Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00429 006308 15341922 na godz. na dobę w sumie
Nielegalne zatrudnienie w prawie polskim - ebook/pdf
Nielegalne zatrudnienie w prawie polskim - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 405
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-5258-1 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> pracy i ubezpieczeń społecznych
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Monografia stanowi źródło informacji o tym, jak unikać pułapek związanych z nielegalnym zatrudnieniem. Autorka przedstawia w kompleksowy sposób wszystkie aspekty związane z nielegalnym zatrudnieniem, począwszy od jego definicji, aż po sposoby kontroli tego zjawiska oraz odpowiedzialność za naruszenie przepisów z nim związanych. Książka jest ponadto próba ukazania sytuacji, które choć nie mieszczą się w definicji nielegalnego zatrudnienia, są z nią związane lub powinny być w niej uwzględnione. Dotyczy to niezgodnego z prawem stosowania umów prawa cywilnego zamiast umowy o prace, a także innych form patologicznego zatrudnienia, takich jak np. zatrudnianie dzieci z naruszeniem obowiązujących reguł prawnych czy zatrudnianie kobiet i młodocianych przy pracach im wzbronionych. Autorka stara się udzielić odpowiedzi na pytanie, jakie działania powinny zostać podjęte, by eliminować przyczyny powstania zjawiska nielegalnego zatrudnienia.

Adresaci:
Publikacja przeznaczona jest dla pracodawców, pracowników kadr, a także adwokatów, radców prawnych, sędziów, prokuratorów. Stanowi cenna lekturę dla podmiotów kontrolujących i zwalczających zjawisko nielegalnego zatrudnienia, takich jak inspektorzy pracy, pracownicy zakładów ubezpieczeń społecznych oraz urzędów pracy. Ponadto książka może stać się przydatna dla tych wszystkich, którzy naukowo zajmują się problematyka bezrobocia i rynku pracy. Może być także istotnym źródłem informacji dla młodych osób, które wchodzą dopiero na rynek pracy.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

NIELEGALNE ZATRUDNIENIE W PRAWIE POLSKIM Agata Drabek Warszawa 2012 Stan prawny na 1 września 2012 r. Recenzent Dr hab., prof. UŁ Zbigniew Góral Wydawca Magdalena Stojek-Siwińska Redaktor prowadzący Małgorzata Jarecka Opracowanie redakcyjne Katarzyna Świerk-Bożek Łamanie Wolters Kluwer Polska Układ typografi czny Marta Baranowska © Copyright by Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o., 2012 ISBN 978-83-264-3928-5 ISSN 1897-4392 Wydane przez: Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o. Redakcja Książek 01-231 Warszawa, ul. Płocka 5a tel. 22 535 82 00, fax 22 535 81 35 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl księgarnia internetowa www.profi nfo.pl Spis treści Wykaz skrótów / 7 Wstęp / 13 Rozdział 1 Szara strefa gospodarki a praca „na czarno” / 15 Charakterystyka szarej strefy gospodarki / 15 1.1. 1. 2. 1.2. Szara strefa gospodarki – zagadnienia terminologiczne / 15 Istota, obszary i formy szarej strefy gospodarki w różnych systemach gospodarczych / 29 Skutki istnienia szarej strefy gospodarki / 56 1.3. Metody pomiaru i rozmiary szarej strefy gospodarki / 65 1.4. Praca „na czarno” jako przejaw szarej strefy gospodarki / 74 2.1. Definicja, formy i rodzaje zatrudnienia w gospodarce nieformalnej / 74 Przyczyny podejmowania pracy „na czarno” / 82 Skutki pracy „na czarno” / 95 Metody pomiaru pracy nierejestrowanej, skala zjawiska / 102 2.2. 2.3. 2.4. Rozdział 2 Zatrudnienie nielegalne jako prawna forma pracy „na czarno” / 109 1. 2. 3. Uwagi wstępne / 109 Geneza pojęcia „nielegalne zatrudnienie” w prawie polskim / 110 Analiza definicji pojęcia „nielegalne zatrudnienie” w świetle obowiązujących przepisów / 118 5 Spis treści 3.1. 3.2. 3.3. 3.4. 4. Zawarcie umowy o pracę bez zachowania formy pisemnej / 120 Niezgłoszenie do ubezpieczenia społecznego / 128 Podjęcie zatrudnienia przez bezrobotnego bez zgłoszenia do urzędu pracy / 139 Zatrudnianie cudzoziemców a zatrudnienie nielegalne / 154 Zatrudnienie nielegalne a inne przypadki zatrudnienia z naruszeniem lub obejściem przepisów prawa / 213 4.1. Zatrudnienie nielegalne a stosowanie umów prawa cywilnego w miejsce umowy o pracę / 213 Zatrudnienie nielegalne a zatrudnienie niezgodne z prawem / 220 4.2. Rozdział 3 Środki przeciwdziałania nielegalnemu zatrudnieniu / 230 1. 2. 3. Zwalczanie nielegalnego zatrudnienia w prawie międzynarodowym i europejskim / 230 Podmioty zobowiązane do przeciwdziałania nielegalnemu zatrudnieniu w krajach Unii Europejskiej i w Polsce / 246 2.1. 2.2. 2.3. Policja pracy / 253 Inspekcja pracy / 260 Instytucje, których walka z nielegalnym zatrudnieniem jest zadaniem dodatkowym / 289 Odpowiedzialność za nielegalne zatrudnienie / 303 Rozdział 4 Ocena definicji nielegalnego zatrudnienia oraz środków przeciwdziałających nielegalnemu zatrudnieniu / 326 Zakończenie / 355 Bibliografia / 363 Wykaz aktów prawnych / 391 Wykaz orzeczeń sądów polskich / 401 Wykaz skrótów Akty prawne ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U. Nr 88, poz. 553 z późn. zm.) Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 z późn. zm.) ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy (tekst jedn.: Dz. U. z 1998 r. Nr 21, poz. 94 z późn. zm.) ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn.: Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 z późn. zm.) ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Ko- deks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296 z późn. zm.) ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. Nr 88, poz. 555 z późn. zm.) ustawa z dnia 24 sierpnia 2001 – Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia (tekst jedn.: Dz. U. z 2008 r. Nr 133, poz. 848 z późn. zm.) ustawa z dnia 20 maja 1971 r. – Kodeks wykroczeń (tekst jedn.: Dz. U. z 2010 r. Nr 46, poz. 275 z późn. zm.) 7 k.k. Konstytucja RP k.p. k.p.a. k.p.c. k.p.k. k.p.w. k.w. Wykaz skrótów pr. spółdz. r.k.l.z. r.p.b.z.p. r.w.z.p.c. r.z.b.w.z. u.c. u.c. z 1963 r. u.p.z. ustawa z dnia 16 września 1982 r. – Prawo spółdzielcze (tekst jedn.: Dz. U. z 2003 r. Nr 188, poz. 1848 z późn. zm.) rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 21 lutego 2006 r. w sprawie kontroli legal- ności zatrudnienia (Dz. U. Nr 36, poz. 245) rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 20 lipca 2011 r. w spra- wie przypadków, w których powierzenie wykonywania pracy cudzoziemcowi na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej jest dopuszczalne bez konieczności uzyskania zezwolenia na pracę (Dz. U. Nr 155, poz. 919) rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 29 stycznia 2009 r. w sprawie wydawania zezwolenia na pracę cudzoziemca (Dz. U. Nr 16, poz. 84) rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 29 stycznia 2009 r. w sprawie określenia przypadków, w któ- rych zezwolenie na pracę cudzoziemca jest wydawane bez względu na szczegółowe warunki wydawania zezwoleń na pracę cudzoziemców (Dz. U. Nr 16, poz. 85 z późn. zm.) ustawa z dnia 13 czerwca 2003 r. o cudzo- ziemcach (tekst jedn.: Dz. U. z 2011 r. Nr 264, poz. 1573 z późn. zm.) ustawa z dnia 29 marca 1963 r. o cudzo- ziemcach (tekst jedn.: Dz. U. z 1992 r. Nr 7, poz. 30 z późn. zm.) ustawa z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promo- cji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy 8 ustawa o PIP ustawa o PIP z 1981 r. ustawa o SC z 1999 r. ustawa o SG u.s.u.s. u.w.t.RP u.z.b. u.z.p.b. z.t.p. Wykaz skrótów (tekst jedn.: Dz. U. z 2008 r. Nr 69, poz. 415 z późn. zm.) ustawa z dnia 13 kwietnia 2007 r. o Pań- stwowej Inspekcji Pracy (tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r. poz. 404 z późn. zm.) ustawa z dnia 6 marca 1981 r. o Państwo- wej Inspekcji Pracy (tekst jedn.: Dz. U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1362 z późn. zm.) ustawa z dnia 24 lipca 1999 r. o Służbie Celnej (tekst jedn.: Dz. U. z 2004 r. Nr 156, poz. 1641 z późn. zm.) ustawa z dnia 12 października 1990 r. o Straży Granicznej (tekst jedn.: Dz. U. z 2011 r. Nr 116, poz. 675 z późn. zm.) ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (tekst jedn.: Dz. U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 z późn. zm.) ustawa z dnia 14 lipca 2006 r. o wjeździe na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, pobycie oraz wyjeździe z tego terytorium obywateli państw członkowskich Unii Europejskiej i członków ich rodzin (Dz. U. Nr 144, poz. 1043 z późn. zm.) ustawa z dnia 16 października 1991 r. o zatrudnieniu i bezrobociu (Dz. U. Nr 106, poz. 457 z późn. zm.) ustawa z dnia 14 grudnia 1994 r. o zatrud- nieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu (tekst jedn.: Dz. U. z 2003 r. Nr 58, poz. 514 z późn. zm.) rozporządzenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 20 czerwca 2002 r. w sprawie „Za- sad techniki prawodawczej” (Dz. U. Nr 100, poz. 908) 9 Wykaz skrótów Apel.-W-wa Insp. Pracy Kontr. Państw. M.P.Pr. NP ONSA OSNAPiUS OSNC OSNKW OSNP OSPiKA PiP PiZS Pol. Społ. Prok. i Pr. Pr. Pracy PUSiG RPEiS Sł. Prac. Wekt. Gosp. Czasopisma Apelacja. Orzecznictwo Sądu Apelacyjne- go w Warszawie Inspektor Pracy Kontrola Państwowa Monitor Prawa Pracy Nowe Prawo Orzecznictwo Naczelnego Sądu Admini- stracyjnego Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Administracyjna, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywilna Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Karna i Wojskowa Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych Orzecznictwo Sądów Polskich i Komisji Arbitrażowych Państwo i Prawo Praca i Zabezpieczenie Społeczne Polityka Społeczna Prokuratura i Prawo Prawo Pracy Przegląd Ubezpieczeń Społecznych i Go- spodarczych Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjolo- giczny Służba Pracownicza Wektory Gospodarki 10 Wykaz skrótów Inne PKB GUS MOP NSA OECD PIP SA SN WSA ZUS produkt krajowy brutto Główny Urząd Statystyczny Międzynarodowa Organizacja Pracy Naczelny Sąd Administracyjny Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju Państwowa Inspekcja Pracy Sąd Apelacyjny Sąd Najwyższy Wojewódzki Sąd Administracyjny Zakład Ubezpieczeń Społecznych 11 Wstęp Zjawisko nielegalnego zatrudnienia jest problemem, który dotyczy wszystkich państw, bez względu na stopień rozwoju czy funkcjonujący system społeczno-gospodarczy. Z jego występowaniem wiąże się wiele negatywnych skutków zarówno dla państwa, jak i społeczeństwa. Sta- nowi ono jedną z kluczowych kwestii podejmowanych przez organizacje międzynarodowe, między innymi Międzynarodową Organizację Pracy czy Organizację Współpracy Gospodarczej i Rozwoju, a także przez Unię Europejską. Z uwagi na zwiększającą się skalę nielegalnego zatrud- nienia, zagadnienie to odgrywa również znaczącą rolę w polityce krajo- wej poszczególnych państw, w tym Polski. W naukach ekonomicznych można się spotkać z różnorodną ter- minologią dla określenia zjawiska nielegalnego zatrudnienia. Pojawiają się takie terminy, jak: praca (zatrudnienie) „na czarno”, praca niereje- strowana, praca nielegalna, zatrudnienie (praca) w gospodarce niefor- malnej, w drugim obiegu gospodarczym, w szarej strefie czy gospodarce ukrytej. Określenie „nielegalne zatrudnienie” jest pojęciem prawnym, wprowadzonym przez polskiego ustawodawcę do ustawy z dnia 14 grudnia 1994 r. o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu. W naukach pozaprawnych dopuszczalne jest posługiwanie się różnymi określeniami zamiennie, chodzi bowiem o opis pewnego zjawiska, któremu nadaje się raz szersze, raz węższe znaczenie. W prawie zaś istotne jest stosowanie konsekwentnie jednego określenia, zwłaszcza jeśli chodzi o pojęcia, które są częścią odpowiedzialności, a tak jest w przypadku nielegalnego zatrudnienia, którego poszczególne przejawy wiążą się z określonymi sankcjami. W konsekwencji tytuł monografii zdecydowałam się oprzeć na języku polskiej ustawy, mając jednak świadomość niedoskonałości tego określenia. Rozważania przeprowa- dzone w pracy dokonają weryfikacji słuszności przyjętych przez usta- wodawcę założeń terminologicznych. 13 Wstęp Niewątpliwie definicja nielegalnego zatrudnienia obowiązująca na gruncie polskiego porządku prawnego nie pozostaje w oderwaniu od rozumienia tego zjawiska w naukach ekonomicznych. Jednak polski legislator przy tworzeniu tej konstrukcji prawnej uwzględnił tylko nie- które przesłanki wskazywane przez przedstawicieli nauk pozaprawnych (ekonomii, socjologii). Z tej perspektywy badania nad pracą „na czarno” i dorobek naukowy dotyczący tego zagadnienia zaowocowały licznymi opracowaniami. Skromnie zaś prezentuje się dorobek naukowy w tym zakresie na gruncie nauk prawniczych. Problematyka ta podejmowana jest rzadko, w sposób fragmentaryczny. Nieliczne opracowania dotyczą tylko wybranych aspektów tego zagadnienia. Niniejsza publikacja sta- nowi próbę wypełnienia tej luki. Rozważania podjęte w monografii mają na celu udzielenie odpo- wiedzi na następujące pytania. Czy wszystkie elementy składające się na pojęcie nielegalnego zatrudnienia zostały zakwalifikowane w sposób prawidłowy? Na podstawie jakiego kryterium zostały one uznane za nielegalne zatrudnienie? Czy może pewne przypadki, które choć pomi- nięte, zasługują na uwzględnienie? Czy koncepcja przyjęta przez pol- skiego ustawodawcę jest spójna? I w końcu, czy obecnie obowiązująca konstrukcja prawna jest skutecznym środkiem w walce z nielegalnym zatrudnieniem? 14 Rozdział 1 Szara strefa gospodarki a praca „na czarno” 1. Charakterystyka szarej strefy gospodarki 1.1. Szara strefa gospodarki – zagadnienia terminologiczne W naukach ekonomicznych i społecznych na określenie zjawiska nielegalnego zatrudnienia używa się takich terminów, jak: praca „na czarno”, zatrudnienie w gospodarce nieformalnej, w drugim obiegu gospodarczym, w szarej strefie czy gospodarce ukrytej, w odróżnieniu od języka polskiej ustawy, gdzie występuje wyłącznie w znaczeniu prawnym1. Wskazane terminy stanowią element składowy pojęcia, jakim jest drugi obieg gospodarczy, dla którego, w zależności od sposobu ujęcia, stosowana jest również bogata nomenklatura. W piśmiennictwie bowiem można odnaleźć takie określenia, jak: gospodarka nieoficjalna (unofficial2), gospodarka ukryta (hidden3), szara strefa (sfera) gospodarki (grey sphere4), gospodarka nieformalna (informal5), nierejestrowana 1 H. Pawlik, Nielegalne zatrudnienie, Sł. Prac. 1995, nr 2, s. 18–20; A. Szurmak, Kontrola przestrzegania legalności zatrudnienia, Sł. Prac. 1995, nr 9, s. 14–20. 2 Zob. M. Alexeev, W. Pyle, A note on measuring the unofficial economy in the Soviet Republics, Economics of Transitions 2003, nr 11/1. 3 Zob. D.K. Bhattacharyya, On the economics rationale of estimating the hidden economy, The Economic Journal 1999, nr 109/456. 4 Zob. J. Alderslade, J. Talmage, Y. Freeman, Measuring the Informal Economy: One Neighborhood at a Time, Discussion Paper, The Brooking Institution Metropolitan Policy Program, Washington D.C., September 2006. 5 Zob. Decent work and the informal economy, ILO (International Labour Office), Report VI, Geneva 2002. 15 Rozdział 1. Szara strefa gospodarki a praca... (unregistered6), niezgłoszona (undeclared7), nieregularna (irregular), niewidzialna (non-observed8), równoległa (parallel9), podziemna (un- derground, subterranean10), czarna (black11), gospodarka w cieniu (shadow12), dualna gospodarka (dual), druga gospodarka (second eco- nomy), sektor nieformalny (informal sector13)14. Należy pamiętać, że odmienne postrzeganie rzeczywistości społecz- no-gospodarczej i stosowanie innych założeń metodologicznych i konwencji badawczych w przypadku gospodarki drugiego obiegu skutkuje powstaniem różnych, niekiedy wykluczających się definicji tego zjawiska. Niektórzy autorzy próbują dokonać pewnej klasyfikacji, opierając się na konkretnych celach badawczych. Dla potrzeb przepro- wadzanej analizy będę stosowała zamiennie powyższe określenia. W literaturze przedmiotu wskazuje się też na pewne cechy niereje- strowanej działalności gospodarczej. Podstawowym wyróżnikiem nie- ewidencjonowanych działań gospodarczych jest unikanie podatków15. Kolejnym wskaźnikiem jest również chęć uniknięcia stosowania regu- lacji prawnych związanych z działalnością gospodarczą, które często 6 Zob. Ph. Smith, Assessing the size of the underground economy: the statistics Canada perspectives, Canadian Economic Observer, Catalogue No. 11-010, 3.16-33, 3.18, Spiro 1994. 7 Zob. Communication of the Commission on Undeclared Work, European Commis- sion, Brussels 1998. 8 Zob. Handbook for measurement of the non-observed economy, Paris 2002. 9 Zob. D. Del Boca, Parallel economy and allocation of time, Micros. Quarterly Jo- urnal of Microeconomics 1981, nr 4/2. 10 Zob. E. Feige, The Underground Economies. Tax Evasion and Informal Distortion, Cambridge 1989. 11 Zob. B. Dallago, The irregular economy: The „underground economy” and the „black labour market”, Dartmouth 1990. 12 Zob. F. Schneider, Arbeit im Schatten: Wo Deutschlands Wirtschaft wirklich wächst, Wiesbaden 2004. 13 Zob. Decent work and the informal..., Report VI. 14 B. Mróz, Gospodarka nieoficjalna w systemie ekonomicznym, Warszawa 2002 s. 13; A. Gwiazda, Rozwój gospodarki nieformalnej w krajach zachodnich, Gospodarka Planowa 1983, nr 6, s. 288; K.Z. Sowa, Praca na lewo w świetle badań naukowych, Zdanie 1987, nr 2, s. 55. Warto podkreślić, że jedna z pierwszych prób nazwania omawianego zjawiska pojawiła się w publikacji ILO z 1972 r. – Employment, incomes and equality: A strategy for increasing productive employment in Kenya, Geneva 1972, natomiast za pionierską w tej kwestii należy uznać pracę P. Gutmanna, The Subterranean Economy, Financial Analysts Journal, November–December 1977. 15 V. Tanzi, The Unerground Economy, Finance and Development 1982, nr 4; za: M. Bednarski, R. Kokoszczyński, Czwarty sektor, Przegląd Organizacji 1989, nr 1, s. 8. 16 1. Charakterystyka szarej strefy gospodarki stanowią istotną barierę w funkcjonowaniu na rynku. Chodzi tu między innymi o regulacje dotyczące udzielania koncesji i zezwoleń, ogranicza- nie transakcji pieniężnych, narzucanie kursów walut oraz przepisy prawa pracy z zakresu ochrony pracownika (czas pracy, gwarancja minimalnego wynagrodzenia, ograniczenia w zatrudnianiu młodocia- nych i cudzoziemców)16. Wskazuje się również na nieuchwytność statystyczną rozmiarów i efektów działalności gospodarczej, a także nieobserwowalność lub częściową obserwowalność zjawisk i procesów składającą się na nieewi- dencjonowaną działalność (stąd określenia gospodarka nieoficjalna, gospodarka w cieniu, gospodarka ukryta)17. O zakwalifikowaniu pewnych działań do gospodarki nieoficjalnej często decydują różne kryteria wyodrębniania ich z całości gospodarki. Powołując się na E. Klinkmüllera i G. Leptina18, można wyróżnić: – kryterium legalności – zgodnie z którym rodzaje działalności naru- szające przepisy prawa tworzą gospodarkę nieoficjalną, w odróż- nieniu od tych, które są zgodne z obowiązującym w danym kraju ustawodawstwem (gospodarka oficjalna); – kryterium uchwytności (rejestracji) statystycznej – chodzi tu o brak możliwości uchwycenia w urzędowych statystykach wielkości i rozmiarów gospodarki nieoficjalnej, co wynika niejako ex defini- tione z samej istoty tej gospodarki (podmioty w niej uczestniczące nie są zainteresowane ujawnianiem swojej działalności i wolą po- zostawać w cieniu). Należy jednak zauważyć, że istnieją również w pełni legalne, lecz statystycznie nierejestrowane działania, np. pomoc sąsiedzka, wymiana naturalna; – kryterium moralno-etyczne – w tym ujęciu do gospodarki nieofi- cjalnej można zaliczyć te działania, które przynoszą nierejestrowane dochody i są sprzeczne z normami moralnymi obowiązującymi w danym społeczeństwie. Nie zawsze działania te są niezgodne 16 R. De Grazia, Clandestine Employment: A Problem of our Times (w:) V. Tanzi (red.), The Underground Economy in the United States and Abroad, Lexington 1983, s. 29–44. 17 B. Mróz, Gospodarka nieoficjalna w systemie..., s. 12. 18 E. Klinkmüller, G. Leptin (w:) G. Hedtkamp (red.), Terminologische Anmerkungen zum Problem der Schattenwirtschaft, Berlin 1983, s. 13 za: B. Mróz, Gospodarka nieofi- cjalna w systemie..., s. 14. 17 Rozdział 1. Szara strefa gospodarki a praca... z przepisami prawnymi. Najbardziej typowym przykładem jest tu prostytucja; – kryterium relacji współmierności między wydajnością a uzyskanymi dochodami – w zakres pojęcia gospodarki nieoficjalnej, co często podkreśla się w definicji, wchodzą te działania i przedsięwzięcia, które mają charakter ekonomiczny, tzn. polegają na legalnym lub nielegalnym wytwarzaniu dóbr bądź świadczeniu usług, w zamian za co uzyskiwane są określone dochody. W takim ujęciu nie wszystkie nielegalne, niemoralne lub niepodlegające rejestracji statystycznej rodzaje aktywności gospodarczej można byłoby zali- czyć do gospodarki nieoficjalnej, ale takie, które charakteryzuje pewna współmierność między efektami i nakładami, np. napad na bank czy rabunek nie mogłyby być uznane jako działania mieszczą- ce się w pojęciu gospodarki nieoficjalnej. Na kryterium braku zgodności (kompatybilności) gospodarki nieoficjalnej z obowiązującym w danym kraju systemem społeczno-go- spodarczym wskazywał G. Grossman19 – kryterium to może prowadzić do nieporozumień. Zaliczył on legalną gospodarkę prywatną w byłym ZSSR do „strefy cienia”, co skrytykował z kolei F.D. Holzman, słusznie zwracając uwagę, że rozumując w ten sposób, doszlibyśmy do paradok- salnego wniosku, iż aktywność gospodarczą państwa w krajach o gospo- darce rynkowej należałoby zaliczyć do gospodarki nieoficjalnej. Natomiast P. Rossanvallon20 w odniesieniu do gospodarki nieofi- cjalnej wyodrębnił następujące kryteria wyróżniania jej z gospodarki oficjalnej: – kryterium skali – gospodarka nieoficjalna dotyczy na ogół działań na niewielką skalę; – kryterium legalności; – kryterium rynkowe – część dóbr i usług w ramach gospodarki nieoficjalnej oferowana jest na rynku, pozostała część (np. samoza- opatrzenie, pomoc sąsiedzka) nie jest przedmiotem oferty rynkowej; 19 G. Grossman, The Second Economy of the USSR, Problems of Communism, September–Oktober 1977, vol. XXVI; za: B. Mróz, Gospodarka nieoficjalna w systemie..., s. 15. 20 P. Rossanvallon, Le dēveloppement de l ecenomie souterraine et l avenir des societes industrielles, Le dēbat 1980, nr 2; za: J. Grosfeld, Gospodarka równoległa w krajach uprzemysłowionych. Zarys problematyki, Warszawa 1983 (maszynopis powielony), s. 15. 18 1. Charakterystyka szarej strefy gospodarki – kryterium stosunku do państwa – uznane za najważniejsze i roz- strzygające, zgodnie z poglądami P. Rossanvallona. Według niego gospodarka nieoficjalna przybiera dwie formy – niewidoczną i autonomiczną. Cechą niewidocznej części gospodarki nieoficjalnej jest nielegalność wobec obowiązujących przepisów prawnych, a jednocześnie utrzymywanie symbiotycznych stosunków z gospo- darką oficjalną, stanowiąc dla niej swoisty wentyl bezpieczeństwa. Natomiast M. Bednarski21 wyróżnia trzy kryteria rozróżniania go- spodarki nieoficjalnej: – kryterium nieobserwowalności dla statystyki rozważanego zjawiska (gospodarka nieobserwowalna); – kryterium niezgodności z różnymi zasadami prawa regulującego ekonomikę państwa (gospodarka nieoficjalna); – kryterium niespójności z dominującym mechanizmem ekonomicz- nym (gospodarka paralelna). Autor ten dokonuje przeglądu definicji gospodarki nieoficjalnej, opierając się na wskazanych wyżej kryteriach. I tak, pierwsze kryterium – nieuchwytności statystycznej stosują E. Feige, B. Frey oraz W. Pom- merehne22. Zgodnie z ich rozumieniem gospodarka nieobserwowalna obejmuje różne rodzaje działalności ekonomicznej przynoszącej dochód. Ponadto powinna zostać ujęta w ramach produktu narodowego brutto (GNP23), a z uwagi na słabość aparatu statystycznego nie jest w nim uwzględniona. W rezultacie zaliczają oni do gospodarki nieformalnej rodzaje działalności produkcyjno-usługowej ludzi wykonywanej we własnym zakresie, takie jak remontowanie mieszkań, wszelkie prace domowe, naprawianie samochodów oraz różnego rodzaju prace wyko- 21 M. Bednarski, Drugi obieg gospodarczy. Przesłanki, mechanizmy i skutki w Polsce lat osiemdziesiątych, Warszawa 1992, s. 18. Należy podkreślić, że terminy stosowane przez M. Bednarskiego nie zawsze odpowiadają tym, jakimi posługują się przytaczani przez niego autorzy. 22 E. Feige, Macroeconomic Malaise and the „Unobserved Economy”, Economic Impact 1982, nr 4, s. 53–59; B. Frey, W. Pommerehne, Measuring the Hidden Economy: Thought This Be Madness, There is Method in It (w:) V. Tanzi (red.), The Underground Economy in the United States..., s. 3–28; za: M. Bednarski, Drugi obieg gospodarczy..., s. 19. 23 Gross National Product. 19 Rozdział 1. Szara strefa gospodarki a praca... nywane „na własny rachunek” w godzinach pracy w oficjalnej gospo- darce lub po godzinach (tzw. fuchy)24. Zgodnie z drugim kryterium wyróżnikiem gospodarki nieoficjalnej z całości gospodarki jest sprzeczność z różnymi przepisami prawa. Sposób ujęcia decyduje o tym, jakie przekroczenie norm prawnych kwalifikuje dane działanie ekonomiczne do sektora nieformalnego25. Podstawowym kryterium jest tutaj niewypełnianie obciążeń finanso- wych, wśród których najczęściej spotykaną formą jest unikanie płacenia podatków. Wśród innych najczęściej spotykanych można wskazać unikanie płacenia składek ubezpieczeniowych przez pracodawców, omijanie płacenia ceł. Kolejnym kryterium zaliczania działalności ekonomicznej do go- spodarki nieoficjalnej jest uchylanie się od przepisów i regulacji ingeru- jących w procesy rynkowe. Dotyczą one trzech sfer: rynku pracy, rynku dóbr i usług oraz rynku finansowego26. W pierwszym przypadku chodzi o nielegalne zatrudnienie w aspekcie omijania przepisów ochronnych prawa pracy, związanych z prawem do minimalnego wynagrodzenia, maksymalnym wymiarem czasu pracy, bezpiecznymi i higienicznymi warunkami pracy, ochroną pracy dzieci, młodocianych, kobiet. W odniesieniu do rynku dóbr i usług mamy do czynienia z próbą obejścia przepisów dotyczących koncesjonowania i licencjonowania działalności, ograniczeniami związanymi z eksportem lub importem niektórych dóbr i usług. Nato- miast w gospodarce centralnie planowanej chodziło o przypadki unika- nia regulacji związanych z kontrolowaniem cen, racjonowaniem wy- miany, wymuszania sprzedaży państwu bądź jednostkom obowiązko- wego pośrednictwa, a także stosowania kwot importowych i limitów eksportowych (w handlu zagranicznym). Trzeci rynek – rynek finanso- wy warunkuje również działania, które można zaliczyć do obszaru go- spodarki nieoficjalnej. Chodzi tu przede wszystkim o nieprzestrzeganie regulacji stopy procentowej i kontrolę kredytu, co w konsekwencji 24 B. Frey, W. Pommerehne, Ansätze zur quantitativen Erfassung der Schattenwirt- schaft, Wirtschaftswissenschaftliches Studium 1982, nr 4, s. 157–162; za: A. Gwiazda, Rozwój gospodarki nieformalnej..., s. 288 i n. 25 P. Wiles, The Second Economy. It s Definitional Problems (w:) S. Alessandrini, B. Dallago (red.), The Unofficial Economy. Consequences and Perspectives in Different Economic System, Vermont 1987, s. 21–34; za: M. Bednarski, Drugi obieg gospodarczy..., s. 22. 26 M. Bednarski, Drugi obieg gospodarczy..., s. 23. 20 1. Charakterystyka szarej strefy gospodarki gwarantuje dodatkowe dochody instytucji pożyczających. W gospodarce centralnie planowanej pojawiło się dodatkowo zjawisko związane z omijaniem ustalanych przez państwo kursów wymiany walut (czarny rynek walutowy) lub limitowanie przepływów kapitału między poszcze- gólnymi państwami27. Istotnym obszarem gospodarki nieoficjalnej są również działania ekonomiczne, mające na celu wytworzenie dóbr i usług zakazanych przez prawo (np. narkotyki, prostytucja)28. Należy przy tym podkreślić, że zaliczenie niektórych z takich działań do gospodarki nieoficjalnej ma charakter względny, zależy od uznania ich przez dane państwo za legalne bądź nielegalne. Niektóre z takich działań ekonomicznych możliwe są tylko w ramach monopolu państwowego (produkcja alko- holu, hazard), zatem jakiekolwiek działania podejmowane w tych ob- szarach przez podmioty prywatne automatycznie powodują zaliczenie ich do gospodarki nieoficjalnej. Poza działalnością ekonomiczną, rozumianą jako wytwarzanie i obrót dobrami materialnymi, usługami i kapitałem, do gospodarki nieoficjalnej zalicza się również działania, które nie mają takiego cha- rakteru. Chodzi tu o transfery, czyli przepływy bezekwiwalentne zaka- zane przez prawo. Można do nich zaliczyć dochody płynące z korupcji, a także dochody uzyskane przez pracowników kosztem pracodawcy (kradzież różnego rodzaju wyrobów, materiałów z zakładu pracy oraz, co często występowało w gospodarce centralnie planowanej, wykorzy- stywanie czasu pracy i sprzętu pracodawcy do celów osobistych)29. Według M. Bednarskiego istnieje również trzecie kryterium – kryterium niespójności z obowiązującym systemem ekonomicznym, które ma zastosowanie do gospodarki pozostającej poza regulacją państwa, ale występujące w systemie centralnie planowanym, określając je jako gospodarka paralelna30. Zjawisko to było rozumiane przez nie- których autorów jako działalność, w której zdolność do pracy jest zuży- wana poza socjalistycznym sektorem ekonomicznym, a także jako re- dystrybucja dochodów wśród ludności poza sferą społecznie kontrolo- 27 Ibidem. 28 B. Molefsky, America s Underground Economy (w:) V. Tanzi (red.), The Under- ground Economy in the United States..., s. 47–68. 29 M. Bednarski, Drugi obieg gospodarczy..., s. 25. 30 Ibidem, s. 27. 21 Rozdział 1. Szara strefa gospodarki a praca... waną31. Zdaniem niektórych zachodnich autorów gospodarka niefor- malna w krajach socjalistycznych była postrzegana jako działalność gospodarcza zachodząca poza sektorem państwowym, zarówno ta o charakterze legalnym, jak i nielegalnym32. Zgodnie z takim rozumie- niem gospodarkę nieoficjalną stanowił prywatny sektor, który funkcjo- nował obok państwowego i spełniał wobec niego rolę komplementarną. Takie ujęcie mogło dotyczyć jednak państw, w których gospodarka, zarówno przemysł, jak i rolnictwo, zostały prawie całkowicie znacjona- lizowane, a sektor prywatny stanowił niewielką część życia gospodar- czego (np. Węgry). Powyższy pogląd trudno było odnieść do Polski, gdzie 75 ziemi było własnością prywatną, a zatem sektor prywatny stanowił normalny sektor gospodarczy, który trudno byłoby uznać za drugi obieg gospodarczy. Ponadto takie ujmowanie gospodarki niefor- malnej wykluczało kwalifikację nieformalnej działalności pracowników sektora uspołecznionego do gospodarki nieformalnej, co było charak- terystyczne dla gospodarki centralnie planowanej. Biorąc pod uwagę kryterium relacji działań gospodarczych do norm prawa, za gospodarkę nieformalną uważa się tę część gospodarki, której działalność nie odzwierciedla się w oficjalnej sprawozdawczości i w formalnych kontraktach. W jej ramach można wyodrębnić dwa segmenty – „oświetlony”, który jest zgodny z prawem, i „zacieniony”, który nie jest uwzględniony w obowiązującej sprawozdawczości i kon- traktach, a także pozostaje w sprzeczności z prawodawstwem33. Przy czym pierwszy z nich tworzą: – nieoficjalna gospodarka legalna (legal, unofficial economy) – dzia- łalność gospodarcza nie jest objęta sprawozdawczością, ale nie dochodzi do naruszenia norm prawnych ani uprawnień innych 31 I.R. Gabor, The Second (Secondary) Economy, Acta Oeconomica 1979, nr 2, s. 291–311; G. Grossman, The Second Economy..., s. 245–270. Zob. szerzej M. Bednarski, Drugi obieg gospodarczy..., s. 28. 32 Za: K.Z. Sowa, Praca na lewo w świetle..., s. 59. Dalsze rozważania dotyczące tego zagadnienia zostały oparte na powyższej pozycji. 33 W. Radajew, Tieniewaja ekonomika w Rossii: izmienije konturow, Pro et Contra 1999, nr 1, t. 4; A. Olejnik, Nielegalnaja ekonomika i mietody jeje analiza (w:) A. Olejnik (red.), Institucyonalnaja ekonomika. Uczebnik, Moskwa 2005; za: W. Stankiewicz, Zręby ekonomicznej teorii „szarej strefy” (w:) T. Wojciechowski, W. Stankiewicz, J. Rzytki, M. Ciecierski (red.), Szara strefa gospodarcza w dobie globalizacji, Materiały z konferencji ekonomicznej organizowanej przez Prywatną Wyższą Szkołę Businessu i Administracji w Warszawie 6 października 2006, Warszawa 2006, s. 12 i n. 22 1. Charakterystyka szarej strefy gospodarki podmiotów gospodarczych (np. przetwórstwo w gospodarstwach domowych); – gospodarka pozaprawna (out-of-law economy) – prowadzenie działań niereglamentowanych bez naruszania praw innych osób (np. tworzenie „piramid” finansowych, naruszanie bezpieczeństwa ekologicznego, uznaniowe ulgi czy subsydia). Natomiast drugi segment obejmuje: – gospodarkę półlegalną (semi-legal economy) – polegającą na dzia- łalności zgodnej z prawem co do celów, wykorzystującą niekiedy niedozwolone środki w postaci uchylania się od podatków, braku licencji; – gospodarkę nielegalną, kryminalną (non-legal, criminal) – dotyczącą działalności naruszającej prawo (np. prostytucja, handel narkoty- kami, szantaż, wymuszenia). W gospodarce „zaciemnionej” można ponadto wyróżnić cztery rodzaje ukrytych działań: 1) nierejestrowaną działalność gospodarczą, 2) operacje ekonomiczne, celowo zatajone w umowach i sprawozdaw- czości, 3) pracę na „czarno”, 4) ukrywanie dochodów przed fiskusem. Kryterium charakteru motywacji pozwala na wyróżnienie dwóch typów gospodarki nieformalnej – gospodarki ukrytej (hidden economy), w której działalność jest świadomie skrywana przed organami staty- stycznymi i podatkowymi oraz gospodarkę zagubioną (missing econo- my), gdzie działalność nie jest objęta sprawozdawczością z uwagi na niezawinione błędy podmiotów gospodarczych34. W przypadku zaś kryterium zakresu rejestracji można wskazać na gospodarkę uwzględnioną (recorded economy), która choć nie jest zare- jestrowana w sprawozdawczości podmiotów, to jest uwzględniona w statystyce dzięki specjalnym szacunkom, i gospodarkę nieuwzględ- 34 W. Stankiewicz, Zręby ekonomicznej teorii..., s. 13. 23 Rozdział 1. Szara strefa gospodarki a praca... nioną (unrecorded economy), która nie jest ujęta ani w sprawozdaniach, ani w zestawieniach statystycznych35. Często mimo stosowania różnych kryteriów definicje gospodarki nieformalnej są zbieżne i wyznaczony przez nie zakres aktywności jest podobny. Klasyfikacja może być utrudniona właśnie z uwagi na płyn- ność granic wyznaczonych przez poszczególne definicje, oparte na różnych kryteriach. Te różne definicje odgrywają dość istotną rolę. Wskazują one inną perspektywę badawczą, nawet w odniesieniu do tych samych zjawisk. Niekiedy, stosując jedno kryterium, można odna- leźć elementy właściwe innym sposobom definiowania. Niewątpliwie, z uwagi na złożoność zjawisk i procesów kryjących się pod pojęciem gospodarki nieoficjalnej, dla których trudno o wspólny mianownik, zadanie to jest utrudnione, a wręcz niemożliwe. Dodatkowy problem wiąże się z bogatą nomenklaturą omawianego zjawiska. Często bowiem podobne ujęcia definicyjne opatrzone są różnymi nazwami. Zdaniem niektórych autorów36 zjawisko, jakim jest gospodarka nieoficjalna, cechuje taka niejednorodność i złożoność procesów, że trudno sformułować uniwersalną definicję. W konsekwencji postulują, by zaliczyć do niej każdą aktywność ekonomiczną przejawianą przez różne podmioty, które próbują ją ukryć z różnych względów. Inni37 definiują gospodarkę nieoficjalną jako sferę działań ekonomicznych, w której podmioty gospodarcze umykają obciążeniom fiskalnym narzu- canym przez państwo. Istotnym wyróżnikiem jest to, że działania te w znacznej części są nieobecne w oficjalnych statystykach38. Podkreśla to również H. Schrage39, według którego gospodarka nieoficjalna na ogół bywa rozumiana jako nierejestrowana wartościotwórcza działalność 35 Ibidem. 36 M. Deaglio (w:) G. Giappichelli (red.), Economia sommersa e analisi economica, Torino 1984, s. 13, 18; B. Dallago, L economia irregolare. Economia „sommersa” e mercato irregolare del lavoro in sisterni economici differenti, Milano 1988, s. 30; za: B. Mróz, Go- spodarka nieoficjalna w systemie..., s. 18. 37 D. Bawly, The Subterranean Economy, New York 1982; za: B. Mróz, Gospodarka nieoficjalna w systemie..., s. 18. 38 P.M. Gutmann, The Subterranean Economy. Redux (w:) W. Gaetner, A. Wenig (red.), The Economics of the Shadow Economy, Berlin 1985, s. 2–15. 39 H. Schrage, Schattenwirtschaft-Abgrenzung. Definition, Methoden der quantitati- ven Erfassung (w:) W. Schäfer (red.), Schattenökonomie. Theoretische Grundlagen und wirtschaftspolitische Konsekvenzen, Göttingen 1984, s. 15; za: B. Mróz, Gospodarka nie- oficjalna w systemie..., s. 16. 24 1. Charakterystyka szarej strefy gospodarki ekonomiczna. Wskazuje on, że w literaturze występują dwa podejścia definicyjne. Zgodnie z pierwszym gospodarka nieoficjalna to taki kompleks działań gospodarczych i przedsięwzięć, nieodnotowany w oficjalnych statystykach, który tworzy coś w rodzaju nieoficjalnego dochodu narodowego, a zgodnie z obowiązującymi konwencjami i metodami obliczania produktu społecznego powinien być wliczony do dochodu narodowego. Drugi sposób definiowania wskazuje, że go- spodarka nieoficjalna obejmuje wszelką działalność gospodarczą, której rozmiary i efekty nie mieszczą się w urzędowych statystykach dochodu narodowego, niezależnie od metodyki jego obliczania. Z kolei D. Cassel40 do gospodarki nieoficjalnej zalicza te wszystkie rodzaje działalności gospodarczej, które przyczyniają się do tworzenia nowej wartości i których wartościotwórcze efekty nie są uwzględniane w obliczaniu dochodu narodowego. Takie rozumienie uzasadnia w dwojaki sposób. Po pierwsze, pewne legalne formy aktywności gospo- darczej (np. samozaopatrzenie gospodarstw domowych) nie są, zgodnie z obowiązującą metodyką, wliczane do dochodu narodowego, co skutkuje świadomą rezygnacją z rejestracji statystycznej ważnej części gospodarki nieoficjalnej. Przy czym, w opinii wielu ekonomistów, takie podejście nie zasługuje na aprobatę. Po drugie, występują takie formy działalności gospodarczej, które realizowane są „w cieniu”, ukryciu i z oczywistych względów nie mogą być uchwycone w oficjalnych staty- stykach. W podobny sposób definiują gospodarkę nieoficjalną B.S. Frey i H. Weck41, stosując jako wyróżnik nowo wytworzoną, nierejestrowaną wartość. Jako zjawisko obejmujące wszystkie rodzaje działalności gospodar- czej powodującej powstanie nowej wartości, z wyłączeniem transferów i transakcji pieniężnych, które tego warunku nie spełniają, definiuje to pojęcie R.D. Grass42. Jednocześnie dla podkreślenia istoty tej działalności 40 D. Cassel, A. Caspers, Was ist Schattenwirtschaft? Begriff und Erscheinungsformen der Sekond Economy, Wirtschaftswissenschaftliches Studium 1984, Heft 1, s. 1–7; za: M. Szylko-Skoczny, Zatrudnienie w „drugim obiegu” gospodarki RFN, Pol. Społ. 1986, nr 2, s. 25–26. 41 B.S. Frey, H. Weck, Estimating the Schadow Economy. A Naive Approach, Oxford Economic Papers 1983, vol. 35; za: B. Mróz, Gospodarka nieoficjalna w systemie..., s. 17. 42 R.D. Grass, Ausweichwirtschaft. Abgrenzungen, Ausprägungen, Ausmasse, Frankfurt am Main 1984, s. 8–9. 25 Rozdział 1. Szara strefa gospodarki a praca... gospodarczej stosuje termin Ausweichwirtschaft, co w dowolnym tłu- maczeniu znaczy „gospodarka unikowa” („obejściowa”)43. W polskiej doktrynie autorzy od dawna usiłują stworzyć definicję, która najpełniej oddawałaby istotę gospodarki nieformalnej. Najogólniej można stwierdzić, że drugi obieg gospodarczy to działalność gospodar- cza, której wyniki nie są uwzględniane w dochodzie narodowym. W konsekwencji do drugiego obiegu powinno się więc zaliczyć te wszystkie rodzaje działalności gospodarczej, których produkt trafia do cyklu gospodarczego, co z kolei skutkuje zmianą wielkości ekonomicz- nych44. Zdaniem G. Gikasa zakres przedmiotowy pojęcia obejmuje również takie działalności, których nigdy nie brano pod uwagę w obli- czeniach, np. działalność gospodarstw domowych przeznaczona na potrzeby własne, samozaopatrywanie się gospodarstw rolnych, ale także działalność nielegalną. W doktrynie występuje również odmienne zapatrywanie (M. Bednarski i R. Kokoszczyński45), zgodnie z którym działalność gospodarstw domowych skierowana na własne potrzeby była wyłączona z tego pojęcia, natomiast zaliczano do niego następujące działania: – nieewidencjonowany obrót z tytułu niezarejestrowanej produkcji i świadczenia usług zarejestrowanych jednostek pozarolniczej go- spodarki nieuspołecznionej, – nieewidencjonowany obrót z tytułu produkcji i świadczenia usług nierejestrowanych jednostek gospodarczych i osób prywatnych, – nierejestrowany obrót związany z działalnością wokół przedsiębior- stwa państwowego, – nieewidencjonowane transakcje w sferze kontaktów z zagranicą, – czarny rynek walutowy, spekulacje, – obrót dobrami i usługami zabronionymi, – przestępstwa gospodarcze. 43 J. Piprek, J. Ippoldt, Wielki słownik niemiecko-polski, t. I i II, Warszawa 1983: ausweichen – wyminąć, uniknąć, zboczyć, s. 229 (t. I); die Wirtschaft – gospodarka, s. 835 (t. II); J. Chodera, S. Kubica, Podręczny słownik niemiecko-polski, Warszawa 1990: aus- weichen – ominąć, obejść, s. 92. 44 G. Gikas, Przyczyny i konsekwencje gospodarki drugiego obiegu, Gospodarka Na- rodowa 1992, nr 9, s. 21. 45 M. Bednarski, R. Kokoszczyński, Czwarty sektor, s. 8. 26 1. Charakterystyka szarej strefy gospodarki Należy dodać, że takie rozumienie drugiego obiegu gospodarczego było właściwe dla gospodarki centralnie planowanej. Określając drugi obieg gospodarczy jako przynoszącą dochody nierejestrowaną działalność gospodarczą, M. Górski46 wprawdzie wy- różnia w jej ramach działalność gospodarstw domowych, ale wykracza- jącą poza zaspokajanie własnych potrzeb (np. sprzedaż nadwyżek z ogródka). Ponadto zalicza do drugiego obiegu nierejestrowaną dzia- łalność osób fizycznych i prawnych, tj. nielegalną produkcję, nielegalne zatrudnienie, a także działalność przestępczą (kradzieże, łapownictwo). Podobnie określa drugi obieg gospodarczy M. Bednarski, stwierdzając, że wyraża się on w niekontrolowanej redystrybucji dochodów47. Z kolei J. Chmiel, L. Podkominer, Z. Rajewski i L. Zienkowski48 określają szarą strefę gospodarki jako działalność nierejestrowaną, po- legającą głównie na pracy „na czarno”, która może być wykonywana zarówno jako zajęcie główne, jak i dodatkowe, obok pracy zarejestro- wanej, a także jako działalność gospodarczą nierejestrowaną (przez urzędy finansowe i celne), prowadzoną w ramach podmiotów gospo- darczych zarejestrowanych, często fikcyjnie. Chodzi tu np. o fałszowanie faktur, zaniżanie wynagrodzeń pracowników najemnych deklarowanych do ZUS, przemyt. Natomiast Z. Schulz49, posługując się terminem sektora nieformal- nego, rozumie przez to nierejestrowane rzesze bardzo drobnych jedno- stek produkujących i rozprowadzających towary i usługi. Przy czym o nieformalnym charakterze tej działalności świadczy fakt, że jest ona czasowo bądź trwale nierejestrowana i nieobjęta oficjalnymi statystyka- mi. W przytoczonych definicjach na plan pierwszy wysuwa się kryte- rium rejestracji jako wyróżnik gospodarki nieoficjalnej z całości gospo- darki. Można przy tym wskazać dwa podstawowe rodzaje definicji, 46 D. Fikus, Szara strefa, Rzeczpospolita 1993, nr 106; za: H. Zarychta, Szara strefa rynku pracy w Polsce (I), PiZS 1993, nr 12, s. 11. 47 Zob. szerzej M. Bednarski, Niekontrolowana redystrybucja dochodów gospodarstw domowych (w:) Z. Morecka (red.), Teoria i praktyka podziału dochodów, Warszawa 1988, s. 333–334. 48 J. Chmiel, L. Podkominer, Z. Rajewski, L. Zienkowski, Szara strefa a ożywienie gospodarki, Rzeczpospolita 1993, nr 170, s. 6. 49 Z. Schulz, Sektor nieformalny w gospodarce, Kontr. Państw. 1991, nr 5, s. 29. 27 Rozdział 1. Szara strefa gospodarki a praca... odnoszące się do działalności gospodarki nieujmowanej w oficjalnych statystykach50: – węższe – zgodnie z którym do gospodarki nieoficjalnej zalicza się te sfery aktywności gospodarczej, które powinny być objęte reje- stracją i ekonomiczno-finansową kontrolą, lecz jej umykają (np. praca na czarno, nielegalny handel, oszustwa podatkowe); – szersze – gdzie do gospodarki nieoficjalnej zalicza się te wszystkie dziedziny aktywności gospodarczej, które nie są objęte systemami rejestracji i mierzenia produktu społecznego. Zgodnie z tym uję- ciem do gospodarki nieoficjalnej wchodziłyby wszystkie niereje- strowane rodzaje działalności gospodarczej, niezależnie od tego, czy mają charakter legalny (sąsiedzka wymiana usług, prace domo- we, uprawa ogródków działkowych), półlegalny (zgodne z prawem wytwarzanie dóbr i usług z nielegalnie uzyskanych materiałów, przekroczenie zakresu koncesji udzielonej na prowadzenie okreś- lonej działalności gospodarczej) czy nielegalny (niezgodna z pra- wem produkcja towarów i świadczenie usług za pomocą materiałów pozyskanych z sektora oficjalnego, produkcja i dystrybucja narko- tyków). Nie zawsze jednak wskazane kryterium jest tak wyraźne, często bowiem występuje w połączeniu z kryterium legalności. Biorąc pod uwagę drugie ze wskazanych kryteriów, A. Wernik51 wyróżnia „szarą” i „czarną” gospodarkę, a intensywność barwy podkreśla nie tylko nega- tywny charakter działania, ale również stopień naruszenia prawa. Warto w tym miejscu wskazać również stanowiska przedstawicieli doktryny z innych państw. C.O. Simon i A.D. Witte utożsamiają gospo- darkę nieoficjalną z gospodarką podziemną, która obejmuje przede wszystkim działalność o charakterze kryminalnym, np. przemyt, gry hazardowe, handel narkotykami, prostytucję52. S. Henry za istotę gospo- darki nieoficjalnej uznaje uzyskiwanie dodatkowych, „lewych” docho- dów przez kradzież i oszustwa w miejscu pracy (tzw. fiddling)53. Nato- 50 B. Mróz, Gospodarka nieoficjalna w systemie..., s. 14. 51 A. Wernik, Jaki wzrost?, Życie Gospodarcze 1993, nr 28, s. 15. 52 C.O. Simon, A.D. Witte, Beating the System: The Underground economy, Boston 1982; za: B. Mróz, Gospodarka nieoficjalna w systemie..., s. 17. 53 S. Henry, Can I in Cash?, London 1982; za: B. Mróz, Gospodarka nieoficjalna w systemie..., s. 17. 28 1. Charakterystyka szarej strefy gospodarki miast K. Schmidt obok działalności całkowicie legalnej, takiej jak go- spodarka samozaopatrzeniowa czy pomoc sąsiedzka, zalicza do gospo- darki nieoficjalnej właśnie działalność kryminalną54. 1.2. Istota, obszary i formy szarej strefy gospodarki w różnych systemach gospodarczych Gospodarka nieformalna należy do kategorii zjawisk ponadsyste- mowych, występujących zarówno w krajach o gospodarce rynkowej, jak również, co pokazuje historia, o gospodarce centralnie planowanej. Jednak uwarunkowania, formy, skutki szarej strefy są zasadniczo od- mienne dla obu systemów gospodarczych. Istotną różnicą jest fakt, że gospodarka nieoficjalna jest w krajach kapitalistycznych uwarunkowana zewnątrzsystemowo (czyli jest zjawiskiem wymuszonym zewnętrznie przez czynniki pozaekonomiczne w ścisłym znaczeniu tego terminu), a w krajach socjalistycznych była uwarunkowana wewnątrzsystemowo (czyli była koniecznym następstwem samej struktury systemu)55. Współczesne życie gospodarcze wiąże się niewątpliwie z rozbudo- wanym systemem prawnym, w ramach którego różnego rodzaju pod- mioty i instytucje pełnią funkcję kontrolną, władczą czy wykonawczą. Rozbudowane, wielokrotnie zmieniane przepisy prawne, nadmierna kontrola czy ewidencja, to tylko niektóre z czynników popychające jednostki do gospodarki „cienia”, wolnej od zasad prawa, rejestracji, kar. Jest to naturalny mechanizm występujący zawsze tam, gdzie dzia- łania i zachowania jednostek poddawane są regulacjom jakiejś formalnej struktury, niezależnie od tego, czy struktura ta jest narzucona jednost- kom z zewnątrz, czy jest wynikiem jakiejś umowy społecznej56. O skali łamania zasad i uciekania w sferę nieoficjalną świadczy stopień ingeren- cji w działania jednostek. Szczególnie uwidacznia się to w systemach o gospodarce centralnej, gdzie działania obywateli poddane były wszechstronnej kontroli. Zachowania nieformalne dotyczą wszystkich dziedzin aktywności ludzkiej. Jednak działania w sferze ekonomicznej, 54 H. Schmidt, Verlockungen und Gefahren der Schattenwirtschaft, Opladen 1982; za: B. Mróz, Gospodarka nieoficjalna w systemie..., s. 17. 55 K.Z. Sowa (red.), Gospodarka nieformalna: uwarunkowania lokalne i systemowe, Rzeszów 1990, s. 5 i n. 56 J. Krężlewski, Druga gospodarka – analiza teoretyczna, RPEiS 1990, z. 2, s. 229. 29 Rozdział 1. Szara strefa gospodarki a praca... ze względu na niosące ze sobą konsekwencje, odgrywają tu zasadniczą rolę. Należy podkreślić, że jeszcze w latach 60. i na początku 70. nielegal- ne formy działalności gospodarczej były raczej przedmiotem zaintere- sowania etyki, a nie ekonomii. Dopiero w obliczu narastających patolo- gicznych zjawisk, takich jak różnego rodzaju oszustwa finansowe, ekonomiści amerykańscy zdali sobie sprawę z wagi problemu. Kluczową w tej sprawie stała się praca P. Gutmanna The Subterran Economy, opublikowana w 1977 r.57 Podkreślał on, że nierejestrowana aktywność gospodarcza nie powinna być dłużej traktowana jako ilościowo nieistot- na, gdyż na jej skutek powstaje w USA 10 GNP58. Co więcej, można było spotkać się ze stanowiskiem, zgodnie z którym rozwija się ona szybciej niż formy działalności oficjalnej59. Niewątpliwie nauki ekonomiczne stały i stoją przed trudnym zada- niem związanym z próbą zbadania, zmierzenia i poznania istoty szarej strefy, przede wszystkim ze względu na duże trudności badawcze zjawisk gospodarczych zachodzących poza regulacją państwa. Dodatkowym problemem jest to, że gospodarka nieoficjalna stwarza ogromne proble- my definicyjne z uwagi na zakres zaliczanych do niej zjawisk – od wą- skiego po szeroki. O tym jak ważna jest analiza gospodarki nieoficjalnej może świadczyć to, że pominięcie gospodarki równoległej w rozważa- niach i badaniach może prowadzić do błędnych wniosków o charakterze makro- i mikroekonomicznym60. W pierwszym przypadku może to prowadzić do niewłaściwego oszacowania skali dóbr i usług wytworzonych w całej gospodarce, a także wielkości zachodzących procesów redystrybucyjnych. Aby do- brze ocenić stan gospodarczy kraju, niezbędna jest informacja o zmia- nach ilościowych i jakościowych zachodzących w obu sferach. I tak na przykład rozwój sfery nieformalnej, przy jednoczesnym zahamowaniu 57 Za: L. Zabrzeska-Bicz, Gospodarka drugiego obiegu a transformacja systemowa w Polsce, Prace z zakresu ekonomii i historii myśli ekonomicznej, Zeszyty Naukowe Akademii Ekonomicznej w Krakowie, nr 450, Kraków 1995, s. 63. 58 Za: E. Firlit, J. Chłopecki, Kiedy kradzież nie jest kradzieżą, Zdanie 1987, nr 3, 59 B. Wyżnikiewicz, Druga gospodarka w rozwiniętych krajach kapitalistycznych, Wektory Gospodarki 1987, nr 10, s. 7. 60 M. Bednarski, Drugi obieg gospodarczy..., s. 16. s. 6. 30 1. Charakterystyka szarej strefy gospodarki wzrostu sfery oficjalnej, może wskazywać na pewną niewydolność funkcjonujących mechanizmów ekonomicznych61. W drugim przypadku zaś – analiz ekonomicznych, prowadzonych na poziomie gospodarstwa domowego, sytuacja jest analogiczna. Do prawidłowego oszacowania poziomu życia gospodarstwa domowego niezbędna jest bowiem informacja o dobrach i usługach, pozostających w dyspozycji tych gospodarstw, pochodzących zarówno z gospodarki formalnej, jak i nieformalnej62. Należy jednak pamiętać, że oficjalna statystyka często nie jest w stanie dokładnie oszacować rozmiarów szarej strefy gospodarki. W krajach o wysoko rozwiniętej gospodarce rynkowej może dojść do przeszacowania dynamiki płac i cen (które są niższe w gospodarce nieoficjalnej), a także dynamiki inflacji i poziomu bezrobocia (część osób formalnie zarejestrowanych jako bezrobotni pracuje w gospodarce nieformalnej)63. Podobnie oficjalna statystyka może nie doszacować dynamiki wzrostu dochodu narodowego, konsumpcji i oszczędności. W konsekwencji niepełna bądź niewłaściwa informacja o tych wskaź- nikach prowadzi do błędnych decyzji politycznych rządu, a także do nieprawidłowych zachowań indywidualnych konsumentów. Badając gospodarkę nieoficjalną, należy pamiętać o dwóch obsza- rach mieszczących się w jej zakresie. Pierwszym o charakterze natural- nym, w którym dobra i usługi wytwarzane są w celu zaspokajania po- trzeb własnych gospodarstw domowych lub w zakresie nieodpłatnej pomocy sąsiedzkiej, natomiast drugim o charakterze towarowym, gdzie celem działalności gospodarstw domowych i innych podmiotów gospo- darujących jest realizowanie potrzeb otoczenia64. Dokonując więc ana- lizy sfery będącej poza regulacją państwa, należy odróżniać te dwa ob- szary działań ekonomicznych – naturalny i towarowy, gdyż mechanizmy ich działań są odmienne. W konsekwencji całość procesów gospodar- czych przebiega w granicach trzech struktur: gospodarki oficjalnej oraz gospodarki nieformalnej, gdzie można wyróżnić gospodarkę naturalną i gospodarkę towarową65. Warto w tym miejscu zauważyć, że w systemie 61 Ibidem. 62 Ibidem. 63 Ibidem, s. 20. 64 Ibidem, s. 17. 65 Zob. więcej J. Gershuny, The Informal Economy – It s Role in Post-Industrial So- ciety, Futures 1979, nr 11; R. Rose, Getting by in Three Economies: The Resources of the 31 Rozdział 1. Szara strefa gospodarki a praca... gospodarki rynkowej w sferze nieoficjalnej działa przede wszystkim przedsiębiorstwo prywatne, w przeciwieństwie do systemu scentralizo- wanego, gdzie wiodącą rolę w sektorze nieformalnym odgrywa gospo- darstwo domowe66. Rozważania rozpocznę od analizy gospodarki nieformalnej w epoce realnego socjalizmu. Następnie przedstawię mechanizmy jej działania w gospodarce wolnorynkowej. Trafnie określił istotę gospodarki nieoficjalnej w socjalizmie J. Grosfeld, stwierdzając, że „źródłem jej jest cały system ekonomicz- no-społeczny jako taki [...]. Co więcej działalność «ukryta» ma nie tylko aspekt ekonomiczny, ale i społeczny [...]. Jest ona jakby alternatywą oficjalnego modelu i poza funkcjami ekonomicznymi pełni również funkcje kulturowe i społeczne. Umożliwia ona dostęp do pewnych składników innego stylu życia, wpływa na rozwój świadomości społecz- nej”67. Według S.L. Sampsona druga gospodarka nie jest ani gospodarką rynkową (dotyczyło to krajów kapitalistycznych), ani „biurokratyczną” (dotyczyło to krajów socjalistycznych), ale gospodarką społeczną, w której nieoficjalne (nielegalne) układy społeczne wpływają na funk- cjonowanie oficjalnych (legalnych) instytucji, przedsiębiorstw i biuro- kracji68. Zdaniem Sampsona „żadne społeczeństwo, ani kapitalistyczne, ani też socjalistyczne, nie zdołało przedłożyć racji bytu rynku czy biu- rokracji nad więzy pokrewieństwa, przyjaźni, wspólnoty przynależności wynikającej ze wspólnego miejsca pracy”69. Jednak kategoryczność tego poglądu budzi pewne zastrzeżenia z uwagi na to, że gdyby rzeczywistość naprawdę tak się przedstawiała, nie doszłoby nigdy do rozwoju kapita- lizmu. A jak wiadomo w krajach protestanckich kapitalizm rozwinął się właśnie dlatego, gdyż relacje rodzinne i społeczne zostały podporząd- kowane stosunkom ekonomicznym70. Official, Unofficial and Domestic Economies, Studies in Public Policy 1983, nr 110; za: M. Bednarski, Drugi obieg gospodarczy..., s. 17. 66 L. Zabrzeska-Bicz, Gospodarka drugiego obiegu..., s. 66. 67 J. Grosfeld, Przedsiębiorstwa małej skali a gospodarka równoległa, Warszawa 1983, s. 33–34. 68 S.L. Sampson, Rich Families and Poor Collectives: an Anthropological Approach to Romania s „Second Economy” (w:) Bidrag til Ostsstats forskning, Uppsala 1983, s. 48; za: K.Z. Sowa (red.), Gospodarka nieformalna: uwarunkowania..., s. 55. 69 Ibidem. 70 K.Z. Sowa (red.), Gospodarka nieformalna: uwarunkowania..., s. 55. 32 1. Charakterystyka szarej strefy gospodarki Badania gospodarki nieformalnej krajów socjalistycznych były prowadzone na szeroką skalę na Zachodzie już w latach 60. Należy dodać, że na Wschodzie problematyka ta była przedmiotem zaintereso- wania i analiz w Polsce i na Węgrzech71. Jak wspomniałam wcześniej, żaden system gospodarczy ani poli- tyczny nie był w stanie zapobiec powstaniu szarej strefy. U podstaw jego funkcjonowania leży wiele rozmaitych przyczyn. Podstawowym czynnikiem generującym powstanie tego zjawiska jest bez wątpienia specyfika gospodarki centralnie planowanej. Drugi obieg gospodarczy stanowił immanentną część gospodarki centralnie planowanej, pełniąc początkowo w stosunku do niej rolę wzmacniającą, uzupełniającą, by w końcu stać się jedną z przyczyn jego rozkładu. Trafne określenie oddające istotę systemu socjalistycznego zastosowali J. Staniszkis i E. Fraenkel, określając go mianem preroga- tywnego państwa gospodarującego72. Istota państwa prerogatywnego przejawia się w dominacji polityki nad prawem. Jest to wynik wielu procesów historycznych. Zachodzi tu nawiązanie do struktury partii komunistycznej z zastosowaniem obok instrumentu o charakterze po- litycznym, jakim posługiwała się partia, również nowego środka oddzia- ływania w postaci prawa73. Do końca lat 80. wciąż jednak instrumenty polityczne dominowały nad prawnymi, a hołdowanie tej zasadzie po- zwalało na utrzymanie pozycji przez funkcjonariuszy państwowych. 71 Zob. szerzej B.N. Ward, The Socialist Economy. A Study of Organizational Alter- natives, New York 1967; R. Gabor, The Second (Secondary)..., s. 291–311; idem, The La- bour Market in Hungary Since 1968 (w:) Hungary: A Decade of Economic Reform, Lon- don–Boston 1981; K.Z. Sowa, Gospodarka nieformalna. Problematyka. Stan badań. Bi- bliografia, Warszawa 1986; J. Grosfeld, Przedsiębiorstwa małej skali a gospodarka równo- legła, Warszawa 1983; S. Kaszczak, Gospodarka „drugiego obiegu” a zjawiska inflacyjne w krajach socjalistycznych, Biuletyn Informacyjny Instytutu Gospodarki Narodowej 1983, nr 9; M. Bednarski, Podstawowe problemy funkcjonowania gospodarki „drugiego obiegu” w Polsce (w:) P. Wójcik (red.), Problemy patologii i przestępczości, t. 4, Warszawa 1985, s. 547–568; M. Wiśniewski, Ekonomiczne uwarunkowania „drugiego obiegu” gospodar- czego w Polsce (w:) P. Wójcik (red.), Problemy patologii..., t. 4, s. 524–546; A. Korboński, The „Second Economy” in Poland, Journal of International Affairs 1981, nr 35, s. 1–15; Wskazana literatura jest bogatym źródłem wiedzy o mechanizmach rządzących drugim obiegiem gospodarczym. Należy przy tym podkreślić, że były to jedne z pierwszych opracowań dotyczących tego zagadnienia. Następne lata przyniosły nowe publikacje i nowe spostrzeżenia związane ze zjawiskiem gospodarki nieformalnej. 72 J. Staniszkis, Ontologia socjalizmu, Warszawa 1989, s. 63–67, 72–76; E. Fraenkel, The Dual State, Oxford 1941, s. 9–20. 73 K.Z. Sowa (red.), Gospodarka nieformalna: uwarunkowania..., s. 241–242. 33 Rozdział 1. Szara strefa gospodarki a praca... Natomiast istotą państwa gospodarującego jest to, że większość zasobów mieszczących się na jego terytorium pozostaje bezpośrednio pod jego kontrolą, a ściślej pod kontrolą jego funkcjonariuszy74. To, co charakte- rystyczne dla tego systemu, to właśnie rozdzielenie własności państwo- wej między różnego rodzaju instytucje, co prowadziło do uprzywilejo- wania funkcjonariuszy państwowych w stosunku do pozostałej części społeczeństwa. W konsekwencji to zajmowanie odpowiedniej pozycji politycznej w strukturze państwa decydowało o posiadaniu licznych kompetencji związanych między innymi z zatrudnieniem, reprodukcją środków pracy, dzieleniem, rozporządzaniem i spożyciem75. System gospodarki centralnie planowanej stanowił zaprzeczenie zasad gry rynkowej również w aspekcie osiągania pozycji społecznej i związanej z nią możliwości awansu zawodowego. Pozycja polityczna oraz miejsce zajmowane w strukturze organizacyjnej państwa wpływały na wielkość osiąganych korzyści. Natomiast takie czynniki, jak kwalifi- kacje, jakość wykonywanej pracy czy racjonalność gospodarowania, nie stanowiły kryterium wyznaczania pozycji w hierarchii zawodowej czy społecznej76. Wskazane czynniki prowadziły do nieefektywności obowiązujących norm i zasad, co z kolei stanowiło dobre podłoże do działań nieformal- nych, które stały się powszechną praktyką. System bowiem skłaniał do realizacji zasad dominacji polityki nad gospodarką i prawem kosztem naruszenia legalnych reguł gry. Postawy i działania nieformalne stały się w pewnym momencie jednym z czynników powodujących degrada- cję systemu polityczno-gospodarczego. Prawo przestało pełnić swoją funkcję, stając się „martwą strukturą”, nadmierna zaś eksploatacja własności państwowej w ramach gospodarki cienia (co było najczęściej spotykaną formą drugiego obiegu gospodarczego), a także przez system polityczny, doprowadziły do zakłócenia funkcjonowania gospodarki, a w konsekwencji całego systemu politycznego. Droga kariery zawodo- wej i awansu społecznego w ramach systemu centralnie planowanego sprzyjały również ucieczce do strefy nieformalnej. Opisana sytuacja zaczęła jednak wywoływać sprzeciw nie tylko grup społecznych pozbawionych przywilejów władzy, ale również 74 Ibidem, s. 239. 75 Ibidem, s. 239 i n. 76 Ibidem, s. 240 i n. 34 1. Charakterystyka szarej strefy gospodarki warstw społecznych w pełni korzystających z licznych korzyści systemu, który w pewnym momencie przestał dawać pożądane rezultaty. Jedno- cześnie coraz bardziej rozrastająca się gospodarka cienia była przyczyną destabilizacji gospodarki, a tym samym czynnikiem hamującym wzrost gospodarczy. Dało to asumpt do transformacji obowiązującego systemu. Warto podkreślić, że druga gospodarka stała się istotnym źródłem gromadzenia środków dla różnorodnych form prywatnej przedsiębior- czości, która jako bardziej odporna na drenaż gospodarki równoległej niż sektor państwowy była w posiadaniu istotnej części produkcji i usług przechwytywanych właśnie za sprawą środków o charakterze nielegal- nym i nieformalnym77. Wszystkie przyczyny dające asumpt do powstania gospodarki równoległej należy rozpatrywać w kontekście społeczno-organizacyj- nym78. Jednym z podstawowych czynników warunkujących działalność w drugim sektorze była zdecydowana przewaga własności państwowej nad prywatną79. Własność państwowa, w odróżnieniu od własności indywidualnej, przybierała abstrakcyjną formę80. Brak konkretnego spersonifikowanego podmiotu stwarzał niekorzystne zmiany w systemie wartości, powodując, że wszelkiego rodzaju negatywne działania doty- czące tej własności, jak na przykład jej marnotrawienie czy też kradzież, nie wywoływały poczucia czynienia krzywdy81. Tego rodzaju działania skutkowały, paradoksalnie, uwolnieniem państwa od niektórych zobo- wiązań82. Wysuwano pogląd, że w ten sposób majątek zostanie bardziej efektywnie wykorzystany, jego bowiem racjonalne zagospodarowanie przez państwo wydawało się mało realne do spełnienia83. Tym samym wzrastał stopień zaspokojenia potrzeb konsumpcyjnych społeczeństwa, choć w partykularnym wymiarze, zmniejszając roszczeniową postawę 77 Ibidem, s. 248. 78 J. Krężlewski, „Druga gospodarka” – analiza..., s. 233 i n. 79 Ibidem, s. 234. 80 M. Wiśniewski, Źródła i rozmiary drugiego obiegu gospodarczego w Polsce, Eko- nomista 1985, nr 6, s. 917. 81 J. Krężlewski, „Druga gospodarka” – analiza..., s. 234. 82 R. Drozdowski, Rynek pracy w Polsce. Recepcja. Oczekiwania. Strategie dostoso- wawcze, Poznań 2002, s. 68. 83 Ibidem. 35 Rozdział 1. Szara strefa gospodarki a praca... obywateli84. Warto dodać, że pracownicy przedsiębiorstw państwowych przedkładali własny interes i możliwość osiągania korzyści majątkowych nad interes gospodarczy zakładu pracy85. Co więcej, nieokreślony status własności państwowej prowadził do alienacji pracy. Skutkowało to podejmowaniem działalności w drugim obiegu, a także brakiem iden- tyfikacji pracobiorców86 z przedsiębiorstwem, w którym byli zatrudnieni, co było związane z poczuciem wynajęcia przez państwowego pracodaw- cę87. Warunkiem mającym istotny wpływ na rozwój gospodarki „cienia” w omawianym okresie był również system funkcjonowania gospodarki nastawiony na politykę zwalczającą zasady gry rynkowej i rynek, o czym już wcześniej wspomniałam88. Decyzje ekonomiczne były podporząd- kowane decyzjom politycznym, co przejawiało się silnym zaangażowa- niem aparatu partyjnego w funkcjonowanie przedsiębiors
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Nielegalne zatrudnienie w prawie polskim
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: