekonwencjonalny. Ta pedagogika Jezusa opiera się na Jego zaangażowaniu i odpowiedzial- ności, ofiarności i determinacji32. Chrześcijańska koncepcja pomocy ludziom młodym w ich procesie dorastania do dojrzałości opiera się na integralności działania i wie- lowymiarowej strukturze rozwojowej człowieka. Uwzględniając ją, wszelkie zabiegi wychowawcze mają prowadzić do objęcia wszystkich sfer życia, w tym życia psychicznego i duchowego. Rozwój psychicz- no-duchowy człowieka trwa całe życie: od poczęcia aż do śmierci. Na etapie dorastania jest on jednak specyficzny i wyjątkowy, a ważny o tyle, że prowadzi do dalszych etapów. Rozwój psychiczny człowieka odnosi się do zmian w systemie za- chowania się, a  także zmian struktury osobowościowej i  jej funkcji. Rozwój duchowy człowieka przybiera różne formy – może przebiegać 31 Por. S. Kunowski, Podstawy współczesnej pedagogiki, Wydawnictwo Salezjań- skie, Łódź 1981. Por. J. Woroniecki, Wychowanie człowieka, Wydawnictwo Znak, Kraków 1961. 32 R. Jasnos, Pedagogia Boża w Objawieniu, w: Pedagogika ignacjańska..., dz. cyt., s. 15–32. 27 I. W POSZUKIWANIU IMIENIA MŁODYCH w obrębie określonej społeczności religijnej czy w istniejącej kulturze. Cechą ludzkiego życia jest dążenie do integralnego rozwoju. Nie jest tylko przejściem od niższych do wyższych potrzeb człowieka, lecz do- tyczy także aktualizacji określonych zdolności, dyspozycji i potencjal- ności człowieka. To proces, w  którym narastające zmiany ilościowe doprowadzają do zmian jakościowych33. C. Poszukiwanie własnej kultury Młodość jako pewien okres w  życiu człowieka od dawna miała swe szczególne miejsce w  kulturze. Najczęściej była przedstawiana dwojako: jako ucieleśnienie wiecznej młodości i jako okres przelotny, krótkotrwały, pozostający w  cieniu śmierci. Mit pięknego Adonisa, ulubieńca Afrodyty, który zanim doznał rozkoszy miłości, został śmier- telnie raniony przez dzika na polowaniu i teraz błąka się w zaświatach, mówi o kruchości młodości. Podobnie jak piękna Kora – córka bogini urodzaju Demeter, porwana z ziemskiego bytu, a która – jako piękna Persefona – schodzi do podziemi. Przemiana ta opowiada o ścisłym związku młodości ze śmiercią. Jakby dorośli, czując podświadomie zagrożenie ze strony młodych, chcieli ich unicestwić. Masakra doko- nana na dzieciach Niobe odzwierciedla lęk, jaki wzbudza w dorosłych talent i uroda młodych. A przecież mit o wiecznej młodości i tęsknota za nią był zawsze obecny w  kulturze i  przynaglał do poszukiwania eliksiru młodości34. Powyższe mity i  przekonania wyrażają odwieczną tęskontę do- rosłych za zachowaniem młodości. Jej wyrazem jest choćby usilne oczekiwanie odnalezienia genu odpowiedzialnego za starzenie się 33 S. Głaz, Udział Kościoła w integralnym rozwoju młodzieży studiującej, Akademia Ignatianum, Wydawnictwo WAM, Kraków 2013, s. 25–36, 44–90. 28 34 F. Dolto, Nastolatki..., dz. cyt., s. 20–24. Nastolatek we wspolczesNym świecie organizmu i specyfiku, który by mógł ewentualnie opóźnić ten proces35. Inną odmianą idealistycznej relacji między młodością a starością jest eksponowanie antagonizmów między przedstawicielami tych dwóch grup. Przesadne przywiązywanie wagi do różnic między ludźmi róż- nych pokoleń, przypisanie zalet i pozytywów tylko jednemu pokoleniu czy deprecjonowanie sukcesów młodych jest także formą postawienia młodości na niewłaściwym miejscu społecznym36. Jest rzeczą oczywistą, że młodzi ludzie wraz z dorastaniem wchodzą w coraz liczniejsze i poważniejsze relacje z całym środowiskiem. Mają ambicje być uczestnikami świata, w  którym żyją. Przy czym nie ma reguł, które mogłyby te więzi zbudować. Wyjście z dzieciństwa jest nie- kiedy bardzo trudne dla wszystkich żyjących wokół. Porównywane jest do przepoczwarzania się pięknego motyla, jakim było dziecko, w coraz bardziej odstraszającą gąsienicę37. Proces ten jest z pewnością wyzwa- niem dla ludzi młodych i dla wszystkich, którzy im towarzyszą. W  okresie młodości dochodzi do zbudowania stałych sprzężeń jednostki ze środowiskiem. Ta reakcja ma wpływ zarówno na jed- nostkę, jak i na środowisko. Jest ona wielowymiarowa, obejmuje różne poziomy ingerencji i  uzewnętrznia się w  zachowaniach, postawach, stylach postrzegania jednostki, ale też w różnicowanym zakresie od- ciska swe piętno na środowisku. Interakcje to popularne pojęcie socjo- logiczne, uważane za podstawowy składnik zjawisk społecznych. Na jego podstawie buduje się interakcyjny model społeczeństwa, ale też wyjaśnia samoistny proces, w który wyposażony jest jednostka. 35 P. Walewski, Wciskanie młodości, „Polityka”, 2015, nr 31, s. 84–86. 36 Por. F. Koneczny, O pajdokracji ponownie („Słowo”, 3 X 1912), „Cywilizacja”, 2012, nr 42, s. 186–187. 37 Por. J. McDowell, Wyobcowane pokolenie, przekł. K. Pawlusów, Oficyna Wy- dawnicza „Vacatio”, Warszawa 2009, s. 33–54. 29 I. W POSZUKIWANIU IMIENIA MŁODYCH Wyróżnia się interakcje dwojakiego rodzaju: niesymboliczną – wchodzące w jej skład strony reagują na swoje działania bezpośrednio, albo symboliczną – obejmuje interpretacje i definicje, które skłaniają jednostki do działania w reakcji na inne elementy interakcji, co powo- duje konieczność nazwania, określenia, zdefiniowania zarówno swo- jego stanu (ja – ja), jak i określenia swych działań wobec innych38. Człowiek funkcjonuje w  obrębie trzech obszarów: soma – koja- rzonego z biologią organizmu, jego atrybutami, cechami, posiadanym genotypem, a także koniecznością zaspokojenia potrzeb egzystencjal- nych; psyche – kojarzonej z  życiem psychicznym jednostki, jej kom- pensacji w spostrzeganiu, współodczuwaniu i przeżywaniu emocji, po- równywaniu i ocenianiu, oraz polis – wiązanej z aspektem obecności jednostki wśród innych ludzi, podleganiem ich oczekiwaniom czy wy- maganiom społecznym. To w tej relacji człowiek uczy się być konformistą lub czuje się ogra- niczony barierą posiadanych przez siebie naturalnych zasobów. Polis jest najbardziej zewnętrzną płaszczyzną obecności jednostki, która adresuje do niej swoje oczekiwania i wymagania. Związana jest z per- spektywą temporalną – cechami czasu w znaczeniu historyczno-kultu- rowym, perspektywą miejsca, w jakim dokonuje się doświadczenie in- terakcji oraz perspektywą wspólnotową związaną ze zróżnicowaniem ludzkiego otoczenia, które mu towarzyszy i inspiruje do działania39. Poprzez budowanie i pozostawanie w sieci różnych interakcji na- stępuje rozwój społeczny jednostki. Jest on rozumiany wieloznacznie. Określa się go mianem socjalizacji, uspołecznienia, rozwojem społecz- no-emocjonalnym czy wychowaniem społecznym. Termin ten oznacza 38 J. Kurzypa, Młodzi, piękni i niedrodzy..., dz. cyt., s. 15–18. 39 Encyklopedia Socjologii, PWN, Warszawa 1998, t. 1, s. 354–355. Por. H. Do- mański, Struktura społeczna, PWN, Warszawa 2004, s. 14–17. 30 Nastolatek we wspolczesNym świecie zmiany, jakie dokonują się w jednostce pod wpływem oddziaływania jej otoczenia społecznego40. Socjalizacja jest czynnikiem dynamizującym rozwój młodego człowieka. Stawia przed jednostką nowe zadania, które wymagają za- stosowania nabytych wcześniej kompetencji społecznych. W  okresie dorastania do najbardziej charakterystycznych przemian w  rozwoju społecznym należą trzy elementy: proces wzrastania, wchodzenia w społeczeństwo dorosłych; stopniowe uzyskiwanie statusu społecz- nego człowieka dorosłego; specyficzne przemiany w relacjach społecz- nych z dorosłymi oraz z rówieśnikami41. W trakcie tego rozwoju następuje opracowanie przez młodzież wła- snego programu życia oraz pojawiają się próby reformowania społecz- ności dorosłych – narzucenia im własnej, nowej wizji świata. W tym czasie w życiu jednostki pojawiają się uczucia związane z ideami oraz kształtuje się indywidualny system wartości. Określona skala wartości, która obejmuje cele i ideały, służy do dokonania istotnych wyborów życiowych i  zarysowania planów na przyszłość, a  tzw. egocentryzm młodzieńczy wpływa na pojawienie się tendencji dopasowywania do siebie środowiska społecznego42. Rozwój społeczny stawia dorastającego młodego człowieka wobec określonych wyzwań społecznych, którym musi sprostać, co skłania go do nieustannego oceniania własnych możliwości. Powstaje zjawisko uczucia dorosłości, które z czasem rozwija się i powiększa. W trakcie nieustannego zestawiania swych możliwości z dorosłością pojawia się 40 M. Herbert, Rozwój społeczny ucznia. Poznanie potrzeb i  problemów dzieci w okresie dorastania, Gdańsk 2004, s. 27. 41 M. Czerwińska-Jasiewicz, Rozwój psychiczny młodzieży a jej koncepcje dotyczące własnego życia, Warszawa 2005, s. 62–64. 42 Por. M. Chrost, Kompetencje emocjonalne i  społeczne młodzieży, Akademia Ignatianum, Wydawnictwo WAM, Kraków 2012, s. 81–83. 31 I. W POSZUKIWANIU IMIENIA MŁODYCH „wzorzec dorosłości”. W tym wieku młodzież cechuje przyjmowanie skrajnych stanowisk, skłonność do wyciągania pochopnych wniosków, powierzchownej krytyki, nieograniczonej wiary w  siłę argumentów rozumowych, pragnienie absolutnej wiedzy, idealizm młodzieńczy – tworzenie koncepcji doskonałej w pełni zaspokajającej potrzeby uczu- ciowe i normy moralne jednostki43. Rozwój społeczny prowadzi od stanu niepewności w  grupie ró- wieśniczej do szukania jej akceptacji i przebiega od społecznej nieza- radności do poczucia zaradności, od bezkrytycznego naśladownictwa rówieśników do wyemancypowania się, od społecznej nietolerancji do tolerancji. Na jakość związków człowieka młodego z grupą społeczną ma wpływ wiele czynników: potrzeba akceptacji – uczestniczenia w grupie; kryzys autorytetu; podatność na wpływy; związki heterosek- sualne; rozwój zachowań prospołecznych; rozwój kompetencji spo- łecznych i postaw dotyczących miłości (od miłości „szczenięcej” – gdy ważniejsze jest samo kochanie od jego obiektu przez „cielęcą” – obiekt uczuć otoczony bezgranicznym uwielbieniem, po „romantyczną” – w pełni dostrzegającą różne aspekty związku)44. Wejście ludzi młodych w świat kultury i stworzenie alternatywnych perspektyw dla niej są najczęściej dla dorosłych zaskoczeniem. Świadczy o tym szereg przysłów i porzekadeł, typu: „Małe dzieci nie dają spać, duże nie dają żyć”, „Młodość ma swoje prawa”, „Młodość walczy z prze- szłością, a ulega dzisiejszym sloganom”, „Starość we wszystko wierzy, wiek średni we wszystko wątpi, a młodość wszystko wie”, „ Młodość nie wierzy doświadczeniu starszych”, „Gdyby młodość wiedziała, a starość mogła”, „Młodość byłaby doskonała, gdyby przytrafiła się pod koniec 43 R.I. Lopez, Twój nastolatek. Zdrowie i  dobre samopoczucie, Warszawa 2004, s. 28 i nn. 32 44 Por. J. Mastalski, Samotność globalnego..., dz. cyt., 57–61. Nastolatek we wspolczesNym świecie życia” i inne. Kultura, rozumiana w filozofii realistycznej jako uprawa natury, czyli przystosowanie zastanego świata przyrody, oraz doskona- lenie samego siebie przez ludzi jako wyraz sposobu obecności w zada- nych danemu pokoleniu czasach staje się także udziałem młodych ludzi. Pojawienie się jej nowego oblicza budzi przy tym szereg kontrowersji45. Jednym z najbardziej widocznych przejawów owej nowości kultu- rowej jest zmiana manier i zwyczajów towarzyskich, które są w swej istocie zanegowane przez młodych i  lekceważone. Wpływa na to szereg czynników, jak np. zasada podmiotowego traktowania dzieci i  brak domowej kindersztuby, poprawność polityczna, wykluczenie nadmiernej koncentracji uwagi na wieku, płci czy kolorze skóry. Tra- dycyjne sposoby zachowania, zwane savoir-vivre, były tłumaczone nie tylko etykietą, ale przede wszystkim umiejętnością życia – dobrego, pełnego piękna i szacunku dla innych. Zanegowanie go wyraża się lek- ceważeniem nauczycieli i starszych przez uczniów i młodzież, brakiem szacunku wobec słów pouczenia ze strony rodziców, wulgaryzacją ję- zyka, nonszalancją w stroju i gestach46. Odrzucenie kultury świata dorosłych staje się przyczyną utraty tożsamości przez pokolenie młodych. Według kulturoznawców tożsa- mość jest kształtowana na uprzednio istniejących elementach, które stanowią jej fundament. Kategorie historii, tradycji i zastanej kultury uzasadniają wymiar tożsamości i  spajają go z  perspektywy indywi- duum. Dokonuje się to poprzez przynależność do określonej grupy narodowej czy kulturowej47. 45 H. Kiereś, O kulturę młodości, „Cywilizacja”, 2012, nr 42, s. 20–26. 46 E. Wilk, Obuci i obyci, „Polityka”, 2014, nr 32, s. 16–19. 47 R. Szwed, Tożsamość a obcość kulturowa. Studium empiryczne na temat związ- ków pomiędzy tożsamością społeczno-kulturalną a stosunkiem do obcych, Lublin 2003, s. 61. 33 I. W POSZUKIWANIU IMIENIA MŁODYCH O  tożsamości współczesnego młodego człowieka decyduje jego wplątanie w niezwykle zmienną, nieutrwaloną tradycją, stale się aktu- alizującą globalną sieć stosunków społecznych i kulturowych. Mobilne jednostki poszukują własnej tożsamości, przemieszczając się pośród ofert z różnych stron świata, ras i religii. Ten skomplikowany proces dokonuje się w przestrzeni zwanej „supermarketem kultury”, który nie jest miejscem radosnego odkrywania własnej tożsamości, lecz przeby- waniem pośród ofert bardziej w roli konsumenta dokonującego wyboru dowolnej tożsamości. Trudno więc o samookreślenie, gdy uczestniczy się w pogoni za ojczyzną lub w panicznej ucieczce przed nią48. Zjawisko zagubienia kulturowego młodych ludzi rodzi potrzebę podjęcia środków zaradczych ze strony ośrodków pedagogicznych i edukacyjnych. Ich celem powinno być utrwalanie już na etapie dzie- ciństwa miejsca młodego człowieka w kulturowym świecie. Wprowa- dzenie w zastaną kulturę danego regionu i grupy społeczne staje się coraz bardziej niezbędne49. Pomimo wysiłków różnych ośrodków wychowawczych kolejne po- kolenia młodych znaczą swoją obecność w  sferze kultury kolejnymi zaskakującymi ideami. Według preferowanych przez nie wartości i idei zostały one odpowiednio nazwane i wyróżnione jako kontestujące tra- dycyjną kulturę. Pokolenie urodzonych w latach 1946–1965 było określane (w Sta- nach Zjednoczonych) jako podwójni boomersi. To kolejne dwa 48 G. Mathews, Supermarket kultury. Kultura globalna a tożsamość jednostki, tłum. E. Klekot, Warszawa 2005, s. 245. Por. M. Torczyńska, O kryzysie tożsamości w globalnym supermarkecie kultury, w: Dylematy i wyzwania XXI wieku. Ujęcie interdyscyplinarne, red. W. Kądziołka, Stalowa Wola 2014, s. 199–218. 49 Por. Z. Dranka, Utrwalić własne miejsce w  kulturalnym świecie, w: Edukacja kulturalna w placówkach wychowania pozaszkolnego, seria: Biblioteczka Wycho- wania Pozaszkolnego nr 1, Ogólnopolska Rada Placówek Wychowania Po- zaszkolnego, Kraków 2005, s. 20–21. 34 Nastolatek we wspolczesNym świecie pokolenia młodych, z których pierwsze (roczniki 1946–1954) dorastało w okresie gospodarczej prosperity i w cieniu bomby atomowej. Cecho- wało je optymistycze podejście do życia oraz wiara w pomyślność Ame- ryki i sukces osobisty. Druga generacja boomersów (1955–1965) straciła zaufanie do rządu (przeżyła zamach na Johna Fitzgeralda Kennedy’ego i Martina Luthera Kinga, aferę Watergate). Pokoleniowym wydarzeniem była wojna w Wietnamie, kryzys paliwowy oraz pojawienie się AIDS. Pokolenie X to pokolenia lat 1966–1976, zwane też straconym poko- leniem, które cechuje daleko posunięty sceptycyzm i niechęć do polityki (najniższe wskaźniki uczestnictwa w  wyborach politycznych), a  także wysoki odsetek rozwodów. Jest dobrze wykształcone – 29  może po- chwalić się dyplomem magistra. Ma obecnie opinię leniuchów, dużo myślą o emeryturze. W wieku dwudziestu kilku lat stworzyli sobie rodziny zastępcze w postaci kręgów przyjacielskich. Wykazują spory pesymizm. Pokolenie Y, czyli roczniki 1977–1994, w  krajach anglosaskich zwani są millenials (jako przekraczający magiczny rok 2000), doskonale radzą sobie z nowoczesną techniką, mają skomplikowaną osobowość i dużą odporność na tradycyjne strategie marketingowe. Są elastyczni i świadomi tego, co modne, chętnie zabierają głos w dyskusjach ro- dzinnych. Są zróżnicowani etnicznie i rasowo, aroganccy, niezdolni do stałych związków, szybko się nudzą. Szybko też zdobywają doświad- czenie zawodowe, chętnie się przeprowadzają, mają otwarte umysły. Pokolenie Z, czyli roczniki z lat 1995–2002, opanowuje Internet i nowe technologie w nieznanym dotąd zakresie. Niektórzy prognozują, że będzie ono najbardziej wykształconym pokoleniem w historii, lecz z wybiórczo dobranych zagadnień i zakresów wiedzy. Przewiduje się, że jedna czwarta tego pokolenia padnie ofiarą jakiejś przemocy, przede wszystkim za pośrednictwem Internetu. Nazwani są też Nowym Mil- czącym Pokoleniem. Statystycznie będą żyć – jako pierwsze od wielu 35 I. W POSZUKIWANIU IMIENI
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Nastolatek we współczesnym świecie
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: