Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00051 003553 12433293 na godz. na dobę w sumie
Niebezpieczne związki. Macierzyństwo, ojcostwo i polityka - ebook/pdf
Niebezpieczne związki. Macierzyństwo, ojcostwo i polityka - ebook/pdf
Autor: , Liczba stron: 389
Wydawca: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3235-1717-7 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> dokument, literatura faktu, reportaże >> polityka
Porównaj ceny (książka, ebook (-15%), audiobook).
Książka skupia się na kluczowych aspektach upolitycznienia rodzicielstwa. W poszczególnych tekstach poddano analizie charakter tego zjawiska, jego źródła, konteksty i lokalną specyfikę w Polsce i w Rosji, a także wpływ, jaki na wykonywanie rodzicielstwa mają procesy globalne, takie jak neoliberalizacja i migracja. Autorki i autorzy krytycznie analizują poszczególne obszary polityki społecznej, pokazując, w jaki sposób jest ona kształtowana przez państwo, Kościół katolicki czy ruchy społeczne, uwidaczniając przyczyny oraz skutki ścierania się różnych dyskursów i ideologii dotyczących rodzicielstwa, opieki i obywatelstwa w przestrzeni publicznej oraz polityce społecznej w Polsce. Macierzyństwo, a także choć w mniejszym stopniu ojcostwo trafiły ostatnio do głównego nurtu debaty publicznej. Politycy i eksperci mówią o katastrofie demograficznej, rządzący próbują zachęcić Polki i Polaków do posiadania dzieci, m.in. wydłużając urlop macierzyński, podczas gdy rodzice, zwłaszcza matki, coraz częściej protestują, żądając realnego wsparcia państwa. Teksty zebrane w tym tomie pozwalają lepiej zrozumieć te zmiany. Pokazują, że to, co często uważa się za prywatne, np. decyzje o posiadaniu dzieci, sposoby organizowania opieki czy jej podział w rodzinie, jest w istocie polityczne, zależy m.in. od polityki państwa, zbiorowych wyobrażeń dotyczących tego, co to znaczy być dobrą matką bądź dobrym ojcem, obowiązujących wzorców obywatelstwa i modeli ekonomicznych, a także działań samych rodziców.
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Renata E. Hryciuk, Elżbieta Korolczuk Konteksty upolitycznienia macierzyństwa i ojcostwa we współczesnej Polsce Myślę, że czas już nastał, aby zakończyć rozmowy ze stroną rządową […], trzeba zacząć się szykować do potężnego protestu, który uzmysłowi temu towarzystwu wzajemnej ado- racji, że to rodzice mają największe prawa decydowania i nikt tego prawa nie może ich pozbawiać i ograniczać. Zbieramy więc siły i środki na kolejny protest. Nie możemy pozwolić, aby kolejna grupa lobbystów okazała się silniejsza niż 100 tys. rodzin z nie- pełnosprawnymi dziećmi!!! (Forum Rodzin Osób Niepełnosprawnych Rodziny ON)1. Powyższy cytat pochodzi z dyskusji na profilu społecznościowym jednej z orga- nizacji zrzeszających rodziców osób niepełnosprawnych biorących udział w przy- gotowaniu protestów wiosną 2014 r. w Warszawie. Protesty te sprawiły, że problem polityki społecznej państwa dotyczącej osób z niepełnosprawnością trafił wreszcie na pierwsze strony gazet. Stało się tak głównie z  powodu radykalnych działań podjętych przez protestujących: w marcu 2014 r. grupa matek z dziećmi zaczęła długotrwałą okupację pomieszczeń Sejmu, pod budynkiem parlamentu zaś zorga- nizowano miasteczko namiotowe opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, w którym odbył się m.in. protest głodowy (por. Kubicki w tym tomie). Ów protest to jedna z wielu mobilizacji rodziców, jakie pojawiły się w Polsce w ostatnich la- tach. Inne to: zainicjowany w 2008 r. sprzeciw wobec reformy edukacji pod ha- słem „Ratuj maluchy!”; masowa mobilizacja kobiet w ciąży, które nie skorzysta- łyby z wydłużenia urlopu macierzyńskiego w 2013 r. (Matki I Kwartału), czy ruch ojców, dążących do zmian w kwestii opieki nad dziećmi po rozwodzie (np. kon- federacja stowarzyszeń ojcowskich w Polsce Dzielny Tata). Są one reakcją na kon- kretne zmiany w  polityce społecznej lub ich brak oraz próbą zwrócenia uwagi opinii publicznej na problemy, które rzadko stanowią przedmiot publicznej de- baty, np. sytuację ekonomiczną rodzin osób niepełnosprawnych czy podział opie- ki nad dziećmi po rozwodzie. Ruchy rodzicielskie są dobitną ilustracją znanego 1 Cytat pochodzi z profilu organizacji na Facebooku: www.facebook.com/pages/Forum- -Rodzin-Osób-Niepełnosprawnych-Rodziny-ON/105429839513829 , dostęp 4.08.2014. 12 Renata E. Hryciuk, Elżbieta Korolczuk stwierdzenia, że „prywatne jest polityczne”. Na ich przykładzie można zaobser- wować, jak polityka państwa i debata publiczna wpływają na praktyki rodziciel- skie, ale też jak prywatna tożsamość matek lub ojców może stać się podstawą do budowania tożsamości kolektywnej i punktem wyjścia do wspólnego działania w przestrzeni publicznej (por. Wojnicka 2013). Wymienione przypadki mobilizacji rodziców stały się dla nas jednym ze źró- deł inspiracji do refleksji nad powiązaniami między szeroko rozumianą polity- ką a  rodzicielstwem. Efektem jest niniejszy tom poświęcony różnym aspektom upolitycznienia macierzyństwa i ojcostwa we współczesnej Polsce. Upolitycznie- nie rozumiemy jako złożony proces, w ramach którego polityka instytucjonalna wpływa na obszary do niej bezpośrednio nienależące (w tym przypadku na ro- dzicielstwo), obywatele i obywatelki zaś wprowadzają do sfery publicznej wiele zagadnień, doświadczeń i tożsamości kojarzonych ze sferą prywatną (tu: macie- rzyńskich i  ojcowskich). Proces ten odbywa się na przecięciu tego, co publicz- ne i prywatne, tego, co lokalne i globalne. Taka perspektywa pozwala pokazać, że decyzje prokreacyjne, sposób wykonywania macierzyństwa i  ojcostwa2 oraz wzorce rodzicielskie nie są jedynie kwestią prywatnych wyborów – ulegają one przekształceniom pod wpływem koniunktur politycznych, zmian w prawie i domi- nujących ideologiach. Jednocześnie rodzice na poziomie indywidualnym i kolek- tywnym upolityczniają swoją tożsamość i role społeczne, posługując się dyskursem praw człowieka, dziecka czy obywatela, żądając zmian w polityce społecznej bądź sprzeciwiając się takim zmianom. Procesy te zachodzą w określonym momencie historycznym i kontekście kulturowo-społecznym, gdy na praktyki rodzicielskie wpływają hegemoniczne ideologie dotyczące rodzicielstwa, płci i  seksualności, znajdujące swoje odzwierciedlenie w debacie publicznej – w polskim kontekście przyjmują one różną formę: od konserwatywnych wizji katolickiej, tradycyjnej ro- dziny po (post)modernistyczne nowe formy życia rodzinnego, z wszechobecnym dyskursem eksperckim przyjmującym często formę poppsychologii. Zarazem na kontekst lokalny wpływają procesy o charakterze globalnym, takie jak migracja czy neoliberalizacja rozumiana jako wycofanie się państwa ze sfery opieki i uza- leżnienie praw obywatelskich od ekonomicznej wartości jednostki. Książka poświęcona jest kluczowym, naszym zdaniem, aspektom upolitycz- nienia rodzicielstwa we współczesnej Polsce, w tym przede wszystkim politykom państwa i oddolnym mobilizacjom współczesnych matek i ojców, a także hegemo- nicznym ideologiom rodzicielstwa i płci oraz procesom globalnym, które kształ- tują zarówno debatę publiczną, jak i rozwiązania instytucjonalne. Poszczególne teksty poddają analizie: 2 Pojęcie „wykonywania macierzyństwa” wprowadziłyśmy w  tomie Pożegnanie z  Matką Polką? (2012). Odnosi się ono do sfery praktyki i stanowi spolszczenie pojęcia mothering. Konteksty upolitycznienia macierzyństwa i ojcostwa we współczesnej Polsce 13 − charakter procesów upolityczniania macierzyństwa i ojcostwa we współczesnej Polsce oraz ich źródła, konteksty i specyfikę (także w perspektywie porównaw- czej – Rosja); − dyskursy i ideologie dotyczące rodzicielstwa i opieki, które ścierają się w prze- strzeni publicznej oraz politykach publicznych w Polsce, a także wpływ, jaki na wykonywanie rodzicielstwa mają procesy globalne, takie jak neoliberalizacja i prywatyzacja opieki czy migracja; − to, w jaki sposób polityki publiczne są kształtowane przez poszczególnych akto- rów społecznych, np. państwo, Kościół katolicki czy ruchy społeczne; − strategie, do których w procesie upolityczniania macierzyństwa i ojcostwa się- gają instytucje i ruchy oddolne, oraz efekty ich działań. Inspiracje teoretyczne i stan badań Podstawową kategorią organizującą jest dla nas rodzicielstwo, a nie rodzina, która jest zmiennym historycznie konstruktem kulturowym. Jak trafnie podsumo- wała feministyczna badaczka Jane Flax: Bardzo trudno jest analizować rodzinę. W żadnej innej sferze naszej egzystencji ideolo- gie, uczucia, wyobrażenia, pragnienia i rzeczywistość nie są w tak kompleksowy sposób powiązane. W rzeczywistości Rodzina nie istnieje. [Rodzina to] splot relacji społecznych przybierający formę pozornie stabilnych struktur; reifikacja tych struktur prowadzi do abstrakcyjnej całości, którą nazywamy rodziną (1982, s. 223; por. Collier, Rosaldo, Yanagisako 2007). Diagnoza ta wydaje się tym bardziej trafna, że w praktyce współczesne ro- dzinne relacje społeczne mogą tworzyć bardzo różne konfiguracje i przyjmować rozmaite formy (np. rodziny rozszerzone, nieheteroseksualne, patchworkowe) (Slany 2002; Szlendak 2011; Kwak, Bieńko 2012), a  poszczególne osoby nale- żące do rodziny mogą mieć odmienne, czasem sprzeczne, potrzeby, interesy i tożsamości (Okin 1998; Majewska 2009). Socjologia próbuje radzić sobie z tym problemem, skupiając się na „kryzysie” nuklearnej, korezydencjalnej, heterosek- sualnej rodziny, dla nas jednak bardziej inspirujące jest podejście antropologicz- ne, które pozwala spojrzeć na rodzinę jako „ideologiczną konstrukcję związaną z nowoczesnym państwem, a nie jako na konkretną instytucję przeznaczoną do spełniania uniwersalnych potrzeb ludzkich” (Collier, Rosaldo, Yanagisako 2007, s. 60). W konsekwencji w tym tomie skupiamy się nie na rodzinie jako instytucji, ale na rodzicielstwie rozumianym jako sprawowanie opieki nad potomstwem (nie- koniecznie biologicznym), czyli jako fizyczna, emocjonalna i intelektualna praca, 14 Renata E. Hryciuk, Elżbieta Korolczuk której wykonywanie jest zapośredniczone przez kulturę, uwarunkowania ekono- miczne i polityki państwa (por. Charkiewicz, Zachorowska-Mazurkiewicz 2009; Hryciuk, Korolczuk 2012). Jest to również zjawisko silnie upłciowione (gende- red), co oznacza że społeczne oczekiwania, ideały, reprezentacje i praktyki są róż- ne w przypadku kobiet, mężczyzn czy osób transgenderowych (Majewska 2009; O’Reilly 2010; Slany 2013a). W tym ujęciu rodzicielstwo nie jest więc uniwersali- zującą kategorią zamazującą różnice płci i hierarchie władzy w układach rodzin- nych, ale soczewką, która pozwala lepiej dostrzec podobieństwa i  rozbieżności w upolitycznianiu tej sfery odpowiednio dla kobiet i mężczyzn. W konsekwencji, jak wskazuje Ewa Majewska, analiza procesu upolitycznienia rodzicielstwa staje się „okazją nie tylko do namysłu nad filozoficzną konceptualizacją płci, ale rów- nież nad całokształtem relacji społecznych, w których nierówność płci jest nadal nie tylko praktyką, ale także elementem teorii” (2009, s. 13; por. Slany 2013b). Z takiego ujęcia rodzicielstwa wypływa skupienie się na opiece jako ważnej kategorii analitycznej – autorzy i autorki poszczególnych tekstów poddają analizie jej definicję, podział, opłacanie i prawo do niej, skupiając się głównie na kolektyw- nym, a nie indywidualnym wymiarze tego doświadczenia. Do kwestii opieki odnosi się również koncepcja „upolitycznionego macierzyństwa”, rozumianego jako for- ma feminizacji obywatelstwa, czyli rekonstrukcja „pojęcia obywatelstwa ujętego w język wartości kojarzonych z kobiecymi rolami karmicielek, opiekunek, obroń- czyń rodziny zarówno jako całości, jak i  poszczególnych jej członków” (Werb- ner 2007, s. 94; por. też Hryciuk 2012). Kategoria ta może się również odnosić do kwestii ojcostwa i ruchów rodzicielskich, chodzi bowiem nie tyle o to, że kobiety i mężczyźni charakteryzują się zupełnie innymi cechami, np. kobiety są opiekuń- cze, a mężczyźni waleczni, ile o „wprowadzenie nowych wartości ludzkich w obręb sfery publicznej oraz zdefiniowanie ich jako równoprawnych podstaw wspólnoty politycznej” (Werbner 2007, s. 99). Ważne jest przede wszystkim dostrzeżenie znaczenia i  dowartościowanie opieki, przy założeniu, że choć obecnie jest ona wykonywana głównie przez kobiety, to mogą i powinni angażować się w nią także mężczyźni. Dlatego też używamy kategorii „upolitycznionego rodzicielstwa”, któ- re pozwala włączyć także doświadczenia mężczyzn jako faktycznych i potencjal- nych opiekunów dzieci bądź osób zależnych. Jedną ze strategii upolityczniania macierzyństwa jest maternalizm, który stanowi dla nas ważną kategorię analityczną, a odnosi się do specyficznej wizji rozwoju społecznego odzwierciedlanej w programach i działaniach państw oraz ruchów politycznych (Plant, Klein 2012). Pojęcie to było w różnych kontekstach kulturowych i momentach historycznych różnie definiowane i oceniane. Mianem tym określano ruchy społeczne, podejście historiograficzne czy strategię poli- tyczną. Z  perspektywy feminizmu liberalnego, koncentrującego się na kwestii równości praw, maternalizm był postrzegany jako: „odmienna ideologia, która Konteksty upolitycznienia macierzyństwa i ojcostwa we współczesnej Polsce 15 dostarcza kobietom alternatywnych, mniej kontrowersyjnych podstaw do poli- tycznej mobilizacji, lub jako zestaw polityk społecznych, które skupiają się na ko- bietach i dzieciach (w przeciwieństwie do »paternalistycznych« polityk skierowa- nych do mężczyzn jako pracowników i żywicieli rodzin)” (Plant, Klein 2012, s. 5). Z jednej strony, w niektórych przypadkach maternalizm oznaczał np. zaangażo- wanie kobiet z elit w działania dobroczynne, polityka państw kolonialnych zaś była niejednokrotnie oparta na maternalistycznym dyskursie i biopolityce. Z drugiej strony, szczególnie w krajach globalnego Południa, istnieją dobrze zakorzenione tradycje politycznego mobilizowania się matek bądź szerszych grup społecznych pod sztandarami macierzyństwa, a  także powstały lokalne odmiany feminizmu o  zdecydowanie macierzyńskim charakterze (por. Craske 1999; Hryciuk 2008). W ostatnich dekadach w społeczeństwach zachodnich odnotować należy ponow- ne zainteresowanie maternalizmem jako formą postfeministycznej polityki (por. Michel 2012). Pomimo ambiwalentnego charakteru maternalizm pozostaje więc użytecznym narzędziem analitycznym w studiach nad konkretnymi przypadkami przecinania się macierzyństwa (czy szerzej rodzicielstwa) i polityki. W polskim kontekście mamy do czynienia z prywatnym maternalizmem, czyli przeniesieniem obowiązków i kosztów związanych z pracą reprodukcyjną i opieką głównie na kobiety, co stanowi odmianę familializmu, czyli systemu, w ramach którego kwestie te spychane są do sfery prywatnej (por. Szelewa w tym tomie). Chodzi tu nie tylko o konkretne decyzje (np. wydłużenie czy skrócenie urlopów macierzyńskich), ale też ideologię, która na te decyzje wpływa i je uzasadnia. Jak pokazują m.in. analizy Katarzyny Stańczak-Wiślicz i  Tatiany Busyginy-Wojtas (w tym tomie), w zależności od koniunktury politycznej państwo chętnie sięga po maternalistyczną retorykę, która jednak może przybierać bardzo zróżnicowane formy polityki społecznej. Jednocześnie możliwości upolitycznienia macierzyń- stwa przez ruchy oddolne wydają się dziś w Polsce nader ograniczone (Hryciuk 2012), co może wynikać po części z tego, że o ile polityki społeczne w okresie PRL nosiły wyraźne cechy maternalizmu politycznego (Stańczak-Wiślicz w tym tomie), o tyle w okresie po 1989 r. mamy do czynienia właśnie z familializmem, czyli działaniami państwa skierowanymi nie tyle do matek, ile do specyficznie po- jętej rodziny jako całości (Szelewa w tym tomie). Niniejszy zbiór wpisuje się w nowy nurt w studiach nad rodziną i rodziciel- stwem w naukach społecznych w Polsce (m.in. Slany 2002 i 2013a; Giza-Polesz- czuk 2005; Fuszara 2008; Olcoń-Kubicka 2009; Sikorska 2009; Mizielińska 2012; Urbańska 2014). W ramach tego nurtu badaczki i badacze przyglądają się prze- obrażeniom praktyk rodzicielskich na tle zmian społeczno-kulturowych i politycz- nych, uwzględniając kategorie płci, klasy i  seksualności. O  ile jednak prace te w istotny sposób poszerzają naszą wiedzę na temat tego, co znaczy być rodzicem we współczesnej Polsce, o tyle mniej uwagi poświęca się w nich niektórym aspektom 16 Renata E. Hryciuk, Elżbieta Korolczuk upolityczniania rodzicielstwa, np. mobilizacjom rodziców. Drugi ważny nurt ba- dań, do którego się odnosimy, dotyczy analiz polityk społecznych i ich wpływu na praktyki macierzyństwa i rodzicielstwa, głównie w kontekście zmian demograficz- nych (m.in. Saxonberg, Sirovátka 2006; Rymsza 2013; Szelewa 2013; Kotowska 2014; Lisowska w  druku). Są to zwykle prace pisane z  perspektywy socjologii, politologii i ekonomii, dotyczące różnych modeli polityki społecznej; ich autorzy i autorki skupiają się głównie na mechanizmach instytucjonalnych, opierając się na wynikach badań ilościowych. I wreszcie trzeci ważny obszar krytycznej refleksji nad upolitycznieniem rodzicielstwa to badania nad konsekwencjami neoliberali- zacji polityk społecznych i kryzysem opieki, zainicjowane w polskim kontekście przez akademiczki i aktywistki związane z Think Tankiem Feministycznym. Poka- zują one, jak „neoliberalizm w jego różnych wersjach, konserwatywnej i lewicowej, przeobraził warunki życia kobiet i mężczyzn, podmiotowości, relacje z rynkiem i  państwem, jak i  formy tych instytucji, oraz zaakcentował nowe podziały mię- dzy kobietami po dwóch stronach ekonomicznej barykady”3 (por. Charkiewicz, Zachorowska-Mazurkiewicz 2009; Maciejewska 2010). W tym nurcie krytycznych analiz wskazuje się na ideologiczne podstawy nie tylko polityk państwa, ale też teorii ekonomicznych (Zachorowska-Mazurkiewicz w tym tomie). W tekstach opublikowanych w niniejszym tomie jest omawianych wiele wąt- ków obecnych we wszystkich wymienionych wcześniej nurtach, skupiają się jed- nak one głównie na upolitycznieniu rodzicielstwa. Celem jest pokazanie powiązań pomiędzy teoriami ekonomicznymi, ideologiami płci i rodziny, polityką państwa a  indywidualnymi wyborami kobiet i  mężczyzn. Chcemy w  ten sposób uzupeł- nić lukę w  dziedzinie rodzimych nauk społecznych, w  których wciąż stosunko- wo niewiele jest publikacji o charakterze interdyscyplinarnym, uwzględniających perspektywę gender. Jednocześnie tom jest pomyślany jako głos w toczącej się obecnie, zarówno w przestrzeni publicznej, jak i w środowiskach kobiecych, deba- cie na temat polityki społecznej. Dlatego też w dalszej części tekstu prezentujemy przyczyny i konsekwencje oddolnych mobilizacji wokół rodzicielstwa w Polsce, jak również poddajemy analizie niektóre wątki debaty publicznej o polityce społecz- nej państwa oraz feministycznej debaty na temat macierzyństwa. Książka odzwierciedla nasze zainteresowania badawcze, które w  ostatnich latach obejmują m.in. ruchy społeczne związane z rodzicielstwem, nowe wymiary obywatelstwa oraz działania państwa skierowane do rodziców w Polsce i w Mek- syku4, i stanowi kontynuację analiz zamieszczonych w opublikowanym w 2012 r. 3 www.ekologiasztuka.pl/think.tank.feministyczny/articles.php?article_id=514 , dostęp 20.08.2014. Więcej o tekstach teoretycznych na stronie Think Tanku Feministycznego. 4 Badania nad ruchami rodzicielskimi prowadzimy lub prowadziłyśmy w ramach nastę- pujących projektów: Mothering for hard times? Negotiating private identities within public space: the analysis of the Single Mothers’ movement in Poland (Renata E. Hryciuk, finansowany przez Konteksty upolitycznienia macierzyństwa i ojcostwa we współczesnej Polsce 17 zbiorze pod naszą redakcją Pożegnanie z Matką Polką? Dyskursy, praktyki i repre- zentacje macierzyństwa we współczesnej Polsce. O ile jednak teksty zawarte w Po- żegnaniu… dotyczyły przede wszystkim macierzyństwa, a upolitycznienie praktyk i wzorców macierzyńskich było tylko jednym z podejmowanych wątków, o tyle ta publikacja uwzględnia także problematykę szerzej pojętego rodzicielstwa (w tym ojcostwa), koncentrując się na różnych wymiarach jego upolitycznienia5. Poszcze- gólne teksty zamieszczone w tomie dotyczą różnych obszarów tematycznych, łączy je jednak skupienie na przenikaniu się sfery prywatnej i publicznej, a także otwar- cie na interdyscyplinarność, perspektywa krytyczna i intersekcjonalna. Wszystkie powstały na podstawie wyników nowych badań czy analiz, których większość nie była dotychczas publikowana. Kwestia przecinania się polityki oraz praktyk, ideologii i wzorców macierzyń- stwa i ojcostwa została zaprezentowana w perspektywie historycznej, socjologicz- nej, antropologicznej, a także ekonomicznej i politologicznej. Konsekwencją tego podejścia jest różnorodność stosowanej przez autorów i autorki metodologii: od analiz polityk, ideologii kulturowych czy dyskursów, przez wyniki długotrwałych badań terenowych, aż po teksty zawierające urefleksyjnione doświadczenie bada- czy/badaczek-aktywistów/aktywistek piszących niejako z wewnątrz doświadczenia. Autorki i autorzy poszczególnych tekstów poddają krytycznej analizie różne aspek- ty polityki społecznej we współczesnej Polsce (Szelewa, Kubicki, Kojder-Demska), historyczne i ideologiczne konteksty jej konstruowania, także w perspektywie po- równawczej (Stańczak-Wiślicz i  Busygina-Wojtas), charakter debat dotyczących polityki społecznej na przykładzie in vitro (Korolczuk i Radkowska-Walkowicz), wpływ globalnych zmian społeczno-ekonomicznych, zwłaszcza procesów neolibe- ralizacji i migracji, na praktyki rodzicielskie (Zachorowska-Mazurkiewicz, Trawin- ska i Urbańska), a także konteksty społecznych mobilizacji rodziców jako obywa- teli (Kubicki, Korolczuk, Höjdestrand). Większość tekstów skupia się na sytuacji The Swedish Institute Baltic Sea Region Exchange Program – Visby Program, Uniwersytet Södertörn, Sztokholm); Institutional constraints and creative solutions: Civil society in Poland in comparative perspective (Renata E. Hryciuk, Elżbieta Korolczuk, finansowany przez The Swedish Research Council, Uniwersytet Södertörn, Sztokholm) oraz ‘We are no second-rate quality citizens’. Negotiating biological citizenship in social mobilizations around infertility issues and access to in vitro in Poland (Elżbieta Korolczuk, Foundation for Baltic and East European Studies, Uniwersytet Södertörn, Sztokholm). 5 Tej właśnie problematyce była poświęcona ogólnopolska konferencja Macierzyń- stwo i polityka – niebezpieczne związki, zorganizowana przez nas we współpracy z Instytutem Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego oraz Fundacją im. Heinricha Bölla, która odbyła się we wrześniu 2012 r. na Uniwersytecie Warszawskim. Niniejsza książka, stanowiąca pokłosie tej konferencji, została poszerzona o teksty poddające analizie politykę społeczną w Polsce (Szelewa; Kubicki) oraz aktywizm rodziców w Polsce i w Rosji (rozmowy; Höjdestrand). 18 Renata E. Hryciuk, Elżbieta Korolczuk w Polsce, zdecydowałyśmy się jednak włączyć do tomu analizy dotyczące ZSSR i współczesnej Rosji. Takie porównanie pozwala na pełniejsze zrozumienie histo- rycznych procesów upolitycznienia rodzicielstwa w kontekście transnarodowych, a ostatnio globalnych przepływów wzorców jego upolityczniania. Zgodnie z  postulatami feministycznej metodologii i  praktyki oddajemy też głos osobom zaangażowanym w  oddolne działania na rzecz rodziców. Dlatego w ostatniej części książki umieściłyśmy rozmowy z aktywistkami przeprowadzone w ramach naszych badań nad ruchami rodzicielskimi w Polsce. Wywiady te pre- zentują jedynie wycinek ruchów rodzicielskich w kraju, nie obejmują też wszyst- kich inicjatyw, które badamy (np. ruchów ojcowskich, mobilizacji osób niepłod- nych czy konserwatywnych ruchów rodzicielskich spod znaku antygender). Stało się tak po części ze względu na ograniczenia objętości tomu, a po części dlatego, że nasz projekt badawczy nie został jeszcze zakończony. Zależało nam również na tym, by pokazać inicjatywy mające dłuższą historię, konkretne osiągnięcia lub porażki, na przykładzie których można dostrzec, jak zmiany polityczne, społeczne i kulturowe wpływają na działania rodzicielskich ruchów społecznych i vice versa w dłuższym okresie. Upolitycznione rodzicielstwo – ruchy społeczne i mobilizacje oddolne Mobilizacje matek i ojców bądź osób, które pragną być rodzicami, nie są zja- wiskiem charakterystycznym tylko dla Polski i od kilku dekad stanowią przedmiot badań w  różnych kontekstach kulturowych i  politycznych (np. Molyneux 1985; Crowley 2008). Co więcej, jak pokazuje analiza szwedzkiej antropolożki Tovy Höjdestrand (w tym tomie), masowe mobilizacje rodziców pojawiają się także w krajach takich jak Rosja, w których aktywność obywatelska jest przez państwo ograniczana, a udział obywateli w tradycyjnych formach życia politycznego nie- wielki. Tak jest i w polskim kontekście, gdzie, mimo generalnie niewielkiego za- angażowania obywateli i obywatelek w tradycyjne formy politycznej aktywności, w ostatnich latach pojawiły się liczne oddolne inicjatywy rodziców (por. Hryciuk, Korolczuk 2013; Wojnicka 2013). Warto przy tym zauważyć, że aktywizm rodzi- ców nie został jak dotąd dogłębnie zbadany, być może dlatego, że niektóre grupy zaczęły działać stosunkowo niedawno, choć znaczenie może mieć też to, że wiele z tych mobilizacji ma charakter konserwatywny i antyliberalny, nie pasują więc do normatywnego ideału społeczeństwa obywatelskiego, jaki dominuje w Polsce. W  perspektywie związków między rodzicielstwem a  polityką wzrost aktyw- ności rodziców interpretujemy przede wszystkim jako reakcję na lokalny model Konteksty upolitycznienia macierzyństwa i ojcostwa we współczesnej Polsce 19 polityki społecznej, który należałoby uznać za szczątkową wersję instrumentalne- go maternalizmu. Doświadczenia ostatnich dekad wskazują, że zmiany w obrębie polityk społecznych mają zwykle charakter naskórkowy i doraźny, a choć teore- tycznie skierowane są do rodzin, przedmiotem debaty i negocjacji rzadko stają się interesy i potrzeby konkretnych grup, zarówno kobiet, jak i mężczyzn. Model ten przez badaczki tematu uznawany jest za minimalistyczny i liberalny. Jak pisze Dorota Szelewa, charakteryzuje go: specyficzny rodzaj zaniechania, brak działania i wycofanie się państwa, które uznaje sferę życia rodzinnego za domenę prywatną, względnie wspiera świadczenie usług opie- kuńczych przez podmioty prywatne działające na zasadzie rynkowej (nastawione na zysk) bądź przez organizacje trzeciego sektora. Najczęściej w takim wypadku obowiązek finansowania i świadczenia opieki spada na rodzinę (familializm), a w rezultacie na kobietę, czyli matkę (maternalizm) (w tym tomie, s. 105). Model ten wynika w dużej mierze z konserwatywnego i patriarchalnego kon- traktu płci (por. Titkow 2007), promowanego przez państwo i Kościół katolicki; w ramach tego modelu wychowywanie dzieci jest domeną kobiet i ma być orga- nizowane głównie w obrębie gospodarstwa domowego. Wzmacnia go proces pry- watyzacji opieki, przejawiający się m.in. brakiem miejsc w żłobkach i przedszko- lach oraz brakiem usług opiekuńczych dla osób niepełnosprawnych czy starszych (Charkiewicz, Zachorowska-Mazurkiewicz 2009). Postępująca prywatyzacja opieki w połączeniu z pronatalistyczną polityką wy- wołują określone skutki społeczne. Z jednej strony mamy do czynienia ze strajkiem reprodukcyjnym Polek (Hryciuk, Korolczuk 2012), z drugiej zaś ojcowie i matki, którzy mają dzieci lub chcą je mieć, coraz częściej domagają się zmiany reguł gry, czyli większej pomocy od państwa (np. dostępności żłobków czy dofinansowania in vitro) i/lub większego wpływu rodziców na tę sferę (np. na edukację, w ramach ruchu Ratuj Maluchy). W efekcie, choć mobilizacje macierzyńskie nie są w Polsce zjawiskiem nowym – już w latach 90. powstała akcja Rodzić po ludzku, w 2004 r. pojawił się zaś ogólnopolski ruch matek na rzecz przywrócenia funduszu alimen- tacyjnego (Hryciuk 2012; Hryciuk, Korolczuk 2013; por. rozmowy w tym tomie) – to w ostatnich latach obserwujemy nasilenie się tego typu inicjatyw i zmianę ich charakteru. Pierwsze skupiały się głównie na problemach i potrzebach matek, dziś obserwujemy większą aktywność różnego rodzaju grup: ojców, kobiet w ciąży, rodziców dzieci niepełnosprawnych bądź w wieku (przed)szkolnym. Zwiększyła się liczba problemów, na których skupiają się aktywiści i  aktywistki, a  sposoby upolityczniania rodzicielskich praktyk i  tożsamości są bardziej zróżnicowane, np. mobilizują się osoby należące do klasy średniej, które prezentują swoją aktyw- ność jako element społeczeństwa obywatelskiego (por. rozmowy i Höjdestrand w tym tomie). Rodzicielski lobbing zwraca uwagę władz i opinii publicznej na owe 20 Renata E. Hryciuk, Elżbieta Korolczuk problemy, zmuszając do krytycznej analizy nie tylko założeń polityk społecznych, ale też ich skutków. W tym sensie aktywizm rodziców do pewnego stopnia wypełnia lukę w procesie tworzenia polityk publicznych w Polsce, w ramach którego nawet gdy pojawiają się rozwiązania odpowiadające społecznym potrzebom, deklaracje i zapisy prawa rzadko udaje się przełożyć na codzienną praktykę. Zwraca na to uwagę np. Marek Rymsza odnośnie do polityki zatrudnienia, wskazując, że ogra- niczeniem nie jest w Polsce prawo, ale brak koordynacji działań. Zawodzi „przede wszystkim poziom wykonawczy – operacjonalizowania celów polityki społecznej oraz administrowania i zarządzania dostępnymi zasobami” (2013, s. 257). Jednocześnie mobilizacje rodziców są też elementem wojen kulturowych, czy- li sporów dotyczących wartości, stylów życia, ale też praw obywatelskich i kształtu polskiej demokracji (por. Korolczuk w tym tomie). Jak zaznaczyłyśmy we wstępie do książki Pożegnanie z Matką Polką? (2012), macierzyństwo stanowi teren spor- ny, czyli przestrzeń konfrontacji różnych wizji i ideologii życia społecznego, w tym życia rodzinnego, ról rodzicielskich i płci. Dotyczy to także ojcostwa oraz poten- cjalnego rodzicielstwa czy też prawa do zostania rodzicem, tak jak w przypadku in vitro. We współczesnej Polsce kwestie związane z rodzicielstwem stały się wręcz polem bitwy nie tylko o modele rodziny, ale też o kształt życia społecznego i de- mokracji. Działania poszczególnych aktorów społecznych, np. niektórych grup rodziców czy Kościoła katolickiego, przybierają formę krucjat na rzecz obrony „normalnej” rodziny bądź „naturalnej” reprodukcji, próbujących ustanowić hege- moniczny paradygmat „publicznej moralności” (Kulawik 2011). W tym paradyg- macie dezawuuje się prawa obywatelskie na rzecz „prawa naturalnego”, prawa indywidualne zostają podporządkowane interesom wspólnoty, demokrację zaś definiuje się jako dyktaturę większości, w której prawa niektórych mniejszości, np. seksualnych, mogą być jedynie tolerowane, a i to pod określonymi warunkami. Tendencję tę widać wyraźnie np. w działaniach środowisk przeciwstawiających się in vitro, uznających prawa osób niepłodnych do leczenia i indywidualne pragnie- nie posiadania dzieci za drugorzędne w stosunku do interesów narodu i zasad wy- znaczanych przez Kościół (Korolczuk i Radkowska-Walkowicz w tym tomie), ale też w retoryce niektórych grup rodziców przeciwstawiających się takim zjawiskom społecznym, jak rozwody czy edukacja równościowa w przedszkolach i szkołach. Warto zauważyć, że choć organizacje takie jak Fundacja Mamy i Taty, posługu- jąca się hasłem „Cała Polska chroni dzieci!”, deklarują, że działają powodowane „szczerą troską o dzień dzisiejszy i jutro swoich dzieci”6, to ich inicjatywy obejmują z reguły dość wąski zakres problemów. Grupy te koncentrują się na promowaniu konserwatywnego modelu rodziny rozumianej jako heteroseksualne małżeństwo z dziećmi i zwalczają zjawiska, które mają jej zagrażać lub „godzą w moralność 6 www.mamaitata.org.pl/o-fundacji , dostęp 20.08.2014.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Niebezpieczne związki. Macierzyństwo, ojcostwo i polityka
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: