Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00275 006122 15685474 na godz. na dobę w sumie
Niedostosowanie społeczne nieletnich. Działania, zmiana, efektywność - ebook/pdf
Niedostosowanie społeczne nieletnich. Działania, zmiana, efektywność - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 219
Wydawca: Difin Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7930-173-7 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> nauki społeczne
Porównaj ceny (książka, ebook (-8%), audiobook).

Publikacja powstała na podstawie praktycznych doświadczeń autorki, która pracuje z młodzieżą niedostosowaną społecznie jako psycholog. Książka będzie bardzo przydatna dla pedagogów praktyków, dla studentów pedagogiki, ponieważ podejmuje nowe zagadnienia dotyczące analizy efektywności procesu resocjalizacji, wskazuje możliwości nowatorskich rozwiązań.


dr hab. Mieczysław Ciosek, prof. UG, kierownik Zakładu Psychologii Penitencjarnej i Resocjalizacji Instytutu Psychologii UG:

Zjawisko przestępczości nieletnich jest przedmiotem żywego zainteresowania wielu różnych dyscyplin naukowych. Ich przedstawiciele ponawiają wciąż próby odkrycia mechanizmów powstawania tego fenomenu, jego profilaktyki i skutecznych metod resocjalizacji. Taką udaną próbę podjęła również dr Justyna Siemionow w swojej bardzo interesującej i znaczącej pracy, poświęconej metodom resocjalizacji i psychoterapii młodzieży społecznie nieprzystosowanej. Książka dr Justyny Siemionow cechuje się nie tylko bogactwem treści i rzetelnym przeglądem literatury przedmiotu, ale także wysoką wartością aplikacyjną, bo Autorka wskazuje na skuteczne sposoby wywierania wpływu na nieletnich i osiągania społecznie pożądanych zmian w ich zachowaniu i osobowości. Gorąco polecam książkę dr Justyny Siemionow Wszystkim PT Czytelnikom, którzy, ze względu na podjęte studia albo wykonywaną pracę, są zainteresowani problematyką patologii społecznej i resocjalizacji.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Justyna Siemionow dzia³ania, zmiana, efektywnoœæ DOSTOSOWANIE SPO£ECZNE NIELETNICH: Recenzent: dr hab. Mieczysław Ciosek, prof. Uniwersytetu Gdańskiego Redaktor prowadzący: Bożena Kućmierowska Publikacja dofinansowana przez Uniwersytet Gdański Copyright © Difin SA Warszawa 2011 Wszelkie prawa zastrzeżone. Kopiowanie, przedrukowywanie i rozpowszechnianie całości lub fragmentów niniejszej pracy bez zgody wydawcy zabronione. ISBN 978-83-7930-173-7 Printed in Poland Difin SA 00-768 Warszawa ul. F. Kostrzewskiego 1 tel. 22 851 45 61, 22 851 45 62 fax 22 841 98 91 Wydanie pierwsze Stron: 218 Skład i łamanie: Jolanta Szaniawska Druk i oprawa: Fabryka Druku, Warszawa Spis treści Wprowadzenie .......................................................................................... 13 Rozdział 1 Geneza i struktura obrazu samego siebie .......................................... 17 1.1. Definicje i elementy składowe obrazu samego siebie .............. 18 1.2. Kształtowanie się obrazu samego siebie i samooceny .............. 22 1.2.1. Okres niemowlęcy i poniemowlęcy .......................................... 22 1.2.2. Wiek przedszkolny ................................................................ 27 1.2.3. Młodszy wiek szkolny ............................................................ 29 1.2.4. Wiek dorastania ................................................................... 31 1.3. Definicja obrazu samego siebie oraz samooceny przyjęta w pracy ........................................................................ 33 1.4. Funkcje i podstawowe składniki samowiedzy .......................... 34 1.4.1. Sądy opisowe. Samoopis ........................................................ 36 1.4.2. Samooceny .......................................................................... 36 1.4.3. Standardy osobiste ............................................................... 37 1.4.4. Reguły w procesie tworzenia samowiedzy ................................ 38 Podsumowanie .................................................................................. 40 6 NIeDOStOSOWANIe SPOłeCzNe NIeletNICh Rozdział 2 Regulacyjna funkcja obrazu własnej osoby w świetle teorii oraz badań .................................................................................. 41 2.1. Rola i znaczenie obrazu samego siebie w nurcie psychologii poznawczej .............................................................. 41 2.2. Geneza poznawczego podejścia do osobowości: teorie W. Mischela i A. Bandury ................................................. 43 2.2.1. teoria społeczno-poznawczego uczenia się W. Mischela .......................................................................... 43 2.2.2. teoria społeczno-poznawcza A. Bandury .................................. 44 2.3. Schematy poznawcze jako struktury porządkujące wiedzę o ‘ja’ ................................................................................ 45 2.4. Koncepcja własnego ‘ja’ w ujęciu J. Reykowskiego .................. 46 2.5. Regulacyjna funkcja ‘ja’ w ujęciu C.R. Rogersa ........................ 48 2.6. Stałość obrazu własnej osoby i jego funkcja integracyjna ............................................................................... 49 2.7. Samoregulacja – procesy regulacji wewnętrznej ...................... 51 2.8. Warunki zmiany obrazu siebie .................................................. 52 Podsumowanie .................................................................................. 53 Rozdział 3 Przegląd badań z zakresu samooceny oraz obrazu i struktury ‘ja’ ....................................................................................... 54 3.1. znaczenie samooceny przy podejmowaniu decyzji w wyborze konkretnego działania ............................................. 55 3.2. Rozbieżność ‘ja realne–ja idealne’ a przystosowanie człowieka .................................................................................... 56 3.3. zmiana samooceny w trakcie terapii osób uzależnionych ....... 58 3.4. Struktura ‘ja’ a poziom agresji interpersonalnej ...................... 60 3.5. Poznawcze wzorce tworzenia się obrazu ‘ja’ ............................ 62 3.6. Struktura ‘ja’ u nieletnich przestępców ................................... 63 Podsumowanie .................................................................................. 67 SPIS tReśCI 7 Rozdział 4 Terapia poznawczo-behawioralna jako sposób zmiany wizerunku własnej osoby i poziomu samooceny .................................................. 68 4.1. Podstawy teoretyczne psychoterapii indywidualnej ............... 69 4.2. Cele psychoterapii .................................................................... 71 4.3. Psychoterapia poznawcza ........................................................ 71 4.4. terapia poznawczo-behawioralna ........................................... 74 4.4.1. Najważniejsze cechy terapii poznawczo-behawioralnej w odniesieniu do osób niedostosowanych społecznie ................. 76 4.5. Skuteczność psychoterapii ....................................................... 77 4.5.1. zmiana w terapii poznawczo-behawioralnej ............................ 78 Podsumowanie ................................................................................. 79 Rozdział 5 Zjawisko nieprzystosowania społecznego wśród nieletnich i zachowania agresywne jako główny jego przejaw ............................ 80 5.1. Różne ujęcia terminu ‘nieprzystosowanie społeczne’ ............. 81 5.2. środowisko społeczne człowieka i jego znaczenie dla procesu socjalizacji ............................................................. 84 5.2.1. Rola rodziny w genezie nieprzystosowania społecznego ............. 85 5.3. Psychospołeczny mechanizm nieprzystosowania społecznego w świetle teorii społeczno-poznawczej A. Bandury ................ 88 5.4. zależność między agresywnością a zachowaniem przestępczym ...... 89 5.5. Agresja wśród wychowanków instytucji resocjalizacyjnych jako problem terapeutyczny i wychowawczy .......................... 91 Podsumowanie ................................................................................. 94 Rozdział 6 Efektywność działań podejmowanych przez instytucje resocjalizacyjne dla nieletnich ........................................................... 95 6.1. Podejście do problemu przestępczości nieletnich w Polsce ..... 95 6.2. Kształtowanie się systemu resocjalizacji nieletnich w Polsce ....... 96 8 NIeDOStOSOWANIe SPOłeCzNe NIeletNICh 6.3. zastosowanie terapii przez otoczenie w resocjalizacji nieletnich ......................................................... 99 6.4. Dopasowanie metod oddziaływania resocjalizacyjnego do cech psychicznych wychowanka jako czynnik zwiększający efektywność tych oddziaływań .......................... 101 6.4.1. Metody pracy z nieletnimi niedostosowanymi społecznie a cechy ich osobowości .......................................................... 103 6.5. Prawne podstawy funkcjonowania Młodzieżowych Ośrodków Wychowawczych na przykładzie wybranej instytucji .................................................................................. 104 6.5.1. Organizacja pracy MOW ....................................................... 106 6.6. Regulamin stopni uspołecznienia – program przeciwdziałania zachowaniom agresywnym w instytucji ..... 108 6.7. Właściwości oddziaływań resocjalizacyjnych w Młodzieżowym Ośrodku Wychowawczym nr 1 w Malborku i ocena ich efektywności ..................................... 111 6.7.1. Wybrane metody i formy pracy stosowane w MOW nr 1 w Malborku ........................................................................ 113 Podsumowanie ................................................................................. 115 Rozdział 7 Podstawy metodologiczne badań własnych ........................................ 116 7.1. założenia teoretyczne badań nad zmianą samooceny i obrazu ‘ja’ u nieletnich niedostosowanych społecznie ......... 116 7.1.1. W dzieciństwie oraz okresie dorastania tworzą się mechanizmy regulacyjne osobowości, decydujące o przystosowaniu człowieka i zgodnym z normami społecznymi funkcjonowaniu w środowisku ............................. 116 7.1.2. Proces przetwarzania informacji dokonywany przez człowieka, a także antycypacja tego co ma się wydarzyć motywuje go do podejmowania różnych działań: pozytywnych i rozwijających oraz negatywnych i destrukcyjnych .................. 117 7.1.3. Pojęcie ‘ja’ tworzy najważniejszy mechanizm regulujący zachowanie człowieka .......................................................... 117 7.1.4. Istnieje zależność między poziomem agresji o samooceną .......... 118 7.1.5. Określone twierdzenia dotyczące ‘ja’ formułowane przez jednostkę mają istotne znaczenie dla powstawania nieprzystosowawczych zachowań ........................................... 118 SPIS tReśCI 9 7.1.6. zachowanie człowieka jest przejawem zintegrowanego łańcucha procesów poznawczych ............................................ 118 7.1.7. Oczekiwana zmiana w zachowaniu człowieka w nurcie psychoterapii poznawczo-behawioralnej jest modyfikacją określonych właściwości poznawczych jednostki i kształtowaniem nowych zachowań ....................................... 119 7.2. Problemy i hipotezy badawcze ................................................ 119 7.3. Przebieg i schemat przeprowadzonych badań ........................ 122 7.4. zastosowane narzędzia badawcze ........................................... 125 7.5. Scenariusz terapii modyfikacji schematów poznawczych dotyczących postrzegania własnej osoby oraz samooceny dla wychowanków Młodzieżowego Ośrodka Wychowawczego nr 1 w Malborku .......................................... 130 7.6. Subiektywny aspekt badań nad skutecznością psychoterapii ............................................................................ 141 7.7. zasady funkcjonowania Młodzieżowego Ośrodka Wychowawczego nr 1 w Malborku i specyfika badań prowadzonych wśród wychowanków ....................................... 142 7.7.1. Sprawowanie opieki nad wychowankami w MOW .................... 144 7.7.2. Opieka psychologiczno-pedagogiczna w MOW ......................... 145 7.7.3. zasady kierowania i przyjmowania wychowanków do MOW ....... 147 7.7.4. Informacje dodatkowe .......................................................... 149 7.7.6. Specyfika badań prowadzonych wśród wychowanków MOW ...... 150 7.8. Definicja zmiany oraz kryteria jej istotności w koncepcji pomiaru skuteczności psychoterapii poznawczo-behawioralnej prowadzonej w Młodzieżowym Ośrodku Wychowawczym nr 1 w Malborku ........................... 152 7.9. Metody analizy statystycznej .................................................. 154 Rozdział 8 Prezentacja i analiza wyników badań własnych ................................ 155 8.1. zmiana samooceny u wychowanków oraz uczniów z uwzględnieniem sześciu czynników wyodrębnionych w Kwestionariuszu Samooceny ................... 155 8.1.1. Porównanie wyników w zakresie samooceny u wychowanków w grupie objętej terapią oraz bez terapii ......... 164 10 NIeDOStOSOWANIe SPOłeCzNe NIeletNICh 8.1.2. Porównanie wyników pierwszego i drugiego pomiaru uzyskanych z Kwestionariusza Samooceny w grupie uczniów .... 166 8.1.3. zmiana samooceny wychowanków i jej wpływ na ogólne funkcjonowanie nieletnich w Młodzieżowym Ośrodku Wychowawczym .................................................................. 169 8.2. Poziom agresji u wychowanków i uczniów oraz analiza dynamiki jego zmian ................................................................ 171 8.2.1. Porównanie wyników w zakresie ogólnego współczynnika agresji u wychowanków w grupie objętej terapią oraz bez terapii ................................................................... 172 8.2.2. Porównanie wyników pierwszego i drugiego pomiaru uzyskanych z Inwentarza Psychologicznego Syndromu Agresji w grupie uczniów ..................................................... 177 8.2.3. Różnice uzyskane w zakresie poszczególnych skal Inwentarza Psychologicznego Syndromu Agresji w grupie uczniów i wychowanków, porównanie wyników pierwszego i drugiego pomiaru .............................................................. 180 8.3. Analiza związku samooceny z poziomem agresji ogólnej w grupie wychowanków .......................................................... 183 8.3.1. Wzrost samooceny wychowanków a zmiana ich zachowania na terenie Ośrodka, jak i poza nim ......................................... 184 Rozdział 9 Dyskusja wyników, wnioski i perspektywa dalszych badań .............. 188 9.1. Wychowankowie i uczniowie różnią się od siebie poziomem samooceny ogólnej .................................................. 189 9.2. Wychowankowie będą charakteryzować się wyższym współczynnikiem agresji ogólnej niż uczniowie ...................... 190 9.3. Istnieje związek między poziomem samooceny ogólnej a współczynnikiem agresji zarówno u wychowanków, jak i uczniów ............................................................................. 191 9.4. Grupy wychowanków i uczniów różnią się od siebie pod względem poszczególnych współczynników agresji mierzonych Kwestionariuszem IPSA .......................... 192 9.5. Wzrost samooceny wpływa na zmianę sposobu i jakości postrzegania zjawisk świata zewnętrznego ............................. 193 SPIS tReśCI 11 9.6. Pobyt i resocjalizacja w Młodzieżowym Ośrodku Wychowawczym nr 1 w Malborku prowadzi do pozytywnych zmian w zachowaniu nieletnich chłopców niedostosowanych społecznie ................................................................................. 194 9.7. terapia poznawczo-behawioralna prowadzona z wychowankami powoduje wzrost samooceny ogólnej .......... 195 9.8. W grupie uczniów poziom samooceny i wskaźnik agresji ogólnej pozostanie na tym samym poziomie ............... 196 Perspektywa badawcza w zakresie samooceny nieletnich niedostosowanych społecznie oraz trwałych pozytywnych zmian w zachowaniu ........................ 199 Zakończenie ........................................................................................... 200 Załączniki ............................................................................................... 203 Arkusz Obserwacji zachowania ...................................................... 205 Kwestionariusz Samooceny ............................................................ 207 Skala Samooceny ............................................................................. 210 Bibliografia ............................................................................................. 212 12 NIeDOStOSOWANIe SPOłeCzNe NIeletNICh WPROWADzeNIe 13 Wprowadzenie W ostatnich latach w wielu krajach europy, także i w Polsce, odnotowuje się wzrost przestępczości wśród osób nieletnich. tendencja ta dotyczy głównie chłopców, jednak dziewczęta coraz częściej z dużą łatwością po- dejmują zachowania ryzykowne. zjawisko nieprzystosowania społecznego nie jest wytworem współcze- snej cywilizacji. Od dawien dawna istniały bowiem osoby, których zacho- wanie, z różnych przyczyn, odbiegało od powszechnie przyjętych norm. Wraz z rozwojem cywilizacji, zmianą jakości i sposobu życia, metody pracy z osobami niedostosowanymi społecznie także ulegały przeobrażeniom. Początkowo, zjawisko nieprzystosowania społecznego wśród nieletnich wiązano głównie z zaniedbywaniem obowiązku szkolnego oraz przestęp- stwami o niskiej szkodliwości społecznej. Aktualnie, między innymi wskutek gwałtownych przemian społeczno-gospodarczych, otwarcia granic, wachlarz przestępstw popełnianych przez nieletnich praktycznie w niczym nie od- biega od przestępstw dokonywanych przez dorosłych. Głęboki kryzys rodziny, o którym mówi się w wielu kręgach badaczy, dotknął w największym stopniu dzieci, które nie znajdując możliwości za- spokojenia swoich zasadniczych potrzeb psychicznych w rodzinie, realizują je poza nią. Przemiany społeczno-gospodarcze jakie miały miejsce w ciągu ostatniej dekady oraz związane z nimi narastające rozwarstwienie społe- czeństwa, zmusiły znaczną grupę Polaków do podjęcia określonych decyzji życiowych, np. emigracji zarobkowej w różne zakątki otwierającej się dla nas europy. A to doświadczenia interpersonalne przede wszystkim kształ- tują nasze sposoby postrzegania innych ludzi, nasz stosunek emocjonalny do nich, kreują postawy społeczne oraz umożliwiają nam właściwe funk- cjonowanie społeczne (Konopczyński, 2006). 14 NIeDOStOSOWANIe SPOłeCzNe NIeletNICh Próba zahamowania narastającej fali przestępstw popełnianych przez osoby młode, polegająca na obniżeniu wieku odpowiedzialności karnej przed sądem dla dorosłych do 17. roku życia, nie przyniosła oczekiwanych efektów. zrozumienie istoty i etiologii zaburzeń zachowania występujących u mło- dzieży, wymaga nie tylko wnikliwej obserwacji ich przejawów w konkretnych kontekstach społecznych, ale przede wszystkim empirycznych badań oraz ich interpretacji dokonywanej w oparciu o współczesną metodologię wspartą technologią informatyczną (Urban, 2000). Wcześniej za jedyną i słuszną metodę resocjalizacji uważano izolację sprawcy, niezależnie od wieku i podłoża czynu oraz stosowanie jak najdotkliwszych kar, przyjmując proste założenie, że te działania spowodują, iż przestępca zrozumie swoje postępowanie i nigdy więcej już go nie powtórzy. Głównym celem praktycznych zabiegów twórczej resocjalizacji (rozu- mianej jako nowe podejście) jest przemiana tożsamości indywidualnej i społecznej poprzez wychowawcze stymulowanie jej struktur poznawczych oraz wyposażanie jej w nowe kompetencje społeczne (Konopczyński, 2006). Poznawcza teoria osobowości w znacznej części skupia się na systemie ‘ja’ i jego funkcjach regulacyjnych (Oleś, 2005). Pojęcie ‘ja’, obraz własnej osoby, samoocena – to terminy szczególnie przydatne, gdy analizujemy sposób, w jaki dana osoba postrzega otaczającą rzeczywistość. Przekonania na swój temat pełnią bardzo ważną funkcję w systemie regulacji zacho- wania. ‘Ja’ odgrywa znaczącą rolę w naszym doświadczaniu, konstruowaniu świata oraz zachowaniu, nadaje spójności naszemu funkcjonowaniu, zarów- no w konkretnych okolicznościach, jak i na przestrzeni czasu (Oleś, 2005). Podejmowanie zachowań ryzykownych i problemowych przez osoby młode, to najczęściej sygnał, że dany człowiek sobie z czymś nie radzi, że znalazł się w trudnej dla siebie sytuacji, z której nie potrafi wyjść. takie rozumienie problematyki przestępczości nieletnich jest inspiracją do pod- jęcia próby wyjaśnienia tego zjawiska, w inny sposób niż czyniono to do- tychczas. traktując system ‘ja’ jako centrum koordynacji oraz ukierunkowywania aktywności, można poprzez zmianę samooceny w kierunku pozytywnym poprawić ogólne funkcjonowanie człowieka. Koncepcja siebie nie jest prostą składanką samowiedzy i samoocen, będących tylko odbiciem rozmaitych doświadczeń, ale prawdopodobnie jest złożoną i zmienną całością o wielu aspektach (Oleś, 2005). W pracy tej, jako podstawę rozumienia obrazu własnej osoby (obrazu ‘ja’), przyjęto za B. Wojciszke, że jest to luźna struktura różnych ról i tożsa- mości społecznych, przekonań na własny temat i samoocen oraz wartości i celów uznawanych za własne (Wojciszke, 1986). zniekształcony obraz ‘ja’ powoduje, że informacje dostarczane przez otoczenie zewnętrzne są odbierane jako negatywne i zagrażające dla ‘ja’, WPROWADzeNIe 15 gromadzące się w związku z tym napięcie emocjonalne jest odreagowywane w formie różnych zachowań agresywnych. Przeprowadzone badania poszukiwały odpowiedzi na pytanie czy poziom samooceny wiąże się z nasileniem zachowań agresywnych i czy poprzez wzrost samooceny oraz zbudowanie pozytywnego obrazu ‘ja’ można zmie- nić funkcjonowanie młodego człowieka. Pytania badawcze, wokół których skupiały się rozważania teoretycz- no-empiryczne autorki, dotyczą tego, czy odwołując się do założeń psy- chologii poznawczej można podwyższyć poziom samooceny nieletnich niedostosowanych społecznie, a tym samym poprawić sposób i jakość ich funkcjonowania w społeczeństwie tak, aby zminimalizować potencjalne ryzyko ponownego wejścia w kolizję z prawem i podejmowania zachowań negatywnych. Stwarzając możliwości zmiany wizerunku osobom niedo- stosowanym społecznie, tak aby oni sami mogli zobaczyć, że potrafią funkcjonować inaczej, że są w stanie realizować podobne zadania jak ich rówieśnicy ze szkół masowych, można w sposób wyraźny podnieść efek- tywność prowadzonych oddziaływań resocjalizacyjnych. Weryfikacja po- stawionych hipotez dała pozytywną odpowiedź, że owa zmiana, czy też raczej przemiana młodego człowieka niedostosowanego społecznie – jest możliwa. Co więcej, pracując z nim na jego potencjale, szukając jego moc- nych stron, zwiększamy zdecydowanie efektywność prowadzonych od- działywań resocjalizacyjnych. Pytania dotyczące efektywności procesu resocjalizacji w Młodzieżowych Ośrodkach Wychowawczych są również istotnym elementem tej pracy. Praca składa się z dwóch części: teoretycznej oraz empirycznej. Część teoretyczna została podzielona na sześć rozdziałów. W pierwszym z nich omówiono proces tworzenia obrazu własnej osoby, zwracając szczególną uwagę na jego znaczenie dla przystosowania i socjalizacji człowieka. Roz- dział drugi to analiza znaczenia struktury ‘ja’ w procesie regulacji zachowa- nia oraz utrzymywania jego spójności i stałości w czasie. Rozdział trzeci zawiera przegląd badań z zakresu problematyki ‘ja’ oraz obrazu własnej osoby, jak również zwraca uwagę na związek samooceny z poziomem agresji interpersonalnej. ten rozdział wskazuje wyraźnie, że wspomniany aspekt funkcjonowania nieletnich niedostosowanych społecznie, nie został jeszcze w pełni przeanalizowany i opisany w literaturze przedmiotu. Autorka ma nadzieję, że ta praca przynajmniej w niewielkiej części uzupełni te braki. terapia poznawczo-behawioralna została omówiona w kolejnym, czwar- tym rozdziale, w którym także wyjaśniono, dlaczego ten typ oddziaływań terapeutycznych jest właściwy dla osób niedostosowanych społecznie. W rozdziale piątym przedstawiono zjawisko nieprzystosowania społecznego nieletnich, akcentując różne formy agresji jako główne symptomy oma- wianego zjawiska. Ostatni – szósty – rozdział części teoretycznej opisuje 16 NIeDOStOSOWANIe SPOłeCzNe NIeletNICh działania prowadzone przez instytucje resocjalizacyjne oraz podejmuje próbę oceny ich efektywności. W ciągu ostatniego dziesięciolecia wyraźnej zmianie uległo podejście do wychowanków w instytucjach resocjalizacyjnych. Stało się ono zdecydo- wanie bardziej zindywidualizowane, wprowadzono więcej programów autor- skich, których efekty zaczęto obserwować i stopniowo analizować. zmienił się także sposób przyjmowania i doboru kadry pedagogicznej, stanowiącej bardzo ważne ogniwo w procesie resocjalizacji. Część empiryczną tworzą kolejne trzy rozdziały. Siódmy – omawia metodologiczne podstawy badań własnych, z uwzględnieniem narzędzia badawczego wystandaryzowanego na potrzeby tej pracy, ósmy rozdział prezentuje wyniki przeprowadzonych badań, a dziewiąty – omawia je i uzasadnia, zawiera także proste wnioskowanie co do przyszłego funkcjo- nowania społecznego wychowanków, po opuszczeniu MOW, jednocześnie zarysowując kolejny obszar badawczy w zakresie poruszanej tematyki. RoZDZiał 1 Geneza i struktura obrazu samego siebie Człowiek w chwili narodzin nie posiada zdolności odróżniania siebie, swo- jego JA od świata zewnętrznego. to dopiero początek długiej drogi, po przebyciu której ta umiejętność będzie mu dostępna. Jednak nie jest to łatwy proces, liczne trudności i przeszkody mogą zaburzyć jego prawidłowy przebieg i w konsekwencji stworzyć zniekształcony obraz własnej osoby, który będzie miał decydujący wpływ na socjalizację istoty ludzkiej i jej pra- widłowe funkcjonowanie społeczne oraz wypełnianie przypisanych jej ról i zadań (Siek, 1984). Prawidłowo przebiegający proces różnicowania, który rozpoczyna się w tym wczesnym okresie życia dziecka, powinien doprowadzić w pewnym momencie do powstania jasnej granicy między „JA” i „NIe-JA”. Obraz samego siebie nie powstaje zatem od razu, jest to proces stopnio- wego dochodzenia do tego celu, który ma określoną dynamikę, a realizo- wany jest poprzez gromadzenie różnych doświadczeń związanych z własną osobą. Wszystko to, czego człowiek doznaje i co przeżywa od pierwszych dni swojego życia, a prawdopodobnie także w ostatnich tygodniach życia płodowego, ma wpływ na rozwój obrazu siebie, tworzy podwaliny ‘ja’. zatem, znalezienie odpowiedzi na pytanie: kim jestem? jest najważniejszą kwestią w życiu każdego człowieka. Istotne jest, aby znaleźć tą odpowiedź w odpo- wiednim czasie, właściwym dla indywidualnego rozwoju jednostki, co warun- kuje prawidłową socjalizację i przystosowanie społeczne. zbudowanie pozytywnego i dojrzałego obrazu siebie jest jednym z naj- ważniejszych etapów formowania się osobowości, jest wytworem szeroko rozumianego procesu uczenia się, zbiorem naszych doświadczeń. etapy tego 18 NIeDOStOSOWANIe SPOłeCzNe NIeletNICh procesu, jego przebieg oraz znaczenie dla rozwoju jednostki i jej funkcjono- wania społecznego, zostaną przedstawione w tym rozdziale. 1.1. Definicje i elementy składowe obrazu samego siebie Na przełomie ostatnich dwudziestu lat ukazało się w Polsce wiele prac do- tyczących problematyki obrazu samego siebie u dzieci i młodzieży, głównie ze szkół masowych. Problem ten zgłębiał między innymi J. Reykowski, który wyróżnia w strukturze obrazu samego siebie grupy informacji doty- czących (Reykowski, 1974): tt wyglądu i fizycznych cech, tt umiejętności i zdolności, tt postaw i potrzeb, tt pozycji społecznej wśród innych ludzi, tt oczekiwań od innych ludzi, świata i zjawisk w nim zachodzących. Informacje o własnym wyglądzie, możliwościach i zdolnościach, inteli- gencji, potrzebach, pozycji zajmowanej wśród innych ludzi integrowane są w obrębie struktury ‘ja’ w dwie kategorie – jakim się jest rzeczywiście i takim jakim chciałoby się być (Frączek, 1993). W miarę rozwoju i dorastania człowieka informacje te układają się w spój- ny obraz, stabilny i zgodny wewnętrznie. A. Brzezińska, określająca obraz własnej osoby jako zbiór wiedzy o własnych cechach, możliwościach i umiejętnościach, w strukturze wizerunku ‘ja’ wyróżnia trzy grupy nabytych przez doświadczenie infor- macji (Brzezińska, 1973): tt informacje o własnych cechach, o przedmiotach oraz ich funkcjach i właś- ciwościach oraz relacjach zachodzących między nimi, tt informacje o wartościach przedmiotów otaczających człowieka, tt informacje o tym, jak należy postępować i reagować w różnych sytua cjach. Jest to stanowisko spójne z innymi badaczami tej problematyki, m.in. J. Reykowskim, W. łukaszewskim, J. Kozieleckim. l. Niebrzydowski, jeden z pierwszych badaczy tej problematyki, obraz samego siebie utożsamia ze świadomością siebie samego, która spełnia wiele istotnych funkcji, z których trzy najważniejsze to (Niebrzydowski, 1973): tt funkcja poznawcza uświadamiająca, jakie jednostka zajmuje miejsce w otaczającym ją świecie i jakie związki łączą ją z nim, tt funkcja wartościująco–oceniająca, nastawiona przede wszystkim na postrzeganie swoich wartości, na postrzeganie siebie jako osoby wartoś- ciowej, znaczącej, godnej szacunku, GeNezA I StRUKtURA OBRAzU SAMeGO SIeBIe 19 tt funkcja integrująco–scalająca, polegająca na tym, że świadomość siebie samego łączy wszystkie aspekty naszego bytu, jest czymś co osobowość jednoczy, integruje i kieruje nią. zdaniem tego autora obraz siebie wyraża się w samoocenie, która jest zespołem sądów i opinii na temat własnej osoby. Przedmiot samooceny to treść wypełniająca obraz samego siebie. l. Niebrzydowski opisuje czynniki kształtujące obraz samego siebie. Wśród najważniejszych czynników wspo- mniany autor wymienia: opinie i oceny innych, własne sukcesy i niepo- wodzenia, wynik porównywania siebie z innymi ludźmi, pozycję szkolną ucznia oraz status społeczno-ekonomiczny rodziców (Niebrzydowski, 1976) W literaturze amerykańskiej funkcjonuje pojęcie ‘self’ – czyli ja lub bardziej złożone ‘self concept’. Badacze tego zagadnienia są zgodni, że ‘self concept’ to ‘produkt’ społeczny, który rozwija się i tworzy poprzez relacje z innymi ludźmi. Pojęcie ‘ja’ określają natomiast jako magazyn pamięci autobiograficznej, jako organizator doświadczeń życiowych jed- nostki, emocjonalny bufor oraz źródło motywacji (hattie, 1992). Ponadto liczne badania pokazują, że ‘self concept’ jest strukturą dość zmienną i można na nią wpływać nawet poprzez manipulacje w ramach ekspery- mentów psychologicznych. Owa zmienność dotyczy licznych składników obrazu samego siebie, gdyż zasadnicze jej elementy powinny być stałe co warunkuje właściwe funkcjonowanie jednostki. ‘Self concept’ to wiedza o nas samych, to narzędzie służące właściwej adaptacji do środowiska, to także zbiór relacji jednostki wobec otaczającego świata, jak również kon- sekwencji tych relacji. e.t. higgins z Columbia University określa ‘self concept’ jako podręcznik dla człowieka dotyczący jego osobowości, przy pomocy którego jest on w stanie zrealizować swoje potrzeby w kontakcie ze światem zewnętrznym (higgins, 1996). Niektórzy badacze przedmiotu używają terminu ‘przekonania o sobie’ lub ‘schematy ja’, inni – ‘pojęcie ja’, które jest ogólniejszą strukturą skła- dającą się z wielu takich schematów. Poszczególne schematy tworzące ‘pojęcie ja’ tworzą raczej luźną sieć przekonań niż spójną koncepcję po- znawczą własnej osoby, dlatego R. Baumeister uważa, że ‘pojęcie ja’ należy definiować jako luźno zorganizowany zbiór przekonań o sobie. Informacje dotyczące własnej osoby, co zostało już kilkakrotnie podkreślone w tej pracy, zajmują szczególne miejsce w systemie poznawczym jednostki, ich przetwarzanie jest głębsze (Strelau, 2002). Ponadto, są one pamiętane znacz- nie lepiej niż inne informacje, które nie odnoszą się bezpośrednio do ‘ja’. Istnieje hipoteza, że tych informacji na temat własnej osoby jest nie- zmiernie dużo i są one bardzo rozległe, w związku z tym wymagają określo- nej segregacji. Dodatkowo, to bogactwo informacji na temat ‘ja’ powoduje, że niemożliwe staje się jednoczesne ich wykorzystywanie. tylko określona 20 NIeDOStOSOWANIe SPOłeCzNe NIeletNICh część ogólnego pojęcia ‘ja’ może być w danej chwili dostępna naszej świa- domości. ta część nazywana jest ‘spontanicznym pojęciem ja’ lub według innych badaczy ‘roboczym pojęciem ja’ (Oleś, 2002). Powyższy fakt może doprowadzać do różnych niespójności i sprzeczności w obrębie ogólnego pojęcia ‘ja’ oraz do sytuacji tolerowania ich. Dana osoba może zatem zupełnie odmiennie zachowywać się w miejscu pracy i zupełnie inaczej – w zaciszu własnego domu, co naturalnie wynika jeszcze z innych parametrów osobowości. Poza spontanicznym pojęciem ‘ja’ to zdaniem h. Markus nie jedyny aspekt złożoności systemu przekonań dotyczących własnej osoby. Poza przekonaniami jednostki na temat jaka ona jest, w strukturze obrazu własnej osoby są jeszcze inne reprezentacje poznawcze dotyczące możli- wych stanów ja. Są to przekonania związane z przeszłością, jak i przyszło- ścią jednostki, czyli tego kim mogła ona kiedyś być i co mogła w związku z tym osiągnąć oraz kim może jeszcze być i jakich wydarzeń doświadczyć (Strelau, 2002). Oczywiście te przekonania mogą mieć charakter tylko marzeń – nierealnych dla jednostki lub też mogą być związane z rzeczy- wistością i osadzone w jej realiach. Ponadto, wspomniane przeświadczenia mogą mieć charakter pozytywny lub negatywny i co najważniejsze – mogą ukierunkowywać działania jednostki. Szczególne znaczenie mają oczywiście pozytywne obrazy ‘ja’, zarówno związane z przyszłością, jak i przeszło- ścią, które mobilizują ludzi do maksymalnego wykorzystania ich zasobów poznawczych i energetycznych, aby osiągnąć dany cel. teorie badające i analizujące obraz ‘ja’ próbują określić jego strukturę i dokonać podziału na mniejsze elementy wchodzące w jego skład. taką właśnie próbę uporządkowania tego tematu podjął e.t. higgins, który zaproponował wyróżnienie dwóch wymiarów – z jakich ‘ja’ jest oceniane i obszarów – zakresów lub dziedzin ‘ja’ (higgins, 1996). Wspomniany autor uważa, że z jednej strony, jednostka może sama dokonywać oceny swojego wyglądu, zachowania, poglądów, myśli, a z dru- giej – może też być oceniana przez osoby trzecie. W grupie tych osób szczególnie istotne są oceny osób znaczących dla jednostki, np. rodziców, przyjaciół, partnerów życiowych. zatem e.t. higgins proponuje rozróż- nienie dwóch perspektyw z jakich oceniane jest ‘ja’: pierwsza to perspek- tywa własna, druga – to perspektywa osób trzecich, znaczących. Natomiast główne obszary ‘ja’ podlegające ocenie to: tt ja realne, tt ja idealne, tt ja powinnościowe. GeNezA I StRUKtURA OBRAzU SAMeGO SIeBIe 21 Każda z powyższych struktur może być rozpatrywana, jak już wspomnia- no powyżej, z dwóch perspektyw: własnej i osób trzecich, co daje nam sześć różnych kategorii. Ja realne – to zbiór cech, umiejętności, zdolności, aspiracji, które zda- niem danej jednostki są w jej posiadaniu, lub też sądzi ona, że ktoś inny uważa je za charakterystyczne dla niej. Ja idealne – to zbiór cech, które jednostka chciałaby mieć lub też uważa, że inni oczekują od niej określonych umiejętności. Ja powinnościowe – to zbiór atrybutów, które jej zdaniem, lub też zdaniem osób trzecich, powinny ją charakteryzować (Pervin, 2002). Przegląd wielu opracowań dotyczących rozwoju oraz znaczenia obrazu samego siebie w życiu jednostki pozwala wyodrębnić najistotniejsze punkty wspólne, składające się na definicję tego pojęcia, co do których niezależni autorzy i badacze przedmiotu są zgodni, a mianowicie: tt obraz samego siebie jest elementem struktury osobowości, pełni funkcje integracji i stabilizacji osobowości, tt zapewnia on trwałość naszych zachowań (w określonym czasie), tt początki obrazu samego siebie rozwijają się od pierwszych dni życia dziecka, wiele wydarzeń z tego okresu życia ma istotne znaczenie dla jego ostatecznego kształtu, tt obraz samego siebie tworzy się w wyniku kontaktów i interakcji ze światem zewnętrznym, w tym szczególnie z innymi ludźmi, jako naj- ważniejszymi uczestnikami tych interakcji, tt istnieje wiele cech obrazu samego siebie, jak np. stabilny, niestały, po- zytywny, negatywny, zbieżny z ideałem, zróżnicowany, które pozwalają go opisywać i tym samym określać reakcje jednostki w różnych sytua- cjach społecznych, tt liczne badania pokazują, że możliwe jest świadome formowanie obrazu samego siebie, jego zmiana, a tym samym zmiana zachowań jednostki w określonych sytuacjach społecznych (Siek, 1993). Najbardziej ogólny podział obrazu własnej osoby dotyczy ujęcia pozy- tywnego i negatywnego. Pozytywny obraz samego siebie zawiera kilka istotnych ele- mentów: tt akceptację siebie, swoich reakcji i zachowań, z właściwym do nich dy- stansem, co oznacza szczególnie akceptację różnych uczuć i emocji, które staramy się tłumić, tt pogodzenie się i uznanie za naturalne odczuwanie uczucia gniewu, złości, nienawiści, umiejętność odreagowywania tych stanów emocjo- nalnych bez krzywdy dla drugiego człowieka, akceptację tych stanów emocjonalnych u siebie i innych,
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Niedostosowanie społeczne nieletnich. Działania, zmiana, efektywność
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: