Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00038 002981 18776159 na godz. na dobę w sumie
Naukowcy i ich odkrycia. XVI-XX wiek - ebook/pdf
Naukowcy i ich odkrycia. XVI-XX wiek - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 682
Wydawca: Wydawnictwo SEL Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-921427-3-7 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> popularnonaukowe
Porównaj ceny (książka, ebook (-15%), audiobook).

Historia nauki oparta na życiorysach jej największych twórców.

'Naukowcy i ich odkrycia. XVI-XX wiek' jest opowieścią o ludziach, którzy w ciągu ostatnich 500 lat stworzyli naukę. John Gribbin zaczyna ją od Kopernika, by przez następne wieki snuć historię nie tylko takich geniuszy jak Galileusz, Newton, Darwin, Einstein czy Pauling ale również niesłusznie zapomnianych oraz przypadkowych badaczy.

Książka pełna jest pionierów, wizjonerów, ekscentryków i szaleńców, którzy stopniowo 'stając na ramionach gigantów' budują wiedzę o otaczającym nas świecie i naszym w nim miejscu. Nie zaniedbuje przy tym ludzkiej strony swoich bohaterów, którzy muszą borykać się z dziejami ich krajów i osobistymi dramatami, którym obok pragnienia wiedzy, towarzyszy również strach, pycha i zazdrość.

Gribbin dąży do tego, aby dać czytelnikowi poczucie pełnego poznania nauki i doskonale mu się to udaje. Celuje przy tym  w czynieniu jej skomplikowanych elementów zrozumiałymi dla zwykłego czytelnika.

Autor podkreśla za Gilbertem, pierwszym prawdziwym naukowcem, że jedyną pewną drogą do prawdy naukowej jest eksperyment. Oparty na tym raz rozpoczęty proces poznawania praw natury nie mógł być już trwale zatrzymany nawet gdyby nie uczestniczyli w nim najwięksi opisani w książce naukowcy. Uważa, że dwoma kluczami postępu naukowego są 'osobiste podejście oraz budowanie na tym, czego dokonano wcześniej' oraz że w nauce 'tak naprawdę chodzi o poszukiwanie obiektywnej prawdy'.

 

Szalona i intelektualnie absorbująca podróż przez ostatnie pięć stuleci zachodniej nauki.

'The Washington Post Book World'

 

Wspaniała książka... burzy niezliczone mity i odkrywa prawdziwe źródła dobrze znanych anegdot (przykładowo Galileusz nigdy nie zrzucał ciężarów różnej wielkości z Krzywej Wieży w Pizie).

'Economist'

 

Gribbin dokładnie ukazuje to, jak każde osiągnięcie nie jest odosobnionym aktem postępu, lecz raczej częścią rewolucji naukowej trwającej po dziś dzień.

'Science News'

 

Lektura obowiązkowa... przedstawia historię nauki w formie serii błyskotliwych, przepełnionych informacjami opowiadań... z licznymi, dającymi szybki wgląd w prywatne życie naukowców anegdotami.

Books of the Year, 'Sunday Times', Londyn

Wyróżnia się prostym tłumaczeniem złożonych problemów zwykłemu czytelnikowi... Szukasz książki, która łączy osobiste dramaty i osiągnięcia naukowe? Poszukiwania zakończone.

'The Guardian'

 

Świetna historia... niezwykle zajmująca.

'The Daily Telegraph'

 

Gribbin opanował do perfekcji ukazywanie osobowości swoich bohaterów w kilku akapitach, a jego uwielbienie dla nauki i naukowców przebija z kart książki... Rozwój zachodniej nauki na przestrzeni ostatnich 500 lat jest jednym z sukcesów ludzkości. Gribbin dostarcza nam wspaniałe dzieło wprowadzające do świata niesamowitości.

Terrence Kealy, 'Sunday Telegraph'

 

Fascynująca i wciągająca historia nauki.

Adrian Berry, 'Literary Review'

 

Giganci nauki są tutaj należycie opisani, jak też drugoplanowi bohaterowie... Książkę czyta się niemal jak kryminał, zaś sprawny narrator, jakim jest Gribbin, sprawia, że każdy opis nowego odkrycia staje się niemal objawieniem. Do fragmentów, które najbardziej mi się podobały, mogę zaliczyć relację na temat kłótliwości i zgorzkniałości Newtona, klarowną analizę rozwoju teorii kwantowej oraz równie przystępny i zwięzły opis obecnego stanu kosmologii.

A.C. Grayling, 'Independent on Sunday'

 

Niezastąpiona książka.

'New Scientist'

 

Ogromne gratulacje dla Johna Gribbina. Ta książka to efekt połączenia niesamowitej erudycji i całego życia spędzonego na pracy nad tym, jak pisać ciekawie o nauce i naukowcach.

Robert Macfarlane, 'Spectator'

 

Prawdziwy książkowy przebój stanowiący źródło informacji na temat czterech i pół wieku współczesnej nauki i tych, którzy się nią zajmowali.

'Discover'

 

Pod wieloma względami Naukowcy i ich odkrycia mogą służyć jako podręczne dzieło encyklopedyczne. Każda historia naukowca, treściwa i zajmująca, może być starannie przestudiowana i indywidualnie doceniona. Historycy mogą mieć drobne zastrzeżenia co do niektórych detali czy analiz, ale to nieistotne. Praca Gribbina oferuje czytelnikowi zajmujący i pełen szczegółów wgląd w ogromne dokonania nowoczesnej nauki od czasów renesansu.

'The Washington Post'

 

 

Naukowcy i ich odkrycia są doskonałą lekturą dzięki wnikliwemu opisowi osobowości uczonych i tego, jak nauka rozwija się dzięki wcześniejszym odkryciom. Autor, astrofizyk, najbardziej znany jako historyk nauki, bierze na swoje barki trud opisania dokonań stosunkowo nieznanych badaczy, których odkrycia pozwalają lepiej zrozumieć gwiazdy nauki.

'The Columbus Dispatch'

 

Gribbin spisał ludzką historię nauk przyrodniczych. Przedstawił zarówno sławnych, jak i nieznanych naukowców od renesansu po dzień dzisiejszy oraz ich osobiste historie, które czynią tę książkę bestsellerem.

'Library Journal'Best Science-Technology Books 2003

Zaludniona [barwnymi\ postaciami i cechująca się naukową jasnością praca Gribbina jest przykładem, w jaki sposób powinno się popularyzować zainteresowanie historią nauki.

'Booklist'

 

Obszerna (i ciężka) jak podręcznikTa niesamowicie wciągająca książka popularnonaukowa przedstawia rozwój nowoczesnej nauki na podstawie indywidualnych biografii naukowców, zarówno tych znanych, jak i pomijanych... Prawdziwą przyjemność daje sposób, w jaki Gribbin... przedstawia nie tylko rozwój nauki, ale również szczegóły z osobistego życia jej bohaterów.

'Publishers Weekly'

 

Fanatycy nauki pokochają książkę za trudno dostępne informacje... jest jak żyła złota. Może też posłużyć nowicjuszom jako doskonały wstęp do poznania nauki.

'The News & Observer' (Raleigh, Północna Karolina)

Chwytliwa i zajmująca... Cudownie i przyjemnie przystępna.

'Independent on Sunday'

 

Wspaniała... zmusza mnie do użycia stereotypowej oceny, do której, jak ślubowałam dawno temu, miałam nigdy się nie uciekać: tour de force.

'Spectator'

 

Doświadczamy triumfów i porażek jego bohaterów, tak jakbyśmy znali ich osobiście... Złapałem się na tym, że pożeram strony.

'Sunday Telegraph'

 

Tak wielu naukowców tutaj ożywa.

Roy Porter

 

Przegląd historii nauki, zaludniony błyskotliwymi i godnymi zapamiętania postaciami, który się dobrze czyta.

'Kirkus Reviews'

 

Mistrz pisarstwa popularnonaukowego.

'Sunday Times'

 

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Historia nauki oparta na życiorysach jej największych twórców Wspaniała książka... burzy niezliczone mity i odkrywa prawdziwe źródła dobrze znanych anegdot (przykładowo Galileusz nigdy nie zrzucał ciężarów różnej wielkości z Krzywej Wieży w Pizie). „Economist” Lektura obowiązkowa... przedstawia historię nauki w formie serii błyskotliwych, przepełnionych informacjami opowiadań... z licznymi, dającymi szybki wgląd w prywatne życie naukowców anegdotami. Books of the Year, „Sunday Times”, Londyn Gribbin dokładnie ukazuje to, jak każde osiągnięcie nie jest odosobnionym aktem postępu, lecz raczej częścią rewolucji naukowej trwającej po dziś dzień. „Science News” Szalona i intelektualnie absorbująca podróż przez ostatnie pięć stuleci zachodniej nauki. „The Washington Post Book World” Wyróżnia się prostym tłumaczeniem złożonych problemów zwykłemu czytelnikowi... Szukasz książki, która łączy osobiste dramaty i osiągnięcia naukowe? Poszukiwania zakończone. „The Guardian” Świetna historia... niezwykle zajmująca. „The Daily Telegraph” I I C H O D K R Y C A I N A U K O W C Y I X V – X X w i e k J O H N G R B B N I I *NAUKOWCY I ICH ODKRYCIA XVI–XX wiek * JOHN GRIBBIN _Okl_naukowcy 380 C_280 C_19-03-2019.indd 1 19.03.2019 16:05:45 Gribbin opanował do perfekcji ukazywanie osobowości swoich bohaterów w kilku akapitach, a jego uwielbienie dla nauki i naukowców przebija z kart książki… Rozwój zachodniej nauki na przestrzeni ostatnich 500 lat jest jednym z sukcesów ludzkości. Gribbin dostarcza nam wspaniałe dzieło wprowadzające do świata niesamowitości. Terrence Kealy, „Sunday Telegraph” Fascynująca i wciągająca historia nauki. Adrian Berry, „Literary Review” Giganci nauki są tutaj należycie opisani, jak też drugoplanowi bohaterowie… Książkę czyta się niemal jak kryminał, zaś sprawny narrator, jakim jest Gribbin, sprawia, że każdy opis nowego odkrycia staje się niemal objawieniem. Do fragmentów, które najbardziej mi się podobały, mogę zaliczyć relację na temat kłótliwości i zgorzkniałości Newtona, klarowną analizę rozwoju teorii kwantowej oraz równie przystępny i zwięzły opis obecnego stanu kosmologii. A.C. Grayling, „Independent on Sunday” Ogromne gratulacje dla Johna Gribbina. Ta książka to efekt połączenia niesamowitej erudycji i całego życia spędzonego na pracy nad tym, jak pisać ciekawie o nauce i naukowcach. Robert Macfarlane, „Spectator” Prawdziwy książkowy przebój stanowiący źródło informacji na temat czterech i pół wieku współczesnej nauki i tych, którzy się nią zajmowali. „Discover” Pod wieloma względami Naukowcy i ich odkrycia mogą służyć jako podręczne dzieło encyklopedyczne. Każda historia naukowca, treściwa i zajmująca, może być starannie przestudiowana i indywidualnie doceniona. Historycy mogą mieć drobne zastrzeżenia co do niektórych detali czy analiz, ale to nieistotne. Praca Gribbina oferuje czytelnikowi zajmujący i pełen szczegółów wgląd w ogromne dokonania nowoczesnej nauki od czasów renesansu. „Th e Washington Post” Fanatycy nauki pokochają książkę za trudno dostępne informacje… jest jak żyła złota. Może też posłużyć nowicjuszom jako doskonały wstęp do poznania nauki. „Th e News Observer” (Raleigh, Północna Karolina) Naukowcy i ich odkrycia są doskonałą lekturą dzięki wnikliwemu opisowi osobowości uczonych i tego, jak nauka rozwija się dzięki wcześniejszym odkryciom. Autor, astrofi zyk, najbardziej znany jako historyk nauki, bierze na swoje barki trud opisania dokonań stosunkowo nieznanych badaczy, których odkrycia pozwalają lepiej zrozumieć gwiazdy nauki. „Th e Columbus Dispatch” Wspaniała… zmusza mnie do użycia stereotypowej oceny, do której, jak ślubowałam dawno temu, miałam nigdy się nie uciekać: tour de force. „Spectator” Gribbin spisał ludzką historię nauk przyrodniczych. Przedstawił zarówno sławnych, jak i nieznanych naukowców od renesansu po dzień dzisiejszy oraz ich osobiste historie, które czynią tę książkę bestsellerem. „Library Journal”, Best Science-Technology Books 2003 Zaludniona [barwnymi] postaciami i cechująca się naukową jasnością praca Gribbina jest przykładem, w jaki sposób powinno się popularyzować zainteresowanie historią nauki. „Booklist” Niezastąpiona książka. „New Scientist” Obszerna (i ciężka) jak podręcznik. Ta niesamowicie wciągająca książka popularnonaukowa przedstawia rozwój nowoczesnej nauki na podstawie indywidualnych biografi i naukowców, zarówno tych znanych, jak i pomijanych… Prawdziwą przyjemność daje sposób, w jaki Gribbin… przedstawia nie tylko rozwój nauki, ale również szczegóły z osobistego życia jej bohaterów. „Publishers Weekly” Chwytliwa i zajmująca… Cudownie i przyjemnie przystępna. „Independent on Sunday” Doświadczamy triumfów i porażek jego bohaterów, tak jakbyśmy znali ich osobiście… Złapałem się na tym, że pożeram strony. „Sunday Telegraph” Tak wielu naukowców tutaj ożywa. Roy Porter Przegląd historii nauki, zaludniony błyskotliwymi i godnymi zapamiętania postaciami, który się dobrze czyta. „Kirkus Reviews” Mistrz pisarstwa popularnonaukowego. „Sunday Times” John Gribbin, z wykształcenia astro- fi zyk, jest absolwentem Uniwersyte- tu Cambridge, a obecnie profesorem w katedrze astronomii na Uniwersy- tecie Sussex. Jego dorobek obejmuje takie pozycje jak: W po szukiwaniu kota Schrödingera, Podróż do granic Wszechświata, Dlaczego jesteśmy, W po- szukiwaniu Multiświata, Q is for Quan - tum, Deep Simplicity. 1. Mityczne spotkanie wielkich umysłów – Arystotelesa, Heweliusza i Keplera rozprawiających nad orbitami komet. Z Cometographii He- weliusza, 1668 JOHN GRIBBIN JOHN GRIBBIN NAUKOWCY NAUKOWCY XVI–XX wiek I ICH ODKRYCIA XVI–XX wiek I ICH ODKRYCIA Przekładu dokonały Dominika Adamek, Agnieszka Jasica Tytuł oryginału: Science: A History Tłumaczenie: Agnieszka Jasica, Dominika Adamek Redakcja: Tomasz Wyczarski Korekta merytoryczna w zakresie astronomii i fi zyki: Bartłomiej Zakrzewski Korekta merytoryczna w zakresie biologii i chemii: Anna Mleczko Korekta językowa: Ada Grzelewska, Monika Ples Original English language edition fi rst published by Penguin Books Ltd, London Text copyright © John and Mary Gribbin, 2002 Th e author has asserted his moral rights All rights reserved Copyright © 2019 for this edition and for Polish translation by Tomasz Wyczarski Wydawnictwo SEL Wydawca: Tomasz Wyczarski Wydawnictwo SEL 30-611 Kraków, ul. Por. Halszki 9/10 e-mail: biuro@selwydawnictwo.pl www.selwydawnictwo.pl Wydanie I ISBN 978-83-921427-3-7 Projekt okładki, opracowanie grafi czne: Jerzy Tchórzewski Skład: Bikstudio Krzysztof Marek Szwaczka Druk: Drukarnia LEGA Podziękowania Pragnę podziękować następującym instytucjom, które zapewniły mi do- stęp do swoich bibliotek oraz innych materiałów: Akademii Nauk w Pa- ryżu, Ogrodowi Botanicznemu w Paryżu, Bibliotece Bodlejańskiej w Oks- fordzie, Muzeum Brytyjskiemu w Londynie, Muzeum Historii Naturalnej w Londynie, Laboratorium Cavendisha w Cambridge, Londyńskiemu Towarzystwu Geologicznemu, Down House w hrabstwie Kent, Towarzy- stwu Linneuszowskiemu w Londynie, Królewskiemu Towarzystwu Astro- nomicznemu w Londynie, Królewskiemu Towarzystwu Geologicznemu w Londynie, Towarzystwu Królewskiemu w Londynie, Kolegium Świętej Trójcy w Dublinie oraz Bibliotece Uniwersytetu Cambridge. Jak zawsze Uniwersytet Sussex zapewnił mi bazę oraz swoje wsparcie razem z dostę- pem do Internetu. Wymienienie wszystkich osób, z którymi przedysku- towałem aspekty tego projektu, jest niemożliwe, jednak wiadomo, o kim mowa, i im wszystkim pragnę złożyć podziękowania. W książce pojawiają się zaimki osobowe w liczbie pojedynczej oraz w liczbie mnogiej. Pierwszych używałem, rzecz jasna, by wyrazić wła- sną opinię na temat prezentowanych problemów naukowych. W drugim przypadku miałem na myśli siebie oraz moją pisarską wspólniczkę – Mary Gribbin. Jej pomoc w czynieniu tych słów zrozumiałymi dla nie-naukow- ców była istotna w tej, jak i innych moich książkach. Wprowadzenie Najważniejszą lekcją, jaką możemy wyciągnąć z nauki na temat naszego miejsca we Wszechświecie, jest to, że nie jesteśmy wyjątkowi. Początek tej koncepcji dał w XVI w. Mikołaj Kopernik, gdy zasugerował, że Zi- emia nie leży w centrum Wszechświata. Rozpędu nabrała na początku XVII w. po Galileuszu, który wykorzystał teleskop, żeby pozyskać dowody na to, że Ziemia rzeczywiście krąży wokół Słońca. W wyniku astronomicznych odkryć dokonanych w następnych wiekach, naukow- cy ustalili, że Ziemia jest zwyczajną planetą, a Słońce po prostu gwiazdą (jedną z kilku setek miliardów gwiazd w naszej Galaktyce – Drodze Mlecznej), sama zaś Droga Mleczna – typową galaktyką (jedną z kilku setek miliardów widocznych we Wszechświecie). Pod koniec XX w. za- sugerowano nawet, że sam Wszechświat nie jest unikalny. W tym samym czasie biolodzy próbowali znaleźć jakikolwiek dowód na istnienie specjalnych „sił witalnych”, które rozróżniłyby żywą materię od nieożywionej, dochodząc przy tym do wniosku, że życie jest skom- plikowaną formą chemiczną. Dzięki szczęśliwemu dla historyków przy- padkowi, jednym z przełomowych wydarzeń na początku biologicznych badań nad ludzkim ciałem była publikacja De Humani Corporis Fabrica (O strukturze ludzkiego ciała) Andreasa Wesaliusza z 1543 r. W tym samym czasie Mikołaj Kopernik ogłosił swoje dzieło De Revolutionibus Orbium Coelestium (O obrotach sfer niebieskich). Tym samym to właśnie 1543 r. można uznać za moment rozpoczęcia rewolucji naukowej, która przemieniła najpierw Europę, a następnie cały świat. Oczywiście jakikolwiek wybór daty początkowej w historii nauki jest przypadkowy, a moja opowieść jest ograniczona zarówno w zakresie geo- grafi cznym, jak i czasowym. Moim celem jest nakreślenie postępu zachodniej nauki od czasów renesansu do końca XX w. Oznacza to, że odsuwam na bok osiągnięcia starożytnych Greków, Chińczyków oraz arabskich naukowców i fi lozofów, którzy wykonali wielką pracę, poszukując wiedzy na temat naszego świata, w czasie gdy Europejczycy przeżywali okres średniowiecza. Oznacza to jednak również, że opowiadana przeze mnie historia jest spójna, z jasno określonym początkiem zarówno w czasie, jak i przestrzeni, przedstawia 10 NAUKOWCY I ICH ODKRYCIA 2. Tablica pochodząca z Breve compendio de la esfera y de la arte de navigar Martina Cortesa de Albacara, 1551 11 Wprowadzenie bowiem rozwój światopoglądu, który leży w sercu naszego dzisiejszego ro- zumienia Wszechświata oraz naszego w nim miejsca. Okazało się, że ludz- kie życie nie różni się niczym od innych form życia na Ziemi. Jak ustaliła praca Karola Darwina i Alfreda Wallace’a, wszystko, co jest potrzebne, aby ameba przeistoczyła się w istotę ludzką, to proces ewolucji przez selekcję naturalną i mnóstwo czasu. Wszystkie przykłady, o których tutaj wspomniałem, podkreślają jesz- cze jedną cechę procesu opowiadania. Naturalne jest, że opisując kluczowe wydarzenia, bierze się pod uwagę pracę konkretnych jednostek, które zazna- czyły się w historii nauki, takich jak Kopernik, Wesaliusz, Darwin, Wallace i reszta. Jednak nie znaczy to, że nauka rozwinęła się tylko i wyłącznie w efekcie pracy tych niezastąpionych geniuszy, którzy mieli specjalny wgląd w tajniki działania świata. Byli jednostkami nieprzeciętnymi (choć nie za- wsze), jednak z pewnością nie byli niezastąpieni. Postęp naukowy budo- wany jest krok po kroku i tak jak pokazuje przykład Darwina i Wallace’a, kiedy nadchodzi odpowiedni czas, dwie osoby, a nawet więcej, mogą po- stawić kolejny krok niezależnie od siebie. To szczęśliwy zbieg okoliczności lub przypadek powodują, że konkretny naukowiec jest zapamiętany jako odkrywca nowego zjawiska. Istotniejszy od ludzkiego geniuszu jest postęp technologiczny. Dlatego też nie powinien dziwić fakt, że początek naukowej rewolucji zbiega się w czasie z ulepszeniem teleskopu i mikroskopu. Na myśl przychodzi mi tylko jeden wyjątek od tej reguły i nawet je- stem skłonny do zakwalifi kowania go jako fenomenu w większym stop- niu, niż czynią to inni historycy nauki. Izaak Newton jest bezsprzecznie wyjątkowym przypadkiem zarówno ze względu na szeroki zakres jego osiągnięć naukowych, jak i – w szczególności – jasność i przejrzystość sposobu, w jaki wyłożył podstawowe zasady, na których opiera się nauka. Jednak nawet Newton bazował na swoich poprzednikach, w szczególności na Galileuszu i Kartezjuszu. Tym samym jego zasługi w naturalny sposób podsumowują osiągnięcia wcześniejszych badaczy. Gdyby Newton się nie urodził, postęp naukowy opóźniłby się o kilka dekad – ale tylko o kilka. Zarówno Edmond Halley, jak i Robert Hooke mogli dojść do prawa grawi- tacji Newtona indywidualnie. Gottfried Leibniz w zasadzie samodzielnie wynalazł rachunek różniczkowy (i potrafi ł zrobić z niego lepszy użytek niż Newton). Natomiast falowa teoria światła Christiaana Huygensa była opóźniona, Newton bowiem wspierał koncepcję z nią rywalizującą. 12 NAUKOWCY I ICH ODKRYCIA Wszystko to nie powstrzyma mnie jednak od opowiedzenia własnej wersji historii nauki, w oparciu o zaangażowanych w nią ludzi, w tym Newtona. Mój wybór postaci z założenia nie jest całościowy, nie taki charakter ma mieć również przedstawienie ich życia i pracy. Wybrałem anegdoty, które ukazują postęp naukowy w przedstawionym w książce kontekście. Niektóre historie i postaci mogą być znane czytelnikowi, inne (mam nadzieję) trochę mniej. Ale znaczenie ludzi i ich życia polega na tym, że odzwierciedlają społeczeństwo, w którym żyli. Dlatego omówienie na przykład sposobu, w jaki praca jednego naukowca wynikała z osiągnięć innego, ma na celu wykazanie, jak jedno pokolenie naukowców wpływało na kolejne. Nasuwa się tutaj pytanie, jak to wszystko się zaczęło – „gdzie zrodził się pierwszy impuls”. Ale w tym przypadku odpowiedź wydaje się prosta, zachodnia nauka zaczęła się wraz z epoką renesansu. A kiedy już się zaczęła, dając impuls dla nowych technologii, potoczyła się wartko dalej. Przy okazji pojawiały się pomysły doprowadzające do ulepszenia technologii, a ta z kolei zapewniała naukowcom środki do sprawdzenia ich nowych pomysłów z coraz to większą dokładnością. Najpierw przy- szła technologia, ponieważ łatwiej jest konstruować maszyny metodą prób i błędów, bez pełnego zrozumienia zasad ich działania. Ale gdy tylko na- uka połączyła się z technologią, postęp ruszył naprawdę. Debatę nad tym, kiedy i gdzie rozpoczęła się epoka renesansu, pozo- stawię historykom. Początek odrodzenia w Europie Zachodniej przypa- da na 1453 r., kiedy to Turcy zdobyli Konstantynopol (29 maja). Do tego czasu posługujący się greką uczeni, widząc, jak wygląda sytuacja, uciekli na Zachód (początkowo do Włoch), zabierając ze sobą archiwalne doku- menty. Włoscy humaniści rozpoczęli natomiast dokładne badania tych materiałów, byli bowiem zainteresowani wykorzystaniem nauczania li- teratury klasycznej w procesie przywracania cywilizacji do stanu przed wiekami ciemnymi. Powstanie nowoczesnej Europy zgrabnie wiąże się tu z upadkiem ostatniej pozostałości po Cesarstwie Rzymskim. Jednak rów- nie ważnym czynnikiem, jak wielu argumentowało, było wyludnienie Eu- ropy wskutek epidemii dżumy, która miała miejsce w XIV w. Ci, którzy przeżyli, zakwestionowali całą podstawę społeczeństwa. Sprawili bowiem, że praca stała się kosztowna, i tym samym przyczynili się do wynalezienia urządzeń mających zastąpić siłę ludzkich rąk. Wciąż jednak nie jest to cała historia. Wynalezienie ruchomych czcionek przez Johanna Gutenberga 13 Wprowadzenie w połowie XV w. w oczywisty sposób wpłynęło na to, co miało stać się na- uką, a odkrycia dokonane dzięki kolejnemu postępowi technologicznemu – żaglowcom, które były zdolne do przepłynięcia oceanów – zreformowa- ły społeczeństwo. Podanie konkretnej daty końca renesansu jest równie trudne jak wy- znaczenie jego początku. W zasadzie można powiedzieć, że ta epoka wciąż trwa. Ogólnie przyjętą datą jest koniec XVII w., ale z dzisiejszej perspekty- wy lepszym wyborem mógłby być 1687 r., w którym Izaak Newton opubli- kował swoje wielkie dzieło Philosophiae Naturalis Principia Mathematica (Matematyczne zasady fi lozofi i naturalnej) i – cytując Alexandra Pope’a – „wszystko jest jasne”. Rewolucja naukowa nie odbywała się w odosobnieniu. Na pewno jej początki nie należały do głównego nurtu przemian cywilizacyjnych, choć na wiele sposobów nauka (poprzez jej wpływ na technologię i nasz świato- pogląd) stała się siłą napędową kultury Zachodu. Chciałbym pokazać, jak się rozwijała, ale nie ma tutaj miejsca na to, by należycie przedstawić pełen kontekst dziejowy, tak samo jak w większości książek o historii nie ma miejsca na ukazanie historii nauki. Nie ma tutaj miejsca nawet, by przed- stawić należycie całą naukę, więc jeżeli czytelnik chce poznać dogłębniej kluczowe założenia teorii kwantowej lub ewolucji przez dobór naturalny, czy może chce dowiedzieć się więcej o płytach tektonicznych, musi zajrzeć do innych książek (także do napisanych przeze mnie). Mój wybór zda- rzeń jest niekompletny, a przez to do pewnego stopnia subiektywny. Moim celem jest jednak danie czytelnikowi wrażenia pełnego przeglądu nauki: począwszy od momentu uświadomienia, że Ziemia nie jest w centrum Wszechświata, a ludzie to „tylko” zwierzęta, aż do teorii Wielkiego Wybu- chu i kompletnej mapy ludzkiego genomu – co obejmuje zaledwie 450 lat. W swoim New Guide to Science (Nowy podręcznik nauki) (bardzo różniącym się od wszystkiego, co mógłbym kiedykolwiek napisać) Izaak Asimov mówi, że powodem podejmowania przez niego prób wyjaśnienia historii nauki osobom, które nie są naukowcami, jest to, że: Nikt we współczesnym świecie nie może czuć się jak w domu i osądzać na- tury jego problemów – i możliwości ich rozwiązań – jeśli nie ma rozsąd- nego wyobrażenia o tym, czym zajmuje się nauka. Co więcej, zagłębie- nie się we wspaniały świat nauki przynosi wielką, estetyczną satysfakcję, 14 NAUKOWCY I ICH ODKRYCIA inspirację dla młodzieży, nasycenie żądzy wiedzy, a także głębsze docenienie wspaniałych możliwości i osiągnięć ludzkiego umysłu*. Sam nie mógłbym ująć tego lepiej. Nauka jest jednym z największych osią- gnięć (prawdopodobnie największym) ludzkiego umysłu. Natomiast fakt, że postęp został dokonany w większości przypadków przez zwykłych ludzi, którzy krok po kroku budowali go na podstawach wypracowanych przez swoich poprzedników, sprawia, że historia ta jest nie mniej, ale właśnie bardziej niezwykła. Prawie każdy z czytelników tej książki, gdyby był we właściwym miejscu i we właściwym czasie, mógłby dokonać wspaniałych odkryć w niej opisanych. Postęp naukowy nie zwalnia tempa, niektórzy z was mogą jeszcze wziąć udział w następnym etapie tej historii. John Gribbin czerwiec 2001 r. * Izaak Asimov, Asimov’s New Guide to Science (Nowy przewodnik po nauce Asimova), Penguin, Londyn 1987 (przyp. red.). Księga I Wyjście z ciemnych wieków O A U N E D R L E G S O R U A R E T B OS B N FRIE B I D N B Y F LI N R N H A R D R I E M A N N KARL FRIEDRICH GAUSS JÁN R I C H W I L H E L M BESSEL THOMAS HENDERSO E X V A N L A U E WALTHER FRIEDRICH PAUL KNIPPIN D R I E I X H O P P E - SEYLER PHOEBUS LEVENE FRE G M A C H O W W A LT H ER FLEMMING EDOUARD V R F E H R I B E C Q U E R E L PIERRE I MARIA CURIE ER C L F V I R T M I C H E L S ON EDWARD MORLEY H E N H N I Z Z A R O D MITRIJ MENDELEJEW JA L Y A S D A R W I N KAROL DARWIN ALFR O C T U I S L E O NHARD EULER TH T O I N E - LAURENT LAVOISIE N N F O U R I ER GEORGES C D H A L L EY ISAAC NE N R C E L LO MALPIG A E U S Z HANS LIP O SLIPHER MARCEL G R O S S M E GEOFFREY I M A R G ATSON JA M ES G R E G US PAULIN G PETE R P A RGAN FRIED RIC H M IE AR HERT WIG R U S WILHELM R Ö N T G R MICHAEL FA R A D D STA NISL A RLES LYELL E R A RY CAVE N DIS H A E-LOUIS D E M E BUFFO N J E EED ED M T BOYLE M RT G A LIL O FAB RI Z I O WILLIAM H HO M D IGGES I KO(cid:283)A T HI P E N A Y N E D R S T R O N V V D G C D N B R S S J R J A H A V Y N G I R S IE S J R I L A M E I B A E A O O R W E N U E N E E A V M A N B W M M T O S I S M K N E U S L N P P A N Y E O U M W E N E N R E E Z A G H O W L M U A R T A O N E R W I G L I A A A P K S I E U A E H I G I C F L R L E T R A I E R L E N N I F O LY AI N D RIC IK G H RIF H V O(cid:283) A A O N N S S J (cid:283) O FIT E D H E G T B E I R A U C G N S U T H J O V Z E R W E E E W O A E R J S E R H L N K N D A I N F N K O E A S G R W O R V T D E O H I L W W O R M E L R I I L S M K L I A I A A X L D Y A T A R C R Z M I S S C O D P C A M L P K L U N G H I E H D N N C K F O R D E L S B O H R L O O M S O N J A M E S C L E R A D M U E A U G W S H C M M U E E L P S A O E N G H T O L N R E R E W Y D N D Y K E E N M S D B I R A S O E A A M A N R R V C R N R A D Y L T Y I N A R S J H N L O N F U R H D R H M UIS D U R H I N D K M O S E C U S R D C G O E O A M O D A LM L E B T R L E X A H T N Y E RO Y H E V D N G W O A E D R O G TH S W E S B E G LIN O T M SK S T M N E A L O TIS V A K J N G N H E U A O K IC S H R N F O O R B O C S E A N R L S C I M C A W I N C O M M E N T H R R A R A T E W I E R L H R B F L A E O I N L W Y L R N R G P U (cid:227) P A G B O W A T D R H S B A C S R U C R E B E H Y E L P A H S E F O H N U A R F N O V V O K N S A F E S I I N A O Z N E P W O L M A M A I T R A J S O L I G I R I L I L O N R N LA K A N H A N C R F D O R T A T U W H D S E E M A R R IE P A T L O V O R D N R E L H J N E H Y E L T S E R E L C E L S I R P Ö W A L L R I D M N A H I W W S N Y N H O U C E O N I H T Y G T U E O L S K O G S D E B A R E M I N N L I N E M L D I E M O E P U H D L S E Y L M E I J N R Z E H T I R S N O F N T L F R O A L I A M M N R E E I L L K E L V K EIT H B N T R B U A R E B O H IN R R E H W T S M A L F N H O R E B O R S N E E B L I G M A M A L O T S E G A O P E R L I U S T Y C H B A O R R T E E L Z L J I U E S D W C A S S I N I J O H I T C H S A C T R A E L R E L O A S L M D I N U A E F R H C A E Y B R S C H O I N N E S H R M L A W G A L C S D E E P I S O S O L N J I D O N O S R O C - S T R O J A U K L A M E H G Y E I I T T F H O P V U C I O H L R G A R W E G C M N I A A A L E O G R M R M N H I U N E O J L E E B I T T T S S I P P S S W R O B Z S Z G NIK L ABRIE EONARD RAHE JOHANNES KEP Z PIERRE G LE FALLOP K JOSEPH BLA ARD TYSO N RAY FRA ENJAMIN FRA ASSENDI CHRISTIA HEL JOHN MIC ALTON JÖNS BE N JEAN RICHER RO CIS WILLUGHBY LINNEU WELL LUDWIG B ES EDWARD BULLA K THOMAS NEWCOMEN JA LIN CHARLES COULOMB LUIGI G GLIE ERWIN SC RWIN CHARGAFF GILB RIES WILLIAM BATES K IERRE SIMON DE LAPLACE B D PICKERING WILLIA L RGES LEMAÎTRE GEORG KIN JOHN KEN L P AMADEO AVOGADRO WILLIA LIUS ZMANN ALBERT EINSTEIN ROBERT B AN DE CHARPENTIER LOUIS AGASSIZ J R WERNER HEISENBERG PAUL DIRAC M EGOR MENDEL KARL CORRENS ERICH TSC EWIS WILLEM DE SITTER SVANTE ARRHENIUS W RUTZ JOHN RANDALL MAURICE WILKINS ROSALIN G HENRIETTA SWAN LEAVITT GEORGE ELLERY HALE E ED HOYLE HERMAN BONDI THOMAS GOLD RALPH ALP O L R D J R Ö DIN O G N G DRE E R T L W M M PIC A X P E G K E RIN A M OW F R H E D F HI T LT A H R E T A R D A O E A M M A E E Z T R H E R R N E H E Rozdział 1. Ludzie renesansu Wyjście z ciemnych wieków W epoce renesansu mieszkańcy Europy Zachodniej przestali patrzeć z na- bożną czcią na osiągnięcia starożytnych cywilizacji. Jednocześnie uświa- domili sobie, że stać ich na to, aby przyczynić się do rozwoju cywilizacji i społeczeństwa w ten sam sposób, jak niegdyś uczynili to Grecy lub Rzy- mianie. Zdziwienie współczesnego obserwatora budzi nie tyle fakt, iż to nastąpiło, ale że tyle czasu zajęło ludziom średniowiecza, aby pozbyć się kompleksu niższości. Dociekania na temat przyczyn powstania tej kultu- rowej przepaści leżą poza zakresem niniejszej książki. Jednak ci, którzy mieli okazję zobaczyć na własne oczy dokonania starożytnych cywili- zacji w obrębie Morza Śródziemnego, domyślają się, dlaczego ludzie we wczesnym (od ok. 400 do 900 r. n.e.) i dojrzałym (od ok. 900 do 1400 r.) średniowieczu czuli się właśnie w ten sposób. Budowle takie jak Panteon czy Koloseum w Rzymie wciąż wzbudzają zachwyt i podziw. Natomiast w czasach, kiedy wiedza na temat tego, jak wzniesiono te budowle zo- stała zatracona, ówczesnym musiało się wydawać, że były one dziełami zupełnie innego gatunku, czy może nawet tworem Boga. W obliczu ta- kiego namacalnego dowodu na prawie nadprzyrodzoną siłę dawnych cywilizacji, a także dopiero co odkrytych dokumentów świadczących o umysłowej sprawności starożytnych z terenów Bizancjum, akceptacja ich intelektualnej przewagi nad zwykłymi ludźmi, którzy nastąpili po nich, była dla ludzi średniowiecza naturalna. Nie śmieliby nawet kwe- stionować nauk wygłaszanych przez wielkich starożytnych fi lozofów jak Arystoteles czy Euklides, traktując je podobnie do Pisma Świętego. Tak właśnie wyglądała sytuacja na początku epoki renesansu. Ponieważ Rzy- mianie niewiele wnieśli do dyskusji o tym, co możemy nazwać naukowym poglądem na świat, oznaczało to, że do czasów renesansu wiedza o naturze Wszechświata zasadniczo nie uległa zmianie od czasów starożytnej Grecji – około 1500 lat przed pojawieniem się Kopernika. Jednak kiedy te idee zostały zakwestionowane, postęp nabrał zadziwiającego tempa – po pięt- nastu stuleciach stagnacji było ich mniej niż przez pięć kolejnych wieków od czasów Kopernika po dzień dzisiejszy. Istnieje pogląd, uważany przez wielu za banał, niemniej zgodny z prawdziwym stanem rzeczy, że typowy 17 Ludzie renesansu Włoch z X w. odnalazłby się doskonale w XV w., jednak Włoch z XV w. przeniesiony do obecnej rzeczywistości czułby się bardziej nieswojo, niż gdyby żył za czasów panowania cezarów. Elegancki model Kopernika Sam Kopernik był pośrednią postacią w naukowej rewolucji i w jednym ważnym aspekcie przypominał bardziej jednego ze starożytnych fi lo- zofów niż naukowca ze swojej epoki. Nie wykonywał doświadczeń, nie prowadził nawet własnych obserwacji nieba (przynajmniej nie robił tego systematycznie), ani nie oczekiwał, że ktoś będzie próbował weryfi kować jego teorie. Jego wielka koncepcja była właśnie ideą lub tym, co dzisiaj czasami nazywa się „eksperymentem myślowym”. Dotyczyła ona nowego i łatwiejszego sposobu wyjaśnienia schematu zachowań ciał niebieskich, które zostały ujęte w zawiłym systemie opracowanym (czy też rozpo- wszechnionym) przez Ptolemeusza. Dzisiaj pierwszym celem naukowca, który zaproponowałby teorię na temat działania Wszechświata, byłoby odnalezienie sposobu, za pomocą którego mógłby sprawdzić, na ile jest ona poprawna. Jednak ten kluczowy krok w rozwoju metody naukowej nie został wykonany w XV w. Kopernikowi nigdy nie przyszło na myśl, aby zweryfi kować swoją teorię przy pomocy obserwacji, czy też zachęcić kogoś innego, by je poczynił. Uważał, że opracowany przez niego model jest lepszy niż ten zaproponowany przez Ptolemeusza. Argumentował to w ten sposób, że był on bardziej, we współczesnym znaczeniu tego słowa, elegancki. Nierzadko takie kryterium bywa wiarygodnym wskaźnikiem świadczącym o użyteczności danego modelu, ale nie zawsze niezawod- nym. W tym przypadku jednak okazało się, że intuicja go nie zawiodła. Systemowi Ptolemeusza z pewnością brakowało elegancji. Klaudiusz Ptolemeusz z Aleksandrii żył w II w. n.e. Wychował się w Egipcie, który wówczas pozostawał pod kulturowym wpływem Grecji (na co wskazuje sama nazwa miasta, w którym mieszkał). Niewiele wiadomo o jego życiu, ale prace, które pozostawił dla przyszłych pokoleń, stanowiły wielkie kom- pendium astronomicznej i kosmologicznej myśl Greków, rozwijającej się na przestrzeni pięciu stuleci. Dzieło Ptolemeusza jest bardziej znane pod arabskim tytułem Almagest, który oznacza „największe”. Niewątpliwie daje on wyobrażenie o tym, jak było ono postrzegane w późniejszych wiekach. 18 NAUKOWCY I ICH ODKRYCIA 3. Model geocentrycznej budowy świata według Ptolemeusza. Za- czerpnięte z Margarita Philosophica (Perła mądrości) Gregora Reischa, 1503 Grecki tytuł natomiast tłumaczy się jako „Matematyczny zbiór”. Opisany w dziele system astronomiczny nie był pomysłem samego Ptolemeusza, choć zdaje się, że aleksandryjski astronom ulepszył i rozwinął teorie sfor- mułowane przez starożytnych Greków. W przeciwieństwie do Koperni- ka, Ptolemeusz najprawdopodobniej sam wykonał większość obserwacji, a także naszkicował ruchy planet obserwowane przez jego poprzedników (sporządził też ważne mapy nieba). Podstawą systemu Ptolemeusza był pogląd, że ciała niebieskie poru- szają się po idealnych okręgach, po prostu dlatego, że okręgi są idealne. Tutaj widzimy przykład tego, jak elegancki styl niekoniecznie prowadzi do prawdy! W tym czasie znano tylko pięć planet, które brano pod uwagę: 19 Ludzie renesansu Merkurego, Wenus, Marsa, Saturna i Jowisza oraz Słońce, Księżyc i gwiaz- dy. Aby dostosować zaobserwowane ruchy tych obiektów do wymogu krą- żenia zawsze po idealnych okręgach, Ptolemeusz musiał dokonać dwóch istotnych poprawek do podstawowego założenia, że Ziemia leży w cen- trum Wszechświata i wszystko krąży wokół niej. Pierwsza zmiana (sama idea była znana już wtedy od dawna) dotyczyła ruchu poszczególnych planet, który mógł zostać opisany w następujący sposób: Ziemia stanowi centrum, a wokół niej krążą planety, które dodatkowo poruszają się po małych okręgach. Okręgi te zostały nazwane epicyklami. Druga zmiana, którą, jak się wydaje, Ptolemeusz sam udoskonalił, dotyczyła ogromnych, niewidzialnych sfer krystalicznych, które przenosiły ciała niebieskie po okręgu. Ciała te nie krążyły wokół Ziemi, lecz wokół zbioru punktów od- dalonych nieco od Ziemi, nazwanych ekwantami, co pozwalało szczegóło- wo wyjaśnić ruch każdego pojedynczego ciała niebieskiego. Ziemia wciąż uchodziła za centralny punkt Wszechświata, jednak wszystko inne obra- cało się wokół ekwantów, a nie wokół Ziemi. Wielki okrąg ze środkiem w każdym ekwancie nazwany został deferentem*. Model sprawdzał się w przypadku, gdy trzeba było wyjaśnić sposób, w jaki Słońce, Księżyc oraz inne planety poruszają się na tle stałych gwiazd (stałych w tym znaczeniu, że wszystkie pozostawały w tym samym ustawie- niu, gdy razem z całą sferą niebieską poruszały się wokół Ziemi). Sądzono, że sfera niebieska, na której były umieszczone, znajdowała się na zewnątrz układu sfer niebieskich, które przenosiły inne obiekty wokół odpowiednich ekwantów. Nie podjęto jednak próby wyjaśnienia procesów fi zycznych, któ- re kryją się za tym ruchem, ani nie wyjaśniono natury tych sfer. Co więcej, model ten był częstokroć krytykowany za swoją nadmierną zawiłość. Ko- nieczność brania pod uwagę ekwantów zaowocowała wątpliwościami, czy aby na pewno Ziemia znajduje się w centrum Wszechświata. Istniały nawet spekulacje (datowane od czasów Arystarcha, czyli III w. p.n.e. i niejedno- krotnie wznawiane w następnych wiekach po Ptolemeuszu), że to Słoń- ce jest w centrum Wszechświata, a Ziemia krąży wokół niego. Takie idee nie znajdywały jednak uznania, ponieważ było to sprzeczne ze „zdrowym * W rzeczywistości system Ptolemeusza był jeszcze nieco bardziej skomplikowany. Środek deferentu planety przypadał w połowie odcinka, jaki tworzył jej ekwant i środek Ziemi (przyp. red.). 20 NAUKOWCY I ICH ODKRYCIA rozsądkiem”. Przecież stała Ziemia nie mogła się ruszać! Jest to jeden z wio- dących przykładów, który ilustruje potrzebę unikania „zdroworozsądkowe- go” myślenia, jeśli chcemy się dowiedzieć, jak działa świat. Do wymyślenia modelu lepszego od tego, który opracował Ptoleme- usz, zainspirowały Kopernika dwie rzeczy. Po pierwsze, każda z planet oraz Słońce i Księżyc powinny być traktowane w modelu osobno, z indy- widualnymi przemieszczeniami względem Ziemi i własnymi epicyklami. Nie istniał żaden spójny i ogólny opis wyjaśniający, co się tak napraw- dę dzieje. Po drugie, był jeden szczególny problem, o którym wiedzieli wszyscy, jednak zawsze był on zamiatany pod dywan. Przesunięcie orbity Księżyca względem Ziemi, wymagane do wyznaczenia zmian prędkości, z jakimi Księżyc porusza się po niebie, było na tyle duże, że Księżyc w pew- nych okresach miesiąca powinien być zn acznie bliżej Ziemi niż w innych. Zatem jego pozorna wielkość powinna się zmieniać w widoczny sposób (i być możliwa do wyznaczenia), a nie można było nic takiego zaobser- wować. W pewnym sensie model Ptolemeusza umożliwia sformułowanie prognoz, które można sprawdzić za pomocą obserwacji. Jeżeli wyniki do- świadczeń okazały się negatywne, oznacza to, że model geocentryczny nie jest dobrym opisem Wszechświata. Kopernik co prawda tak nie uważał, ale problem Księżyca w modelu ptolemejskim niepokoił go. Mikołaj Kopernik wkroczył na scenę pod koniec XV w. Urodził się 19 lutego 1473 r. w Toruniu. Swoje imię i nazwisko zlatynizował później na Nicolaus Copernicus (co było powszechną praktyką, zwłaszcza wśród hu- manistów w czasach renesansu). Jego ojciec był bogatym kupcem, który zmarł w 1483 lub 1484 r. Wtedy Kopernikiem zaopiekował się wuj Łu- kasz Watzenrode, który później został biskupem Warmii. W 1491 r. (czyli rok przed pierwszą wyprawą Krzysztofa Kolumba do obu Ameryk) Ko- pernik rozpoczął studia na Akademii Krakowskiej, gdzie po raz pierwszy poważnie zainteresował się astronomią. W 1496 r. przeprowadził się do Włoch. W Bolonii i Padwie studiował prawo, medycynę oraz nauki hu- manistyczne i matematykę. Natomiast w 1503 r. podjął się obrony dokto- ratu z prawa kanonicznego na Uniwersytecie w Ferrarze. Jak wielu ludzi w jego czasach, Kopernik był pod silnym wpływem ruchu humanistycz- nego we Włoszech, co także odzwierciedlają jego studia. W 1519 r. opubli- kował nawet zbiór poetyckich listów Teofi lakta Symokatty (Bizantyjczyka żyjącego w VII w.), które samodzielnie przetłumaczył z greki na łacinę. Ludzie renesansu 21 Do czasu ukończenia doktoratu, Kopernik piastował już urząd kanoni- ka we fromborskiej katedrze. Nominację zdobył dzięki wsparciu wuja Łu- kasza (jawny przykład nepotyzmu). Krewny zapewnił Mikołajowi intratną synekurę, którą ten piastował do końca życia. Do Polski Kopernik powró- cił na stałe jednak dopiero w 1506 r. (co dowodzi, jak mało absorbujące były jego nowe obowiązki), pracując jako medyk i sekretarz wuja aż do jego śmierci w 1512 r. Potem Kopernik poświęcił się obowiązkom kano- nika, praktykował medycynę oraz piastował różne pomniejsze stanowiska w urzędach państwowych, które nie zajmowały mu dużo czasu, mógł więc rozwijać swoje zainteresowanie astronomią. Należy jednak zaznaczyć, że jego rewolucyjne teorie na temat miejsca Ziemi we Wszechświecie zostały sformułowane już pod koniec pierwszej dekady XVI w. Ziemia się rusza! Pomysły te nie pojawiły się znikąd, i pomimo ogromnego wkładu Koper- nika w myśl naukową (czasami postrzeganego jako największy), wciąż pozostawał on człowiekiem swoich czasów. Ciągłość nauki (i pewna ar- bitralność w wyborze początkowej daty rozpoczęcia jej historii) wyraźnie podkreśla fakt, że Kopernik był pod silnym wpływem książki zatytuło- wanej Epitoma in Almagestum Ptolemaei (Streszczenie Almagestu Ptole- meusza), opublikowanej w 1496 r. czyli w czasie, kiedy był dwudziesto- trzyletnim studentem dopiero zaczynającym się interesować astronomią. Książkę rozpoczął pisać Georg von Peuerbach (ur. 1423 r.), a ukończył i rozwinął jego przyjaciel i zarazem uczeń Niemiec Johannes Müller (zna- ny również jako Regiomontanus od łacińskiej nazwy Królewca* – miasta, w którym się urodził w 1439 r.). W dziele tym rozwinął pomysły swojego starszego kolegi po fachu i zarazem nauczyciela Georga von Peuerbacha (ur. 1423 r.), który został (oczywiście) również zainspirowany przez innych – i tak ten ciąg inspiracji można rozwijać dalej w mrok przeszłości. Roz- począł on pracę nad współczesnym (piętnastowiecznym) streszczeniem Almagestu, dzieła Ptolemeusza. Najbardziej aktualny tekst był dostępny w łacińskim przekładzie Gerarda z Cremony z XII w., który przetłumaczył * Królewiec znajdował się wówczas na terytorium państwa krzyżackiego – obecnie Kali- ningrad (przyp. red.). 22 NAUKOWCY I ICH ODKRYCIA go z arabskiej wersji, wcześniej przełożonej z greki. Ambicją Peuerbacha było zaktualizowanie Almagestu poprzez powrót do najwcześniejszych grec- kich tekstów (niektóre z nich są obecnie przechowywane we Włoszech, gdzie znalazły się po upadku Konstantynopola). Niestety zmarł on w 1461 r., zanim ukończył tłumaczenie. Wcześniej jednak rozpoczął pisanie Epitomy, która podsumowałaby dostępne wydanie Almagestu. Leżąc na łożu śmierci, wymusił na Regiomontanusie ukończenie tej pracy. Ten nie tylko spełnił przyrzeczenie, ale uczynił coś, co pod wieloma względami było nawet istot- niejsze: książka zawiera bowiem również więcej szczegółów na temat póź- niejszych obserwacji nieba, poprawki obliczeń Ptolemeusza oraz komentarz (istotny symbol przeświadczenia człowieka renesansu o jego równości inte- lektualnej ze starożytnymi uczonymi). W komentarzu jest ustęp zwracający uwagę na kluczową rzecz. Chodzi o pozorny rozmiar Księżyca na niebie, który nie zmienia się w sposób, w jaki opisywał to system Ptolemeusza. Re- giomontanus zmarł w 1476 r., a jego dzieło nie zostało opublikowane przez kolejne 20 lat, do momentu kiedy młody Kopernik zaczął rozważania na ten temat. Jest wielce prawdopodobne, że gdyby zostało ono wydane przed śmiercią Regiomontanusa, ktoś inny, a nie Kopernik (który w 1476 r. miał tylko trzy lata), mógłby przejąć pałeczkę. Kopernikowi wcale nie spieszyło się z ogłoszeniem swoich pomysłów. Wiemy, że jego model Wszechświata był zasadniczo ukończony w 1510 r., ponieważ niedługo po tej dacie rozesłał podsumowanie swoich idei w for- mie manuskryptu do kilku bliskich przyjaciół. Manuskrypt ten nosi na- zwę Commentariolus (znany również jako Komentarzyk). Nie ma dowo- dów na to, jakoby Kopernik miał być szczególnie zaniepokojony ryzykiem prześladowania przez Kościół katolicki w razie opublikowania swoich tez. Choć należy przyznać, że jego Komentarzyk odbił się echem w Watyka- nie, gdzie został opisany na jednym z wykładów papieskiego sekretarza Johana Widmanstadta. Obecny był na nim papież Klemens VII oraz kilku kardynałów. Jeden z nich, Nicholas von Schönberg, napisał do Kopernika list, w którym ponaglał go do rozpowszechnienia jego pomysłów. List ten został zamieszczony na początku arcydzieła Kopernika De Revolutioni- bus Orbium Coelestium (O obrotach sfer niebieskich), kiedy ten w końcu w 1543 r. je opublikował. Ludzie renesansu 23 Skąd więc to opóźnienie? Zaważyły dwa czynniki. Po pierwsze, Ko- pernik był zajętym człowiekiem. Jego posada kanonika może rzeczywiście nie wymagała wielkich nakładów pracy, choć dawała mu duży dochód, ale to wcale nie oznacza, że lubił wypoczywać, cieszyć się z bogactwa, parając się astronomią w ramach rozrywki i pozwalając życiu spokojnie toczyć się dalej. Jako medyk Kopernik poświęcał swój czas zarówno wspól- nocie zakonnej w katedrze fromborskiej, jak i (nieodpłatnie) ubogim. Jako matematyk pracował nad planem reformy waluty (nie po raz ostatni sław- ny naukowiec podejmie się takiego zadania), a jego wykształcenie w dzie- dzinie prawa zostało dobrze spożytkowane przez diecezję. Nieoczekiwanie 4. Wczesna wersja układu heliocentrycznego Wszechświata, zaczerp- nięta z Narratio Prima (Opowieść pierwsza) Retyka, 1596 został również zmuszony do walki w 1520 r. przeciwko Krzyżakom. Ko- pernikowi powierzono dowodzenie zamkiem w Olsztynie i przez parę 24 NAUKOWCY I ICH ODKRYCIA miesięcy bronił miasta przed najazdem militarnego zakonu. Niewątpliwie Kopernik był bardzo zajętym człowiekiem. Ale istniał też drugi powód, dla którego Kopernik zwlekał z publika- cją. Miał świadomość, że jego model Wszechświata stawia wiele nowych pytań, nawet jeżeli odpowiada na część starych, to nie na wszystkie. Jak już powiedziano, Kopernik nie robił wielu obserwacji, choć miał ku temu doskonałe warunki, ponieważ nadzorował budowę wieży bez dachu, którą mógł uczynić swoim obserwatorium. Przypominał bardziej antycznego myśliciela lub fi lozofa niż współczesnego naukowca. Tym, co najbardziej nie dawało mu spokoju w systemie Ptolemeusza, w którym największy problem sprawiała orbita Księżyca, była konieczność użycia ekwantów. Nie mógł zaakceptować tego pomysłu, choćby ze względu na to, że dla kolejnych planet potrzebował ekwantów o różnych wartościach. W ta- kim razie: gdzie leżał prawdziwy środek Wszechświata? Kopernik pragnął modelu, w którym wszystko poruszałoby się dookoła jednego punktu w niezmiennym tempie. Chciał tego z przyczyn estetycznych, bardziej niż czego kolwiek innego. Jego model miał to ilustrować, jednak cel ten nie zo- stał osiągnięty. Umieszczenie Słońca w centrum Wszechświata było wiel- kim krokiem. Jednak Księżyc wciąż krążył wokół Ziemi i żeby wyjaśnić zagadkę, dlaczego wszystkie planety zwalniają i przyspieszają, wędrując po swoich orbitach, niezbędne okazało się utrzymanie epicykli. Epicykle były sposobem na odejście od idealnie okrężnego ruchu, przy jednoczesnym udawaniu, że ruch po perfekcyjnych okręgach jest nadal zachowany. Naj- większym problemem dla Kopernika były gwiazdy. Gdyby Ziemia krążyła na orbicie wokół Słońca, a gwiazdy były przytwierdzone do sfery niebie- skiej znajdującej się na zewnątrz tej, która przenosi najodleglejsze planety, to ruch Ziemi powinien spowodować ruch gwiazd, czyli zjawisko znane pod nazwą paralaksy*. Kiedy siedzimy w jadącym samochodzie, wydaje się nam, że świat na zewnątrz porusza się obok nas. Kiedy zaś siedzimy na poruszającej się Ziemi, nie widzimy poruszających się gwiazd – jak to * Mowa tu o paralaksie heliocentrycznej. Jest to widoma zmiana położenia bliskich gwiazd na tle bardziej odległych, obserwowana w odstępie połowy roku, wynikająca z ruchu Ziemi po orbicie wokółsłonecznej. Wyrażana jest w jednostkach kątowych i nawet dla najbliż- szych gwiazd jej wartość jest mniejsza od jednej sekundy kątowej. (Jeśli nie zaznaczono inaczej, przypisy pochodzą od Autora). 25 Ludzie renesansu wyjaśnić? Jedynym wytłumaczeniem wydawało się to, że gwiazdy muszą być znacznie dalej od planet, przynajmniej setki razy, co tłumaczyłoby, dlaczego nie można zaobserwować efektu paralaksy. Tylko, w jakim celu Bóg pozostawił ogromne, puste przestrzenie pomiędzy najodleglejszą pla- netą a gwiazdami, które były co najmniej sto razy większe niż odległości pomiędzy planetami? Były też inne niepokojące problemy wynikające z ruchu Ziemi. Skoro Ziemia się porusza, dlaczego nie ma stałego podmuchu wiatru, podobne- go do tego, który rozwiewa włosy, gdy jedziemy autostradą sam ochodem bez dachu? Dlaczego ten ciągły ruch nie daje impulsu do powstania wiel- kich fal pływowych w oceanach? Dlaczego nie powoduje, że Ziemia trzęsie się w posadach? Należy pamiętać, że w XVI w. ruch był kojarzony tylko i wyłącznie z końskim galopem lub jazdą dorożką, która była szczególnie wrażliwa na koleiny napotkane na drodze. Płynność ruchu (nawet taka jak przy jeździe autostradą) musiała stanowić bardzo abstrakcyjny koncept, jako że nikt jej w tamtych czasach nie doświadczył. Do XIX w. podróżo- wanie koleją przy prędkości piętnaście mil* na godzinę było uważane za szkodliwe dla zdrowia. Kopernik nie był fi zykiem i nawet nie próbował podjąć się odpowiedzi na te pytania. Wiedział jednak, że (z perspektywy XVI w.) poddawały w wątpliwość jego pomysły. Wystąpił też inny problem, który leżał zupełnie poza kompetencjami szesnastowiecznych naukowców. Skoro Słońce znajduje się w centrum Wszechświata, dlaczego nic na nie nie spada? Kopernika było stać jedynie na następujące wyjaśnienie: wszystkie ziemskie obiekty mają tendencję do spadania na Ziemię, wszystkie związane ze Słońcem spadają na nie, a te blisko Marsa spadają właśnie tam, i tak dalej. Jednak w rzeczywistości jego odpowiedź sprowadzała się do zwykłego „nie wiem”. Ale jedną z najważ- niejszych lekcji, jakie można wyciągnąć z czasów Kopernika, jest to, że nie każdy naukowy model musi wyjaśniać wszystko, aby być tym prawdzi- wym i poprawnym. Po przybyciu Georga Joachima von Lauchena (znanego również pod przybranym nazwiskiem Retyk**) do Fromborka wiosną 1539 r., Kopernik, pomimo swoich wątpliwości i braku czasu, po wielu namowach, zdecydował * Ok. 24 km (przyp. tłum.). ** Łac. Rheticus (przyp. tłum.). 26 NAUKOWCY I ICH ODKRYCIA się przelać swoje pomysły na papier i opublikować je. Retyk, który był pro- fesorem na Uniwersytecie w Wittenberdze, wiedział o pracy Kopernika i przybył specjalnie po to, aby dowiedzieć się czegoś więcej. Docenił wagę tego dzieła i był gotów namawiać mistrza do publikacji. Obaj rozumieli się bardzo dobrze, a w 1540 r. Retyk wydał broszurę Narratio Prima de Libris Revolutionum Copernici (Pierwszy opis książki Kopernika De Revolutio- nibus; zwykle nazywany jest po prostu Opowieścią pierwszą)*, podsumo- wującą kluczowe założenia modelu Kopernika oraz ruchu Ziemi wokół Słońca. W końcu Kopernik zgodził się na publikację swojej znakomitej książki, pomimo (lub może z powodu) podeszłego wieku. Retyk zobowią- zał się nadzorować jej druk w Norymberdze, gdzie urzędował. Jak to czę- sto bywa, sprawy nie potoczyły się jednak zgodnie z planem. Retyk musiał opuścić Norymbergę, ponieważ objął nową posadę w Lipsku. Wydarzyło się to, zanim książka była gotowa do druku. Z tego powodu zadanie zosta- ło przekazane Andreasowi Osianderowi, luterańskiemu pastorowi, który poczuł się w obowiązku, by dodać od siebie anonimowy wstęp. Wyjaśnił w nim, że model przedstawiony w książce nie ma na celu faktycznego opi- su funkcjonowania Wszechświata, tylko ma posłużyć jako matematyczne narzędzie do uproszczenia obliczeń dotyczących ruchu planet. Jako lute- ranin Osiander miał wszelkie powody do obaw, że książka może nie zostać dobrze przyjęta. Jeszcze zanim została opublikowana, Marcin Luter (który żył niemalże w tych samych czasach, co Kopernik – od 1483 do 1546 r.) sprzeciwiał się modelowi Kopernika, grzmiąc, że Biblia mówi, iż to Słoń- cu, nie Ziemi, Jozue rozkazał stanąć w miejscu. Kopernik nie miał żadnych szans, aby zgłosić swój sprzeciw odnośnie przedmowy, ponieważ zmarł w 1543 r., kiedy jego wielkie dzieło zostało opublikowane. Istnieje poruszająca legenda mówiąca, że Kopernik otrzy- mał egzemplarz swojego dzieła na łożu śmierci. Jednak bez względu na to, czy tak się stało, czy nie, książka pozostała bez orędownika, nie licząc niestrudzonego Retyka (który zmarł w 1576 r.). Jak na ironię, osąd Osiandera jest całkiem zgodny ze współczesnym na- ukowym poglądem na świat. Wszystkie teorie na temat funkcjonowania * Pełny tytuł Narratio Prima jest nieco inny niż podany powyżej. Warto dodać, że Retyk wydał swoją pracę w postaci listu do matematyka norymberskiego Johana Schoenera. Źró- dło: Eugeniusz Rybka, Przemysław Rybka, Kopernik. Człowiek i myśl, Wiedza Powszechna, Warszawa 1972 (przyp. red.). 27 Ludzie renesansu Wszechświata są dzisiaj przyjmowane po prostu jako modele, których celem jest wyjaśnienie wyników obserwacji i eksperymentów najpro- ściej, jak to tylko możliwe. Można powiedzieć, że opis Ziemi jako cen- trum Wszechświata i wykonywanie wszystkich pomiarów względem niej ma czasem sens. Rozwiązanie to całkiem dobrze się sprawdza, na przykład podczas planowania lotu na Księżyc. Jednak taki model staje się coraz bardziej skomplikowany, w miarę jak próbujemy opi- sać zachowanie przedmiotów w miejscach znacznie bardziej oddalo- nych od Ziemi. Przy obliczaniu parametrów lotu sondy kosmicznej na przykład na Saturna, jako centrum Wszechświata naukowcy z NASA* traktują Słońce, mimo że wiedzą, iż znajduje się ono na orbicie, któ- rej środek wyznacza centrum naszej Galaktyki. Ogólnie rzecz biorąc, naukowcy używają możliwie najprostszego modelu, który jest spójny z faktami odnoszącymi się do konkretnego zbioru okoliczności. Lecz nie wszyscy używają tego samego modelu przez cały czas. Z twierdzeniem, że teoria o Słońcu będącym w centrum Wszechświata jest tylko mode- lem wspomagającym obliczanie orbit planet, dziś zgodziłby się każdy planetolog. Różnica polega na tym, że Osiander nie oczekiwał tego, że jego czytelnicy (czy raczej Kopernika) zaakceptują także równie waż- ny pogląd mówiący, że postrzeganie Ziemi jako centrum Wszechświata jest tylko modelem przydatnym przy obliczeniach rzeczywistego ruchu Księżyca. Trudno powiedzieć, czy przedmowa Osiandera uspokoiła biskupów i papieża, lecz dowody wskazują na to, że właściwie nie było to konieczne. Publikacja dzieła De Revolutionibus została w zasadzie zaakceptowana bez żadnych protestów ze strony Kościoła katolickiego, a książka była igno- rowana przez Rzym do końca XVI w. Tak naprawdę, na początku została zlekceważona przez większość ludzi – pierwsze wydanie w nakładzie 400 egzemplarzy nawet się nie wyprzedało. Przedmowa Osiandera z pewnością nie udobruchała luteran, ponieważ książka została ostro skrytykowana i potępiona przez europejski ruch protestancki. Było jednak miejsce, gdzie dzieło zostało bardzo dobrze przyjęte, a jego wnioski w pełni docenione, * National Aeronautics and Space Administration – ang. Narodowa Agencja Aeronautyki i Przestrzeni Kosmicznej (przyp. red.). 28 NAUKOWCY I ICH ODKRYCIA przynajmniej przez koneserów. Tym terytorium okazała się Anglia, gdzie Henryk VIII poślubił swoją ostatnią żonę Katarzynę Parr w tym samym roku, w którym książka została wydana. Orbity planet Jeżeli chodzi o model jako całość, największe wrażenie wywierał fakt, że po umieszczeniu Ziemi na orbicie krążącej wokół Słońca reszta planet automatycznie ułożyła się w logicznym porządku. Od starożytnych cza- sów zagadką było to, dlaczego Merkury i Wenus były widoczne z Ziemi tylko o świcie lub zmierzchu, a trzy pozostałe planety można było do- strzec o każdej porze nocy. Wyjaśnienie Ptolemeusza (co ustalono wcze- śniej, a uczony streścił w swoim dziele) mówiło, że Merkury i Wenus towarzyszyły Słońcu, kiedy przesuwało się wokół Ziemi każdego roku. Lecz w systemie Kopernika to Ziemia okrążała Słońce w ciągu jedne- go roku, a wytłumaczeniem tych dwóch rodzajów ruchu planet było po prostu to, że orbity Merkurego i Wenus leżały wewnątrz orbity Ziemi (czyli bliżej Słońca niż Ziemia), podczas gdy orbity Marsa, Jowisza i Sa- turna leżały na zewnątrz orbity Ziemi (a więc dalej od Słońca niż Zie- mia). Biorąc pod uwagę ruch Ziemi, Kopernik mógł obliczyć czas, jakie- go potrzebowała każda planeta, żeby zrobić pełny obrót wokół Słońca. Okresy te układają się w zgrabną sekwencję, zaczynając od Merkurego i jego najkrótszego „roku”, poprzez Wenus, Ziemię, Marsa, Jowisza, aż do Saturna z najdłuższym „rokiem”. Jednak to nie wszystko. Zaobserwowany w modelu Kopernika wzór zachowania planet jest również powiązany z ich dystansami od Słońca względem odległości Ziemi od Słońca. Nawet bez znajomości tych dystan- sów wyrażonych w jednostkach bezwzględnych, Kopernik mógł umieścić planety w kolejności rosnącej od Słońca. Kolejność była taka sama: Mer- kury, Wenus, Ziemia, Mars, Jowisz i Saturn. Wyraźnie wskazywało to na głęboką prawdę o naturze Wszechświata. Za astronomią w wykonaniu Kopernika kryło się o wiele więcej niż zwykłe stwierdzenie, że Ziemia krą- ży wokół Słońca. Zwłaszcza dla uważnych obserwatorów. Leonard Digges i teleskop Jednym z niewielu ludzi, którzy w pełni zrozumieli sens modelu Ko- pernika zaraz po opublikowaniu dzieła De Revolutionibus, był angielski astronom Th omas Digges. Był on nie tylko naukowcem, ale także jednym z pierwszych popularyzatorów nauki. Nie można mu oddać symbolicznej palmy pierwszeństwa dlatego, że podążał w pewnym sensie śladami swo- jego ojca. Leonard Digges urodził się około 1520 r., jednak mało wiadomo na temat jego młodości. Wykształcił się na Uniwersytecie Oksfordzkim i został znanym matematykiem i geodetą. Był autorem kilku książek na- pisanych po angielsku, co było nietypową praktyką w tamtych czasach. Jego pierwsza pozycja A General Prognostication (Ogólne prognozy) została wydana w 1553 r., dziesięć lat po De Revolutionibus i, częściowo dzięki dostępności w języku narodowym, stała się bestsellerem, mimo że była już nieaktualna w jednym z kluczowych aspektów. Leonard Digges w swojej książce zamieścił kalendarz wieczny, czyli zbiór przepowiedni pogodowych, i obfi ty materiał astronomiczny, który zawierał opis modelu Wszechświata opracowany przez Ptolemeusza. Pod pewnymi względami była ona podobna do kalendarzy rolniczych, popularnych w późniejszych wiekach. Pracując jako geodeta, Digges wynalazł teodolit około 1551 r. Mniej wię- cej w tym samym czasie jego zainteresowanie dokładnym obserwowaniem przedmiotów z dużej odległości stało się impulsem do skonstruowania tele- skopu zwierciadlanego (a prawdopodobnie również soczewkowego), mimo że w tamtych czasach takie wynalazki nie były nagłaśniane. Jedną z przyczyn zawieszenia prac był nagły koniec kariery Diggesa w 1554 r., który nastą- pił po udziale w nieudanym buncie poprowadzonym przez protestanta sir Th omasa Wyatta przeciwko nowej katolickiej królowej Anglii Marii. Cór- ka Henryka VIII objęła tron w 1553 r. po jego śmierci. Leonard Digges miał zostać stracony za udział w buncie, jednak wyrok został złagodzony. Utracił cały majątek, a resztę życia spędził na bezskutecznych próbach jego odzyskania. Zmarł w 1559 r. W chwili śmierci Leonarda jego syn Th omas miał około trzynastu lat (dokładna data urodzin nie jest znana) i opiekował się nim John Dee, którego można nazwać wzorem człowieka renesansu. Dobry matematyk, student alchemii, fi lozof i (jakże nietypowo!) astrolog królowej Elżbiety I 30 NAUKOWCY I ICH ODKRYCIA (która wstąpiła na tron w 1558 r.). Być może, podobnie jak Christo- pher Marlowe, był tajnym agentem Korony. Rzekomo był także jednym z pierwszych entuzjastów modelu Kopernika, choć sam nie publikował nic na ten temat. Dorastając w domu Dee, Th omas Digges miał nieogra- niczony dostęp do biblioteki, która zaopatrzona była w ponad 1000 ręko- pisów. Th omas pochłonął wszystkie, zanim opublikował swoją pierwszą pracę matematyczną w 1571 r. W tym samym czasie zajął się pośmiertną publikacją dzieła swojego ojca (Pantometria [Pantometria – Geometria w praktyce]), która dała początek pierwszej publicznej debacie na temat wynalezionego przez Leonarda Diggesa teleskopu. W przedmowie do książki Th omas Digges napisał, jak do tego doszło: Mój ojciec, przez stałe eksperymenty praktyczne, którym towarzyszyły do- wody matematyczne, był w stanie – w różnych okresach, dzięki proporcjo- nalnym szkłom, ułożonym należycie pod odpowiednimi kątami – nie tylko odkrywać rzeczy odległe, czytać listy czy odczytywać nominały z monet, które zostały upuszczone przez jego przyjaciół, ale mógł też widzieć, co oni robią w swoich domach oddalonych o siedem mil. Th omas również obserwował niebo i zauważył supernową widoczną w 1572 r. Niektóre z jego ustaleń zostały użyte w analizie tego zdarzenia przez Tychona Brahe. Thomas Digges i Wszechświat nieskończony Najważniejsza publikacja młodego Diggesa pojawiła się w 1576 r. Było to nowsze i poprawione wydanie pierwszej książki jego ojca, która od tamtej pory nosiła tytuł Prognostication Everlasting (Wieczne prognozy). Zawierała ona szczegółowe omówienie modelu Wszechświata zapropo- nowanego przez Kopernika, które po raz pierwszy pojawiło się w języ- ku angielskim. Digges posunął się jednak dalej niż Kopernik. W swojej książce stwierdził, że Wszechświat jest nieskończony. Dołączył również rysunek, który ukazywał Słońce w centrum, planety na orbitach, krążą- ce wokół niego oraz mnóstwo gwiazd rozciągających się w nieskończo- ność w każdym kierunku. To był wyjątkowy krok w nieznane. Digges nie miał żadnych podstaw dla takiego twierdzenia, jednak wydaje się wysoce 31 Ludzie renesansu prawdopodobne, że patrzył na Drogę Mleczną przez teleskop i ogrom gwiazd, które tam zobaczył, przekonał go, że gwiazdy są innymi słońcami rozproszonymi obfi cie po całym nieskończonym Wszechświecie. Digges nie poświęcił jednak swojego życia nauce, tak jak to zrobił Kopernik, i nie rozwijał dalej swoich pomysłów. Będąc synem wybitnego protestanta, któ- ry ucierpiał z rąk królowej Marii, oraz mając kontakty z rodziną Dee (która była pod protekcją królowej Elżbiety I), Th omas Digges został członkiem parlamentu oraz doradcą rządu (poświęcił się dwóm osobnym sprawom). Służył także w armii angielskiej na terenach holenderskich między 1586 a 1593 r., gdy próbowano wyzwolić protestanckie Niderlandy spod kato- lickiego jarzma Hiszpanii. Zmarł w 1595 r. Do tego czasu Galileusz był już dobrze sytuowanym profesorem matematyki w Padwie, a Kościół katolicki zwrócił się przeciwko modelowi Kopernika. Niechęć Kościoła została wy- wołana poprzez zainteresowanie się tym dziełem Giordana Bruna, który był uwikłany w długi proces w związku z oskarżeniami o herezję. Postępo- wanie zakończyło się spaleniem go na stosie w 1600 r. Bruno: męczennik w imię nauki? Zanim przejdziemy do Tychona Brahe, Johannesa Keplera i Galileusza, których ścieżki biorą początek w pracy Kopernika, myślę, że warto pochy- lić się nad biografi ą Bruna. Często uważa się, że został spalony, ponieważ popierał model Kopernika. Prawda jest jednak inna: Bruno rzeczywiście był heretykiem i zginął na stosie za swoje poglądy religijne. To, że gdzieś po drodze wmieszano w tę sprawę model Kopernika, było po prostu nie- szczęśliwym zbiegiem okoliczności. Głównym powodem, dla którego Bruno (ur. w 1548 r.) wszedł na ścieżkę wojenną z Kościołem, było to, że należał do zwolenników ru- chu zwanego hermetyzmem. Kult opierał się na wierzeniach zebranych w ich odpowiedniku Pisma Świętego, dokumencie, który jak wierzo- no w XV i XVI w., pochodził z czasów Mojżesza i był związany z naucza- niem o egipskim bogu Th ocie (bogu nauki). Greckim odpowiednikiem Th ota był Hermes (stąd nazwa hermetyzm), a dla wyznawców znany był jako Hermes Trismegistos. Słońce było również uważane przez Egip- cjan za istotę boską, stąd też pojawiają się sugestie, że Kopernik mógł być pod wpływem hermetyzmu, umieszczając w swoim modelu Słońce 32 NAUKOWCY I ICH ODKRYCIA w centrum Wszechświata, mimo że niewiele było dowodów na taki stan rzeczy. Nie mamy tu miejsca, żeby opisywać szczegółowo założenia hermety- zmu (zwłaszcza że później okazało się, że pisma, na których został oparty kult, wcale nie pochodziły ze starożytnego Egiptu), ale trzeba podkreślić, że przez piętnastowiecznych wyznawców były one interpretowane, mię- dzy innymi, jako przepowiednia narodzin Chrystusa. W latach 60. XV w. kopie dokumentów, na których oparty był hermetyzm, przewieziono z Włoch do Macedonii, gdzie wywołały duże zainteresowanie, trwające ponad 100 lat, do momentu, kiedy ustalono (w 1614 r.), że główny do- kument został spisany długo po rozpoczęciu ery chrześcijańskiej, a więc zawarte w nim „proroctwa” zostały w większości sformułowane z wyko- rzystaniem znanych już faktów. Pod koniec XVI w. Kościół katolicki tolerował starożytne teksty, które przewidywały narodziny Jezusa, a szanowani katolicy tacy jak na przy- kład Filip II, król Hiszpanii (mąż królowej Marii, który dał się poznać jako zagorzały przeciwnik protestantyzmu), popierali te wierzenia (tak jak, nawiasem mówiąc, John Dee, opiekun Th omasa Diggesa). Jednak Bruno zbyt głęboko wziął sobie do serca staroegipską religię, sądząc, że jest je- dynym prawdziwym wyznaniem. Uważał również, że Kościół katolicki powinien powrócić na tę starą drogę. Jak można było się domyślić, takie skrajne poglądy nie zostały dobrze przyjęte w Rzymie, a po burzliwej ka- rierze, w czasie której Bruno, wędrując po Europie (włączając w to dwu- letni pobyt w Anglii od 1583 do 1585 r.), sprawiał liczne kłopoty (dołączył do zakonu dominikanów w 1565 r., wydalony z niego został w 1576 r., w Anglii natomiast narobił sobie tak wielu wrogów, że musiał się schronić we francuskiej ambasadzie), postąpił nierozważnie, przybywając w 1591 r. do Wenecji. Tam został aresztowany i przekazany inkwizycji. Po pobycie w więzieniu i długim procesie Bruno został, jak się wydaje, uznany win- nym wyznawania arianistycznych poglądów (wierzył, że Chrystus został stworzony przez Boga, ale nie był Bogiem wcielonym) oraz prowadzenia okultystycznych praktyk. Nie są to jednak potwierdzone informacje, po- nieważ dokumentacja jego procesu zaginęła. Niemniej, Bruno nie powi- nien być nazywany męczennikiem w imię nauki, cierpiał bowiem po pro- stu w imię magii. Teoria heliocentryczna zakazana prze
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Naukowcy i ich odkrycia. XVI-XX wiek
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: