Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00021 005238 15690035 na godz. na dobę w sumie
Nauczyciel w warunkach zmiany społecznej i edukacyjnej - ebook/pdf
Nauczyciel w warunkach zmiany społecznej i edukacyjnej - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 305
Wydawca: Impuls Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7587-956-8 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> podręczniki
Porównaj ceny (książka, ebook (-8%), audiobook).

Złożona problematyka funkcjonowania szkoły i współczesnego nauczyciela w kontekście zmiany społecznej znajduje odbicie w treści niniejszej książki, która składa się z dwóch części.

W części pierwszej analizie poddano specyfikę zmiany społecznej, scharakteryzowano funkcjonowanie społeczeństwa i człowieka w czasach późnej nowoczesności, omówiono edukacyjny wymiar przemian demokratycznych. Podkreślono znaczenie technologii informacyjnych w kształtowaniu się społeczeństwa wiedzy. Dużo miejsca poświęcono problematyce funkcjonowania człowieka w wymiarze społecznym i ekonomicznym. Zwrócono uwagę na edukacyjne problemy współczesności, zagrożenia zdrowotne i ekologiczne oraz wyzwania etyczne czasu przemian społecznych. Na ich tle ukazano zadania edukacji wobec zmiany społecznej.

W części drugiej scharakteryzowano funkcjonowanie nauczyciela w nowych realiach społecznych. Przedstawiono rolę nauczyciela w kształtowaniu kapitału społecznego, zwrócono uwagę na jego funkcje, role i kompetencje oraz podmiotowe relacje w szkole. Omówiono zjawisko partnerstwa edukacyjnego nauczycieli, uczniów, rodziców i społeczności lokalnej. Wyeksponowano istotne zadanie nauczyciela w czasach zmiany społecznej: doradztwo społeczne i zawodowe. Zwrócono też uwagę na dylematy moralne nauczyciela w kontekście jego funkcjonowania w zmieniającym się społeczeństwie i w realiach otwartej, samorządnej i innowacyjnej szkoły. Zaproponowano także kierunki zmian w kształceniu nauczycieli dla potrzeb zmieniającej się szkoły i społeczeństwa.

Analiza wymienionych zjawisk wskazuje na związek dyscyplin pedagogicznych z innymi naukami, których postęp powinien być uwzględniany w badaniach empirycznych i dociekaniach teoretycznych w obrębie pedagogiki. Rozważania te mogą okazać się przydatne dla wszystkich, którzy stają przed trudnymi problemami i wyzwaniami teraźniejszości i przyszłości, a szczególnie dla nauczycieli, nadzoru pedagogicznego, polityków oświatowych, rodziców i innych osób zainteresowanych problemami funkcjonowania rodzimej edukacji i szkoły.

W Polsce trwa ożywiona debata edukacyjna. Dołączam do niej refleksje zawarte w niniejszej książce. Jeżeli w jakiś sposób ożywią tę debatę i skierują myślenie o edukacji – w kontekście zmian współczesnego świata i egzystencji człowieka – w dobrym kierunku, trud włożony w jej napisanie nie będzie daremny...

 

Autorka

 

 

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Nauczyciel w warunkach zmiany społecznej i edukacyjnej © Copyright by Jolanta Szempruch, 2011 © Copyright by Ofi cyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2011 Recenzenci: prof. zw. dr hab. Tadeusz Lewowicki prof. zw. dr hab. Andrzej Radziewicz-Winnicki Redakcja wydawnicza: Radosław Doboszewski Projekt okładki: Ewa Beniak-Haremska Opracowanie typografi czne: Alicja Kuźma ISBN 978-83-7587-899-8 Ofi cyna Wydawnicza „Impuls” 30-619 Kraków, ul. Turniejowa 59/5 tel. (12) 422-41-80, fax (12) 422-59-47 www.impulsofi cyna.com.pl, e-mail: impuls@impulsofi cyna.com.pl Wydanie II uzupełnione, Kraków 2012 J. Szempruch, Nauczyciel w warunkach zmiany społecznej i edukacyjnej, Kraków 2012 ISBN: 978-83-7587-956-8, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011, © by Jolanta Szempruch, 2011 Spis treści Wprowadzenie ..................................................................................................................... 7 Część pierwsza Zmiana społeczna a edukacja ........................................................................................ 11 1. Specyfi ka zmiany społecznej ................................................................................. 11 2. Społeczeństwo i człowiek w czasach „płynnej nowoczesności” ................... 21 3. Edukacyjny wymiar przemian demokratycznych ............................................ 40 4. Technologie informacyjne a kształtowanie się społeczeństwa wiedzy ....... 63 5. Funkcjonowanie człowieka w wymiarze społecznym ..................................... 82 6. Funkcjonowanie człowieka w wymiarze ekonomicznym ............................... 119 7. Zagrożenia zdrowotne i ekologiczne problemami edukacyjnymi współczesności ......................................................................................................... 132 8. Wyzwania etyczne okresu przemian społecznych ........................................... 141 9. Zadania edukacji wobec zmiany społecznej ...................................................... 152 Część druga Nauczyciel w nowych realiach społecznych i edukacyjnych ................................ 159 1. Nauczyciel w kształtowaniu kapitału społecznego .......................................... 159 2. Funkcje i role współczesnego nauczyciela ......................................................... 176 3. Kompetencje nauczyciela ....................................................................................... 186 4. Podmiotowość nauczyciela w szkole ................................................................... 199 5. Partnerstwo edukacyjne w szkole ........................................................................ 210 6. Nauczyciel jako doradca społeczny i zawodowy .............................................. 219 7. Kwestie moralne nauczyciela ................................................................................ 229 8. Szkoła otwarta, samorządna i innowacyjna ....................................................... 238 9. Kształcenie nauczycieli w kontekście zmian i prognoz społeczno-kulturowych .......................................................................................... 257 Konstatacje i wnioski dla teorii i praktyki edukacyjnej ........................................ 269 Bibliogra a ............................................................................................................................ 277 J. Szempruch, Nauczyciel w warunkach zmiany społecznej i edukacyjnej, Kraków 2012 ISBN: 978-83-7587-956-8, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011, © by Jolanta Szempruch, 2011 Wprowadzenie Zmiana społeczna, której jesteśmy świadkami, interpretowana zarówno w kontek- ście globalnym, jak i rodzimym, wskazuje na proces wyodrębniania się specyfi cz- nych warunków funkcjonowania człowieka określanych jako ponowoczesność, płynna nowoczesność (Zygmunt Bauman), późna nowoczesność (Anthony Giddens), społeczeństwo postindustrialne (Daniel Bell), społeczeństwo ryzyka (Urlich Beck), społeczeństwo postkapitalistyczne (Peter F. Drucker), społeczeń- stwo sieci (Manuel Castells)1. Warunki te determinują wiele nowych wyzwań i zadań dla podmiotów działających w ich realiach. Oczekuje się od nich refl ek- syjnego działania, dokonywania mądrych wyborów oraz świadomego i odpowie- dzialnego konstruowania własnej tożsamości i biografi i. Trendy zmian o charak- terze powszechnym wywołują konieczność zaadaptowania się do nowej sytuacji także w Polsce. W realiach dynamicznych zmian społecznych redefi nicji podlega społeczna rola nauczyciela. Jego zadaniem staje się dokonywanie rzetelnego opisu rzeczy- wistości, jej objaśnianie, tworzenie idei i wartości o wymiarze uniwersalnym, re- alizacja działań o charakterze eksperymentalno-doradczym i inicjowanie działań twórczych2. Od nauczyciela wymaga się wskazywania kierunków przemian świata i wyjaśniania zachodzących w ich kontekście zjawisk – bycia tłumaczem3 i inter- pretatorem4. Wszystko to może być realizowane przez nauczyciela zaangażowa- nego, aktywnie uczestniczącego w życiu społecznym, podejmującego wyzwania 1 Por. Z. Bauman, Etyka ponowoczesna, PWN, Warszawa 1996; Z. Słowik, Ponowoczesny świat i jego wyzwania. Rozmowa z profesorem Zygmuntem Baumanem, „Res Humana” 2003, nr 2(63); A. Gid- dens, Nowoczesność i tożsamość. „Ja” i społeczeństwo w epoce późnej nowoczesności, PWN, War- szawa 2001; D. Bell, Th e Coming of Post-industrial Society, Basic Books, New York 1999; U. Beck, Społeczeństwo ryzyka. W drodze do innej nowoczesności, Scholar, Warszawa 2002; P.F. Drucker, Społeczeństwo pokapitalistyczne, PWN, Warszawa 1999; M. Castells, Społeczeństwo sieci, PWN, Warszawa 2007. Problematyka ta jest również wszechstronnie analizowana w wielu opracowa- niach Z. Melosika. 2 A. Radziewicz-Winnicki, Społeczeństwo w trakcie zmiany. Rozważania z zakresu pedagogiki spo- łecznej i socjologii transformacji, GWP, Gdańsk 2004; idem, Problematyka elit intelektualnych – także w naukach o wychowaniu – w okresie globalizacji kulturowej (refl eksje polemiczne), „Edu- kacja” 2002, nr 1 (77). 3 Por. Z. Bauman, Prawodawcy i tłumacze, IFiS PAN, Warszawa 1998. 4 Por. J.C. Alexander, Th e Meanings of Social Life. A Cultural Sociology, Oxford University Press, New York 2003, s. 198–199; E. Bielska, Podmiotowy wymiar czasu społecznego a ambiwalencje roli intelektualisty w społeczeństwie obywatelskim czasu zmiany [w:] Czas społeczny akademickiego J. Szempruch, Nauczyciel w warunkach zmiany społecznej i edukacyjnej, Kraków 2012 ISBN: 978-83-7587-956-8, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011, © by Jolanta Szempruch, 2011 8 ––Wprowadzenie–– związane ze stymulowaniem kompetencji uczniów do twórczego i refl eksyjnego uczestniczenia w zmianach, z równoczesnym respektowaniem ich podmiotowo- ści i specyfi ki środowiska. Życie społeczne w całej jego dynamice stawia nauczyciela wobec nowych wyzwań. Obserwujemy przesuwanie się punktów ciężkości w pracy szkoły z koncentracji na lekcji i dydaktycznych czynnościach nauczyciela, dominujących w pedagogice tradycyjnej, w kierunku wyraźnego wzrostu znaczenia funkcji wy- chowawczych, profi laktycznych i terapeutycznych. Koncentracja na funkcji dydak- tycznej determinowała sposób ujmowania nauczyciela jako osoby wprowadzającej ucznia w niedostępne arkana wiedzy, koncentrującego się przede wszystkim na wynikach nauczania i utrzymaniu dyscypliny na lekcji, cedującego w większości na rodzinę pracę wychowawczą i problemy z uczniem. Taki model szkoły i na- uczyciela funkcjonuje do dziś w stereotypach pedagogicznego myślenia i wypeł- niania roli zawodowej nauczyciela. W kontekście dynamicznych zmian społecz- nych szkoła przestaje być instytucją, w której dokonuje się schematyczny przekaz wiedzy, natomiast staje się miejscem jej twórczego poszukiwania i samodzielnego konstruowania oraz środowiskiem życia społecznego młodzieży przebiegającego według wzorów kulturowych wyznaczonych przez szkołę i wpływy zewnętrzne. Uczniowie przychodzą do szkoły z przyswojonymi poza nią wzorami i normami życia, własnymi doświadczeniami i problemami będącymi odbiciem przemian do- konujących się w rodzinie i w życiu społecznym. Umiejętność dostrzegania i rozu- mienia problemów uczniów oraz pomocy w ich rozwiązaniu wpływa w znacznym stopniu na skuteczność pracy nauczyciela. Zmieniający się świat wymaga przygotowania nauczyciela do złożonych funk- cji i zadań realizowanych w zmieniających się kontekstach edukacji. Słaba więź edukacji szkolnej ze zmianami społecznymi może prowadzić do nienadążania za zmianą zarówno w treściach, metodach i środkach kształcenia, jak i w formach relacji wychowawczych. Oczekiwanym zjawiskiem jest stymulowanie zmian przez edukację oraz poszukiwanie rozwiązań lepiej służących pracy dydaktyczno- -wychowawczej i sprzyjających stawaniu się dobrym nauczycielem. Wydaje się, że o sukcesie szkoły w naszych czasach może zdecydować ciągły rozwój zawodowy nauczyciela, bazującego na fachowej wiedzy, doświadczeniu i kompetencjach, wspieranego przez instytucje powołane do tworzenia korzyst- nych warunków dla rozwoju jego aktywności zawodowej. Priorytetem w dzie- dzinie edukacji jest więc nadanie właściwej rangi profesji nauczycielskiej. Wobec nowych paradygmatów oświatowych pojawia się pytanie: Jak kształcić nauczyciela do funkcjonowania w nowej, zmiennej i nieprzejrzystej rzeczywistości społecznej, pełnej paradoksów i ambiwalencji? uczestnictwa w rozwoju i doskonaleniu civil society. Księga jubileuszowa dedykowana Profesorowi Andrzejowi Radziewiczowi-Winnickiemu w 65. rocznicę urodzin, red. E. Syrek, WUŚ, Katowice 2010, s. 63. J. Szempruch, Nauczyciel w warunkach zmiany społecznej i edukacyjnej, Kraków 2012 ISBN: 978-83-7587-956-8, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011, © by Jolanta Szempruch, 2011 ––Wprowadzenie–– 9 Współczesna szkoła nie umie sobie jeszcze w pełni poradzić z nowymi wy- zwaniami odzwierciedlającymi przemiany relacji społecznych, rodzące chaos informacyjny i aksjologiczny, w którym nasilają się konfl ikty pokoleniowe. Po- winna być ona mocniej powiązana ze środowiskiem oraz kształcić ludzi do otwar- tości, różnorodności i stałej zmienności ról. Przemiany dokonujące się w samej szkole, w wewnętrznych warunkach jej funkcjonowania oraz w całym systemie oświaty powinny doprowadzić do postrzegania szkoły jako miejsca krytycznej analizy rzeczywistości, uczenia życia, alternatywnego myślenia, krytycznego dy- stansu do rzeczywistości oraz precyzowania celów i planów własnego rozwoju5. Złożona problematyka funkcjonowania szkoły i współczesnego nauczyciela w kontekście zmiany społecznej znajduje odbicie w treści niniejszej książki, która składa się z dwóch części. W części pierwszej analizie poddano specyfi kę zmiany społecznej, scharak- teryzowano funkcjonowanie społeczeństwa i człowieka w czasach późnej nowo- czesności, omówiono edukacyjny wymiar przemian demokratycznych. Podkre- ślono znaczenie technologii informacyjnych w kształtowaniu się społeczeństwa wiedzy. Dużo miejsca poświęcono problematyce funkcjonowania człowieka w wymiarze społecznym i ekonomicznym. Zwrócono uwagę na edukacyjne problemy współczesności, zagrożenia zdrowotne i ekologiczne oraz wyzwania etyczne czasu przemian społecznych. Na ich tle ukazano zadania edukacji wobec zmiany społecznej. W części drugiej scharakteryzowano funkcjonowanie nauczyciela w nowych realiach społecznych. Przedstawiono rolę nauczyciela w kształtowaniu kapitału społecznego, zwrócono uwagę na jego funkcje, role i kompetencje oraz podmio- towe relacje w szkole. Omówiono zjawisko partnerstwa edukacyjnego nauczycie- li, uczniów, rodziców i społeczności lokalnej. Wyeksponowano istotne zadanie nauczyciela w czasach zmiany społecznej: doradztwo społeczne i zawodowe. Zwrócono też uwagę na dylematy moralne nauczyciela w kontekście jego funkcjo- nowania w zmieniającym się społeczeństwie i w realiach otwartej, samorządnej i innowacyjnej szkoły. Zaproponowano także kierunki zmian w kształceniu na- uczycieli dla potrzeb zmieniającej się szkoły i społeczeństwa. Analiza wymienionych zjawisk wskazuje na związek dyscyplin pedagogicz- nych z innymi naukami, których postęp powinien być uwzględniany w badaniach empirycznych i dociekaniach teoretycznych w obrębie pedagogiki. Rozważania te mogą okazać się przydatne dla wszystkich, którzy stają przed trudnymi proble- mami i wyzwaniami teraźniejszości i przyszłości, a szczególnie dla nauczycieli, 5 Dużo uwagi tej problematyce poświęca m.in. B. Śliwerski w pracach: Jak zmieniać szkołę?, Impuls, Kraków 1998; Program wychowawczy szkoły, WSiP, Warszawa 2001, a także Z. Melosik, T. Szku- dlarek, Edukacja dla równości czy edukacja dla najlepszych? Kontrowersje wokół selekcyjnej funkcji szkoły współczesnej [w:] Edukacja. Moralność. Sfera publiczna. Materiały z VI Ogólnopolskiego Zjazdu Pedagogicznego PTP, red. J. Rutkowiak, D. Kubinowski, M. Nowak, Verba, Lublin 2007; Kultura, tożsamość i edukacja – migotanie znaczeń, Impuls, Kraków 1998. J. Szempruch, Nauczyciel w warunkach zmiany społecznej i edukacyjnej, Kraków 2012 ISBN: 978-83-7587-956-8, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011, © by Jolanta Szempruch, 2011 10 ––Wprowadzenie–– nadzoru pedagogicznego, polityków oświatowych, rodziców i innych osób zainte- resowanych problemami funkcjonowania rodzimej edukacji i szkoły. W Polsce trwa ożywiona debata edukacyjna. Dołączam do niej refl eksje za- warte w niniejszej książce. Jeżeli w jakiś sposób ożywią tę debatę i skierują myślenie o edukacji – w kontekście zmian współczesnego świata i egzystencji człowieka – w dobrym kierunku, trud włożony w jej napisanie nie będzie daremny. J. Szempruch, Nauczyciel w warunkach zmiany społecznej i edukacyjnej, Kraków 2012 ISBN: 978-83-7587-956-8, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011, © by Jolanta Szempruch, 2011 Część pierwsza Zmiana społeczna a edukacja Żyjemy między epokami, tak jakbyśmy wzięli w nawias obecnej formy przeszłość i przyszłość, ponieważ nie ma nas ani tutaj, ani tam. […] Czas zawieszenia jest czasem przemian i kwestionowania. John Naisbitt 1. Specy ka zmiany społecznej Człowiek żyje i realizuje się w świecie dokonujących się zmian społecznych, które obejmują prawie wszystkie aspekty życia społecznego i warunkują losy osobnicze. Zmiana społeczna rozumiana jest jako różnica między stanem systemu społeczne- go w jednym momencie czasu i stanem tego samego systemu w innym momencie. Oznacza więc przejście od jednego stanu systemu do drugiego. Stan wcześniejszy i stan późniejszy różnić się mogą pod wieloma zaobserwowanymi względami1. Termin „zmiana społeczna” pojawia się we współczesnych naukach społecznych w wielu pracach teoretycznych i empirycznych. Wykładnia tego pojęcia przywo- łuje wizję postrzegania licznego zespołu nieuchronnych procesów warunkujących przejście społeczeństwa na kolejne szczeble rozwoju, w czasie których rodzą się nowe formy życia społecznego, lepiej odpowiadające zmieniającym się warun- kom, potrzebom i oczekiwaniom. Zmiany, pociągając za sobą przekształcenia istniejącej struktury społecznej, mają implikować rozwój2. Zmiany prowadzące do nowych stanów społeczeństwa, zmierzające do czegoś doskonalszego i przybliżające do stanu idealnego nazywane 1 P. Sztompka, Socjologia. Analiza społeczeństwa, Znak, Kraków 2009, s. 437–438. 2 A. Radziewicz-Winnicki, Zmiana a upośledzenie społeczne. Traumatogenne skutki przemian doby transformacji (w ocenie reprezentantów nauk o wychowaniu) [w:] Edukacja. Moralność. Sfera pu- bliczna. Materiały z VI Ogólnopolskiego Zjazdu Pedagogicznego PTP, red. J. Rutkowiak, D. Kubi- nowski, M. Nowak, Verba, Lublin 2007, s. 518. J. Szempruch, Nauczyciel w warunkach zmiany społecznej i edukacyjnej, Kraków 2012 ISBN: 978-83-7587-956-8, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011, © by Jolanta Szempruch, 2011 12 ––Część pierwsza. Zmiana społeczna a edukacja–– są postępem3. Postęp zakłada kierunkowość procesu i optymizm. Można wyróż- nić trzy wizje postępu: 1) sakralną, zakładającą, że sprawcą i twórcą historii jest Bóg, a dzieje przebiegają w sposób przezeń wyznaczony; 2) mechanistyczną, przyjmującą, że sprawcą i podmiotem postępu jest organizm społeczny, który zmienia się automatycznie, nieuchronnie i prawidłowo; 3) humanistyczną, w której twórcą i sprawcą dziejów jest człowiek, najczęściej działający razem z innymi. Działania ludzkie sumują się, tworząc w rezultacie ciągłość historyczną – dzieje społeczne. Celem podejmowanych działań jest stopniowe doskonalenie różnych wymiarów życia ludzkiego4. Poczynając od epoki oświecenia do chwili obecnej, idea postępu nabrała kon- kretnych kształtów dzięki rosnącym sukcesom w dziedzinie rozwoju naukowego, ekonomicznego i technicznego. Sukcesy te wyrażają się we wzroście liczby wy- nalazków, w poziomie dobrobytu i polepszeniu się warunków życia. W naszych czasach idea ta zdaje się jednak ulegać zachwianiu przez kryzys współczesnej cywilizacji. Dlatego też współcześnie proponuje się postrzeganie rozwoju i po- stępu nie tylko przez wskaźniki techniczne i ekonomiczne, ale także w kontekście ludzkim i społecznym. W humanistycznym nurcie mieści się aktywistyczna kon- cepcja postępu, zwana również podmiotową, w której postępowość określana jest jako zdolność społeczeństwa do twórczego przekształcania się oraz przekraczania własnych granic i samodoskonalenia. Zdaniem Piotra Sztompki o aktywności społeczeństwa prowadzącej do twór- czych przekształceń decydują cztery grupy czynników: 1) cechy jednostek: twórczość, innowacyjność, orientacja na osiągnięcia, wysoki poziom wiedzy, realizm, poczucie integralności, autonomii i niezależności; 2) właściwości struktur społecznych: pluralizm, heterogeniczność, otwartość, tolerancja wobec różnorodności i oryginalności, elastyczność; 3) stosunek do tradycji i przeszłości: zakorzenienie w przeszłości, ciągłość histo- ryczna gwarantująca siłę i środki do dalszego rozwoju, własna tradycja jako przedmiot dumy i lojalności członków społeczeństwa; 4) wizja oczekiwanej przyszłości: optymizm i nadzieja, poczucie mocy, przeko- nanie, że przyszłość zależy od ludzkich działań, myślenie perspektywiczne i strategiczne, antycypowanie i planowanie w dalekim horyzoncie czasowym5. 3 Mimo że pojęcia służące do opisu ewolucji obiektywnych warunków ludzkiego życia są różnie de- fi niowane przez wielu teoretyków i badaczy oraz nie ma pełnej zgodności co do szeregu szczegó- łowych aspektów i prób konstruowania „sztucznych” kategorii poznawczych dla opisu przemian rzeczywistości społecznej, to warto stosować je jako cezury czasowe pozwalające porządkować rzeczywistość społeczną. Por. M. Piorunek, Bieg życia zawodowego człowieka. Kontekst transfor- macji kulturowych, WN UAM, Poznań 2009, s. 27. 4 P. Sztompka, Socjologia…, op. cit., s. 447–448. 5 Ibidem, s. 449–451. J. Szempruch, Nauczyciel w warunkach zmiany społecznej i edukacyjnej, Kraków 2012 ISBN: 978-83-7587-956-8, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011, © by Jolanta Szempruch, 2011 ––. Specy ka zmiany społecznej–– 13 Na podstawie charakterystyki postępowego społeczeństwa można sformu- łować cechy postępowych uczestników życia społecznego. Należy wskazać dwa rodzaje tych uczestników: 1) przedstawicieli społeczeństwa, którzy przyczyniają się do tworzenia warun- ków społecznych umożliwiających jego samoprzekształcanie się oraz budują dla innych szerokie pole swobodnej twórczości, sprzyjają umacnianiu społe- czeństwa aktywnego. Zaliczyć do nich można organizatorów, reformatorów, intelektualistów, nauczycieli i kodyfi katorów, czyli tych, którzy działają dla i w imieniu innych, konstruują reguły gry, kształtują postawy i dążenia spo- łeczeństwa, budują struktury, w których może rozwijać się ludzka aktywność i struktury emancypacji; 2) osoby wykonujące działania realizacyjne, które w pełni wykorzystują dla wła- snej twórczości i samorealizacji warunki zastane, istniejące w społeczeństwie, a jednocześnie starają się warunki te poszerzać. Działanie tych osób zmierza do rozwoju własnej osobowości i samodoskonalenia, a cechuje je rzetelność, racjonalna organizacja, świadoma dyscyplina, twórczy niepokój, stałe podno- szenie kwalifi kacji i innowacyjność. Aktywistyczna idea postępu mobilizuje do działania; uzasadnia jego potrze- bę; ukazuje kierunek zarówno organizatorom życia publicznego, jak i zwykłym obywatelom; prowadzi do wytwarzania i umacniania się społeczeństwa aktywne- go. Obecnie postęp kojarzy się z dynamiczną zmianą, która mobilizuje do wysiłku i działania, ale też z niepewnością, ryzykiem i napięciem. Postęp, niegdyś najskrajniejszy przejaw radykalnego optymizmu oraz obietnica podzielanego uniwersalnie i długotrwałego szczęścia, przesunął się na przeciwny, dystopijny i fatalistyczny biegun oczekiwań: reprezentuje dziś zagrożenie bezustan- ną i nieuniknioną zmianą, która zamiast zwiastować pokój i wytchnienie, niesie za sobą ciągły kryzys i napięcie, nie pozwalając na moment odpoczynku. Postęp zmienił się w nieskończoną i nieprzerwaną grę w „brakujące krzesło”, w której moment nie- uwagi skutkuje nieodwracalną porażką i bezpowrotnym wykluczeniem. W miejsce słodkich snów i ogromnych oczekiwań postęp stał się przyczyną bezsenności pełnej koszmarów o „pozostawaniu w tyle”6. W zmieniającym się społeczeństwie, zdaniem Baumana, postęp we wszyst- kich dziedzinach współczesnego życia zderegulował się i sprywatyzował7. Dere- gulacja wiąże się z ogromną liczbą i różnorodnością ofert wprowadzania zmian, które nie podlegają jednoznacznej ocenie, i z koniecznością stałego dokonywania wyborów, które nie wiążą się z pewnością co do ich prawdziwości czy słuszności. Prywatyzacja natomiast oznacza konieczność całkowicie samodzielnego dokony- wania tych wyborów czy wprowadzania zmian i podejmowania ryzyka popełniania błędów. Jednostka musi też samodzielnie planować, realizować i oceniać życiowe 6 Z. Bauman, Płynne czasy. Życie w epoce niepewności, Sic!, Warszawa 2007, s. 20. 7 Idem, Płynna nowoczesność, WL, Kraków 2006, s. 209–210; U. Beck, Społeczeństwo ryzyka…, op. cit. J. Szempruch, Nauczyciel w warunkach zmiany społecznej i edukacyjnej, Kraków 2012 ISBN: 978-83-7587-956-8, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011, © by Jolanta Szempruch, 2011 14 ––Część pierwsza. Zmiana społeczna a edukacja–– przedsięwzięcia, a także podejmować decyzje o ich ewentualnym zaniechaniu. Znakiem postępu już nie jest ciągłość, a dawny długofalowy charakter postępu ustępuje wymaganiom kierowanym pod adresem kolejnych odrębnych epizodów, w związku z tym strategie i plany życiowe mają krótkotrwały charakter. Postęp często jest utożsamiany ze zmianą społeczną. Kiedy jednak zmiana prowadzi do negatywnych, często niezamierzonych skutków w różnych dziedzi- nach życia społecznego, pojawia się utożsamianie zmiany z kryzysem. Coraz czę- ściej też zmianę utożsamia się z traumą, ponieważ w samej zmianie dostrzega się przyczyny zaburzeń normalnego biegu życia społecznego, stanowiących wstrząs dla członków społeczeństwa i rodzących stan traumy. Termin ten stosowany był pierwotnie w naukach medycznych, psychiatrii i psychoanalizie. Oznacza on ura- zowość, doznanie urazu, szok (gr. traúma – rana, klęska, uraz)8. W socjologii i pe- dagogice traumę odnosi się do sytuacji, w której zmiana wywołuje uświadamiane uczucie lęku, deprywacji, dyskomfortu lub niezadowolenia, za które doświadcza- jące traumy osoby obwiniają zmieniające się warunki życia9. Zmiana ma swój bilans konsekwencji, narusza zastany porządek, przerywa ciągłość, zaburza równowagę, podważa przyzwyczajenia. Rzecz jasna, nie każda zmiana staje się powodem traumy, jakkolwiek każda zmiana może potencjalnie takie konsekwencje wywołać. Charakter traumatogenny przybierają najczęściej zmiany nagłe, szybkie, zaskakujące, obejmujące różne dziedziny życia równocze- śnie, głębokie i radykalne, dotykające zasadniczych dla danej zbiorowości wartości, reguł i przekonań10. Zmiana traumatogenna, nawet gdy jest postępowa, oddziałuje niekorzystnie na społeczeństwo, oznacza dezorganizację i wytrącenie go ze stanu równowagi. Dziedziną życia społecznego najbardziej wrażliwą na traumę zmiany jest kultura, która cechuje się największą inercyjnością, ciągłością, zakotwiczeniem w tradycji. W skali indywidualnej najbardziej czuła jest tożsamość kulturowa, która dyktuje jednostce trwałe więzi oraz nawykowe sposoby postępowania i myślenia. Zmiany społeczne w XX i na początku XXI wieku ulegają akceleracji i glo- balizacji na skalę wcześniej niespotykaną. W chwili obecnej nadzieja wyrażona przez Franciszka Bacona, że spontaniczny i nieograniczony rozwój nauki i techni- ki doprowadzi do nieograniczonego rozwoju oraz życia w szczęściu i dobrobycie, a wzmocniona w epoce oświecenia przez ideę postępu, ulega stopniowemu wy- ciszeniu. Zmiany, szczególnie niekorzystne, zwiększyły swój potencjał traumato- genny, zagrażające człowiekowi, wskazywane w wielu opracowaniach, zwłaszcza w raportach UNESCO i Klubu Rzymskiego11. Wśród tych niekorzystnych zmian znajdują się: red. A. Flis, Universitas, Kraków 2006, s. 632–633. 8 W. Kopaliński, Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych, WP, Warszawa 1971, s. 773. 9 S. Kapralski, Trauma i pamięć zbiorowa: przypadek Jedwabnego [w:] Stawanie się społeczeństwa, 10 P. Sztompka, Socjologia…, op. cit., s. 456–457. 11 J. Delors (red.), Edukacja – jest w niej ukryty skarb. Raport dla UNESCO Międzynarodowej Ko- misji ds. Edukacji dla XXI wieku, Stowarzyszenie Oświatowców Polskich, Warszawa 1998, s. 50; J. Szempruch, Nauczyciel w warunkach zmiany społecznej i edukacyjnej, Kraków 2012 ISBN: 978-83-7587-956-8, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011, © by Jolanta Szempruch, 2011 ––. Specy ka zmiany społecznej–– 15 – rosnąca złożoność świata i życia, powodująca potrzebę nowych narzędzi, by nią zarządzać; – chaotyczna, niekontrolowana urbanizacja; – zatrucie środowiska w wyniku nierozsądnego gospodarowania, degradacja – wzrost skali wojen i eksterminacji; – wyścig zbrojeń połączony z militaryzacją świata, ewentualność globalnej wojny biosfery; jądrowej; – wzrost aktów przemocy i przestępczości; – totalitaryzm; – eksplozja demografi czna i masowe przemieszczenia ludnościowe; – procesy wykluczania i marginalizacji; – procesy odkotwiczenia, czyli rozpadu więzi w dotychczasowych wspólnotach, które obejmują m.in. tożsamość narodową, rodzinę i szkołę; – brak pewności kulturowej; – kryzys państwa narodowego; – pogłębiająca się przepaść między krajami biednymi i bogatymi oraz zróżnico- wanie ludzi wewnątrz kraju; – wzrost konsumpcjonizmu; – współzależność globalna, w której konieczna jest integracja wiedzy; – dewaluacja i relatywizacja wartości; – kryzys gospodarki światowej, przejawiający się w recesji, infl acji i masowym – terroryzm, eliminacja politycznych przeciwników; – światowy wzrost ludności, przy czym głód dotyczy już około pół miliarda ludzi, brak opieki medycznej – ponad półtora miliarda ludzi, bezdomność – ponad miliarda osób, a analfabetyzm – około ośmiuset milionów ludzi12, – wymogi społeczeństwa informacyjnego13 związane z koniecznym nowym po- ziomem wyszkolenia i kompetencji oraz poglądem na świat. Lista ta nie obejmuje wszystkich zmian niekorzystnych dla człowieka. Można ją rozszerzać o kolejne nierozwiązane dychotomie14, dotyczące dostępu do wie- dzy i informacji, braku równowagi w podziale praw i obowiązków, przywilejów bezrobociu; A. Peccei, Przyszłość jest w naszych rękach, PWN, Warszawa 1987, s. 79–80; J. Botkin, M. El- mandjra, M. Malitza, Uczyć się bez granic: jak zewrzeć „lukę ludzką”. Raport Klubu Rzymskiego, PWN, Warszawa 1982; Raport o rozwoju społecznym Polska 2000. Dostęp do edukacji, UNDP, Warszawa 1998; H. McRae, Świat w roku 2020. Potęga, kultura, dobrobyt – wizja przyszłości, ABC, Warszawa 1996. 12 B. Suchodolski, Edukacja permanentna: rozdroża i nadzieje, Towarzystwo Wolnej Wszechnicy 13 L.W. Zacher, Przyszłość w świetle prognoz światowych u progu XXI wieku, Biuletyn Komitetu 14 M. Dudzikowa, Edukacja wobec oczekiwań rezolutyki [w:] Stare i nowe dylematy teorii wychowa- Prognoz „Polska 2000 Plus” przy Prezydium PAN, 2001, nr 1(3), s. 19–22. Polskiej, Warszawa 2003, s. 74. nia, red. J. Górniewicz, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 1993, s. 78. J. Szempruch, Nauczyciel w warunkach zmiany społecznej i edukacyjnej, Kraków 2012 ISBN: 978-83-7587-956-8, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011, © by Jolanta Szempruch, 2011 16 ––Część pierwsza. Zmiana społeczna a edukacja–– i odpowiedzialności, niejednoznaczności relacji między rozwojem gospodarczym a jakością życia, braku równowagi między dyscypliną a samowolą oraz między potrzebami duchowymi a materialnymi. Czynnikami traumatogennymi są także m.in. nierówny rozdział sprawiedliwości społecznej oraz dyskryminacja mniejszo- ści religijnych, etnicznych i ludzi starych. Niepewność i niepokój budzą wartości i postawy społeczne, które będą wpły- wać na wydarzenia w sposób nie do końca zrozumiały i przewidywalny. Nastroje pesymizmu czy optymizmu mogą wpłynąć na obecne rewolucje techniczne, po- wodować recesje gospodarcze czy wybuchy wojen. W tych warunkach przyszłość cywilizacji globalnej jest wciąż mglista mimo licznych usiłowań stworzenia no- wego ładu ekonomicznego w świecie ulegającym uniformizacji i coraz bardziej rozdartym przez problemy polityczne, światopoglądowe, kulturowe oraz zróżni- cowane postawy moralne. Coraz trudniej jest też realizować istotny dla duchowe- go porozumienia dialog między cywilizacjami15. Efekt traumatyczny powodują również zmiany pozytywne, m.in.: rewolucja informatyczna i telekomunikacyjna, powszechna dostępność elitarnych dawniej dóbr, wzrost dobrobytu, liberalizacja obyczajów, demokratyzacja w polityce, zrównanie płci, podmiotowość i godność ludzi. Naukowa rewolucja naszych czasów przeniosła nas z epoki pewności i do- gmatyzmu w rzeczywistość niepewności i wątpliwości. Pierwsza rewolucja przemy- słowa pozostawiła po sobie kolej żelazną; drugą rewolucję przemysłową symbolizują samochód, samolot i elektryczność, a skutki trzeciej rewolucji, informatycznej, od- czuwamy w postaci możliwości nieskończonej ilości wirtualnych przemieszczeń. W konsekwencji, jesteśmy świadkami zerwania więzi społecznych, wykluczeń, zaniku takich wartości, jak zaufanie, lojalność, pewność umów o pracę, rozczłon- kowanie rynków światowych16. Wyrazem traumy nowoczesności jest nasilenie lęków i atmosfera niepewno- ści. Postępuje proces osamotnienia człowieka wpływający niekorzystnie na roz- wój tożsamości jednostki, jej perspektyw życiowych i orientacji w wartościach. W XXI wieku wobec nowych paradygmatów złożoności, nieodwracalności, glo- balizacji i niepewności na pierwszy plan powracają swoboda i twórcza zdolność człowieka17. Społeczeństwo polskie również doświadcza szczególnego nagromadzenia zmian, które wynikają ze zbiegu zmian globalnych coraz częściej wpływających na przebieg naszego życia, zmian powstających jako skutek integracji Polski z Unią Europejską i z przemian systemowo-ustrojowych o szczególnie traumatycznym charakterze, które wiążą się z przełomem 1989 roku, zwanym transformacją. 15 B. Suchodolski, Edukacja permanentna…, op. cit., s. 73–77. 16 F. Mayor, Przyszłość świata, Raport UNESCO, Fundacja Studiów i Badań Edukacyjnych, Warsza- 17 Ibidem, s. 12. wa 2001, s. 12–13. J. Szempruch, Nauczyciel w warunkach zmiany społecznej i edukacyjnej, Kraków 2012 ISBN: 978-83-7587-956-8, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011, © by Jolanta Szempruch, 2011 ––. Specy ka zmiany społecznej–– 17 Zmiany te ciągle modelują odmienne od wyuczonych wymiary naszej rzeczywi- stości społecznej. Transformacja jest wielopłaszczyznowym i długofalowym procesem dosto- sowawczym, a zarazem innowacyjnym, który zachodzi równocześnie w systemie sprawowania władzy i w społeczeństwie, przy czym zmiany w organizacji państwa stymulują głównie zmiany w społeczeństwie. Dokonują się one w sferach: – politycznej, m.in. w powstawaniu wielopartyjnego systemu organizacji poli- – ekonomicznej i przemysłowej, m.in. w przejściu od gospodarki centralnie za- tycznej społeczeństwa; rządzanej do wolnorynkowej; – społecznej, polegającej na demokratyzacji życia, utożsamianej z procesami decentralizacji władzy i zarządzania oraz z procesem włączania do działań społecznych ludzi pozbawionych władzy; – kulturowej i edukacyjnej18. Transformacja w Polsce połączyła się z głęboką, radykalną i wszechstronną zmianą kulturową, która spowodowała dysonans kulturowy polegający na współ- istnieniu dwóch kultur: odchodzącej starej kultury realnego socjalizmu i nowej kultury demokratycznej, opartej na trzech fi larach: wolności myśli, polityce demo- kratycznej i rynku kapitalistycznym. W tej sytuacji reguły nowego ładu społecz- nego pozostawały w sprzeczności z zakorzenionymi w pamięci normami i nawy- kami. Dysonans ten można zilustrować jako serię opozycji dotyczących przemian ładu społecznego w Polsce (tabela 1). Tabela 1. Opozycje tworzące dysonans kulturowy Kultura realnego socjalizmu Kultura demokratyczna i rynkowa kolektywizm egalitaryzm przeciętność pewność i bezpieczeństwo los opiekuńczość obwinianie systemu pasywna prywatność zanurzenie w przeszłości indywidualizm merytokracja sukces ryzyko sprawstwo życie na własny rachunek własna odpowiedzialność uczestnictwo publiczne orientacja ku przyszłości Źródło: P. Sztompka, Socjologia…, op. cit., s. 279. 18 J. Szempruch, Nauczyciel w zmieniającej się szkole. Funkcjonowanie i rozwój zawodowy, Fosze, Rzeszów 2001, s. 14; M.S. Szczepański, Społeczne uwarunkowania rozwoju oświaty, WSiP, War- szawa 1989. J. Szempruch, Nauczyciel w warunkach zmiany społecznej i edukacyjnej, Kraków 2012 ISBN: 978-83-7587-956-8, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011, © by Jolanta Szempruch, 2011 18 ––Część pierwsza. Zmiana społeczna a edukacja–– W rezultacie tego strategicznego procesu w Polsce występują zjawiska zna- mienne dla przynajmniej trzech faz rozwojowych społeczeństwa kapitalistycznego: 1) fazy wczesnej nowoczesności, czyli społeczeństwa przemysłowego, wolnej konkurencji, pierwotnej akumulacji kapitału ze swoistymi wzorami oszczę- dzania, inwestowania i rzetelnej pracy; 2) fazy późnej nowoczesności, społeczeństwa postindustrialnego, usługowego, korporacji międzynarodowych, konsumpcji; 3) fazy ponowoczesności z jej sztuczną hiperrzeczywistością kreowaną za pomo- cą środków masowego przekazu i orientacją postmaterialistyczną. Zjawiskom tym towarzyszy opór wobec zmiany, polegający na próbie utrzy- mania pewnych wcześniejszych rozwiązań, zwłaszcza opiekuńczej roli państwa, i powrót do niektórych elementów społeczeństwa tradycyjnego, odwołującego się do wartości religijnych i narodowych19. Związany z przełomem 1989 roku proces reform instytucjonalnych, budo- wanie infrastruktury rynku i demokracji oraz dostosowywanie prawa do nowych warunków skutkują nowymi zjawiskami dotyczącymi zmian ludzkiej egzystencji, wśród których jako dominujące można wymienić m.in.: – pojawienie się nowych form ryzyka i zagrożeń: wzrost bezrobocia i obaw o pra- cę, redukcja opiekuńczych funkcji państwa i utrata bezpieczeństwa socjalne- go, eksplozja przestępczości i nowych form przestępczości zorganizowanej, zwiększający się kontakt z grupami obcymi etnicznie i kulturowo; – obniżenie standardu życia licznych grup (np. robotników i chłopów), skut- kujące pogorszeniem się odżywiania, rezygnacją z rozmaitych dóbr i usług, niepokrywaniem stałych wydatków i narastaniem zadłużenia, pojawieniem się enklaw rzeczywistej biedy (np. w miejscowościach popegeerowskich, w grupie bezrobotnych zbliżających się do wieku poprodukcyjnego, w pewnych grupach rencistów i emerytów, w grupie ludzi z tzw. marginesu społecznego), relatyw- ną degradacją prestiżową niektórych środowisk (np. naukowców, nauczycie- li, twórców), niewydolnością i utrudnioną dostępnością służb publicznych (np. administracji, policji, sądownictwa, służby zdrowia), długo utrzymującą się infl acją; – nowe postrzeganie problemów istniejących wcześniej: pojawienie się wyraźnej niami; świadomości zagrożeń ekologicznych; – degradację zdrowotną społeczeństwa spowodowaną wieloletnimi zaniedba- – aktualizację i rewizję pamięci niektórych zdarzeń z przeszłości: rozliczenia z przeszłością (np. lustracja, dekomunizacja, współpraca ze służbami specjal- nymi, ocena zasadności stanu wojennego)20; 19 M.J. Szymański, Kryzys i zmiana. Studia nad przemianami edukacyjnymi w Polsce w latach 20 P. Sztompka, Socjologia…, op. cit., s. 463. dziewięćdziesiątych, WN AP, Kraków 2002, s. 18. J. Szempruch, Nauczyciel w warunkach zmiany społecznej i edukacyjnej, Kraków 2012 ISBN: 978-83-7587-956-8, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011, © by Jolanta Szempruch, 2011 ––. Specy ka zmiany społecznej–– 19 – chęć szybkiego osiągnięcia pozytywnych rezultatów zmian21; – niejasność zasad i brak strategii edukacyjnej zastępowanej bieżącym admini- strowaniem oświatą22. Burzliwy okres odchodzenia od realnego socjalizmu zrodził również nowe problemy edukacyjne, generowane m.in. przez: – budowę ustroju demokratycznego, wymagającą zapoznania społeczeństwa z podstawami organizacji oraz zasadami funkcjonowania i rozwoju państwa; – kształtowanie świadomości społecznej i zmianę postaw połączoną z moder- nizacją treści kształcenia w kierunku problematyki zmian w różnych sferach życia społecznego i ich konsekwencji oraz podstawowych wyzwań przyszłości państwa i społeczeństwa; – przejście od gospodarki centralnie planowanej i sterowanej do społecznej go- spodarki rynkowej, budzące potrzebę nowej edukacji ekonomicznej i pracow- niczej; – ochronę środowiska, stawiającą przed szkolnictwem zwiększone zadania kształtowania postaw i podejmowania działań proekologicznych jako warunku przetrwania i rozwoju życia na ziemi; – modernizację rolnictwa i modelu konsumpcji jako reprezentatywną część tre- ści edukacji; – potencjał demografi czny i uwarunkowania ludnościowe, stanowiące wyzwanie dla gospodarki, polityki zatrudnienia, systemu edukacji, polityki wyżywienia, służby zdrowia oraz innych aspektów polityki socjalnej i rodzinnej; – ochronę zdrowia i zwalczanie zagrożeń chorobami cywilizacyjnymi oraz pato- logiami społecznymi, uwzględniające edukację zdrowotną, inspirujące różno- rodne działania twórcze i wychowanie humanistyczne; – potrzebę zapewnienia bezpieczeństwa, obronę pokoju, rozwijanie współpracy międzynarodowej, wymagające zapoznania w toku edukacji z problemami oraz polityką Europy i świata połączonego z „wychowaniem światowym”; – reformę systemu edukacji narodowej w kierunku edukacji zorientowanej humanistycznie, mającą uwzględniać potrzeby człowieka i jego maksymalny rozwój duchowy; – zwiększenie roli kultury w kształtowaniu wizji przyszłości i tożsamości na- rodowej, wymagające przygotowania się do dialogu kultur, rozumienia i ak- ceptowania wartości uniwersalnych, prezentowania postaw prospołecznych, wyzwalania się z mitów prowadzących do nietolerancji, konsumpcjonizmu i egoizmu; 21 J. Koralewicz, M. Ziółkowski, Mentalność Polaków. Sposoby myślenia o polityce, gospodarce i ży- 22 J. Rutkowiak, Czy istnieje edukacyjny program ekonomii korporacyjnej? [w:] Neoliberalne uwikła- ciu społecznym 1988–2000, Scholar, Warszawa 2003, s. 244–245. nia edukacji, red. E. Potulicka, J. Rutkowiak, Impuls, Kraków 2010, s. 15. J. Szempruch, Nauczyciel w warunkach zmiany społecznej i edukacyjnej, Kraków 2012 ISBN: 978-83-7587-956-8, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011, © by Jolanta Szempruch, 2011 20 ––Część pierwsza. Zmiana społeczna a edukacja–– – adaptację do struktur Unii Europejskiej i integrację z Europą, połączone z edu- kacją europejską, poznaniem problemów wynikających z nowego pojmowania partnerstwa, suwerenności i roli państwa narodowego w przyszłości23; – migrację ludności, spowodowaną m.in. nierównym rozwojem gospodarczym państw, której skutki związane są bezpośrednio z funkcjonowaniem systemów oświatowych; – rozbudowę i upowszechnianie systemów przekazu informacji oraz systemów informatycznych, wymagające kształtowania w toku edukacji umiejętności po- sługiwania się nimi, wyszukiwania potrzebnych informacji, dokonywania ich selekcji, analizy i oceny; – rosnącą przemoc, wyznaczającą edukacji nowe zadania, m.in. niesienia lu- dziom pomocy, lepszego rozumienia siebie i innych, rozwijania współodpowie- dzialności za ludzkie losy, kształtowania ludzkiej solidarności z zachowaniem duchowych i kulturowych różnic24; – osłabienie roli rodziny w życiu człowieka, wymagające od edukacji ukazania różnych możliwości pomocy i wsparcia rodzin w tworzeniu optymalnych czynników rodzinnych i mechanizmów wychowawczo-socjalizacyjnych, któ- rych ogniwem inicjującym i wytwarzającym efekty są czynności świadome, intencjonalne i kreatywne. W obliczu dokonujących się przemian społecznych, które stały się naszym udziałem i są związane niejednokrotnie z nasilaniem się stanów traumatycznych w życiu społecznym i jednostkowym, system edukacji wydaje się właściwą drogą rozwoju społecznego i ekonomicznego oraz kształtowania świadomości społe- czeństwa. 23 C. Banach, Edukacja. Wartość. Szansa. Wybór prac z lat 1995–2001, WNAP, Kraków 2001, 24 J. Szempruch, Nauczyciel…, op. cit., s. 15–16. s. 284–297. J. Szempruch, Nauczyciel w warunkach zmiany społecznej i edukacyjnej, Kraków 2012 ISBN: 978-83-7587-956-8, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011, © by Jolanta Szempruch, 2011 ––. Społeczeństwo i człowiek w czasach „płynnej nowoczesności”–– 21 2. Społeczeństwo i człowiek w czasach „płynnej nowoczesności”25 Dzisiejszy kształt społeczeństw uwarunkowany jest procesami modernizacji i globalizacji. W większości kierunków teoretycznych dociekań modernizacja rozumiana jest jako kontynuowanie nieuchronnych przemian wynikających z roz- woju procesu historycznego26. Historyczne korzenie nowoczesności, zdaniem niektórych badaczy (np. tzw. teoria systemu światowego Immanuela Wallerstei- na), sięgają już wieku XVI, zdaniem innych (np. teorie społeczne Anthony’ego Giddensa) – XVII wieku lub czasów późniejszych. Nie ma jednak wątpliwości, że polityczne i instytucjonalne ramy nowoczesności, tj. demokrację konstytucyjną, ideę rządów prawa i zasadę suwerenności państw narodowych, zbudowały wielkie rewolucje: amerykańska i francuska, oraz wojna secesyjna. Natomiast rewolucja przemysłowa w Anglii stworzyła ekonomiczne fundamenty nowoczesności: nowe sposoby produkcji, industrializm i urbanizm oraz kapitalizm27. Różni autorzy prezentują różne diagnozy społeczeństwa nowoczesnego i co- raz bardziej zglobalizowanego, ukazując m.in. rolę jednostki i edukacji w rozwoju społecznym. Przez wiele dziesięcioleci nowoczesność postrzegana była jako wy- raz postępu społecznego i racjonalizmu, w którym wiodącą rolę odgrywać miały nauka i oświata28. Pod koniec XX wieku Krishan Kumar przedstawił najważniejsze cechy nowoczesności, bazując na wątkach podkreślanych przez Augusta Comte’a, Maksa Webera, Talcotta Parsonsa i współczesnych socjologów29. Jego zdaniem nowoczesność jako kategorię życia społecznego charakteryzuje pięć fundamen- talnych zasad: – zasada indywidualizmu, według której jednostka uwolniona zostaje od narzu- conych więzi grupowych, obdarzona jest niezbywalnymi prawami jako oby- watel, członek społeczeństwa i człowiek, sama decyduje o sobie i sama ponosi odpowiedzialność za swoje życie; – zasada dyferencjacji, czyli zróżnicowania i wielości opcji we wszystkich dziedzi- nach życia, przede wszystkim w sferze pracy, konsumpcji, ofert edukacyjnych, wielości programów ideologicznych, koncepcji naukowych i pozanaukowych, wzorów życia itp.; jest ona dopełnieniem zasady indywidualizmu i łącznie Impuls, Kraków 1999, s. 31. 25 Termin Z. Baumana, Płynne czasy. Życie w epoce niepewności…, op. cit. 26 A. Radziewicz-Winnicki, Modernizacja niedostrzeganych obszarów rodzimej edukacji, wyd. II, 27 P. Sztompka, Socjologia…, op. cit., s. 558. 28 M.J. Szymański, Indywidualizacja i zróżnicowania społeczne w okresie późnej nowoczesności [w:] Nauczyciel wobec zróżnicowań społecznych, red. R. Kwiecińska, M.J. Szymański, WN UP, Kraków 2010, s. 8. 29 K. Kumar, Prophecy and Progress. Th e Sociology of Industrial and Post-Industrial Society, Pengu- in, Harmondsworth 1978; idem, From Post-Industrial to Post-Modern Society, Blackwell, Oxford 1995, za: P. Sztompka, Socjologia…, op. cit., s. 563–564. J. Szempruch, Nauczyciel w warunkach zmiany społecznej i edukacyjnej, Kraków 2012 ISBN: 978-83-7587-956-8, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011, © by Jolanta Szempruch, 2011 22 ––Część pierwsza. Zmiana społeczna a edukacja–– z nią zapewnia człowiekowi wolność, duże szanse życiowe i autonomię, ale przy konieczności podejmowania decyzji, wyborów i ponoszenia za nie pełnej odpowiedzialności; – zasada racjonalności, dotycząca przede wszystkim funkcjonowania organizacji i instytucji oraz przestrzegania prawnych reguł i procedur; w świadomościo- wym obszarze życia społecznego oznacza uprzywilejowanie nauki jako nieza- wodnej formy poznania i myślowej podbudowy działań; – zasada ekonomizmu, która przenika życie społeczne: produkcję i konsumpcję, wskazująca na dominujące rodzaje aktywności; wartość człowieka często mie- rzy się ilością nagromadzonych dóbr i pieniędzy; – zasada ekspansywności, prowadząca do rozszerzania się w przestrzeni no- woczesnej formuły życia w postaci procesu globalizacji oraz prowadząca do ekspansji nowoczesności w głąb, w konsekwencji zmieniającej m.in. obyczaje, wzory moralne, kulturę masową, formy życia rodzinnego, kształtującej formy rozrywki i rekreacji oraz edukację. Nowoczesność wywiera istotny wpływ na człowieka i prowadzi do genero- wania swoistego typu człowieka nowoczesnego. Badania nad funkcjonowaniem człowieka ujawniające specyfi kę osobowości nowoczesnej prowadził w latach pięćdziesiątych XX wieku Robert Merton, analizując „osobowość biurokratyczną”. W latach sześćdziesiątych Robert Bellah opisał „mentalność nowoczesną”30. Jed- nak dopiero Alex Inkeles, wychodząc z założenia, że na osobowość ludzi żyjących w społeczeństwie nowoczesnym wpływają: urbanizacja, ruchliwość społeczna, in- dustrializacja, masowa komunikacja i kultura, przedstawił syndrom „osobowości nowoczesnej”. Syndrom osobowości nowoczesnej obejmuje dziewięć rysów osobowo- ściowych31: – otwartość na innowacje i zmianę, potrzebę nowych doświadczeń; – gotowość do wypowiadania i uzasadniania własnych opinii, tolerancję dla opi- nii odmiennych, świadomość wielości opinii i poglądów; – prospektywną orientację wobec czasu, skoncentrowaną raczej na przyszłości niż przeszłości, podkreślającą cnotę punktualności; – poczucie mocy podmiotowej, czyli przekonanie o możliwości rozwiązania wy- zwań i problemów społecznych i osobistych pod warunkiem podjęcia wspólnie lub pojedynczo odpowiednich działań; – antycypowanie przyszłych wydarzeń i planowanie przyszłych działań polega- jące na zaangażowaniu wyobraźni w celu odpowiedniego nastawienia się do przyszłości; – zaufanie do porządku społecznego, wiarę w prawidłowość, przewidywalność i kalkulowalność życia społecznego; 30 K. Kumar, Prophecy and Progress…, op. cit., s. 565. 31 A. Inkeles, D.H. Smith, Becoming Modern, Harvard University Press, Cambridge, MA 1974. J. Szempruch, Nauczyciel w warunkach zmiany społecznej i edukacyjnej, Kraków 2012 ISBN: 978-83-7587-956-8, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011, © by Jolanta Szempruch, 2011 ––. Społeczeństwo i człowiek w czasach „płynnej nowoczesności”–– 23 – poczucie sprawiedliwości rozdzielczej, czyli uznanie nierównego rozdziału dóbr i przywilejów, jeżeli jest to regulowane wyraźnymi zasadami, szczególnie zasadą merytokratyczną, według której nierówno wynagradza się nierówne zasługi; – przywiązywanie wielkiej wagi do edukacji i samodoskonalenia się; – szanowanie godności innych, nawet przedstawicieli niższej pozycji społecznej czy pozostających w relacjach podległości. Między wyróżnionymi rysami osobowości istnieją wzajemne związki i każda cecha wspomaga inne, prowadząc do ukształtowania typu osobowości nowoczesnej. Próbę określenia cech wzorca osobowego człowieka nowoczesnego podjęto również w raporcie Komitetu Prognoz „Polska w XXI wieku” W perspektywie roku 2010. Zgodnie z tym wzorcem człowiek powinien być aktywny, przedsiębiorczy i zdolny sprostać wymaganiom konkurencyjnej gry sił ekonomicznych w gospo- darce rynkowej, mieć wrażliwość humanisty, prezentować szacunek dla wartości wyższych i motywację do bezinteresownych działań społecznych, cechować się kulturą moralną i kulturą uczuć, mieć pozytywną motywację do podejmowania działań i decyzji, być zdolny do zachowań empatycznych, być uspołeczniony i umiejętnie budować więzi międzyludzkie, odrzucać model życia zdominowany przez „mieć”, posiadać poczucie godności, cechować się samodzielnością myślenia i kreatywnością32. Kształtowanie tych cech odbywa się przy znaczącym udziale różnych form edukacji, uczestnictwa w kulturze wyższej i masowej oraz samokształcenia. Jed- nak edukacja nie może sama zapewnić realizacji postulatu kształtowania oso- bowości zdolnej do rozwiązywania problemów współczesności, gdyż zależy to w znaczącym stopniu od życia społecznego, stanu ekonomicznego kraju oraz całej rzeczywistości społecznej. Dynamiczny rozwój nowoczesności eksponuje obecnie jej najbardziej wyrazi- ste formy. Jej nowe, jakościowo odrębne cechy oznaczają kontynuację przeszłości i składają się na koncepcję tzw. późnej nowoczesności, lansowaną przez Anthony’e- go Giddensa, Scotta Lasha i Ulricha Becka33, a zdaniem Zygmunta Baumana, Jürge- na Habermasa, Zbyszka Melosika i Mieczysława Malewskiego od końca XX wieku ELIPSA, Warszawa 1995, s. 82. 32 W perspektywie roku 2010, Komitet Prognoz „Polska w XXI wieku” przy Prezydium PAN, 33 U. Beck wyróżnia dwie fazy nowoczesności: nowoczesność prostą i refl eksywną. Pierwszą z nich nazywa „modernizacją tradycji” i jest ona nastawiona na produkcję bogactwa; druga to „moder- nizacja społeczeństwa industrialnego”, która stoi pod znakiem produkcji ryzyka. Obecnie pojawia się dominacja logiki produkcji ryzyka, stąd w dalszym rozwoju społeczeństwa niezbędna jest refl eksywność. Por. U. Beck, Społeczeństwo ryzyka…, op. cit. Z kolei A. Giddens używa terminów: „późna nowoczesność” lub „nowoczesność wysoko rozwinięta”, Nowoczesność i tożsamość…, op. cit.; idem, Th e Consequences of Modernity, Polity Press, Cambridge 1990; U. Beck, A. Giddens, S. Lash, Refl exive Modernization, Polity Press, Cambridge 1994. J. Szempruch, Nauczyciel w warunkach zmiany społecznej i edukacyjnej, Kraków 2012 ISBN: 978-83-7587-956-8, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011, © by Jolanta Szempruch, 2011 24 ––Część pierwsza. Zmiana społeczna a edukacja–– tworzą epokę ponowoczesną34. Wyłanianie się epoki ponowoczesności – zdaniem Melosika – wiąże się ze stopniowym znoszeniem różnicy między kulturą wysoką a niską, a także wynika ze specyfi ki i dynamiki procesów globalizacji i fragmentary- zacji35. Z kolei Habermas, ukazując w analizie życia społecznego doby późnej nowo- czesności struktury społeczne właściwe rządowi bądź społeczeństwu obywatelskie- mu, stwierdza, że nie stanowią już funkcjonujących w pełni zintegrowanych całości lub systemów, lecz są zastępowane przez wzajemnie na siebie oddziałujące i rywa- lizujące ze sobą organizacje, instytucje i grupy. Ukazuje teorię dyskursu uznającą istnienie różnego rodzaju otwartych „sfer publicznych” i „przestrzeni komunikacji”, wewnątrz których jednostki i grupy analizują problemy oraz kryzysy w publicznych dyskusjach zorientowanych na lepsze rozumienie transformacji życia społecznego w czasie i miejscu, w których owe kryzysy zachodzą36. Niezależnie jak będziemy nazywać dokonujące się zmiany oraz rodzące się i utrwalające zjawiska (późna nowoczesność czy ponowoczesność), mamy do czy- nienia ze zmianą uchwytną także na poziomie świadomości przeciętnego czło- wieka, który ma poczucie znajdowania się w ciągłym ruchu, w komplikującym się coraz bardziej życiu społecznym. Współczesny człowiek, dysponując szerokim zakresem wolności i swobód, ma szanse na podejmowanie indywidualnych de- cyzji, żyje w poczuciu wzrastającej mobilności, szczególnie w sferze zawodowej. Musi liczyć głównie na siebie, jest „bytem wrzuconym w świat”, którego cechuje ontologiczna samotność, wynikająca – zdaniem Marii Nowickiej-Kozioł – ze strukturalnych cech bytu, z ludzkiej egzystencji zgodnie z fi lozofi cznie ujmowaną kondycją człowieka, a także cechuje go ontyczna samotność, oznaczająca samot- ność subiektywną, związaną z określoną samoświadomością jednostki. Autorka wyraża pogląd, że samotność człowieka pogłębiają zjawiska związane z nowo- czesną cywilizacją, takie jak: mobilność społeczna, tempo życia, anonimowość w wielkich skupiskach miast, instytucjonalizacja życia społecznego, bezosobo- wość i instrumentalność więzów37. 34 Z. Bauman, Sociological responses to postmodernity [w:] Moderno e Postmoderno, red. C. Mon- gardini, M.L. Maniscalco, Bulzoni, Rome 1989; J. Habermas, Filozofi czny dyskurs nowoczesności, Universitas, Kraków 2000; Z. Melosik, Postmodernistyczne kontrowersje wokół edukacji, Edytor, Toruń – Poznań 1995; idem, Tożsamość, ciało i władza. Teksty kulturowe jako (kon)teksty pe- dagogiczne, Edytor, Poznań – Toruń 1996; M. Malewski, Poradnictwo wobec zmieniających się wzorów ludzkiego życia [w:] Doradca – profesja, pasja, powołanie? Materiały ze Światowego Kon- gresu Poradnictwa Zawodowego, Warszawa, 29–31 maja 2002, red. B. Wojtasik, A. Kargulowa, Stowarzyszenie Doradców Szkolnych i Zawodowych RP, Warszawa 2003. 35 Z. Melosik, Ponowoczesność: między globalizmem, amerykanizacją i fundamentalizmem [w:] Edu- kacja w świecie współczesnym. Wybór tekstów z pedagogiki porównawczej wraz z przewodnikiem bibliografi cznym i przewodnikiem internetowym, red. R. Leppert, Impuls, Kraków 2000, s. 17. 36 J. Habermas, Teoria działania komunikacyjnego, t. 2, PWN, Warszawa 2002; S. Kemmis, Teoria krytyczna i uczestniczące badania w działaniu [w:] Badania w działaniu. Pedagogika i antropo- logia zaangażowane, red. H. Červinková, B.D. Gołębniak, WN DSW, Wrocław 2010, s. 47–48. 37 M. Nowicka-Kozioł, Samotność podmiotu ponowoczesnego, „Annales Academiae Pedagogicae Cracoviensis”, „Studia Pedagogica” 2008, t. 1, s. 45–47. J. Szempruch, Nauczyciel w warunkach zmiany społecznej i edukacyjnej, Kraków 2012 ISBN: 978-83-7587-956-8, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011, © by Jolanta Szempruch, 2011 ––. Społeczeństwo i człowiek w czasach „płynnej nowoczesności”–– 25 Dynamika życia człowieka w nowoczesności i kolejnych jej etapach wiąże się z trzema czynnikami: 1) rozdzieleniem czasu i przestrzeni – czas i przestrzeń wiążą się w struktury pozwalające nadzorować czynności społeczne; mało istotne staje się miejsce danego przedsięwzięcia; znikają ograniczenia wynikające z odległości między ludźmi, a mobilność – szczególnie w sferze zawodowej – staje się bardzo waż- ną cechą człowieka; 2) wykorzenianiem się instytucji społecznych, co związane jest z rozwojem sys- temów abstrakcyjnych, tj. środków symbolicznych i systemów eksperckich obejmujących ekspertyzy techniczne oraz relacje społeczne – istotne stają się zawody związane z działalnością naukową i pomocą drugiemu człowiekowi (np. lekarz, doradca, psycholog); 3) rozwojem refl eksyjności instytucjonalnej, czyli wykorzystaniem zdobytej wie- dzy do organizacji i przekształcania życia społecznego, przy czym wiedza ta jest niepewna i podlega stałej analizie, co wiąże się z egzystencjalnym niepo- kojem i rozterkami ludzi38. Nowoczesność w ciągu stuleci była różnie interpretowana. Tendencjom adaptacyjnym przeciwstawiano działania emancypacyjne związane z aktywnym przekształcaniem świata w wymiarach ekonomicznym, politycznym, kulturowym i społecznym. Wymiar ekonomiczny zmian współcześnie związany jest z niespotykanym dotąd tempem wzrostu gospodarczego, przejściem od produkcji rolniczej do przemysłowej, urbanizacją, wykorzystaniem nowych źródeł energii, niebywałym wzrostem znaczenia techniki niemal we wszystkich dziedzinach życia, otwarciem rynków pracy najemnej, kluczową rolą liderów biznesu w kierowaniu produkcją. Obserwujemy także przekształcenia w zakresie stratyfi kacji społecznej, która dotyczy „różnic dostępu do cenionych społecznie celów”39, wykształcenia, bogac- twa władzy, prestiżu i zdrowia. Głównymi wyznacznikami pozycji społecznej staje się sytuacja własnościowa i pozycja na rynku pracy. Pogłębia się rozwarstwienie społeczne, wzrasta liczebność grupy osób marginalizowanych i wykluczanych, rozrasta się klasa średnia obejmująca ludzi zatrudnianych poza produkcją, tj. w handlu, administracji, edukacji, nauce i usługach. W sferze polityki obserwujemy rosnącą rolę państwa i prawa w regulacji życia obywateli, którymi zarządza bezosobowa organizacja biurokratyczna niechętnie poddająca się kontroli społecznej, w tym medialnej. W kulturze nasila się dążenie do rozumowego wyjaśniania świata, następu- je demokratyzacja edukacji, wzrost roli nauki oraz kultury masowej40. Kultura mość…, op. cit., s. 23–30. 38 Por. M. Piorunek, Bieg życia zawodowego…, op. cit., s. 28; A. Giddens, Nowoczesność i tożsa- 39 P. Sztompka, Socjologia…, op. cit., s. 337. 40 M. Piorunek, Bieg życia zawodowego…, op. cit., s. 29–30. J. Szempruch, Nauczyciel w warunkach zmiany społecznej i edukacyjnej, Kraków 2012 ISBN: 978-83-7587-956-8, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011, © by Jolanta Szempruch, 2011 26 ––Część pierwsza. Zmiana społeczna a edukacja–– ujawnia się zarówno jako treść, jak i efekt edukacji. Można powiedzieć, że eduka- cja jest wektorem kultury, budzi w człowieku potrzebę poznania i poczucie piękna, rozwija potencjał twórczy, uwrażliwia na wartości, kształci myślenie krytyczne41. Wyłaniająca się kultura globalna jest oderwana od szerokiego kontekstu, rodzi się wszędzie i nigdzie, ponieważ jej źródło stanowią globalne systemy telekomunika- cyjne. Istotą kultury globalnej jest poszukiwanie nieuchwytnej teraźniejszości lub wyimaginowanej przyszłości. W kulturze globalnej zmienia się tożsamość czło- wieka, ponieważ kultura ta jest tworzona z wielu istniejących folklorystycznych i narodowych tożsamości42. Istotną cechą współczesnego społeczeństwa jest pojawienie się nowej formy zaufania niezbędnej dla poczucia bezpieczeństwa i normalnej egzystencji – zaufa- nia do zdepersonalizowanych kompleksów urządzeń i form organizacyjnych, ta- kich jak systemy komunikacyjne i telekomunikacyjne, korporacje transnarodowe, rynki fi nansowe, sieci energetyczne, siły zbrojne, organizacje międzynarodowe, środki masowego przekazu. Obserwujemy również pojawienie się nowych form ryzyka, szczególnie w kon- takcie ze stworzonym przez człowieka otoczeniem cywilizacyjnym i technicznym, np. wybuch reaktora jądrowego, efekt cieplarniany, epidemia AIDS, ryzyko związa- ne z ruchem samolotowym czy drogowym. Następuje globalna ekspansja ryzyka, jego uniwersalizacja i intensyfi kacja. Zwiększa się jednak również percepcja i świa- domość zagrożeń ryzyka w wymiarze subiektywnym dzięki edukacji, która koncen- truje się na niedostrzeganych wcześniej problemach i wyzwaniach. Współczesny świat cechuje nieprzejrzystość, płynność i niepewność sytuacji społecznych, w których uczestniczymy, uwarunkowana błędami konstrukcyjnymi systemów, błędami operatorów skomplikowanych urządzeń, nieprzewidywalnymi efektami podejmowanych działań, zróżnicowaniem wartości oraz interesów mię- dzy jednostkami i grupami społecznymi. Kluczową rolę w postrzeganiu współczesnego świata odgrywa postępująca globalizacja. Bauman ujmuje globalizację jako proces niekontrolowany i żywiołowy, sprowadzający się do […] globalnych następstw, z re- guły niezamierzonych i nieprzewidywalnych, a nie do globalnych w założeniu swym przedsięwzięć. Sugeruje ono, że nasze poczynania mogą mieć i często mają skutki o globalnym zasięgu, ale zaprzecza temu, że posiadamy środki, aby planować i reali- zować poczynania w globalnej ogólnoświatowej skali43. Globalność jest wspólnym doświadczaniem wielu następstw procesów spo- łecznych, kulturowych i ekonomicznych przekraczających granice państw naro- s. 130. 41 I. Wojnar, A. Piejka, M. Samoraj, Idee edukacyjne na rozdrożach XX wieku, Żak, Warszawa 2008, 42 Z. Melosik, Ponowoczesność…, op. cit., s. 19. 43 Z. Bauman, Glokalizacja, czyli komu globalizacja, a komu lokalizacja, „Studia Socjologiczne” 1997, nr 3, s. 55. J. Szempruch, Nauczyciel w warunkach zmiany społecznej i edukacyjnej, Kraków 2012 ISBN: 978-83-7587-956-8, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011, © by Jolanta Szempruch, 2011 ––. Społeczeństwo i człowiek w czasach „płynnej nowoczesności”–– 27 dowych czy kontynentów. Postrzegana w różnych wymiarach, jest dziś kojarzona z licznymi zjawiskami. Wyraża się m.in. w: – powiązaniu świata siecią połączeń komunikacyjnych i telekomunikacyjnych (np. Internet, sieć komputerowa, technologia telewizyjna
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Nauczyciel w warunkach zmiany społecznej i edukacyjnej
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: