Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00497 014069 11054841 na godz. na dobę w sumie
Natura stresu. Spojrzenie z perspektywy ewolucyjnej - ebook/pdf
Natura stresu. Spojrzenie z perspektywy ewolucyjnej - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 199
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-233-8148-8 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> psychologia i filozofia
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

(...) monografia jest obszernym studium zjawiska stresu. (...) Książka, w całości dając systematyczny przegląd podstawowych ustaleń, ilustrowanych nierzadko wynikami badań empirycznych (także o autorskim charakterze), wprowadza czytelnika w obszar wiedzy o istotnym znaczeniu praktycznym (słowo „stres” weszło już do potocznego języka i nie wymaga każdorazowo definiowania), ale wciąż niepewnej podstawie zarówno teoretycznej, jak i empirycznej. Praca zawiera ogromną liczbę informacji na temat stresu. (...) Świetnie zostały pokazane zastosowania wiedzy o stresie do dziedziny zdrowia, co zwiększa wartość praktyczną publikacji. Bardzo bogata bibliografia i odwołania do literatury sprawiają, że książka może być uważana za swego rodzaju kompendium.

Z recenzji prof. dr hab. Zofii Ratajczak

Najważniejszym celem związanym z napisaniem tej książki było zaproponowanie pewnego sposobu spojrzenia psychologii na stres, sformułowanie poglądów, które tworzyłyby uporządkowany system i obejmowały całość problemu, a więc zarówno określenie, czym jest stres, jak i co go wywołuje i jakie są jego następstwa. Argumentów, na których się opierałem przedstawiając swój wywód, dostarczyły mi przede wszystkim wyniki wielu badań empirycznych, z bardzo różnych czasami obszarów badawczych, ale mających stres za hasło wspólne. Wiele uwagi poświęciłem również analizie koncepcji teoretycznych, starając się wydobyć z nich to, co z punktu widzenia rozumienia stresu jest najważniejsze. Starałem się, aby formułowane przeze mnie twierdzenia miały jakieś oparcie w wynikach badań empirycznych, chociaż czasami, ze względu na różnorodność pojęć i kryteriów, nie było to łatwe.

Określając inaczej zamiar napisania tej książki, można powiedzieć, że chciałem zaproponować ujęcie zjawiska stresu w ramach koncepcji opartej na wyjaśnieniach zachowań i procesów psychicznych proponowanych przez psychologię ewolucyjną, uwzględniającej możliwie cały zakres procesów z nim związanych, a tym samym stanowiącej propozycję uporządkowania wielości terminów i pojęć psychologicznych związanych ze stresem.

Fragment wstępu

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Publikacja dofinansowana przez Wydział Filozoficzny Uniwersytetu Jagiellońskiego ze środków wydziałowej rezerwy na badania własne RECENZENT Prof. dr hab. Zofia Ratajczak PROJEKT OKŁADKI Marcin Bruchnalski REDAKTOR Agnieszka Stęplewska KOREKTOR Agnieszka Ślusarczyk SKŁAD I ŁAMANIE Wojciech Wojewoda © Copyright by Władysław Łosiak Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego Wydanie I, Kraków 2007 All rights reserved Książka, ani żaden jej fragment, nie może być przedrukowywana bez pisemnej zgody Wydawcy. W sprawie zezwoleń na przedruk należy zwracać się do Wydawnictwa Uniwersytetu Jagiellońskiego. ISBN 978-83-233-2330-3, e-ISBN (wersja elektroniczna) 978-83-233-8148-8 www.wuj.pl Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego Redakcja: ul. Michałowskiego 9/2, 31-126 Kraków tel. 012-631-18-81, 012-631-18-82, fax 012-631-18-83 Dystrybucja: ul. Wrocławska 53, 30-011 Kraków tel. 012-631-01-97, tel./fax 012-631-01-98 tel. kom. 0506-006-674, e-mail: wydaw@if.uj.edu.pl Konto: Bank BPH SA, nr 62 1060 0076 0000 3200 0047 8769 Spis treści Wstęp ...................................................................................................... Rozdział I. Natura stresu......................................................................... 1. Biologiczne ujęcie stresu............................................... 2. Psychologiczne ujęcie stresu......................................... 3. Rodzaje stresu................................................................ 4. Relacja między stresem i emocjami .............................. 5. Natura stresu – ujęcie ewolucyjne................................. Rozdział II. Geneza stresu ...................................................................... 1. Stresory i sytuacje trudne .............................................. 2. Wydarzenia życiowe ..................................................... 3. Poznawcza ocena sytuacji ............................................. 4. Utrata zasobów .............................................................. 5. Niewydolność radzenia sobie ze stresem ...................... 6. Rozbieżność motywacyjna............................................ 7. Geneza stresu – ujęcie ewolucyjne................................ Rozdział III. Odpowiedź podmiotu na stres – readaptacja ..................... 1. Zmagać się, bronić czy radzić sobie? Kwestie termi- nologiczne..................................................................... 2. Dlaczego readaptacja?................................................... 3. Istota readaptacji............................................................ 4. Zróżnicowanie strategii readaptacji – problem klasyfi- kacji............................................................................... 5. Cel i metoda działania jako podstawowe kryteria kla- syfikacji form readaptacji ............................................. Rozdział IV. Następstwa stresu .............................................................. 1. Wczesne następstwa stresu............................................ 2. Późne następstwa stresu ................................................ 3. Koszty readaptacji ......................................................... 7 11 13 19 24 27 31 41 42 45 50 58 62 64 67 77 78 81 82 96 102 113 116 121 132 6 Rozdział V. Moderatory stresu – predyspozycje indywidualne, zasoby i wsparcie społeczne ........................................................... 1. Czynniki modyfikujące powstawanie stresu .................. 2. Czynniki modyfikujące stres .......................................... 3. Czynniki modyfikujące readaptację ............................... 4. Czynniki modyfikujące następstwa stresu...................... Zakończenie ............................................................................................ Literatura................................................................................................. Indeks...................................................................................................... 137 140 146 147 155 163 167 201 Wstęp W istocie swej stres jest miarą wszystkich trudów i przeciwieństw życia. (Hans Selye, Stres życia, 1960) Kiedy młody asystent w Zakładzie Biochemii Uniwersytetu McGill w Montrealu, Hans Selye, nazwał zidentyfikowane przez siebie zjawisko mianem stresu, nie przypuszczał zapewne, że jego odkry- cie zrobi taką karierę w dziedzinie, którą się nie zajmował, w psy- chologii. Jego pierwsza publikacja opisująca stres, zatytułowana Zespół wywoływany przez różne szkodliwe czynniki, krótka notatka w czasopiśmie „Nature” w roku 1936, nie zawierała słowa „stres”, ponieważ Selye był bardzo krytykowany w środowisku medycz- nym za używanie odnośnie do odczynów ustroju, zjawisk fizjolo- gicznych, tego określenia, które w potocznym języku angielskim oznacza wysiłek nerwowy. Później uznał jednak, że odkryte przez niego zjawisko potrzebuje szczególnej, a jednocześnie prostej na- zwy i zdecydował się użyć słowa „stres”. Nie wymyślił on zatem tego terminu, ale nadał mu nowe znaczenie, zastosował pojęcie funkcjonujące wcześniej w fizyce oraz w języku potocznym. Lek- tura niektórych prac psychologicznych nasuwa czasami pytanie, czy mamy do czynienia z nowym zjawiskiem, czy tylko z nowym terminem. W tym kontekście trzeba podkreślić, że Selye odkrył zjawisko i szukał dla niego odpowiedniego określenia, i to właśnie znaczenie odkrycia Selyego, a nie dobór słowa, zadecydowało, że tak wielu badaczy uznało za uzasadnione zająć się nim. Jak to się często zdarza w nauce, Selye odkrył to zjawisko, szu- kając czegoś innego. Interesowały go hormony płciowe, a jego 8 wysiłki badawcze były skoncentrowane na znalezieniu nowego, jeszcze nie wyodrębnionego hormonu. Jego pomysł badawczy po- legał na tym, że wstrzykując szczurom wyciągi z jajników i łoży- ska, bardzo bogate w żeńskie hormony płciowe, liczył, że zidenty- fikuje takie zmiany w narządach wewnętrznych, których nie można przypisać znanym już hormonom, a zatem wskazujące na działanie nowych. Udało mu się takie zmiany zidentyfikować, ale początko- wą radość zastąpiło rozczarowanie, spowodowane spostrzeżeniem, że takie same zmiany może wywołać każda inna obca substancja, niekoniecznie wyciągi zawierające hormony. Sukces Selyego pole- gał na tym, że spojrzał na swoje odkrycie z innego punktu widze- nia, zdał sobie sprawę, że ma do czynienia z ważnym zjawiskiem, niespecyficzną reakcją obronną organizmu. A znaczenie jego od- krycia dla psychologii polegało na wykazaniu, że ten sam zespół zmian w organizmie mogą wywołać czynniki natury psychologicz- nej, na przykład zagrożenie pozycji społecznej czy niedobór infor- macji. Dostarczył tym samym psychologom, szczególnie tym zajmującym się zaburzeniami zachowania, bardzo ważnego wyja- śnienia tego, w jaki sposób negatywne przeżycia i urazy psychicz- ne mogą powodować zmiany chorobowe w organizmie człowieka. I to jest, jak się wydaje, najważniejsza, chociaż zapewne nie jedy- na, przyczyna zawrotnej kariery pojęcia stresu w psychologii. Do innych ważnych powodów można zakwalifikować uniwersalność zjawiska stresu – mamy z nim do czynienia w wypadku tak róż- nych sytuacji, jak niepowodzenia egzaminacyjne, trudności w pra- cy zawodowej, konflikty w rodzinie, katastrofy naturalne czy działania wojenne. Zazwyczaj każdą pracę na temat stresu rozpoczyna, i słusznie, wzmianka o Selyem i jego badaniach, ale warto wspomnieć o dwóch uczonych i badaczach, których prace i idee miały niewąt- pliwie wpływ na myślenie Selyego, stanowiąc ważną inspirację dla jego teorii. Pierwszym jest francuski fizjolog, Claude Bernard, który sformułował następującą ważną tezę: wszystkie żywe organi- zmy mają zdolność utrzymywania stałości swojego środowiska wewnętrznego, pomimo zmian w otoczeniu. Drugi badacz to fi- zjolog z Harvardu, Walter Cannon, który rozwinął tezę Bernarda przez wprowadzenie pojęcia i opisanie mechanizmu homeostazy. 9 Zjawisko, które Selye odkrył i nazwał stresem, było jego zdaniem, w swoim ogólnym charakterze, odpowiedzią organizmu na naru- szenie stałości wewnętrznego środowiska. Kiedy w roku 1974 Selye opublikował kolejną książkę o stresie, Stress Without Distress, w której próbował uogólnić swoje odkry- cia z zakresu fizjologii, formułując tezy dotyczące psychologii stresu, psychologowie poświęcili już stresowi dziesiątki prac, a termin miał ugruntowaną pozycję. Dlatego też uzasadnione wy- daje się twierdzenie, że najważniejszą inspiracją dla psychologii były fizjologiczne prace Selyego. Jednocześnie pojawiła się, cha- rakterystyczna dla psychologii, wielość teorii i sposobów ujmowa- nia stresu, często nieporównywalnych ze sobą. I tak na przykład, co dla jednych było czynnikiem wywołującym stres, dla innych było stresem. Trudności integracji tych ujęć polegały również na tym, że niektóre koncepcje czy teorie ograniczały się do przyczyn stresu, nie wypowiadając się o jego istocie, albo dotyczyły wyłącz- nie sposobów radzenia sobie z nim. Wprawdzie mogłoby się wy- dawać, że nie sposób sformułować sensownej koncepcji radzenia sobie ze stresem bez wcześniejszego jego zdefiniowania, ale prak- tyka pokazuje, że zdarzało się to całkiem często. Kiedy wygłosiłem ten pogląd na sympozjum poświęconym koncepcjom radzenia so- bie ze stresem, w ramach międzynarodowej konferencji, z reakcji niektórych, chociaż, muszę przyznać, nie wszystkich, uczestników odniosłem wrażenie, że moja wypowiedź o czymś istotnym im przypomniała. Najważniejszym celem związanym z napisaniem tej książki było zaproponowanie pewnego sposobu spojrzenia psychologii na stres, sformułowanie poglądów, które tworzyłyby uporządkowany system i obejmowały całość problemu, a więc zarówno określenie, czym jest stres, jak i co go wywołuje i jakie są tego następstwa. Argumentów, na których się opierałem, przedstawiając swój wy- wód, dostarczyły mi przede wszystkim wyniki wielu badań empi- rycznych, z bardzo różnych czasami obszarów badawczych, ale mających stres jako hasło wspólne. Wiele uwagi poświęciłem rów- nież analizie koncepcji teoretycznych, starając się wydobyć z nich to, co jest z punktu widzenia rozumienia stresu najważniejsze. Sta- rałem się, aby formułowane przeze mnie twierdzenia miały jakieś 10 oparcie w wynikach badań empirycznych, chociaż czasami, ze względu na różnorodność pojęć i kryteriów, nie było to łatwe. Rozważania zawarte w niniejszej książce koncentrują się wokół kilku podstawowych pytań dotyczących stresu, a mianowicie jego istoty, mechanizmu powstawania, odpowiedzi podmiotu na doświad- czenie stresu, jego konsekwencji oraz czynników modyfikujących. Kwestie te stały się również podstawą wyodrębnienia rozdziałów pracy. Określając inaczej zamiar napisania tej książki, można po- wiedzieć, że chciałem zaproponować ujęcie zjawiska stresu w ra- mach koncepcji opartej na wyjaśnieniach zachowań i procesów psychicznych proponowanych przez psychologię ewolucyjną, uwzględniającej możliwie cały zakres procesów z nim związanych, a tym samym stanowiącej propozycję uporządkowania wielości terminów i pojęć psychologicznych związanych ze stresem. Czy i w jakim stopniu mi się to ambitne zamierzenie udało, może oce- nić Czytelnik, który wykaże się cierpliwością dobrnięcia do końca lektury tej pracy. Rozdział I Natura stresu Kwestią ważną, zarówno w aspekcie teoretycznym, jak i praktycz- nym, jest stanowisko psychologii w sprawie natury stresu, a więc odpowiedzi na pytanie o to, czym jest w swojej istocie stres. Dla psychologa nie może być obojętne, czy mówiąc o stresie, ma na myśli proces psychiczny, czy fizjologiczny, czy jedno i drugie, i w jakich relacjach ze sobą. Kwestia ta nabiera szczególnego zna- czenia w wypadku zagadnienia konsekwencji zdrowotnych stresu. Teza o jego negatywnych skutkach dla zdrowia została udoku- mentowana w bardzo licznych badaniach empirycznych i w chwili obecnej związek ten jest traktowany prawie jako oczywisty, szcze- gólnie jeżeli uważamy stres za czynnik ryzyka w różnych choro- bach. Jako wybrane przykłady można podać eksperymenty Selyego (1960), który zidentyfikował stres na podstawie patologicznych zmian w narządach wewnętrznych, albo badania pokazujące, że osoby doświadczające stresu częściej zapadają na zwykłe przezię- bienie (Evans, Edgerton, 1991), czy też prace, w których wykazano związek między stresem i nagłym zgonem spowodowanym zabu- rzeniami układu krążeniowo-oddechowego (Rahe, Lind, 1971). Szczególnie często badano związki między powodującymi stres wydarzeniami życiowymi i stanem zdrowia, a otrzymane korelacje były zazwyczaj istotne, chociaż bardzo zróżnicowane pod wzglę- dem wartości (Kobasa, 1977). Trzeba jednak zdawać sobie sprawę z tego, że przejście z poziomu rejestrowania zależności na poziom wyjaśnienia jej mechanizmu wymaga określenia natury stresu. W sposób najbardziej naturalny można by oczekiwać, że odpo- wiedź na to pytanie będzie zawarta w definicji stresu proponowa- 12 nej przez danego autora. Tymczasem z niewiadomych przyczyn problem ten nie jest szczególnie szeroko podejmowany przez auto- rów zajmujących się stresem, którzy najczęściej koncentrują swoją uwagę na czynnikach wywołujących stres. Co więcej, przyczyny stresu są zwykle istotnym elementem jego definicji (por. np. Hob- foll, 1989). Można odnieść wrażenie, że niektórzy autorzy oraz wielu psychologów praktyków przyjmuje „domyślną” definicję stresu w kwestii jego natury. Jednocześnie wydaje się, że pomimo sformułowania często bardzo różnych definicji, w większości wy- padków psychologowie byliby bardzo zgodni w identyfikacji stre- su. Kiedy zadalibyśmy pytanie, czy w danych okolicznościach mamy do czynienia ze stresem, czy nie, otrzymalibyśmy podobne odpowiedzi. Innymi słowy, można by powiedzieć, że w psycholo- gii funkcjonuje ukryta teoria stresu. Sytuacja taka nie jest jednak korzystna, bowiem stwarza duże ryzyko nieporozumień. Trzeba również pamiętać, że stresem zajmują się nie tylko psychologowie, ale także fizjologowie i lekarze, a ostatnio nawet przedstawiciele nauk o zarządzaniu, gdzie funkcjonuje modny termin „stres organi- zacyjny” (por. Kahn, Byosiere, 1992). Psychologiczne opracowania o charakterze encyklopedycznym ujmują stres w kategoriach odpowiedzi organizmu na okoliczności, które są spostrzegane przez podmiot jako zagrażające. Używa się w nich takich sformułowań, jak „reakcja adaptacyjna” (Auerbach, 1996), „systemowa reakcja umysłu i ciała” (Quick, Quick, Gavin, 2000) czy „stan angażujący emocjonalne i fizjologiczne reakcje” (Fehr, 1996). Rozdziały poświęcone stresowi zawierają też dość szerokie omówienie fizjologicznych mechanizmów stresu oraz związków między stresem i chorobą. To, co się zatem najwyraźniej zaznacza w tych opracowaniach w kwestii natury stresu, to zaak- centowanie jego biologicznego charakteru, przy uwzględnieniu czynników psychologicznych w genezie (ocena poznawcza), oraz kontynuowanie sposobu myślenia Selyego. Z kolei The Dictionary of Psychology Corsiniego (2002) podaje dwa znaczenia terminu „stres”, uwzględniając dwie tradycje myślenia w psychologii. Pierw- szym są siły działające na organizm, które zakłócają homeostazę, w tym także są wymieniane sytuacje trudne, na przykład frustracja czy deprywacja, drugim – stan fizycznego lub psychicznego prze- ciążenia, który narzuca na jednostkę wymaganie przystosowania.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Natura stresu. Spojrzenie z perspektywy ewolucyjnej
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: