Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00597 008158 20277541 na godz. na dobę w sumie
Nazwy terenowe i miejscowe w przestrzeni fizycznej. Geographical names in physical space - ebook/pdf
Nazwy terenowe i miejscowe w przestrzeni fizycznej. Geographical names in physical space - ebook/pdf
Autor: , Liczba stron: 334
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3808-8242-3 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> edukacja >> jezyk polski
Porównaj ceny (książka, ebook (-15%), audiobook).
Nazwa „Polska” pierwotnie oznaczała ziemię Polan, a dopiero później doznała rozszerzenia znaczenia, odnosząc się np. do terytorium państwa Bolesława Chrobrego. Nazwa „Wiślanie” pojawia się w IX w. w trzech niezależnych od siebie źródłach. Tym i wielu innym przykładom pochodzenia wielu nazw poświęcona jest ta książka. Wcześniej na podobne tematy ukazały się: „Mikrotoponimia i makrotoponimia. Problematyka wstępna” (red. Artur Gałkowski, Renata Gliwa, 2014); „Mikrotoponimy i makrotoponimy w komunikacji i literaturze” (red. Artur Gałkowski, Renata Gliwa, 2015). W monografii „Nazwy terenowe i miejscowe w przestrzeni fizycznej” kontynuowane są rozważania na temat osiągnięć w zakresie toponimii, ze szczególnym uwzględnieniem występowania jednostek mikro- i makrotoponimicznych w szeroko rozumianej przestrzeni fizycznej, na którą składa się pejzaż naturalny, terenowy, hydrograficzny, powiązany z konkretnymi regionami oraz elementami topografii, jak również obiektami składającymi się na układ miast i wsi. Wielojęzyczność tomu, udział przedstawicieli z różnych ośrodków naukowych pozwala na prezentację najnowszych wyników badań w zakresie toponomastyki polskiej i zagranicznej, zwłaszcza wschodnie- i zachodniosłowiańskiej. 
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Artur Gałkowski – Uniwersytet Łódzki, Wydział Filologiczny, Instytut Romanistyki 90-236 Łódź, ul. Pomorska 171/173 Renata Gliwa – Uniwersytet Łódzki, Wydział Filologiczny, Katedra Dialektologii Polskiej i Logopedii, 90-236 Łódź, ul. Pomorska 171/173 RECENZENT/REVIEWER Barbara Czopek-Kopciuch REDKATOR INICJUJĄCY/INITIATING EDITOR Urszula Dzieciątkowska REDAKTOR WYDAWNICTWA UŁ/ŁÓDŹ UNIVERSITY PRESS EDITOR Bogusława Kwiatkowska Publikacja pod auspicjami Komisji Onomastyki Słowiańskiej przy Międzynarodowym Komitecie Slawistów The publication under the auspices of the Committee on Slavic Onomastics c/o the International Committee of Slavists SKŁAD I ŁAMANIE/TYPESETTING Munda – Maciej Torz PROJEKT OKŁADKI/COVER DESIGN Studio 7A Fotografia na okładce/The photo on the cover: Jezioro Szczutowskie i Urszulewskie/Szczutowskie and Urszulewskie Lakes Fot. Marcin Krasiński Wydane z udziałem środków dziekana Wydziału Filologicznego UŁ Published with financial support from the Dean of the Faculty of Philology of University of Łódź © Copyright by Authors, Łódź 2016 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2016 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Published by Łódź University Press Wydanie I/First Edition. W.07186.15.0.K Ark. wyd. 18,5; ark. druk. 20,875 ISBN 978-83-8088-241-6 e-ISBN 978-83-8088-242-3 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 Spis treści WPROWADZENIE – Artur Gałkowski, Renata Gliwa .......................................................... Witold Mańczak – O pochodzeniu nazwy Polski ................................................................... Enzo Caffarelli – Replicazioni toponimiche nello spazio geografico e nello spazio linguistico . Василь Лучик – Роль макро- і мікротопонімів у розв’язанні проблеми прабатьківщини слов’ян ............................................................................................................................. Anna Czapla – Geografia nazw patronimicznych na -ice a granice etniczne .......................... Edward Breza – Podstawa woda w antroponimii polskiej ....................................................... Juraj Hladký – O niektorých praslovanských základoch hydroným z juhozápadného Slo- venska (Malý Dunaj a Dudváh) ........................................................................................ Andrej Závodný – Ešte zopár poznámok k výkladom niektorých hydroným z povodia slo- venských ľavostranných prítokov Moravy ....................................................................... Andrea Goótšová – Banícka a hutnícka tradícia na Spiši a jej reflexia v hydronymách Povo- dia Hornádu ...................................................................................................................... Alexandra Chomová – Príspevok k apelatívnemu základu slovenskej hydronymie v povodí Torysy ............................................................................................................................... 87 Mária Beláková – Slovensko-nemecké vzťahy v západoslovenskej hydronymii ................... 101 Artur Gałkowski – Litoralonimy i pelagialonimy w strefie Jeziora Szczutowskiego i Urszu- 9 13 19 35 41 49 59 69 79 lewskiego .......................................................................................................................... 107 Александр Шапошников – Cеверно-причерноморский ареал микро- и макро- топонимии позднего праславянского языкового состояния ...................................... 123 Любов Осташ – Штрихи до наддністрянської оронімії ...................................................... 137 Volha Tratsiak – Асаблівасці дыялектных назваў населеных пунктаў Сакольскага павета (па матэрыялах да Слоўніка геаграфічных назваў поўночна-ўсходняй Польшчы) ........................................................................................................................ 145 Ірина Ільченко – Oйконіми Надвеликолужжя .................................................................... 157 Мери Момировска – Дијалектолошката перспектива на микротопонимијата претставена преку материјал од Крушевскиот регион (во Република Македонија) 167 Barbora Klimtová – Tendence ve vývoji pomístních jmen na území obce Otročiněves (s při- hlédnutím ke komunikační variabilitě těchto jmen) ......................................................... 175 Marta Anna Pawlikowska – Topónimos de provincia de Pontevedra. Un esbozo de pro- blemática........................................................................................................................... 183 Krzysztof Kołatka – Ojkonimy świadectwem językowego, kulturowego, historycznego i przyrodniczego dziedzictwa Krajny ............................................................................... 189 Renata Gliwa – Wyraz pospolity brzoza jako baza toponimiczna polskich makrotoponimów 205 6 Spis treści Iwona Żuraszek-Ryś – Apelatywy w podstawie mikrotoponimów (na przykładzie nazw te- renowych powiatu zielonogórskiego)............................................................................... 217 Ewelina Zając – Przechodzenie ojko- i anojkonimów w obrębie klas toponimicznych – na materiale z powiatu tureckiego ......................................................................................... 227 Mariusz Koper – Kilka uwag o mikrotoponimii dawnej ziemi chełmskiej ............................. 235 Joanna Kuć – Historyczna mikrotoponimia Podlasia w źródłach notarialnych ....................... 245 Krystyna Szcześniak – Nowe źródła do badań północnych obszarów Polski, należących do byłych Prus Wschodnich .................................................................................................. 257 Jaroslav David – Mikrotoponymie městského prostoru ........................................................... 263 Armina Muszyńska – Plateonimy i agoronimy centralnej przestrzeni Suboticy (Serbia) jako świadectwo wielokulturowości miasta ............................................................................. 275 Lidia Pacan-Bonarek – Nazwy dzielnic i osiedli Tomaszowa Mazowieckiego ...................... 287 Agnieszka Wojcieszek – Zasłużeni dla miasta. O mikrosystemie plateonimicznym Opola .... 299 Henryk Duszyński-Karabasz – Nazwy ulic wsi gminy Nakło nad Notecią ........................... 307 Jarosław Szuta – Obraz świata w mikrotoponimii Pomorza Gdańskiego ............................... 317 Artur Gałkowski – Dokonania onomastyczne profesora Witolda Mańczaka (1924–2016) .... 327 Autorzy ...................................................................................................................................... 331 Contents INTRODUCTION – Artur Gałkowski, Renata Gliwa ........................................................... Witold Mańczak – About the etyomology of the name Polska ............................................... Enzo Caffarelli – Toponymic replications in geographical and linguistic space ...................... Vasyl Luchyk – The role of macro- and microtoponyms in problems solving of the ancestral homeland of the Slavs ...................................................................................................... Anna Czapla – Geographic location of the patronymic toponyms ending in -ice and ethnic boundaries......................................................................................................................... Edward Breza – The root word woda ‘water’ in Polish anthroponomy .................................. Juraj Hladký – The foundations of some of the Slavic hydronyms of southwestern Slovakia Andrej Závodný – A few more notes to the interpretation of some hydronyms from the river basin of Slovak left tributaries of the river Morava ......................................................... Andrea Goótšová – Mining and metallurgical tradition in the Spis region and its reflection in the hydronymia of the Hornád River basin .................................................................. Aleksandra Chomová – Contribution to the appellative bases of Slovak hydronyms of the basin of Torysa .................................................................................................................. 87 Mária Beláková – Slovak and German connections in the hydronyms of Western Slovakia .. 101 Artur Gałkowski – Litoralonyms and pelagialonyms in the area of Lakes Szczutowskie and 11 13 19 35 41 49 59 69 79 Urszulewskie .................................................................................................................... 107 Alexander Shaposhnikov – North-pontic area of micro- macro- place-names of the late common Slavonic language .............................................................................................. 123 Lyubov Ostash – Features of upper Dniester oronymy ............................................................ 137 Volha Tratsiak – Features of dialect place names of Sokolka (materials for the Dictionary geographical names of North-Eastern Poland) ................................................................. 145 Іryna Ilchenko – The oiconymy of the Nadvelikoluzhzhya region ......................................... 157 Мeri Momirovska – Dialectologycal perspective of the microtoponymy represented through the corpus of Kruszevo region (in the Republic of Macedonia) ...................................... 167 Barbora Klimtová – Tendencies in the development of minor place names in the village Otročiněves (with regard to the communication variability of these names) ................... 175 Marta Anna Pawlikowska – Toponyms of Pontevedra province. An outline of problems ..... 183 Krzysztof Kołatka – Oiconyms as the linguistic, cultural, historical and natural heritage of the Krajna region .............................................................................................................. 189 Renata Gliwa – The word brzoza ‘birch’ as a toponymic base of Polish macrotoponyms ...... 205 Iwona Żuraszek-Ryś – Appellatives in the base of microtoponyms (on the example of field names of district of Zielona Góra).................................................................................... 217 8 Contents Ewelina Zając – Shifting of oyco- and anoyconymes between toponimic classes – on the material from Turek district .............................................................................................. 227 Mariusz Koper – Some remarks on the microtoponymy in the 18th century region of Chełm 235 Joanna Kuć – Historical microtoponyms of Podlasie in the notarial sources .......................... 245 Krystyna Szcześniak – New sources for research in the northern areas of Poland, belonging to East Prussia until 1945 ................................................................................................. 257 Jaroslav David – Microtoponymy of urban area ...................................................................... 263 Armina Muszyńska – Hodonyms of Subotica downtown as an evidence of city’s multicul- turalism ............................................................................................................................. 275 Lidia Pacan-Bonarek – The names of districts and housing estates in Tomaszów Mazowiecki 287 Agnieszka Wojcieszek – Meritorious citizens. Some notes on the Opole urban nomenclature microsystem ...................................................................................................................... 299 Henryk Duszyński-Karabasz – The street names of the villages in the district of Nakło nad Notecią .............................................................................................................................. 307 Jarosław Szuta – The image of the world in the microtoponymy of Gdansk Pomerania ........ 317 Artur Gałkowski – Onomastic achievements of Professor Witold Mańczak (1924–2016) ..... 327 Authors...................................................................................................................................... 331 Wprowadzenie Tom Nazwy terenowe i miejscowe w przestrzeni fizycznej jest trzecią czę- ścią projektu naukowego Nomina loci, opracowaną w łódzkim ośrodku onoma- stycznym na podstawie materiałów przedstawionych po XVIII Międzynarodowej i Ogólnopolskiej Konferencji Onomastycznej „Mikrotoponimia i makrotoponi- mia”. Tom pierwszy, który wydano w roku 2014 pt. Mikrotoponimia i makrotopo- nimia. Problematyka wstępna (red. Artur Gałkowski, Renata Gliwa), przedstawia ogólne i teoretyczne zagadnienia z zakresu geonimii w jej wymiarze ojko- i anoj- konimicznym; drugi – Mikrotoponimy i makrotoponimy w komunikacji i literatu- rze ukazał się w roku 2015 (red. Artur Gałkowski, Renata Gliwa); w części pierw- szej poświęcono go problematyce funkcjonowania mikrotoponimów w różnych obszarach komunikacji (m.in. zawiera analizy toponimów pod względem formal- nym, pragmatycznym i kulturowym, a także odniesienie ich do sfery komunikacji medialnej), część drugą skoncentrowano wokół metodologii onomastyki literac- kiej w kontekście studiów nad mikro- i makrotoponimią. W monografii Nazwy terenowe i miejscowe w przestrzeni fizycznej kontynu- owane są rozważania na temat osiągnięć w zakresie toponimii, ze szczególnym uwzględnieniem występowania jednostek mikro- i makrotoponimicznych w sze- roko rozumianej przestrzeni fizycznej, na którą składa się pejzaż naturalny, te- renowy, hydrograficzny, powiązany z konkretnymi regionami oraz elementami topografii, jak również obiektami składającymi się na układ miast i wsi. Wieloję- zyczność tomu, udział przedstawicieli z różnych ośrodków naukowych pozwala na prezentację najnowszych wyników badań w zakresie toponomastyki polskiej i zagranicznej, zwłaszcza wschodnio- i zachodniosłowiańskiej. Podobnie jak pozostałe tomy, również obecny powstał pod auspicjami Ko- misji Onomastyki Słowiańskiej przy Międzynarodowym Komitecie Slawistów (KOS c/o MKS), organizacji promującej najnowsze badania w zakresie onoma- styki słowiańskiej. Artur Gałkowski, Renata Gliwa Uniwersytet Łódzki Introduction The volume Geographical names in physical space is the third part of the scientific project Nomina loci, elaborated in the onomastic center of the Univer- sity of Łódź on the basis of discussions during the 18th International and Polish Onomastic Conference “Microtoponymy and macrotoponymy”. The first volume was published in 2014 under the name Microtoponymy and macrotoponymy. Pre- liminary problems (eds. Artur Gałkowski, Renata Gliwa). The book presents ge- neral and theoretical issues concerning the geonymy in its oico- and anoiconymic dimension. The second one Microtoponyms and macrotoponyms in communica- tion and literature appeared in 2015 (eds. Artur Gałkowski, Renata Gliwa) and was dedicated to reflection on the functioning of micro- and macrotoponyms in various communication plans, and to literary onomastics (here can be found the analysis of toponyms in formal terms, pragmatic and cultural, as well as their re- ference to the sphere of media and literary communication). The monograph Geographical names in physical space continues reflections on the toponymy, with particular focusing on the functioning of micro- and macro- toponymic units (place and terrain names) in a wider meaning physical space. This space consists of the natural landscape, the terrain, the hydrography, which are connected with specific regions and topographical objects, as well as forms that constitute the structure of towns and villages. The multilingualism of the vol- ume and the participation of the representatives of the various academic centers permit the presentation of the latest toponomastic research results in Polish and foreign studies of micro- and macrotoponyms, especially in the Eastern and West- ern Slavonia, but also in other European regions. In the same way as the previous two volumes, the present one is published under the auspices of the Committee of Slavic Onomastics c/o the International Committee of Slavists – an organization that promotes the latest research in the field of Slavic onomastics. Artur Gałkowski, Renata Gliwa University of Łódź Witold Mańczak Uniwersytet Jagielloński O pochodzeniu nazwy Polski Spośród wszystkich nazw geograficznych występujących w naszym kraju najczęściej używana jest nazwa Polski. Jej pochodzeniu poświęcam niniejszy artykuł. Chodzi mianowicie o to, że w roku 2008 znany archeolog Przemysław Urbańczyk wydał książkę pt. Trudne początki Polski, na obwolucie której czyta- my, że „książka jest próbą podjęcia krytycznej dyskusji z wieloma utrwalonymi poglądami na początki polskiej państwowości. Dotyczy to m.in. tak newralgicz- nych zagadnień, jak: wiarygodność istnienia plemion Polan i Wiślan, początki polskich miast, identyfikacja stolicy państwa wczesnopiastowskiego i jego granic, interpretacja Zjazdu Gnieźnieńskiego oraz pochodzenia nazw Polska i Polacy”. Jeśli chodzi o ostatnią kwestię, P. Urbańczyk sądzi, że „zarówno Lechici wymy- śleni przez Mistrza Wincentego, jak i plemię Polan, które miało rzekomo utworzyć «polskie» państwo, są wytworami «narodowego» pojmowania dziejów” [Urbań- czyk 2008: 59]. Według P. Urbańczyka „najpierw wprowadzono ogólnopaństwową nazwę Polonia i dopiero później względy praktyczne wymusiły wprowadzenie po- działów wewnętrznych. Poszukiwanie korzeni Wielkopolski, Małopolski, Śląska, Mazowsza, Kujaw czy Pomorza w jakichś czasach «plemiennych» jest więc próbą odwrócenia procesu historycznego” [ibidem: 359]. Zdaniem warszawskiego arche- ologa „to nie od plemienia Polan pochodzą nazwy państwa i poddanych Bolesława Chrobrego, lecz wręcz przeciwnie – to «Polanie» są późnym produktem etymolo- gizujących wysiłków średniowiecznych kronikarzy, próbujących zracjonalizować znaczenie «obco» brzmiącej, bo od początku zlatynizowanej nazwy Poloni, która miała znaczenie polityczne, a nie etniczne” [ibidem: 360]. W przekonaniu autora opracowania „wybór choronimu Polonia świadczy o tym, że żadni Polanie nigdy nie istnieli jako wyróżnialny etnos. Z polityczno-pragmatycznego punktu widzenia nawiązanie do jakiegoś starszego etnonimu lokalnego byłoby bowiem niewiary- godnym samoograniczeniem i utrudniałoby ideologiczną integrację zróżnicowane- go kulturowo obszaru we wspólnotę etnopolityczną. Odwołanie się do jednej tylko tradycji etnicznej utrudniłoby proces ponadlokalnej identyfikacji. […] «administra- cyjne» narzucenie wspólnej ponadetnicznej nazwy było więc politycznym symbo- lem wewnętrznego programu zjednoczeniowego” [ibidem: 358]. 14 Wszystko to pozostaje w rażącej sprzeczności z wynikami badań onoma- stycznych, które wykazują powszechną tendencję polegającą na tym, że nazwy terytoriów z reguły rozszerzają swoje znaczenie. Przykładowo, jedno z lotnisk paryskich nazywa się Roissy-en-France. W nazwie tej wyraz France nie oznacza dzisiejszej Francji, ale się odnosi do małego obszaru zwanego za naszych czasów Île-de-France, gdzie rzeki Marna i Oise wpadają do Sekwany. Tak więc zasięg nazwy France uległ ogromnemu rozszerzeniu. Podobnie nazwa Śląsk pierwotnie oznaczała niewielki obszar położony w są- siedztwie rzeki Ślęzy i góry Ślęży. A więc i tu doszło do znacznego rozszerzenia znaczenia tej nazwy geograficznej. Kolejnym przykładem niech będzie niewielki skrawek dzisiejszej Szwecji, który się zowie Roslagen. Od pierwszego członu tej nazwy złożonej (Ros-) po- chodzi fińska nazwa Szwecji Ruotsi, z kolei od fińskiego Ruotsi wywodzi się na- zwa Rusi, a od niej nazwa Rosji, największego państwa na świecie, rozpościerają- cego się od Morza Bałtyckiego po Cieśninę Beringa. Nazwa Portugalii związana jest z nazwą miasta Porto (od której pochodzi też nazwa wina porto). Miasto to, położone na północ od Lizbony u ujścia rzeki Douro do Oceanu Atlantyckiego, zwało się w starożytności portus Cale, a nazwa ta rozszerzona została najpierw na okolice miasta, a w końcu na cały kraj. Włochy nazywają się po włosku Italia, a nazwa ta pierwotnie oznaczała najbardziej południowy skrawek Półwyspu Apenińskiego, doznawszy zaś kil- kakrotnie rozszerzenia znaczenia, już w starożytności nabrała znaczenia niemal dzisiejszego. Nazwa Indii pochodzi od sanskryckiego słowa sindhu ‘rzeka’. Wyrazu tego zaczęto używać na oznaczenie wielkiej rzeki zachodniego Hindustanu, a następ- nie krainy położonej nad dolnym Indusem. Kraj ten podbili władcy perscy z dy- nastii Achemenidów, a w wymowie irańskiej z Sindhu powstało Hindu. Nazwę tę, pierwotnie odnoszącą się do dorzecza Indusu, później rozszerzono na dorzecza Gangesu i Brahmaputry, a w końcu Indiami zaczęto nazywać cały subkontynent położony na południe od Himalajów. Łaciński choronim Africa pierwotnie oznaczał rzymską prowincję, która sta- nowiła przeciwległe wybrzeże Sycylii. Później ta nazwa zaczęła oznaczać jedną z kontynentalnych części świata. Grecy Azją pierwotnie nazywali lidyjskie wybrzeże Azji Mniejszej. Ostatecz- nie nazwa ta stała się nazwą ogromnego kontynentu. U Herodota Europa oznacza krainę położoną na północ od Morza Egejskiego w przeciwstawieniu do Peloponezu i Wysp Egejskich. Ostatecznie nazwa ta za- częła oznaczać jedną z części świata. Nazwa Finlandii pierwotnie odnosiła się do jej południowo-zachodniej czę- ści, a dopiero później doszło do jej rozszerzenia na obszar dzisiejszy. Nazwa Syberii pierwotnie się odnosiła do tzw. Kraju Tobolskiego, a później zaczęła oznaczać niemal całą północną Azję. Witold Mańczak 15 W świetle tych przykładów, których ilość można by łatwo pomnożyć, nie ulega wątpliwości, że nazwa Polska pierwotnie oznaczała ziemię Polan, a dopiero później doznała rozszerzenia znaczenia, odnosząc się np. do terytorium państwa Bolesława Chrobrego. Trzeba jeszcze wrócić do cytatu z obwoluty książki P. Urbańczyka: „Książ- ka jest próbą podjęcia krytycznej dyskusji z wieloma utrwalonymi poglądami na początki polskiej państwowości. Dotyczy to m.in. tak newralgicznych zagadnień, jak: wiarygodność istnienia plemion Polan i Wiślan”. Jeśli chodzi o Wiślan, należy podkreślić, że nazwa Wiślanie pojawia się w IX w. w trzech niezależnych od siebie źródłach, a mianowicie u Geografa Bawarskiego, w opisie Germanii sporządzo- nym przez anglosaskiego króla Alfreda Wielkiego oraz w anonimowym żywocie św. Metodego. Otóż jest bardzo ważne, że P. Urbańczyk nie przytacza żadnego argumentu na poparcie tezy, jakoby te trzy przekazy nie były „wiarygodne”. Na stronach 359–360 P. Urbańczyk pisze, że „gdyby Chrobry uważał się za księcia Polan, to bez najmniejszej wątpliwości wybrałby dla swojego państwa na- zwę Polania, a nie Polonia”. Warszawski archeolog ma na myśli denar z czasów Bolesława Chrobrego, na którym nasz władca określany jest jako dux Poloniae. W związku z tym należy podkreślić, że Bolesław Chrobry był analfabetą i nie znał łaciny, a cudzoziemiec kierujący jego mennicą, chociaż zapewne znał się na swoim rzemiośle, to mało prawdopodobne jest, żeby równocześnie był obdarzony uzdol- nieniami językoznawczymi, które by go skłaniały do rozważań nad łacińską nazwą państwa polskiego księcia. Warto też uwzględnić fakt, że w średniowiecznej łaciń- skiej terminologii geograficznej nazwy typu Saxonia były nieco częstsze od nazw typu Campania. Policzyłem, że w pierwszym tomie Monumenta Poloniae Historica nazwy na -onia były zaświadczone 51 razy, a nazwy na -ania – 44 razy i to też mo- gło być przyczyną tego, że nazwa naszego kraju utrwaliła się jako Polonia. Swoje rozważania na temat pochodzenia nazw Polska i Polacy P. Urbańczyk kończy następującym wyznaniem: „Ja, w każdym razie, godzę się z mało «patrio- tyczną» konkluzją, że nasz narodowy etnonim choć miał «polskie» pochodzenie, to został oficjalnie przyjęty pod wpływem faktów dokonanych wcześniej za grani- cą” [Urbańczyk 2008: 359]. Wypadki, że sąsiedzi nazywają jakiś lud inaczej, niż on sam siebie nazywa, nieraz się zdarzają. Daleko nie szukając, wystarczy wspo- mnieć o tym, że nasi zachodni sąsiedzi sami siebie nazywają Deutsche, ale my – podobnie jak i inni Słowianie – nazywamy ich Niemcami, a odpowiednikiem polskiego przymiotnika niemiecki jest fr. allemand, ang. German, fińskie saksa- lainen (dosłownie ‘saski’) czy litewskie vokiškas (o niejasnej etymologii). Jednak wypadki, żeby jakaś grupa etniczna nazywała siebie etnonimem nie rodzimym, ale utworzonym przez inną grupę etniczną, są niesłychanie rzadkie, a w ogóle możliwe jest to tylko wtedy, gdy jakaś ludność ulega ogromnemu wpływowi innego języka. Jako przykład można przytoczyć kilkunastotysięczną wspólnotę językową zamieszkałą w Grecji, w okolicach Salonik, którą językoznawcy nazy- wają Meglenorumunami, a oni sami określają się jako Vlaši (tzn. Wołosi). Jednak O pochodzeniu nazwy Polski 16 należy sobie uświadomić, że sytuacja naszych przodków za pierwszych Piastów była absolutnie nieporównywalna z sytuacją nielicznych Meglenorumunów, któ- rzy nieustannie stykają się z ludnością obcą i na skutek tego są dwu- lub nawet trójjęzyczni. Dlatego nie jestem w stanie uwierzyć w twierdzenie P. Urbańczyka, jakoby łacińskie nazwy Polonia i Poloni powstały wcześniej od polskich nazw Polski i Polan. Ponadto należy zwrócić uwagę na jeszcze jeden poważny mankament kon- cepcji P. Urbańczyka. Chodzi mianowicie o to, że w artykule opublikowanym kilka lat wcześniej [Urbańczyk 2010: 362] archeolog powiada, że łacińskie nazwy Poloni / Polani oraz Polonia / Polania są „o oczywiście słowiańskim źródłosło- wie”, ale nie ujawnia, jaka jest ich etymologia. Autor nieustannie powtarza, że nazwy Poloni i Polonia nie mają nic wspólnego z nazwą plemienia Polan, ale przemilcza sprawę o kapitalnym znaczeniu, a mianowicie kwestię, że jeśli nazwy Poloni i Polonia nie wywodzą się od nazwy Polan, to od jakiego innego wyrazu słowiańskiego one pochodzą. Na zakończenie warto wspomnieć jeszcze o jednym. Zanim się ukazała jego książka, P. Urbańczyk w „Gazecie Wyborczej” z 25 maja 2008 r. zamieścił ar- tykuł, w którym pokrótce przedstawił swe poglądy na pochodzenie nazw Polski i Polaków. Na ten artykuł zareagował Gerard Labuda, nestor polskich historyków, odpowiedzią pod znamiennym tytułem Nie było żadnych Polon / Polonów, byli Polanie i przesłał ją do „Gazety Wyborczej” w grudniu 2008 r. Jednak według słów poznańskiego historyka „mimo wielokrotnych monitów redakcja «GW» wstrzymywała się od jej publikacji”. W końcu nieżyjący już dziś G. Labuda nie miał innego wyjścia jak opublikować swą odpowiedź w listopadzie 2009 r. w cza- sopiśmie „Mówią Wieki” [nr 598, s. 24–27], a więc w piśmie, którego nakład jest znikomy w porównaniu z nakładem „Gazety Wyborczej”. Nie wyobrażam sobie, żeby redakcja „Gazety Wyborczej”, która odmówiła zamieszczenia artykułu jednemu z najwybitniejszych historyków polskich, jakim był G. Labuda, uczyniła to wyłącznie z własnej inicjatywy. Jest wysoce praw- dopodobne, że w tej sprawie zadziałał P. Urbańczyk, i to tym bardziej, że wśród dzisiejszych archeologów polskich takie postępowanie jest bardzo rozpowszech- nione. Większość dzisiejszych archeologów polskich usiłuje per fas et nefas prze- forsować tezę Godłowskiego o naddnieprzańskiej praojczyźnie Słowian, przy czym przeciwników tej koncepcji nie dopuszcza do głosu [Mańczak 2004: 43]. Osobiście należę do tych, którzy sądzą, że nauka może się rozwijać jedynie w at- mosferze zupełnie swobodnej dyskusji. Dlatego uważam, że P. Urbańczyk, jeśli nie dopuścił do zamieszczenia odpowiedzi G. Labudy w „Gazecie Wyborczej”, postąpił nieuczciwie. Witold Mańczak Bibliografia 17 Labuda Gerard, 2009, „Mówią Wieki” nr 598: 24–27. Mańczak Witold, 2004, Przedhistoryczne migracje Słowian i pochodzenie języka staro-cerkiewno- -słowiańskiego, Kraków. Urbańczyk Przemysław, 2008, Trudne początki Polski, Wrocław. Urbańczyk Przemysław, 2010, Onomastyka a „sprawa polska”, „Prace Komisji Nauk Filologicz- nych Oddz. PAN we Wrocławiu” II, 259–364. Witold Mańczak About the etymology of the name Polska (Summary) The text presents an opinion in the discussion on the etymology of the choronym Polska / Polonia. The author argues with Przemysław Urbańczyk, who claims that the name of Polons and Polonia has no connection with the tribe of Polans. On the contrary the opinion presented in the article maintains the historical truth according to which the Polans, whose name was mentioned, spread in the larger territory than the region inhabited originally by them. The author cites other similar examples in the history of tribes, nations and the formation of their denominative identity. Słowa kluczowe: Polska, choronim, toponimia, etymologia. Key words: Polska, choronym, toponymy, etymology. O pochodzeniu nazwy Polski Enzo Caffarelli Università di Roma “Tor Vergata” Replicazioni toponimiche nello spazio geografico e nello spazio linguistico I toponimi, qualunque siano la natura, la storia, le dimensioni insediative del referente, spesso non esauriscono il loro percorso fermandosi a designare un’en- tità unica, ma viaggiano nel tempo e nello spazio; e tale spazio può avere una duplice natura: geografica e linguistica. Il nome di luogo viaggia nello spazio geografico attraverso i processi di du- plicazione e, non raramente, di replicazione multipla, che hanno alla base numero- se motivazioni, legate alle migrazioni dei popoli, alle apparenze geomorfologiche o ambientali o di antropizzazione, alle commemorazioni e tributi, a ragioni eco- nomiche e turistiche. Viaggia invece nello spazio linguistico attraverso due po- tenzialità del nome proprio che si traducono in processi tipici e sovente collegati tra loro: la lessicalizzazione (dal nome proprio al nome comune) con l’eventuale successiva rionimizzazione (dal nome comune al nome proprio) e la transonimiz- zazione (dal nome proprio a un altro nome proprio appartenente a una tipologia onimica differente). In queste pagine saranno portati alcuni esempi di macro- e microtoponimi italiani (tenendo presente, ma non tornando sulla discussione in merito, che la distinzione tra queste due categorie è sottile e perlopiù opinabile1 che hanno per- corso un cammino nello spazio geografico e / o in quello linguistico sia in Italia e nell’italiano, sia, soprattutto, in altre lingue, nazioni e continenti. Esistono località italiane i cui nomi sono noti nel mondo per le bellezze arti- stiche, la cultura, i prodotti tipici artigianali e alimentari; altre sono divenuti note o addirittura celeberrime senza un merito diretto: sono casi in cui il toponimo ori- ginale ha assunto un impredicibile significato e per le più svariate ragioni è oggi usato come nome proprio o nome comune in molte lingue. Il fenomeno riguarda qualsiasi tipologia di nome proprio; in àmbito antroponimico e crematonimico, si pensi alla voce paparazzo: in origine soprannome per indicare un papero con suffiso spregiativo (se non un nome di mestiere per ‘prete sarto’), poi fissatosi in 1 Cfr. Caffarelli 2015a; 2015b; Poccetti 2014. 20 un nome di famiglia, tipico del centro della Calabria, quindi scelto come sopran- nome o cognome per un personaggio finzionale (il fotoreporter mondano del film di Federico Fellini La dolce vita, 1960), di lì in poi divenuto nome comune per indicare una particolare categoria di fotografi legati ai divi dello spettacolo, e poi rionimizzato in centinaia di insegne di ristoranti, pizzerie, hotel, saloni di bellezza, boutique di gioielli, ecc. [Caffarelli 2015b]. Ma, limitando l’analisi ai toponimi, possiamo avviare l’indagine con alcuni esiti del fenomeno migratorio che dall’Italia ha condotto negli altri continenti, in particolare nell’Europa centro-settentrionale, nelle due Americhe e in Australia, circa 28 milioni di cittadini tra gli ultimi decenni del XIX secolo e gli anni 70 del XX e che conta oggi su 80 milioni di italiani o di oriundi residenti fuori d’Italia. 1. Replicazioni nello spazio geografico Se consideriamo, per esempio, i toponimi della Campania replicati negli Stati Uniti d’America, scopriamo che i centri abitati di nome Sorrento sono almeno 8, oltre a un tunnel nell’Ohio, una baia nel Maine, ecc.; Pompeii (con due i) si trova nel Michigan (e un corso d’acqua omonimo nel Kentucky); un parco Benevento è nel Massachussetts; Capri dà nome a villaggi, miniere, laghi e naturalmente isole; Naples è nome di luogo diffusissimo, soprattutto in California e in Flo- rida, e almeno presso New York un paese si chiama proprio Napoli. Numerosi i nesonimi replicati: la città di Ponza si trova nella contea Bell, nello stato del Kentucky; oltre 20 sono i toponimi con il nome Capri: isole anche in Alabama, Florida e South Carolina, laghi nel Montana e nello Stato di New York, eliporto in Colorado e... un paio di grandi shopping center in California. Sicilia e Sardegna figurano con i corrispondenti inglesi: Sicily è un’isola della Florida, della Lousia- na e della Pennsylvania, una miniera in California, un paese dell’Illinois; Sardinia è una cittadina nell’Indiana, nell’Ohio, nel South Carolina, presso New York, ecc. Si tratta, qui, perlopiù di riferimenti diretti. Merita particolare attenzione il caso di Osasco in Brasile, Paese altrettan- to ricco di nomi di comuni italiani, specie settentrionali, considerata la prove- nienza di gran parte degli emigrati (Nova Bassano, Nova Bréscia, Nova Pádua, Nova Trento, Nova Veneza, Nova Verona, Nova Beluno, Val Trentina…). Si tratta in genere di paesi piccoli, ma nello Stato di Saõ Paulo sorgono la città e il muni- cipio di Osasco, prosecuzione dell’area metropolitana di San Paolo; venne fon- data negli anni 80 del XIX secolo da Antonio Giuseppe Agu, nativo di Osasco in provincia di Torino, paesino medievale che contava 944 abitanti all’ultimo censimento Istat (2011); l’Osasco brasiliana ne ha invece quasi 750 mila, quinta città dello stato dopo San Paolo, Guarulhos, Campinas e São Bernardo do Cam- po [DEMIM: 583]. Enzo Caffarelli
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Nazwy terenowe i miejscowe w przestrzeni fizycznej. Geographical names in physical space
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: