Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00500 010933 7498424 na godz. na dobę w sumie
Negocjacje dla prawników. Prawo cywilne - ebook/pdf
Negocjacje dla prawników. Prawo cywilne - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 404
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-1908-9 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Prawnicy musza posiadac podstawowe umiejetnosci negocjacyjne, a takze dysponowac szeregiem subtelnych narzedzi niezbednych w negocjacjach wieloaspektowych. W negocjacjach korzysta sie z zasad, technik i strategii, których stosowanie pozornie wzajemnie sie wyklucza. Sama wiedza o zasadach i technikach nie pozwala jednak skutecznie negocjowac. Zasadniczym pytaniem jest dlaczego wlasnie te, a nie inne narzedzia powinny zostac zastosowane? Odpowiedz na nie jest kluczem umiejetnoscia podjecia odpowiednich dzialan w danej sytuacji. Techniki opieraja sie bowiem na wiedzy z róznych dziedzin nauki i wieloletniej praktyce negocjacji. Niniejsza ksiazka bedzie pomocna dla wszystkich prawników podejmujacych negocjacje zarówno w imieniu klientów, jak i wlasnym. Poza istotnymi kwestiami prawnymi w ksiazce tej zostaly przedstawione uwarunkowania pozaprawne negocjacji, takie jak czynniki determinujace przebieg konfl iktu i zaburzenia racjonalnosci podejmowania decyzji. Ponadto omówiono praktyczne aspekty negocjacji, takie jak ich organizacja, przebieg oraz obszary niezbednych umiejetnosci wraz z technikami.
Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

Negocjacje dla prawników Prawo cywilne Aneta Jakubiak-Mirończuk Warszawa 2010 Recenzent: Prof. dr hab. Stanisław Leszek Stadniczeńko Wydawca: Magdalena Przek Redaktor prowadzący: Anna Berska Opracowanie redakcyjne: Dorota Waleszkiewicz Sk³ad, ³amanie: Studio Diament © Copyright by Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o., 2010 ISBN: 978-83-264-0398-9 Wydane przez: Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o. Redakcja Książek 01-231 Warszawa, ul. Płocka 5a tel. (22) 535 80 00, (22) 535 82 00 31-156 Kraków, ul. Zacisze 7 tel. (12) 630 46 00 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl Księgarnia internetowa www.profinfo.pl Spis treści Wykaz skrótów .................................................................................................... 7 Wstęp ..................................................................................................................... 9 Rozdział 1. Negocjacje jako forma rozwiązywania sporów ...................... 15 1. Prawnik i negocjator – rola zawodowa i odpowiedzialność ............................. 15 2. Konflikt a spór .......................................................................................................... 27 3. Idea zarządzania konfliktem .................................................................................. 29 4. Tryby rozwiązywania i rozstrzygania sporów .................................................... 38 5. Negocjacje – ujęcia proste i złożone ...................................................................... 48 6. Instytucje prawa amerykańskiego o cechach ADR ............................................. 63 7. Rozwój idei ADR w Europie i w Polsce ................................................................ 70 8. Negocjacyjna wizja społeczeństwa ........................................................................ 76 Rozdział 2. Prawne aspekty negocjacji ......................................................... 84 1. Ograniczenia wynikające z przepisów ogólnych prawa cywilnego ................ 84 2. List intencyjny .......................................................................................................... 91 3. Postępowanie upadłościowe i naprawcze ............................................................ 94 4. Postępowanie pojednawcze ................................................................................... 97 5. Rozwiązywanie sporów zbiorowych .................................................................... 1 00 6. Polubowne i konsensualne aspekty działania administracyjnego ................... 1 04 Rozdział 3. Praktyczny wymiar wiedzy o konflikcie ................................. 1 10 1. Konflikt – analiza i uwarunkowania ..................................................................... 1 10 2. Dynamika konfliktu ................................................................................................. 1 21 3. Charakter konfliktów .............................................................................................. 128 4. Postawy i style działania ......................................................................................... 1 35 5. Motywacje działania negocjatorów ....................................................................... 1 44 6. Poczucie siły i władzy ............................................................................................. 1 53 7. Zaufanie i nieufność a przebieg negocjacji ........................................................... 157 7.1. Zaufanie i nieufność oparte na rachunku zysków i strat ...................... 158 7.2. Zaufanie oparte na identyfikacji potrzeb i interesów ............................ 159 Spis treści 6 8. Poczucie sprawiedliwości ..................................................................................... 1 64 9. Warunki konstruktywnego sporu ....................................................................... 169 Rozdział 4. Racjonalne i nieracjonalne decyzje negocjatorów ............... 176 1. Podejmowanie decyzji ........................................................................................... 176 2. Decyzje w warunkach ryzyka .............................................................................. 179 3. Negocjacje w ujęciu teorii gier ............................................................................. 188 4. Zaburzenie racjonalnego myślenia w sytuacji konfliktu .................................. 2 02 5. Wybrane aspekty różnic kulturowych ................................................................ 2 20 Rozdział 5. Komunikacja, argumentacja i skuteczne przekonywanie ...... 2 31 1. Warunki skutecznej komunikacji ........................................................................ 2 31 2. Komunikacja w procesie rozwiązywania i rozstrzygania sporów ................. 2 53 3. Ocena prawdziwości informacji .......................................................................... 2 60 4. Skuteczna argumentacja ....................................................................................... 2 62 5. Techniki przekonywania ....................................................................................... 269 6. Techniki prezentacji ............................................................................................... 2 70 7. Skuteczna perswazja .............................................................................................. 2 76 8. Komunikacja a perswazja ..................................................................................... 287 9. Perswazyjny potencjał modeli NLP .................................................................... 289 10. Wywieranie wpływu a manipulacja ................................................................. 2 92 Rozdział 6. Praktyczne ujęcie negocjacji .................................................... 317 1. Uwarunkowania i dynamika procesu negocjacji .............................................. 317 2. Przygotowanie do negocjacji ................................................................................ 3 24 2.1. Wybór negocjatora .................................................................................... 3 32 2.2. Analiza interesów ...................................................................................... 337 2.3. Sformułowanie celu negocjacji ................................................................ 339 2.4. Katalog kwestii negocjacyjnych .............................................................. 347 2.5. Styl negocjacji ............................................................................................. 349 2.6. Wybór miejsca negocjacji i sposobu organizacji przestrzeni .............. 357 3. Negocjacje właściwe – dyskusja ........................................................................... 3 63 4. Pokerowe ujęcie negocjacji – próba sił i skuteczny przetarg ........................... 366 5. Negocjacje oparte na zasadach, rzeczowe (problemowe) ................................ 3 75 6. Wybrane strategie przekształcające .................................................................... 3 81 7. Zakończenie negocjacji .......................................................................................... 386 Bibliografia ........................................................................................................ 393 Wykaz skrótów Źródła prawa – ustawa z dnia 23 kwietnia 1963 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 93 z późn. zm.) – ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administra­ cyjnego (tekst jedn.: Dz. U. z 2000 r. Nr 90, poz. 1071 z późn. zm.) – ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilne­ go (Dz. U. Nr 43, poz. 296 z późn. zm.) – ustawa z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze (tekst jedn.: Dz. U. z 2009 r. Nr 175, poz. 1361) – ustawa z dnia 23 maja 1991 r. o rozwiązywaniu sporów zbiorowych (Dz. U. Nr 55, poz. 236 z późn. zm.) – ustawa z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszech­ nych (Dz. U. Nr 98, poz. 1070, z późn. zm.) – Gazeta Prawna – Kwartalnik Prawa Prywatnego – Monitor Polski – Monitor Prawniczy – Nowe Prawo – Orzecznictwo Sądu Najwyższego – Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywilna – Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izby Cywilnej, Pracy i Ubezpie­ czeń Społecznych – Państwo i Prawo – Prawo i Życie – Przegląd Prawa Handlowego – Przegląd Sądowy – Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Społeczny – Transformacje Prawa Prywatnego k.c. k.p.a. k.p.c. pr. up. u.r.s.z. u.u.s.p. Czasopisma GP KPP M.P. M. Praw. NP OSN OSNC OSNCP PiP PiŻ PPH PS RPEiS TPP Inne skróty AAA ADR ICC UNCITRAL – The United Nations Commission on International Trade Law – American Arbitration Association – Alternative Dispute Resolution – International Chamber of Commerce Wstęp Negocjacje są techniką stosowaną w wielu zawodach. Negocjują politycy, dyplomaci, przedstawiciele związków zawodowych, psycholodzy z terrorystami, handlowcy. Negocjują pracodawcy z pracownikami i rodzice z dziećmi. Ponieważ negocjacje są zjawiskiem tak powszechnym, twierdzenie, że prawnicy w ramach wykonywania swoich zawodów nie negocjują, jest po prostu absurdalne. Intere­ sujące jest to, kiedy i jak często prawnicy negocjują i w jakim stopniu ten rodzaj umiejętności przekłada się na ich efektywność zawodową. Prawo cywilne, ze względu na szeroki zakres autonomii stron w ramach sto­ sunków prawnych, jest powodem, dla którego właśnie w tej dziedzinie prawnicy, obok tradycyjnych kompetencji, muszą posiadać umiejętność negocjacji. Negocjacje są podstawowym sposobem zawierania umów. Z drugiej strony tylko prawnicy wiedzą, jakie są ograniczenia podmiotowe i przedmiotowe mające wpływ na zakres i przebieg negocjacji w konkretnych sprawach. Możliwości swobodnego kształtowania stosunku cywilnoprawnego, jakie strony i ich pełnomocnicy mają w kontekście negocjacji w sprawach cywilnych, mają dwojakie konsekwencje. Z jednej strony sprawny prawnik-negocjator, łącząc wiedzę z obu dziedzin, jest w stanie doprowadzić do zawarcia trwałego porozu­ mienia pozwalającego na realizację wszystkich istotnych interesów stron, zarów­ no w kwestiach prawnych, jak i pozaprawnych. Oznacza to, że osiągnie więcej niż prawnik, który ograniczy swoje działania do doradztwa w sferze prawa lub będzie dążył do rozstrzygnięcia sporu na drodze sądowej. Jednak to, czy i w jakim stop­ niu pełnomocnicy stron wykorzystają możliwości tego trybu zależy od ich wiedzy i umiejętności. W efekcie właśnie w sferze prawa cywilnego w największym stopniu to, co i jak negocjujący myślą o negocjacjach, ma niebagatelne znaczenie dla rezulta­ tu ich pracy i związanej z nią sytuacji ich klientów. W kwestii umiejętności negocjowania ukształtowały się trzy grupy przeko­ nań. Po pierwsze popularny jest pogląd, że umiejętność negocjacji jest kwestią wro­ dzonego talentu niezależnego ani od wiedzy, ani od wykształcenia. Przeciwnicy są zdania, że po przejściu treningu umiejętności negocjacyjnych każdy jest w stanie osiągnąć pożądany poziom kompetencji. Ten ostatni pogląd opiera się na założeniu, że potrzebne w tej sferze są zarówno predyspozycje osobowościowe, jak i wykształ­ cenie, czyli wiedza i umiejętność stosowania technik. Celem niniejszej publikacji nie jest angażowanie się w tę dyskusję, ale przedstawienie poglądów nauki i w pewnej mierze praktyki na kwestie bezpośrednio związane z negocjacjami jako trybem roz­ wiązywania sporów. 10 Wstęp Przyjęta perspektywa i związany z nią dobór treści oczywiście wynika z mo­ ich przekonań, których podstawą jest założenie o dużym zróżnicowaniu sytuacji konfliktowych i związanym z nim poziomem umiejętności, który może być przy­ czyną twierdzeń o nienaukowych źródłach kompetencji negocjacyjnych. Trudno zaprzeczyć, że jest taki poziom negocjacji, który nie wymaga większej sprawności niż przysłowiowe sprzedawanie marchwi na targu. Marchew i sprzedawca muszą wyglądać zdrowo w duchu ekologicznej poprawności. Uśmiechnięty sprzedawca, oferując towar po lekko zawyżonej cenie, po krótkim, satysfakcjonującym targu z klientem, sprzedaje go po zamierzonej cenie. Pozostaje pytanie, czy prawnicy mogą „negocjować marchew”? Teoretycznie mogą, w sytuacji prawnik–klient, a czy muszą – zależy od ich pozycji zawodowej i pozycji na rynku usług, praktycznie nie muszą jeżeli ich umiejętności zawodowe są doceniane. Zupełnie inaczej przedsta­ wia się ta kwestia w przypadku reprezentacji klienta. W tych sytuacjach źródłem skuteczności jest rzetelna „konstruktorka” – wiedza, wykraczająca daleko poza ka­ non wiedzy prawniczej i umiejętność „sprzedawania marchwi”. Pozostaje pytanie, co sprawia, że negocjowanie kwestii prawnych jest sztuką bardziej zaawansowaną niż negocjowanie samo w sobie, czyli negocjowanie wa­ runków zakupów lub sprzedaży, cen, wynagrodzeń, warunków współpracy czy porozumień międzynarodowych? Kwestię tę można wyjaśnić przynajmniej na dwa sposoby. Przede wszystkim negocjowanie kwestii prawnych wymaga zwykle uzgodnienia wszystkich merytorycznych i proceduralnych kwestii, żeby jednocze­ śnie lub później podjąć działania zmierzające do nadania porozumieniu właściwej formy prawnej. Przez pewien czas panowało przekonanie, że prawnicy powinni być wprowadzeni do negocjacji dopiero po uzgodnieniu wszelkich kwestii, aby w tzw. fazie postnegocjacyjnej zostały one zapisane w formie umowy. Zastosowa­ nie powyższej formuły obciążone jest jednak dużym prawdopodobieństwem, że w tego typu sytuacjach rozpoczynają się nowe negocjacje, tym razem pomiędzy prawnikami stron. Nasuwa się więc pytanie kiedy i jakie kwestie prawnicy negocjują lub też po­ winni negocjować? Czy standardowe podziały negocjacji, np. na handlowe, sprze­ dażowe, ze związkami zawodowymi itd. dotyczą negocjacji prowadzonych z udzia­ łem prawników? Czy negocjacje kwestii prawnych są zupełnie odrębnym typem negocjacji? Trudno zaproponować rozłączną klasyfikację opartą na jednorodnych kryteriach. Nie ma oczywiście przeszkód, aby prawnicy negocjowali wszędzie tam, gdzie jest to możliwe, jednak nie byłoby to zasadne, głównie z perspektywy prawników. Z obserwacji praktyki wynika, że prawnicy uczestniczą w negocjacjach o wysokiej wartości transakcji lub w sporach, w których strony potrzebują prawne­ go zabezpieczenia przyszłego porozumienia. Jednym z głównych powodów konstytuujących obecność prawników podczas negocjacji jest fakt, że systemy prawne, również system prawa polskiego, w okre­ ślonych sytuacjach wymagają zachowania właściwej formy lub procedury dla sku­ teczności czynności wchodzących w skład negocjacji. Oczywiście prawnicy nego­ cjują również warunki, na jakich wykonują swoje obowiązki, zarówno w ramach stosunku pracy, jak i reprezentacji czy zlecenia. Specyfika negocjacji z udziałem prawników w przedstawionym kontekście sprowadza się do stwierdzenia, że prawnicy muszą zarówno posiadać podstawowe umiejętności negocjacyjne, jak również dysponować całym szeregiem subtelnych 11 Wstęp narzędzi stosowanych w negocjacjach wieloaspektowych, ponieważ negocjacje z ich udziałem nie należą do prostych sytuacji handlowych1. Te aspekty determinu­ ją kształt i treść prezentowanej książki. Do skutecznego prowadzenia prostych, jed­ noaspektowych negocjacji wystarczy znajomość kilkunastu zasad i technik. Zostaną one przedstawione, ponieważ są stosowane również w negocjacjach złożonych. Jed­ nak praktyka negocjacji z udziałem prawników wymaga szerszej wiedzy, to znaczy przedstawienia zarówno niezbędnych narzędzi, jak i scharakteryzowania przebie­ gu procesu konfliktu i determinujących go zależności. Poza tym negocjowanie kwe­ stii prawnych oznacza, że uczestnicy będą musieli dodatkowo zmierzyć się z takimi zjawiskami, jak kradzież konfliktu czy bariery języka prawnego i prawniczego. W negocjacjach funkcjonują zasady, techniki i strategie, których stosowanie pozornie wzajemnie się wyklucza. Sama wiedza o narzędziach nie pozwala sku­ tecznie negocjować. Zasadniczym pytaniem jest – dlaczego właśnie te a nie inne na­ rzędzia powinny zostać zastosowane. Odpowiedź na nie jest kluczem – wiedzą kie­ dy, gdzie i jak podejmować konkretne działania. Techniki są wierzchołkiem góry, u podstaw której leży wiedza z wielu dziedzin i wnioski z wieloletniej praktyki negocjacji. Negocjacje są przedmiotem zainteresowań licznych gałęzi nauki – socjo­ logii, psychologii, zarządzania, a nawet matematyki (matematyczna teoria gier) czy cybernetyki. Z tego względu przedstawienie wszystkich teorii z każdej z tych dzie­ dzin w granicach jednego opracowania jest niemożliwe. Wobec obszerności tema­ tyki kryterium wyboru była użyteczność najważniejszych i najbardziej uznanych teorii dla praktyków. Większość poruszanych zagadnień można analizować w bardziej szczegóło­ wy sposób, jednak zawsze pozostaje pytanie o ich czytelność i użyteczność w kon­ tekście konkretnego procesu negocjacji. Wiele niekontynuowanych w tej książce wątków ma niebagatelne znaczenie naukowe, na przykład teoria gier. Jednak her­ metyczność matematycznego ujęcia połączona z wysokim stopniem złożoności i abstrakcji sprawia, że część dokonań osiągniętych w tej dziedzinie jest trudna do zastosowania, a przez to częściowo nieużyteczna w dynamicznym procesie nego­ cjacji. Presja czasu w sytuacji interakcyjnego oddziaływania na siebie negocjatorów sprawia, że o ile ogólne wnioski i taktyki wynikające z teorii są bardzo interesu­ jące, to sama metoda szczegółowych analiz, na przykład kompleksów reguł, nie jest możliwa do zastosowania. Książka koncentruje się na rozróżnieniu obszarów kwestii prawnych i pozaprawnych, wykazaniu jakie zasady i techniki są adekwatne w każdym z nich i dlaczego, oraz zwraca uwagę na te aspekty kultury prawnej, któ­ re warunkują (ograniczają) działania prawnika-negocjatora. Podobna perspektywę zastosowano w amerykańskim podręczniku negocjacji dla prawników autorstwa J. Folberga i D. Golanna2. W kwestii umiejętności negocjacyjnych funkcjonuje popularne przekonanie, że oprócz „twardych” umiejętności zdobywania i analizowania informacji, popraw­ nej komunikacji, skutecznej argumentacji i perswazji oraz trafnego podejmowania decyzji, kluczową rolę odgrywa wyczucie psychologiczne. Posługiwanie się termi­ nem „wyczucie” skutkuje pewną nieuchwytnością tego pojęcia. W konsekwencji 1 Por. J. Jabłońska-Bonca, Z problematyki warsztatu pracy prawników. Kompetencje komunikacyjne i negocjacyjne (w:) S.L. Stadniczeńko (red.), Prawno-psychologiczne uwarunkowania mediacji i negocjacji, Opole 2006, s. 9–10. 2 J. Folberg, D. Golann, Lawyer Negotiation. Theory, Practice, and Law, New York 2006. 12 Wstęp pojawiają się opinie, że człowiek rodzi się dobrym negocjatorem lub nie, czyli, że albo posiadamy talent wyczucia psychologicznego, albo go nie posiadamy. Źró­ dłem tej, błędnej, opinii jest brak wiedzy na temat psychologii rozwiązywania kon­ fliktów, w szczególności błędów i zaburzeń racjonalnego myślenia, które występują w specyficznej sytuacji interakcji stron ograniczonych czasem i poddanych często silnym emocjom. Kompetencję „wyczucia psychologicznego”, które zwykle naby­ wane jest w drodze refleksyjnego doświadczenia, można i należy uzupełnić wiedzą: jak i dlaczego przebiegają procesy postrzegania sytuacji i przetwarzania informacji (w tym ich zaburzenia) w konflikcie oraz jakimi motywacjami kierują się ludzie i jak one wpływają na ich zachowanie i działanie. Ten rodzaj wiedzy pozwala rów­ nież zrozumieć dlaczego w określonych typach sytuacji ludzie nie zachowują się ra­ cjonalnie, oraz że istnieją niezależne od stron przyczyny wpływające na dynamikę rozmów. Uzyskana w ten sposób perspektywa pozwala jednocześnie na unikanie własnych błędów i na nieprzypisywanie drugiej stronie odpowiedzialności za zda­ rzenia, na które nie miała ona wpływu. Każdy z negocjatorów i każdy z trenerów oprócz wiedzy i umiejętności kieruje się przekonaniami, które w istotny sposób wpływają na jego wizję i metody pracy. Autorom piszącym o negocjacjach można postawić zarzuty tego rodzaju, że posia­ dają przekonania, które wpływają na sposób prezentowania wiedzy. Ta książka za­ wiera wiele ujęć procesu negocjacji – w tym kontekście zostały one zaprezentowane w sposób obiektywny. Z drugiej strony zebrana wiedza i doświadczenie wskazują, że nie są one zawsze skuteczne w takim samym stopniu. W tym kontekście zostaje przedstawiona argumentacja odnosząca się do praktycznych możliwości wykorzy­ stania określonych propozycji i ich konsekwencji. Powyższy dualizm wynika z faktu, że w praktyce negocjatorzy nie stosują czystych, teoretycznych modeli, ale kompilacje styli, strategii i taktyk. Ich wybór w dużej mierze determinują ich przekonania, to one w istotny sposób wpływają na przewagę strategii walki lub współpracy. Wieloletnie badania nad konfliktem do­ wodzą, że jednym rozsądnym, bo pragmatycznie efektywnym, wyborem jest posta­ wa współpracy. Nie jest tak dlatego, że całemu światu nauki bliska jest wizja nego­ cjacyjnego raju kooperatywnych podmiotów. Głównym argumentem za strategiami współpracy jest kreatywność, która im towarzyszy. Niemniej takie podejście ma dwie wady: współpraca bywa czasochłonna, przynajmniej do momentu wypraco­ wania wzajemnego zaufania, oraz naraża na straty stronę, której zaufanie zostanie wykorzystane. Prezentacja różnych podejść do negocjacji ma na celu uświadomie­ nie negocjatorom, że każde z nich ma inne uwarunkowania i inne konsekwencje dla jakości porozumienia i relacji pomiędzy stronami. Ta książka, chociaż z założenia jest pozycją monograficzną, jest pisana z po­ zycji praktyka i dla praktyków. Praktyk negocjacji znajduje się w dużo trudniejszej sytuacji niż teoretyk. Zadanie teoretyka polega na systematycznym opisie i analizie właściwych teorii. Praktyk, opierając się na doświadczeniu i wiedzy, musi dodatko­ wo pokazać ich użyteczność, a wnioski przełożyć na praktyczne zasady i techniki postępowania. W efekcie nie powstanie elegancko opracowana systematyczna teo­ ria negocjacji, ale zbiór dynamicznie wykorzystywanych elementów tej teorii obra­ zowanych analizą typu case study. Adresuję tę książkę do tych, którzy nie tylko chcą wiedzieć, ale również zrozumieć. Praktyczne wytyczne są poparte przywołaniem teorii i badań ukazujących mechanizmy ich działania, tak aby było możliwe świa­ dome wykorzystywanie przedstawionych narzędzi. Wstęp 13 Ta publikacja jest wynikiem wieloletniego dualizmu mojej pracy zawodowej, która obejmuje badania teoretyczne nad prawnymi aspektami rozwiązywania in­ dywidualnych konfliktów oraz praktykę prowadzenia negocjacji, szkoleń i trenin­ gów. Wyniki analiz prawnych metod rozwiązywania sporów zostały przedstawio­ ne w różnych publikacjach, najbardziej wyczerpująco w monografii „Alternatywne a sądowe rozstrzyganie sporów sądowych”3. Praktyczne aspekty również były przedmiotem kliku artykułów, ale przede wszystkim dwóch książek: „Negocjacje z partnerami z krajów Unii Europejskiej” oraz „Nowoczesne negocjacje na rynku pracy”4. Pozycje te z oczywistych względów, w pierwszym przypadku metodo­ logicznych, w drugim – praktycznych, poruszają odrębne kwestie. W pewnych aspektach prezentowane treści były przedmiotem wcześniejszych publikacji, ale nigdy nie zostały przedstawione jako spójny i wzajemnie warunkujący się zbiór informacji. Istnieje między nimi związek tego rodzaju, że bezsprzecznie wiedza teoretyczna umożliwia swobodne rozeznanie w uwarunkowaniach zasad i technik, a opis praktyki pozwala nie tylko lepiej rozumieć niuanse badań i rozważań na­ ukowych, ale przede wszystkim przenieść prezentowane praktyki na rzeczywistość negocjacyjną. 3 A. Jakubiak-Mirończuk, Alternatywne a sądowe rozstrzyganie sporów sądowych, Warszawa 2008. 4 A. Jakubiak-Mirończuk, K. Mirończuk, Negocjacje z partnerami z krajów Unii Europejskiej, Warszawa 2003; A. Jakubiak-Mirończuk, Nowoczesne negocjacje na rynku pracy, Wrocław 2009. Rozdział 1 Negocjacje jako forma rozWiązyWaNia SporóW 1. Prawnik i negocjator – rola zawodowa i odpowiedzialność W społeczeństwach wolnego rynku i rozwijającej się demokracji umie­ jętność negocjacji, czyli zaspokajania interesów i realizacji celów w drodze kooperacji z innymi członkami społeczeństwa, staje się podstawową kompe­ tencją osobistą i zawodową. W Stanach Zjednoczonych na wydziałach prawa prowadzone są zajęcia z negocjacji, w wielu krajach Unii Europejskiej negocja­ cje i mediacje należą do programów nauczania szkół średnich. Bezpośrednim argumentem przemawiającym za koniecznością posiadania przez prawników umiejętności negocjowania jest zmiana w sposobie tworzenia i stosowania pra­ wa oraz tendencje obserwowane w życiu gospodarczym, analizowane jako czynniki wpływające na wzrost znaczenia negocjacji. Są to1: – zmiana charakteru stosunków gospodarczych – złożoność stosunków handlowych wynikająca zarówno z rozwoju gospodarczego, jak i glo­ balizacji; – wzrost znaczenia świadczenia usług i zmiany ich charakteru – rozwój wiedzy i zmiany w charakterze stosunków gospodarczych wymagają usług konsultingowych; – zmiany tradycyjnie rozumianego produktu – produkt jako „łańcuch wartości dodanych”, co oznacza, że towarzyszące okoliczności i wa­ runki sprzedaży wymagają szczegółowych ustaleń – tzn. negocjacji; – rosnąca konkurencja – ewolucja systemów prawnych, w szczególności ich liberalizacja i decentralizacja, które wymagają od podmiotów życia gospodarczego większej aktywności na rzecz realizacji własnych inte­ resów w warunkach konkurencji; – dynamiczne zmiany charakteru rynku, które wymuszają innowacyjność przedsiębiorstw również w zakresie stosunków pracy i ich zmian; 1 Por. J. Kamiński, Negocjacje w biznesie jako przedmiot zainteresowania nauk ekonomicznych, Optimum. Studia Ekonomiczne 2002, nr 4 (24), s. 97–117. 16 rozdział 1 – zróżnicowanie form organizacji przedsiębiorstw – stosowanie werty­ kalnych struktur organizacji pracy oraz różnych form współpracy i ko­ operacji dużych firm z małymi podmiotami; – wzrost znaczenia kontraktów – związany z zakresem swobody umów, a także wzrostem handlu pomiędzy pomiotami z różnych porządków normatywnych. W sferze prawa rozwój alternatywnych form rozwiązywania sporów sądowych i wprowadzanie do modeli tworzenia prawa instytucji demokracji deliberatywnej są dowodem na rozwój „kultury dialogu”, dla której właściwą formą podejmowania decyzji są dobrowolne porozumienia osiągane w drodze negocjacji2. W miejsce tradycyjnej kultury monologu opartej na pionowych strukturach komunikacji prawo–adresat, wykształca się kultura dialogu praw­ nego, funkcjonująca w strukturach demokratycznych. Decyzje władzy publicz­ nej coraz częściej są wynikiem kompromisów, współdziałania z przyszłymi adresatami norm prawnych3. Dążenie do realizacji wizji społeczeństwa aktyw­ nego wymaga przyznania jednostkom uprawnień do kształtowania stosunków prawnych, których są podmiotami. Tutaj pojawiają się pytania o obszary i gra­ nice ich realizacji w kontekście wyłącznej kompetencji państwa do regulacji ży­ cia społecznego i jego obowiązku ochrony określonych wartości. Zasadnicze różnice w zakresie rozwoju instytucji „kultury dialogu” są obserwowane po­ między różnymi gałęziami prawa. Jest oczywiste, że założenia, cele oraz war­ tości i zasady determinują kształt instytucji w ramach każdej dziedziny pra­ wa. W tym kontekście obszar prawa cywilnego w demokratycznym systemie prawnym realizującym ideę wolnego rynku w naturalny sposób jest obszarem, w którym główną formą dochodzenia do porozumień są negocjacje. Odnosząc się do charakteru rozwiązywania i rozstrzygania sporów cywil­ nych, do metod opartych na idei konsensualizmu można bez wątpienia zaliczyć te formy, które są regulowane przez kodeks cywilny i kodeks postępowania cywilnego oraz przepisy szczególne, które się do nich odwołują. Wątpliwości powstają wobec form mediacji i arbitrażu na gruncie prawa administracyjnego oraz mediacji w sprawach karnych i w sprawach nieletnich. Metody Alterna- tive Dispute Resolution (ADR) na gruncie prawa administracyjnego rozwinęły się co do zasady w obszarach działalności organów administracji, w których bezpośrednio mają one styczność ze sporami obywateli o charakterze cywil­ nym. Sposób ich funkcjonowania jest zbliżony do form uregulowanych przez prawo cywilne, co jest powodem uwzględnienia tych instytucji w tej publikacji. Charakter sporów karnych i sposoby ich rozwiązywania lub rozstrzygania są zdecydowanie odmienne, dlatego też wymagają oddzielnego opracowania4. 2 Por. J. Jabłońska-Bonca, Prawnik jako negocjator – z problematyki retoryki interpersonalnej, Stu­ dia Prawnicze 2001, nr 3–4, s. 138. 3 Por. J. Jabłońska-Bonca, Z problematyki warsztatu pracy..., s. 15–17. 4 Kwestie te są szeroko dyskutowane i analizowane w literaturze prawa karnego, por. np. S. Waltoś, Główne nurty nowelizacji procedury karnej, PiP 2003, z. 4, s. 5–19; A. Marek, Konsensual- ny model rozstrzygania spraw w procesie karnym (w:) J. Czapska, A. Gaberle, A. Światłowski, A. Zoll (red.), Zasady procesu karnego wobec wyzwań współczesności. Księga ku czci profesora Stanisława Waltosia, Warszawa 2000, s. 62–73 i literatura tam powołana; A. Rękas, Mediacja w polskim prawie karnym, Warszawa 2004; V. Konarska-Wrzosek, Postępowanie w sprawach nieletnich, PS 2000, nr 4, s. 62–69 i literatura tam powołana. 17 Negocjacje jako forma rozwiązywania sporów Na gruncie prawa polskiego funkcjonuje pełen katalog alternatywnych metod rozwiązywania i rozstrzygania sporów cywilnych. Uczestnicy sporów mają możliwość samodzielnego ich rozwiązania poprzez zawarcie umowy cywilnoprawnej oraz w ramach postępowania pojednawczego, naprawcze­ go i upadłościowego. Istnieje obowiązek podjęcia rokowań i mediacji w celu rozwiązania sporu zbiorowego oraz wezwania do rokowań w sporze konsu­ menckim. W ramach swobody kontraktowej co do zasady nie ma przeszkód do podjęcia mediacji konwencjonalnej przed wszczęciem postępowania sądowego oraz w jego ramach, na wniosek stron lub na skutek skierowania sądu. Stro­ ny postępowania cywilnego, korzystając z ochrony wymiaru sprawiedliwości, mogą zarówno podjąć rokowania w celu zawarcia ugody sądowej, jak również uczestniczyć w mediacji w celu zawarcia porozumienia mediacyjnego. Media­ cja sporów o charakterze cywilnym należy do form działania części organów administracji. Sądownictwo polubowne ukształtowało się głównie jako insty­ tucjonalna alternatywa wobec sądownictwa powszechnego, w obrębie sporów gospodarczych, konsumenckich oraz działalności samorządów zawodowych. Tryb ten jest wykorzystywany także do rozstrzygania sporów, które mogłyby być przedmiotem decyzji administracyjnej. Odnosząc się do przepisów kodek­ su cywilnego i kodeksu postępowania cywilnego, co do zasady strony sporów cywilnych mają możliwość korzystania kolejno z każdej formy rozwiązywania i rozstrzygania sporów. Instytucje przewidziane w przepisach szczególnych, poza procedurą rozwiązywania sporów zbiorowych, mają cechy wybranych trybów, np. obowiązek podjęcia rokowań w obrocie gospodarczym przed wniesieniem pozwu do sądu powszechnego czy postępowanie pojednawcze na gruncie kodeksu postępowania cywilnego. Przytoczone zmiany wpływają zasadniczo na sposób pełnienia roli zawo­ dowej przez prawników, a szczególności na zakres niezbędnych kompetencji. Zakres tych zmian zależy od wielu czynników – np. od zakresu i tempa zmian społecznych i prawnych czy od wykonywanego zawodu. Powiększanie kata­ logu instytucji prawnych uwzględniające wpływ stron na ich sytuację prawną, szczególnie w kontekście sporów prawnych, jest bezpośrednią przyczyną, dla której pełnomocnicy działający na rzecz trwałego porozumienia są obligowani do poszukiwania obszarów wspólnych interesów stron i rozwiązań zgodnych z prawem. Prawnicy państwa zasiadającego „przy stole rokowań” muszą wy­ kazać się odpowiednimi kompetencjami. Prawnicy muszą negocjować, ponie­ waż coraz więcej obszarów życia jest regulowanych przez prawo, ponieważ postępowanie sądowe nie jest jedyną ani najbardziej pożądaną drogą zakoń­ czenia sporu, ponieważ poszerzające się kontakty przedsiębiorców z Polski z przedsiębiorcami z innych krajów wymagają umiejętności korzystania z mię­ dzynarodowych procedur, a te opierają się na idei dialogu. Skuteczność w tak zdeterminowanej rzeczywistości wymaga zarówno zmiany postrzegania swojej roli, jak i zmian sposobu pracy. Jednym ze sposobów odpowiedzi na pytanie, w jakim stopniu możliwe jest efektywne łączenie zawodu prawnika i negocjatora, jest porównanie katalo­ gów uwarunkowań, oczekiwań i umiejętności obu zawodów. W Polsce zawód negocjatora jako odrębna profesja funkcjonuje najczęściej w kontekście tzw. ne­ gocjacji policyjnych, gdzie często ma do spełnienia specyficzną rolę, a mianowi­ 18 rozdział 1 cie przedłużenia rozmowy z terrorystą (porywaczem, samobójcą) tak długo jak to możliwe, czyli do momentu, aż odpowiednie siły będą mogły zareagować5. Słuszne są obawy sceptyków, że romantyczny scenariusz, w którym siła per­ swazji negocjatora, w tym przypadku również psychologa, skłania przestępców do oddania się w ręce wymiaru sprawiedliwości niestety nie ma zbyt dużych szans na zaistnienie w rzeczywistości. Obszarem, w którym negocjatorzy funk­ cjonują bezsprzecznie od zawsze jest prawo międzynarodowe, niemniej w tych przypadkach wykonywanie tego zawodu poprzedzone jest często długim sta­ żem w służbach dyplomatycznych i organizacjach międzynarodowych. W zakresie obrotu gospodarczego negocjatorami są najczęściej osoby za­ rządzające przedsiębiorstwami lub ich pracownicy wyznaczeni czasowo lub stale do pełnienia tego rodzaju obowiązków. Poza tym negocjacje odgrywa­ ją niebagatelną rolę w zawieraniu transakcji handlowych i są nieodzownym elementem pracy handlowców. Prawnicy najczęściej negocjują reprezentując przedsiębiorstwa oraz jeżeli podejmują czynności pojednawcze w ramach re­ prezentowania klientów w sporach prawnych. W pierwszym przypadku pra­ codawca lub zleceniodawca oczekuje, że prawnik negocjator zapewni jedno­ cześnie właściwą treść i formę porozumienia. W drugim – prawnik pełniący obowiązki adwokata lub radcy prawnego musi podjąć działania, które różnią się w pewnym stopniu od tych, które wynikają z tradycyjnie pojmowanej roli prawnika. Chociaż jednocześnie trzeba przyznać, że w tym zakresie zdania również bywają podzielone. Związki pomiędzy przyjętym teoretycznym modelem prawa a sposobem rozumienia swojej roli przez prawników dla modelu dobrych zasad i modelu należytych gwarancji, kształtują się odpowiednio jako techniczne i aksjologicz­ ne rozumienie roli prawnika6. Urzeczywistnieniem takiego ujęcia są norma­ tywne i etyczne ograniczenia pełnienia tych ról. Opowiedzenie się za konkret­ nym modelem związane jest z określonymi wymaganiami wobec prawników. Aksjologiczne ujęcie roli prawnika wiąże się z odpowiedzialnością nie tylko za przebieg procesu stosowania prawa, ale przede wszystkim za jego rezultat, a w dalszej perspektywie również za cały system i wartości, które z sobą niesie. W konsekwencji oznacza to odpowiedzialność prawników za proces stosowa­ nia prawa i za proces jego tworzenia. Na gruncie prawa polskiego ukształtował się dychotomiczny system. Z jednej strony funkcjonują rozwiązania ustawowe, z drugiej – szczególnie w ostatnim czasie – kodeksy etyki, do których odesłania znajdują się w treści aktów normatywnych. Równocześnie toczy się, w ramach samych korporacji zawodów prawniczych i nauki prawa, dyskusja na temat roli zawodowej, zakresu odpowiedzialności i podstaw aksjologicznych praw­ ników. Zachodzące w polskim prawie zmiany, zarówno oczekiwań społecznych wobec prawników, jak i w katalogu zawodów prawniczych, implikują zmia­ 5 M. Tokarz, Argumentacja. Perswazja. Manipulacja. Wykłady z teorii komunikacji, Gdańsk 2006, s. 410. 6 Por. G. Skąpska, Zawód prawnika czy rola społeczna (w:) G. Skąpska, J. Czapska, M. Kozłow­ ska, Społeczne role prawników (sędziów, prokuratorów, adwokatów), Wrocław 1989, s. 6 i n.; Z. Ziembiń­ ski, Socjologia zawodów prawniczych (w:) tenże, Socjologia prawa jako nauka prawna, Warszawa 1975, s. 103–109. 19 Negocjacje jako forma rozwiązywania sporów ny w sposobie pełnienia roli zawodowej, jak również w katalogu kompeten­ cji. Zmiana charakteru stosunków społecznych i rozwój alternatywnych metod rozwiązywania sporów stawia przed prawnikami nowe zadania – umiejętności prowadzenia negocjacji i mediacji. Pojęcie „prawnika kreatywnego”, które po­ wstało na gruncie usług świadczonych na rzecz i w ramach przedsiębiorstw korporacyjnych, odpowiada tym zmianom7. Sposób pełnienia roli prawnika kreatywnego normowany jest nie tylko na poziomie prawa powszechnie obo­ wiązującego i korporacyjnego, ale również przez standardy etyczne mediato­ rów i normy korporacyjne. W ujęciu indywidualnym przyjęcie określonego sposobu pełnienia roli zawodowej (w wymiarze aksjologicznym) jest wynikiem predyspozycji – cech osobowości, przekonań – konkretnej osoby, z ograniczeniami wynikającymi z kodeksów etyki zawodowej oraz (w wymiarze technicznym) z treści prawa. W szczególności mają tu znaczenie ustawy o wykonywaniu poszczególnych zawodów prawniczych, ale również przepisy proceduralne8. Przyjęcie mo­ delu aksjologicznego wynika z oczekiwań społecznych. Uczestnicy sporów oczekują, w szczególności od sędziów, ale również od adwokatów i radców prawnych, urzeczywistnienia ideałów sprawiedliwości, która w odczuciu społecznym często jest utożsamiana z uczciwością, rzetelnością i bezstron- nością9. Z drugiej strony podmioty zaangażowane w spór, oceniając system pra­ wa, częściowo oceniają prawników. Oznacza to, że sposób wykonywania pra­ cy przez prawników, w szczególności jakość interakcji społecznych, w których uczestniczą, rzutuje na ocenę samego prawa. Strona procesowa, która doświad­ czyła „niesprawiedliwego” (w wyżej przytoczonym znaczeniu) traktowania przez sędziego, skłonna jest przyjąć taką opinię o całym systemie prawa10. Ograniczenie rozwiązań do modelu technicznego pozostawia poza regulacją konflikt wynikający z dualizmu obowiązków: wobec prawa jako systemu (lub inaczej państwa) oraz wobec klienta11. Polski ustawodawca nakłada na adwokatów i radców prawnych obowiąz­ ki w sferze osobistej, w sferze kontaktów z klientami oraz obowiązki wobec systemu prawa. Określają je regulacje definiujące zawód, teksty przyrzeczeń oraz zakresy i przesłanki odpowiedzialności dyscyplinarnej, jak również za­ sady wpisu na listy adwokatów i radców prawnych. Użyte sformułowania są kolejnym dowodem na dychotomię modelu. Obok norm ściśle wyznaczających 7 Za: J. Jabłońska-Bonca, Prawnik a sztuka negocjacji i retoryki, Warszawa 2002, s. 13. 8 Por. E. Łojko, Role i zadania prawników w zmieniającym się społeczeństwie, Warszawa 2005, s. 114–157, 179–222 oraz J. Nonet, E. Carlin, Legal Profession (w:) Internatonal Encyclopedia of Social Sciences, za: G. Skąpska, J. Czapska, M. Kozłowska, Społeczne role prawników (sędziów, prokuratorów, adwokatów), Wrocław 1989, s. 6; T. Parsons, Szkice z teorii socjologicznej, Warszawa 1972, s. 473. 9 Za: G. Skąpska, J. Czapska, M. Kozłowska, Społeczne role prawników..., s. 6 i n. 10 Tak: M. Zubik (red.), K. Wilamowski, M. Wilczyński, T. Zahorski, Niedostatki wymiaru spra- wiedliwości, Warszawa 2001, s. 17, 19, 73. Zob. K. Pałecki, Społecznie oczekiwany wzorzec orzekania sądowego (w:) M. Borucka-Arctowa, K. Pałecki (red.), Sądy w opinii społeczeństwa polskiego, Kraków 2003, s. 153–160. Podobne wyniki – K. Hirszel, Praworządność i sprawiedliwość w opinii społecznej, Warszawa 1982, s. 2, 13–31. 11 Por. T. Parsons, Szkice z teorii socjologicznej, Warszawa 1972, s. 473–495 oraz G. Skąpska, J. Czapska, M. Kozłowska, Społeczne role prawników..., s. 11–12. rozdział 1 20 zakres i sposób podejmowanych czynności znajdują się odesłania do sprawie­ dliwości, etyki czy zasad prawa. Odwołania, na poziomie ustawowym, do zawodowych kodeksów etyki, w połączeniu z kompetencją samorządów za­ wodowych do ich tworzenia, skutkują bardzo szerokim uprawnieniem do ure­ gulowania roli zawodowej przez samorządy. Zasady etyki adwokackiej i radcowskiej wynikają z ogólnych norm etycz­ nych. W obu korporacjach ściśle obowiązują one zarówno adwokatów i rad­ ców, jak również aplikantów do tych zawodów12. Na podstawie Kodeksu Etyki Adwokackiej od członków korporacji i kandydatów wymagana jest nieskazitel­ na postawa w sprawach zawodowych, stosunkach z organizacjami i klientami oraz w życiu prywatnym. Ponadto adwokaci i radcowie powinni zachowywać szczególną ostrożność przy doborze miejsca, w którym świadczą swoje usłu­ gi, tak aby w tym samym lokalu nie była prowadzona działalność negatywnie rzutująca na zaufanie publiczne do zawodu adwokata. Sądy dyscyplinarne roz­ strzygające w sprawach dotyczących etyki zawodowej są niezawisłe i rozstrzy­ gają na podstawie swobodnej oceny wszystkich dowodów. Odpowiedzialności dyscyplinarnej podlegają zarówno radcy prawni, jak i aplikanci radcowscy za przewinienia związane z wykonywaniem zawodu oraz czyny sprzeczne ze ślu­ bowaniem radcowskim, za które grożą określone w ustawie kary13. Podobnie sąd dyscyplinarny izby adwokackiej wszczyna postępowanie w przypadku naruszenia zasad postępowania członków samorządu adwokackiego, między innymi w przypadku nieprzestrzegania dbałości o godność zawodu czy zasad etyki adwokackiej14. Normatywne uwarunkowania pełnienia roli przez prawników w sporze cywilnym nie odnoszą się do idei konsensualnego rozwiązywania sporów, poza przypadkiem sporu pomiędzy adwokatami lub radcami prawnymi15. Za­ sada ochrony interesów klientów została ujęta głównie w sposób negatoryjny poprzez gwarancję zachowania tajemnicy zawodowej i obowiązku odmowy pomocy prawnej w sytuacjach potencjalnego konfliktu interesów. Na poziomie ustawowym szczególną rangę, w poszczególnych sferach, nadano następują­ cym wartościom: 1) obowiązki adwokatów16: – obowiązki w sferze osobistej: godność oraz godność zawodowa, – obowiązki wobec klientów: pomoc prawna, sumienność, tajemnica uczciwość; zawodowa; 12 Zbiór Zasad Etyki Adwokackiej i Godności Zawodu uchwalony przez Naczelną Radę Ad­ wokacką w dniu 10 października 1998 r. (uchwała nr 2/XVIII/98) rozdział I, § 1 oraz Zasady Etyki Radcy Prawnego przyjęte uchwałą Nr 8/99 VI Krajowego Zjazdu Radców Prawnych z dnia 6 listo­ pada 1999 r., rozdział I, art. 1, 2 i 3. 13 Art. 64 i 65 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2010 r. Nr 10, poz. 65 z późn. zm.). Nr 123, poz. 1058 z późn. zm.). Prawnego – § 54. 14 Art. 80 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. – Prawo o adwokaturze (tekst jedn: Dz. U. z 2002 r. 15 Zbiór Zasad Etyki Adwokackiej i Godności Zawodu – § 38 i § 39 ust. 1; Zasady Etyki Radcy 16 Art. 1 ust. 1, art. 5, art. 65, art. 80 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. – Prawo o adwokaturze (tekst jedn.: Dz. U. z 2009 r. Nr 146, poz. 1188 z późn. zm.). 21 Negocjacje jako forma rozwiązywania sporów – obowiązki wobec systemu prawa – postępowanie niesprzeczne z prawem, kształtowanie oraz stosowanie prawa, współdziałanie w ochronie praw i wolności, kierowanie się zasadami słuszności i sprawiedliwości społecznej; 2) obowiązki radców prawnych17: – obowiązki w sferze osobistej: nieskazitelny charakter, wiedza, nie­ nadużywanie wolności słowa i pisma, godność oraz uczciwość; – obowiązki wobec klientów: ochrona prawna interesów, nieograni­ czony w czasie obowiązek tajemnicy, staranność oraz sumienność; – obowiązki wobec systemu prawa: ochrona i umacnianie porządku prawnego, zgodność postępowania z zasadami prawa i sprawiedli­ wości. W kodeksach etycznych również przyjęto model uregulowania podob­ ny do ustawowego, w którym obok norm odnoszących się bezpośrednio do pożądanego lub zakazanego zachowania znajdują się odniesienia do wartości czy ideałów. Za naczelne zasady etyki zawodów prawniczych uznano zasady: autonomii, kompetencji, uczciwości, poufności. Do rangi wartości podniesiono prestiż i godność zawodu, szacunek dla praw człowieka, wiedzę w zakresie prawa. Ideał prawnika w świetle norm kodeksów etyki to człowiek zorien­ towany na poszerzanie wiedzy i doskonalenie umiejętności, który w sposób niezawisły wykorzystuje ją w interesie klienta. Jednocześnie powinien przede wszystkim dbać o zaufanie do własnego zawodu i wymiaru sprawiedliwości. Obecne uwarunkowania pełnienia roli zawodowej prawników odpowiadają cechom procedur sądowych. Ich kontradyktoryjny charakter obliguje praw­ ników do kierowania się wartościami i zasadami umożliwiającymi skuteczne podejmowanie działań. Istotnym elementem kontroli sposobu wykonywania zawodu przez ad­ wokatów i radców prawnych jest prawo uczestników sporu do wyboru peł­ nomocnika i rezygnacji z jego pomocy. Fakt ten nie umniejsza wagi rozwiązań ustawowych ani samorządowych, ale jest dodatkowym elementem zabezpie­ czającym interesy uczestników sporu. Odmienna rola sędziego, w świetle ogra­ niczonej możliwości wyłączenia, sprawia, że normatywne uwarunkowania tej roli zawodowej mają bardziej doniosłe znaczenie. Odmienny charakter mają też ograniczenia, które ze względów arbitralności decyzji sędziowskich mają charakter ustawowy. Sposób, w jaki swoją rolę zawodową pełnią sędziowie, ma wpływ na ogólną ocenę wymiaru sprawiedliwości. Poza ograniczeniami proceduralnymi, wyznaczającymi ramy przebiegu sądowego rozstrzygania sporu, istotną rolę odgrywają czynniki wpływające na postępowanie sędziego, a przede wszystkim na motywy podejmowanych przez niego działań. Ten oczywisty aspekt jest szczególnie istotny ze względu na rolę, jaką prawodawca przewidział dla sędziego: „Zadania z zakresu wymia­ ru sprawiedliwości wykonują sędziowie”18. W odniesieniu do opisanych celów prawa należy przyjąć, że w ramach wymiaru sprawiedliwości za ich realizację 17 Art. 2, art. 3, art. 11, art. 24 ust. 1 pkt 5, art. 27 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2010 r. Nr 10, poz. 65 z późn. zm.). 18 § 1 art. 2 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. Nr 98, poz. 1070, z późn. zm.). rozdział 1 22 odpowiadają sędziowie. Praca sędziego, podlegająca rygorom proceduralnym, podlega również ocenie w ramach nadzoru nad działalnością administracyjną sądów. W tym zakresie czynniki te można podzielić na dwie grupy: – określone pozytywnie – kryteria oceny kwalifikacji i przydatności ase­ sora sądowego na stanowisko sędziego sądu rejonowego oraz sędzie­ go kandydującego na stanowiska sędziego sądu okręgowego i apela­ cyjnego; – określone negatywnie – zachowania zagrożone odpowiedzialnością dyscyplinarną lub służbową. Oczywiście czynniki te w żaden sposób nie mogą kolidować z niezawisło­ ścią sędziowską. Z drugiej strony logiczne jest, że ustawodawca, powierzając sę­ dziom wykonywanie wymiaru sprawiedliwości, przewidział narzędzia ochro­ ny jego prawidłowego funkcjonowania. To, za jakie czyny sędzia odpowiada dyscyplinarnie i służbowo oraz w jaki sposób i na podstawie jakich kryteriów jest oceniany, a przede wszystkim gratyfikowany, z założenia ma wpływ na sposób wykonywania przez niego obowiązków. Podstawowe pytanie jest za­ tem następujące: czy istnieje związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy syste­ mem gratyfikacji i kar a wynikiem orzekania? Odpowiedzialność dyscyplinarna została określona w doktrynie jako od­ powiedzialność za czyny dyscyplinarnie bezprawne, czyli takie, które wpły­ wają ujemnie w stopniu większym niż znikomy na wykonywanie służby oraz na prawidłowe sprawowanie wymiaru sprawiedliwości19. Odpowiedzialność dyscyplinarna obejmuje przewinienia służbowe i przewinienia dyscyplinar­ ne20. Zakres tej odpowiedzialności wyznacza minimalny standard rozstrzyga­ nia konfliktu w ramach postępowania sądowego. Konstrukcja przewinienia służbowego opiera się na „rażącej obrazie przepisów prawa”, czyli ma przede wszystkim zapewnić wykonywanie przez sędziego obowiązków nałożonych na niego ustawowo21. To sprawia, że jest ona dodatkowym zabezpieczeniem praw uczestników postępowania. Przykładowo przewinieniem służbowym jest nieterminowe sporządzanie uzasadnień, nieformalne poprawki i uzupełnienia protokołów rozpraw, poświadczenie nieprawdy, jak również dopuszczenie do rażącej przewlekłości postępowania22. Zakres pojęcia uchybienia godności urzędu (przewinienia dyscyplinarne) jest bardziej enigmatyczny i wydaje się bardziej ukierunkowany na zachowanie prestiżu zawodu sędziego niż bezpośrednie oddziaływanie na sytuację stron. Powiązanie jej z treścią ślubowania pozwala jednak na odniesienie jej między innymi do wartości sumiennego wykonywania obowiązków, sprawiedliwości i bezstronności23. Przy założeniu, że kształt postępowania sądowego odpowia­ dałby postulatom skutecznego rozwiązywania konfliktów, taka konstrukcja odpowiedzialności dyscyplinarnej sędziów przyczyniłaby się do sprawnego funkcjonowania systemu – pod warunkiem jej sprawnego funkcjonowania. 19 Por. J.R. Kubiak, J. Kubiak, Odpowiedzialność dyscyplinarna sędziów, PS 1994, nr 4, s. 3–27. 20 Rozdział 3 u.u.s.p. 21 Art. 107 § 1 u.u.s.p. 22 Zob. J.R. Kubiak, J. Kubiak, Odpowiedzialność dyscyplinarna..., s. 14–15. 23 Art. 66 u.u.s.p. 23 Negocjacje jako forma rozwiązywania sporów Ocena pracy sędziego dokonywana jest przede wszystkim na potrzeby procedury awansu. Uchwała Krajowej Rady Sądownictwa z dnia 17 lipca 2002 r. w sprawie oceny kandydatów na stanowiska sędziowskie, przeprowadzanej przez prezesów sądów okręgowych i apelacyjnych24, szczegółowo określa, jakie dane powinna zawierać taka ocena. Jednocześnie określa kategorie, według ja­ kich sędzia jest oceniany. Z uchwały wynika, że oceniana jest głównie: – efektywność kandydata: bezwzględnie jako średnia miesięczna oraz względnie z uwzględnieniem średniej wydziału, – stabilność orzecznictwa: bezwzględnie w liczbach i procentowo z da­ nymi dla okręgu, terminowość uzasadnień. – Formułując przesłanki awansu pozytywnie, należy stwierdzić, że sędzia jest nagradzany za rozstrzygnięcie jak największej liczby spraw i wydanie orzeczenia w taki sposób i takiej treści, aby nie zostało ono uchylone przez sąd wyższej instancji, co jest wyznacznikiem efektywności sędziowskiej. Po­ nadto w sądach funkcjonuje dokument będący zaleceniem Ministerstwa Spra­ wiedliwości – Normy rocznego obciążenia wpływem spraw jednego sędziego lub referendarza w sądach powszechnych, w którym została określona liczba spraw przypadających na sędziego. Przykładowo sędzia rozstrzygający spra­ wy cywilne w I instancji może zostać obciążony 240 sprawami rocznie, co daje 20 spraw miesięcznie. W świetle tego dokumentu należy stwierdzić, łącząc przesłanki wynikające z kryteriów oceny kandydatów na stanowisko sędzie­ go z normami obciążenia, że sędzia jest przede wszystkim gratyfikowany za szybkie i skuteczne pod względem formalnym rozpatrzenie sprawy. A to ko­ liduje z proceduralnym założeniem ustawodawcy o dążeniu do polubownego rozwiązania sporu. Powyższy charakter administracyjnego oddziaływania na sędziów ma za­ pewne bezpośredni związek ze wzrastającym obciążeniem sądów, które wyni­ ka zarówno ze stale rosnącego wpływu spraw, jak i z wydłużającego się czasu oczekiwania na rozprawę oraz czasu samego postępowania25. Wydaje się, że ustawodawca, formułując przesłanki oceny pracy sędziego, zamierzał w prosty sposób przeciwdziałać powstawaniu zaległości w rozstrzyganiu. Potwierdza to wydanie przez Ministerstwo Sprawiedliwości swoistych norm obciążenia sędziów. Jednak rozwiązanie to nie przyniosło pożądanych efektów; pomimo jego funkcjonowania sytuacja nie uległa poprawie, a wręcz przeciwnie – nadal się pogarsza. Ponadto, ze względów formalnych, siła oddziaływania czynników wynikających z kryteriów oceny w ramach ścieżki zawodowej jest zdecydowa­ nie większa niż tych, które mają źródło w odpowiedzialności dyscyplinarnej, ze względu na szerszy krąg zaangażowanych podmiotów oraz częstotliwości i zakres badanych spraw. 24 Uchwała Nr 45/2002 Krajowej Rady Sądownictwa z dnia 17 lipca 2002 r. w sprawie oce­ ny kandydatów na stanowiska sędziowskie, przeprowadzanej przez prezesów sądów okręgowych i apelacyjnych (Sędz. 2002.07.17; www.krs.pl) 25 Zob. M. Zubik (red.), K. Wilamowski, M. Wilczyński, T. Zahorski, Niedostatki..., s. 35–37; oraz raport Ministerstwa Sprawiedliwości – Działalność sądów powszechnych w I półroczu 2002 r. Analiza statystyczna – www.ms.gov.pl. 24 rozdział 1 Czynności dyscyplinarne podejmuje rzecznik dyscyplinarny na żądanie Ministra Sprawiedliwości, Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego, prezesa sądu apelacyjnego lub okręgowego oraz kolegium sądu apelacyjnego lub okręgowe­ go, Krajowej Rady Sądownictwa, a także z własnej inicjatywy. Po rozpoznaniu okoliczności może on wszcząć postępowanie dyscyplinarne lub odmówić jego wszczęcia. Przedmiotem postępowania jest jedno przewinienie; jeżeli w trakcie rozpoznawania sprawy ujawnione zostanie inne przewinienie, co do zasady wszczyna się odrębne postępowanie. Według opinii zebranych przez Instytut Badań Publicznych system odpowiedzialności dyscyplinarnej sędziów jest wy­ soce nieefektywny, wręcz sparaliżowany. Zarówno sędziowie, jak i rzecznik dyscyplinarny należą do tego samego środowiska, co osoba będąca podmiotem tego postępowania. Wskutek tego dochodzi do zjawiska „oblężonej twierdzy”, co stoi w sprzeczności z celem postępowania26. Czynności związane z opiniowaniem i oceną pracy sędziego są podejmo­ wane przez sędziów wizytatorów, sędziów konsultantów, prezesów sądów lub sędziów przez nich wyznaczonych. Ocenie jest poddawana praca sędziego w szerokim zakresie. W przypadku asesora sądowego jest to cały okres pracy, sędziego sądu rejonowego i okręgowego – 2 lata. O ile w ramach pracy zawo­ dowej sędzia może nigdy nie zostać poddany postępowaniu dyscyplinarnemu, o tyle nie ma takiej możliwości, aby nie był oceniany z zastosowaniem kry­ teriów wydajności i stabilności orzecznictwa oraz terminowości sporządzania uzasadnień. Dodatkowo negatywne skutki w kształtowaniu postawy sędziów, połą­ czone z przyjętym w modelu materialnoprawnym sposobem stosowania pra­ wa, polegającym głównie na subsumcji stanu faktycznego i stanu prawnego, prowadzą do przyjęcia ograniczonego rozumienia pojęcia wykonywania wy­ miaru sprawiedliwości. Nieracjonalne jest oczekiwanie, że sędzia, którego celem jest stwierdzenie naruszenia lub braku naruszenia przepisów prawa, obarczony wieloma obowiązkami natury pomocniczej wobec działalności ju­ rysdykcyjnej27, motywowany do rozstrzygnięcia jak największej liczby spraw w jak najkrótszym czasie, będzie dążył do polubownego rozwiązania sporu lub dbał o rozwiązanie satysfakcjonujące strony w jak największym stopniu. Ustawodawca, wyznaczając granice normatywne, osiągnął dość chaotycz­ ny system uwarunkowań. Kodeksy etyk zawodowych w dużej mierze powta­ rzają sformułowania ustawowe. Pozostałe wartości są określane w sposób, który jest dowodem, że ich celem, przynajmniej równorzędnym do ochrony interesu klienta, jest ochrona interesu zawodowego. Niepokojący jest brak ja­ snej i jednoznacznej korelacji pionowej pomiędzy wartościami wyrażonymi w procedurze cywilnej, ustawach o wykonywaniu zawodów i kodeksach etyk zawodowych oraz korelacji poziomej pomiędzy ustawami i kodeksami etyki poszczególnych zawodów. 26 Zgodne opinie: M. Zubika, S. Podemskiego, S. Rymara, A. Siemiaszko, F. Zedlera (w:) A. Zieliński, M. Zubik (red.), Przyszłość polskiego wymiaru sprawiedliwości, Warszawa 2002, s. 33, 41, 91, 111, 124–125, 163. 27 Zob. M. Jędrzejewska, Możliwości i zakres ograniczenia obowiązków sędziego, PS 1995, nr 1, s. 30–31; M. Smoczyński, Z badań nad zawodem sędziego, Zeszyty Naukowe Instytutu Badania Pra­ wa Sądowego 1983, z. 16, s. 200–210. 25 Negocjacje jako forma rozwiązywania sporów Odmienny charakter mediacji, w tym fakt, że jest to tryb alternatywny wobec sądowego rozstrzygania sporów, stał się przyczyną analiz możliwości pełnienia roli mediatora przez prawników. W tym aspekcie istotna jest kwe­ stia ich umiejętności komunikacji i kierowania procesem dochodzenia do po­ rozumienia. Biorąc pod uwagę dwa główne sposoby prowadzenia mediacji: ewaluatywny i facylitacyjny, sposób pracy prawnika predysponuje go do pro­ wadzenia mediacji ewaluatywnej. Ten rodzaj mediacji opiera się na założeniu, że mediator ma prawo i obowiązek ocenić sytuację, znaleźć rozwiązanie, a na­ stępnie skłonić strony do przyjęcia go28. W ramach sądownictwa polubownego prawnicy pełnią zamienne role. W arbitrażu eksperckim, narażonym na zanie­ dbania proceduralne, ich zakres odpowiada roli ekspertów prawnych. W USA dużą rolę, nie tylko w ramach mini trial i summary jury trial, odgrywają sędzio­ wie w stanie spoczynku. Tradycyjne postrzeganie roli prawnika uniemożliwia prowadzenie do­ brych negocjacji. Jeżeli prawnik – negocjator nie przyjmie na siebie odpowie­ dzialności za proces negocjacji, wypracowanie relacji i realizację porozumienia, a jedynie ograniczy się do zapewnienia właściwej formy podejmowanych czyn­ ności prawnych, to będzie po prostu prawnikiem, a nie negocjatorem. Zmiana tej perspektywy jest dla prawników trudna, ponieważ wymaga zmiany sposobu pracy, często swoistego przełączania się. Oznacza również rezygnację z postaw arbitralności oraz biernego eksperctwa. Inaczej prawnik ograniczający się w negocjacjach do służenia pomocą prawną zobowiązany jest do odpowiedzi na pytania, wskazywania klientowi kwestii, których realiza­ cja jest niezgodna z prawem oraz przygotowania propozycji właściwej formy porozumienia. W naturalny sposób przekłada się to na konieczność zdecydo­ wanego i rzeczowego prezentowania opinii prawych. Jeżeli ten typ zachowań zostanie przeniesiony na stricte „negocjacyjne” działania, to doprowadzi to do fiaska negocjacji – zerwania rozmów lub, w przypadku, gdy druga strona jest sprawnym negocjatorem, do przejęcia kontroli nad sytuacją. Inna też jest sytuacja prawnika – negocjatora stale reprezentującego firmę. W takim przypadku jego aktywność w trakcie negocjacji powinna wpisywać się w strategię negocjacyjną firmy29. Przede wszystkim negocjacje są jednym z działań tego podmiotu na rynku, co wiąże się z faktem, że za ich pomocą osiągane są nie tylko cele doraźne, ale również cele strategiczne, zarówno na płaszczyźnie, która jest przedmiotem negocjacji (np. pozyskiwanie nowych rynków zbytu, budowanie sieci klientów współpracujących), ale również w in­ nych obszarach, takich jak budowanie marki czy wizerunku. W tym kontekście prawnik – negocjator musi, nie tylko na etapie rozmów, ale także przygotowa­ nia, podjąć działania pozwalające na osiągnięcie wszystkich celów. Sytuacyjne postrzeganie negocjacji jest jednym z podstawowych błędów negocjacyjnych. Częstym powodem takiego podejścia jest fakt, że sama sytu­ acja pojedynczych negocjacji bywa złożona, do tego uwzględnienie kolejnych czynników ogranicza ją i może często prowadzić do konfliktu celów doraźnych 28 Zob. T. Ereciński, J. Gudowski, M. Jędrzejewska, Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, Warszawa 2006, s. 408–409. 29 D. Ertel, Negocjacje jako źródło przewagi konkurencyjnej (w:) Negocjacje i rozwiązywanie konflik- tów, Harvard Business Review 2005, s. 105–107. 26 rozdział 1 i długofalowych. W dużym uproszczeniu, potocznie przedstawia to dylemat, czy lepiej uzyskać 1000 złotych dziś, czy 10.000 złotych za rok. Przyjęcie per­ spektywy holistycznej oprócz dodatkowych umiejętności negocjacyjnych wy­ maga od prawnika stałej współpracy z innymi negocjatorami, a także z kie­ rownictwem firmy. Utrwalony stereotyp hermetycznego charakteru pracy prawników, postrzeganych jako „samotni jeźdźcy”, jest barierą zarówno dla negocjujących prawników, jak i współpracujących z nimi negocjatorów o in­ nych specjalnościach. W nowoczesnym modelu zarządzania firmami sukces jest wynikiem działań „wielu wspaniałych”, a nie „samotnych jeźdźców”. Ne­ gocjacje można wspierać i koordynować jak każdą funkcję menedżerską30, co można zilustrować następującym przykładem31: Jeden z meksykańskich banków Grupo Financiero Serfin w 1994 r. odnoto­ wał spadek ściągalności długów w związku z kryzysem walutowym. Nego­ cjatorzy przeprowadzali negocjacje w typowy sposób, uzgadniając z każdym dłużnikiem ustępstwa w kwestii kwoty, terminu i warunków spłaty. Głównym środkiem nacisku na dłużników była groźba użycia kroków prawnych. Istotna jest uwaga, że wynikiem negocjacji windykacyjnych nie jest zgoda dłużnika na spłatę zadłużenia, ale faktyczny wpływ środków na konto banku. Historia zmiany strategii działania banku nie jest istotna dla zobrazowa­ nia mechanizmu poprawy wyników poprzez zmianę stylu pracy negocjatorów. Pierwszym etapem zmiany było potraktowanie braku wyników negocjacji win­ dykacyjnych nie jako problemu każdego z negocjatorów, ale jako ogólnego pro­ blemu działu windykacji, a dotychczas indywidualnie traktowany
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Negocjacje dla prawników. Prawo cywilne
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: