Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00259 001581 12922513 na godz. na dobę w sumie
Nielegalny rynek chronionych gatunków dzikiej fauny i flory. Geneza, przejawy, przeciwdziałanie - ebook/pdf
Nielegalny rynek chronionych gatunków dzikiej fauny i flory. Geneza, przejawy, przeciwdziałanie - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wyższa Szkoła Policji w Szczytnie Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7462-521-0 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> biologia
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Zawarte w niniejszym opracowaniu rozważania odnoszą się do problematyki ochrony dzikich gatunków fauny
i flory. Zakres tych rozważań wyznacza Konwencja Waszyngtońska z 1973 r. Autor dokonał wszechstronnego i niezwykle wnikliwego opisu zjawiska przestępczości wymierzonej w dziedzictwo przyrodnicze, w szczególności scharakteryzował jego etiologię, przejawy oraz tendencje rozwojowe. Szczególnie cenne są rozważania dotyczące
zorganizowanych przejawów przestępczości przeciwko spuściźnie przyrodniczej. Przedstawiono je na tle wybranych nielegalnych rynków, takich m.in. jak: handel kością słoniową i rogami nosorożców, węglem drzewnym oraz awifauną. Całość rozważań zamyka podsumowanie oraz zawarte w nim rekomendacje. Zaproponowane rozwiązania, poparte wynikami badań, odnoszą się zarówno do sfery teoretycznej, jak również do szeroko rozumianej praktyki. Niniejsza praca adresowana jest nie tylko do przedstawicieli nauk penalnych, ale także do tych osób, które na co dzień zmagają się z problemami ochrony dzikiej fauny i flory. Należałoby tu przede wszystkim wymienić przedstawicieli organów ścigania i wymiaru sprawiedliwości, poszczególnych inspekcji ochrony środowiska, pozarządowych organizacji ekologicznych, touroperatorów organizujących polowania komercyjne oraz mediów. Wypada też zauważyć, że niniejsza praca jest pierwszym kompleksowym opracowaniem tej problematyki w polskiej literaturze kryminologicznej.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Nielegalny rynek chronionych gatunków dzikiej fauny i fl ory Geneza, przejawy, przeciwdziałanie Wiesław Pływaczewski Szczytno 2016 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Recenzja prof. zw. dr hab. Jerzy Kasprzak Redakcja wydawcy Agnieszka Kamińska Aleksandra Kiełczykowska Beata Miszczuk Projekt okładki Agnieszka Kamińska © Wszelkie prawa zastrzeżone — Wyższa Szkoła Policji w Szczytnie 2016 Stan prawny na 1 stycznia 2016 r. ISBN 978-83-7462-520-3 e-ISBN 978-83-7462-521-0 Skład, druk i oprawa: Dział Wydawnictw i Poligrafi i Wyższej Szkoły Policji w Szczytnie 12-100 Szczytno, ul. Marszałka Józefa Piłsudskiego 111 tel. 89 621 51 02, fax 89 621 54 48 e-mail: wwip@wspol.edu.pl Objętość: 22,47 ark. wyd. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Spis treści Wstęp ................................................................................................ 13 Rozdział 1 Społeczno-ekonomiczne uwarunkowania przestępczości związanej z nielegalnym handlem dzikimi gatunkami chronionej fauny i fl ory ...................................................................... 19 1.1. Zakres zainteresowań badawczych oraz wyjaśnienie problemów defi nicyjnych .............................................................. 19 1.2. Wprowadzenie do problematyki nielegalnych rynków ......................... 26 1.3. Historyczne uwarunkowania handlu dzikimi gatunkami fauny i fl ory ................................................................................ 32 1.4. Współczesne determinanty nielegalnego handlu dzikimi gatunkami chronionej fauny i fl ory ....................................... 34 Rozdział 2 Przegląd regulacji prawnych dotyczących ochrony dzikiej fauny i fl ory ........................................................................... 39 2.1. Konwencja waszyngtońska z 1973 roku (Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora — CITES) ............................................................ 39 2.2. Perspektywa unijna ...................................................................... 41 2.3. Perspektywa krajowa .................................................................... 45 Rozdział 3 Kryminologia wobec zjawiska nielegalnego handlu dzikimi gatunkami fauny i fl ory .......................................................... 47 3.1. Przegląd wybranych problemów kryminologicznych związanych z ochroną środowiska naturalnego .................................. 47 3.2. Przestępczość przeciwko dzikim gatunkom fauny i fl ory na tle wybranych teorii kryminologicznych ....................................... 56 3.3. Ochrona światowego dziedzictwa przyrodniczego z perspektywy zielonej kryminologii ................................................ 72 3.4. Wiktymologiczne aspekty nielegalnego handlu dzikimi gatunkami fauny i fl ory ...................................................... 82 Rozdział 4 Charakterystyka wybranych kryminologicznych kategorii przestępstw przeciwko dzikim gatunkom fauny i fl ory ............................ 93 4.1. Kłusownictwo ............................................................................. 93 4.2. Przemyt oraz fałszowanie dokumentów ........................................... 99 4.3. Korupcja .................................................................................. 104 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 4 Nielegalny rynek chronionych gatunków dzikiej fauny i fl ory... 4.4. Przestępczość przeciwko życiu i zdrowiu ........................................ 105 4.5. Kradzieże dzikich gatunków fauny i fl ory oraz produktów pochodnych ........................................................ 106 4.6. Przestępczość narkotykowa ......................................................... 107 4.7. Nielegalny handel bronią ............................................................. 110 4.8. Pranie pieniędzy ........................................................................ 111 4.9. Podpalanie lasów pierwotnych ..................................................... 112 Rozdział 5 Nielegalna eksploatacja światowych zasobów leśnych ........................... 115 5.1. Etiologia i fenomenologia zjawiska ................................................ 115 5.2. Nielegalna eksploatacja zasobów leśnych jako kategoria kryminologiczna — granice kryminalizacji .................................... 123 5.3. Międzynarodowe koncerny przemysłowe wobec problemu ochrony światowych zasobów leśnych ........................................................ 126 5.4. Związki międzynarodowych koncernów branży drzewnej z lokalnymi gangami — przykład Madagaskaru .............................. 129 5.5. Wybrane przykłady nielegalnej eksploatacji światowych zasobów leśnych ........................................................ 131 5.5.1. Pozyskiwanie surowca z palmy olejowej ................................. 131 5.5.2. Pozyskiwanie lateksu z kauczukowca .................................... 135 5.5.3. Proceder handlu „mięsem z buszu” ....................................... 137 5.6. Działania reglamentacyjne dotyczące rynku handlu drewnem oraz produktami pochodnymi ...................................................... 138 Rozdział 6 Nielegalny handel dzikimi gatunkami fauny i fl ory jako przejaw przestępczości zorganizowanej ....................................... 147 6.1. Wprowadzenie do problematyki przestępczości zorganizowanej w obszarze środowiska naturalnego .............................................. 147 6.2. Handel chronionymi gatunkami fauny i fl ory jako źródło fi nansowania konfl iktów zbrojnych i terroryzmu ............................. 149 6.3. Handel kością słoniową oraz rogami nosorożca z perspektywy nielegalnego rynku bronią ........................................................... 151 6.4. Gangi kontrolujące produkcję węgla drzewnego .............................. 158 6.5. Prywatne fi rmy wojskowe a ochrona światowego dziedzictwa przyrodniczego ......................................................... 159 6.6. Rynek diamentów a problematyka ochrony dzikich gatunków fauny i fl ory .............................................................................. 161 6.7. Przestępczość zorganizowana związana z pozyskiwaniem chronionych gatunków fauny i fl ory a sektor turystyki ...................... 163 6.8. Pozostałe formy zorganizowanej grabieży naturalnych zasobów środowiska ................................................................... 169 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Spis treści 5 Rozdział 7 Zorganizowana przestępczość przeciwko awifaunie ............................. 173 7.1. Ptaki drapieżne a ochrona dziedzictwa przyrodniczego ................... 173 7.2. Charakterystyka „ptasich gangów” ............................................... 178 7.3. Awifauna a przemysł spożywczy .................................................. 181 7.4. Przeciwdziałanie zjawisku nielegalnych polowań na chronione gatunki awifauny ................................................... 183 Rozdział 8 Zorganizowane formy eksploatacji mórz i oceanów .............................. 189 8.1. Charakterystyka wybranych form zorganizowanej eksploatacji podwodnego dziedzictwa przyrodniczego ..................................189 8.2. Nielegalne połowy rekinów a branża gastronomiczna ...................... 192 8.3. Zorganizowane formy pozyskiwania i przemytu kawioru ................ 194 Rozdział 9 Uwarunkowania kulturowe ochrony zagrożonych gatunków dzikiej fauny i fl ory ......................................................................... 197 9.1. Branża tzw. azjatyckiej (chińskiej) medycyny ludowej i jej związki z gangami kłusowniczo-przemytniczymi ..................... 197 9.2. Konfl ikt między tradycją a ochroną dzikiej przyrody — przypadek ludu Masajów .......................................................................... 198 9.3. Tradycyjne stroje tybetańskie a ochrona populacji dzikich kotów drapieżnych ......................................................... 202 Rozdział 10 Przeciwdziałanie przestępczości wymierzonej w chronione gatunki dzikiej fauny i fl ory .............................................................. 205 10.1. Perspektywa międzynarodowa ................................................... 205 10.1.1. Międzynarodowa Organizacja Policji Kryminalnej — INTERPOL .............................................. 205 10.1.2. Europejski Urząd Policji — Europol .................................... 213 10.1.3. Sekretariat Konwencji CITES ............................................ 215 10.1.4. Biuro Narodów Zjednoczonych ds. Narkotyków i Przestępczości .............................................................. 216 10.1.5. Światowa Organizacja Celna ............................................. 217 10.1.6. Bank Światowy ............................................................... 218 10.1.7. Porozumienie z Lusaki ..................................................... 219 10.1.8. Międzynarodowe Konsorcjum do Walki z Przestępczością Przeciwko Dzikiej Przyrodzie ............................................ 220 10.2. Perspektywa krajowa ................................................................ 223 10.2.1. Policja ........................................................................... 223 10.2.2. Służba Celna .................................................................. 236 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 6 Nielegalny rynek chronionych gatunków dzikiej fauny i fl ory... 10.2.3. Straż Graniczna .............................................................. 251 10.2.4. Straże miejskie (gminne) .................................................. 253 10.2.5. Ministerstwo Środowiska (Departament Leśnictwa i Ochrony Przyrody) — Zespół ds. konwencji waszyngtońskiej ............................................................. 255 10.2.6. Państwowa Rada Ochrony Przyrody ................................... 256 10.2.7. Inspekcje ....................................................................... 256 Rozdział 11 Rola organizacji pozarządowych w walce z procederem nielegalnego handlu dzikimi gatunkami fauny i fl ory ........................... 261 11.1. Wprowadzenie do problematyki organizacji pozarządowych ............ 261 11.2. Przegląd wybranych organizacji ekologicznych oraz innych inicjatyw ukierunkowanych na ochronę dziedzictwa przyrodniczego ...................................................... 265 11.2.1. Perspektywa międzynarodowa .......................................... 265 11.2.2. Perspektywa krajowa ...................................................... 270 Wnioski oraz rekomendacje ................................................................ 275 Bibliografi a ...................................................................................... 287 Spis tabel ..................................................................................315 Spis rycin .................................................................................315 Streszczenia ..............................................................................317 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Contents Introduction ..................................................................................... 13 Section 1 Social and economic determinants of crime related to illicit traffi cking in wild species of protected fauna and fl ora ......................................... 19 1.1. Scope of research interests and explanation of defi nition issues .......... 19 1.2. Introduction to the issues of illegal markets .................................... 26 1.3. Historical determinants of trade in wild species of fauna and fl ora ...... 32 1.4. Current determinants of illicit traffi cking in wild species of protected fauna and fl ora ......................................................... 34 Section 2 Review of legal regulations concerning the protection of wild fauna and fl ora ..................................................................... 39 2.1. Washington Convention of 1973 (Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora — CITES) ....... 39 2.2. EU view ................................................................................... 41 2.3. National view ............................................................................ 45 Section 3 Criminology and the phenomenon of illicit traffi cking in wild species of fauna and fl ora ....................................................... 47 3.1. Review of selected criminological issues related to natural environment protection ................................................ 47 3.2. Crime against wild species of fauna and fl ora against the background of selected criminological theories .......................... 56 3.3. Protection of the world’s natural heritage from the perspective of green criminology ...................................... 72 3.4. Victimological aspects of illicit traffi cking in wild species of fauna and fl ora ....................................................................... 82 Section 4 Characteristics of selected criminological categories of crime against wild species of fauna and fl ora ................................................ 93 4.1. Poaching .................................................................................. 93 4.2. Smuggling and document forging ................................................. 99 4.3. Corruption ..............................................................................104 4.4. Crimes against life and health .....................................................105 4.5. Th eft s of wild species of fauna and fl ora and derivative products ........106 4.6. Drug-related crime ....................................................................107 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 8 Nielegalny rynek chronionych gatunków dzikiej fauny i fl ory... 4.7. Illicit arms traffi cking ................................................................. 110 4.8. Money laundering ..................................................................... 111 4.9. Primary forest arson ................................................................... 112 Section 5 Illegal exploitation of the world’s forest resources ................................ 115 5.1. Aetiology and phenomenology of the phenomenon .......................... 115 5.2. Illegal exploitation of forest resources as a criminological category — limits of criminalisation .............................................. 123 5.3. International concerns and the problem of preservation of the world’s forest resources ....................................................... 126 5.4. Connections between international timber industry concerns and local gangs — the example of Madagascar ................................ 129 5.5. Selected examples of illegal exploitation of the world’s forest resources ....................................................... 131 5.5.1. Obtaining raw material from the oil palm .............................. 131 5.5.2. Obtaining latex from the rubber tree ..................................... 135 5.5.3. Traffi cking in bush meat ..................................................... 137 5.6. Rationing measures concerning the market of trading in timber and derivative products ................................................. 138 Section 6 Illicit traffi cking in wild species of fauna and fl ora as a form of organised crime ............................................................. 147 6.1. Introduction to the issues of organised crime in the area of the natural environment ........................................... 147 6.2. Traffi cking in wild species of protected fauna and fl ora as a source of fi nancing armed confl icts and terrorism ...................... 149 6.3. Traffi cking in ivory and rhino horns from the perspective of the illegal arms market ............................................................ 151 6.4. Gangs controlling charcoal production .......................................... 158 6.5. Private military companies and world natural heritage protection ....... 159 6.6. Th e diamond market and the issues of the protection of wild species of fl ora and fauna .................................................. 161 6.7. Organised crime related to sourcing protected species of fl ora and fauna and the tourism sector ........................................ 163 6.8. Other forms of organised plundering of natural environmental resources ............................................................. 169 Section 7 Organised crime against avifauna ..................................................... 173 7.1. Birds of prey and natural heritage protection .................................. 173 7.2. Characteristics of “bird gangs” ..................................................... 178 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 9 7.3. Avifauna conservation and the food industry .................................. 181 7.4. Counteracting the phenomenon of illegal hunting Spis treści Contents for protected species of avifauna .................................................. 183 Section 8 Organised forms of exploitation of seas and oceans ............................... 189 8.1. Characteristics of selected forms of organised exploitation of underwater natural heritage..................................................... 189 8.2. Illegal shark fi shing and the catering industry ................................ 192 8.3. Organised forms of caviar sourcing and smuggling ......................... 194 Section 9 Cultural determinants of the protection of wild species of fauna and fl ora ............................................................................ 197 9.1. Th e so-called Asian (Chinese) Folk Medicine sector and its connections with poaching and smuggling gangs ................. 197 9.2. Confl ict between tradition and wildlife preservation — the example of the Maasai people ................................................................. 198 9.3. Traditional Tibetan clothing and the preservation of wild cats .............................................................................. 202 Section 10 Counteracting crime against protected species of wild fl ora and fauna ..................................................................... 205 10.1. International perspective ........................................................... 205 10.1.1. International Criminal Police Organization — INTERPOL .... 205 10.1.2. European Police Offi ce — Europol ..................................... 213 10.1.3. CITES Secretariat ............................................................ 215 10.1.4. United Nations Offi ce on Drugs and Crime .......................... 216 10.1.5. World Customs Organization ............................................ 217 10.1.6. World Bank ................................................................... 218 10.1.7. Lusaka Agreement .......................................................... 219 10.1.8. International Consortium on Combating Wildlife Crime ....... 220 10.2. National perspective ................................................................. 223 10.2.1. Police ............................................................................ 223 10.2.2. Customs Service ............................................................. 236 10.2.3. Border Guard ................................................................. 251 10.2.4. Municipal police ............................................................. 253 10.2.5. Ministry of Environment (Department of Forestry and Nature Protection) — Group for Washington Convention .................................................................... 255 10.2.6. State Council for Nature Conservation ................................ 256 10.2.7. Inspections .................................................................... 256 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 10 Section 11 Nielegalny rynek chronionych gatunków dzikiej fauny i fl ory... Role of non-governmental organisations in combating the practice of illicit traffi cking in wild species of fauna and fl ora ........... 261 11.1. Introduction to the issues of non-governmental organisations .......... 261 11.2. Review of selected ecological organisations and other initiatives aimed at natural heritage protection .............................. 265 11.2.1. International perspective ................................................. 265 11.2.2. National perspective ....................................................... 270 Conclusions and recommendations ..................................................... 275 Bibliography ..................................................................................... 287 List of tables ..............................................................................315 List of pictures ...........................................................................315 Abstracts ......................................................................................... 317 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Mojej Żonie z podziękowaniem za wsparcie oraz inspiracje ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wstęp Na podstawie danych z raportów międzynarodowych organizacji zajmujących się ochroną dziedzictwa przyrodniczego można stwierdzić, że przestępczość prze- ciwko dzikim gatunkom fauny i flory systematycznie rośnie1. Ocenę tę potwierdza m.in. Międzynarodowa Organizacja Policji Kryminalnej — INTERPOL, która od dłuższego już czasu sygnalizuje szczególną aktywność zorganizowanych struktur przestępczych w tym obszarze2. Chodzi tu głównie o masowe zabijanie tzw. flago- wych gatunków zwierząt, takich jak słonie, nosorożce, tygrysy, rekiny oraz małpy człekokształtne3. Także z opracowań Biura Narodów Zjednoczonych ds. Narkotyków i Przestępczości (UNODC) wynika, że nielegalny rynek handlu chronionymi gatun- kami fauny i flory rozwija się w niespotykanym dotąd tempie, zapewniając między- narodowym gangom dochód szacowany na około 10–20 mld dolarów rocznie. Zyski te lokują wspomniany proceder w czołówce nielegalnych rynków4, obok handlu nar- kotykami, ludźmi oraz bronią. Kryminologiczny obraz tej przestępczości, określanej od nazwy Konwencji o Mię- dzy narodowym Handlu Dzikimi Zwierzętami i Roślinami Gatunków Zagrożonych 1 Por. M.E. Zimmerman, The black market for wildlife: combating transnational or- ganized crime in the illegal wildlife trade, “Vanderbilt Journal of Transnational Law” 2003, vol. 36, No. 5, s. 1657–1689; Commision on Crime Prevention and Criminal Justice, Crime Prevention and Criminal Justice Responses against Illicit Trafficking Crime Species of Wild Fauna and Flora, Agenda item 6, Vienna, April 2011 (United Nations, Economic and Social Council, E/CN 15/2011/L.5/rev.1). International Criminal Police Organization, Environmental Crime Programme: Stra- tegic Plan 2009–2010, Lyon 2009; International Criminal Police Organization — INTER- POL, Elephant Poaching and Ivory Trafficking in East Africa; Assessment for Effective Law Enforcement Response, Lyon 2014. 2 3 Na przykład światowa populacja tygrysa zmniejszyła się ze 100 000 osobników przed stu laty do 3500 sztuk. Przyczyną 78 zgonów w populacji tygrysa sumatrzańskiego jest kłusownictwo. Cena sprzedaży kości tygrysa sięga 900 EUR za kilogram. Natomiast udział nielegalnie pozyskanego drewna w światowym handlu drewnem wynosi ok. 30 . Proceder ten przyczynia się w ponad 50 do deforestacji lasów tropikalnych w Afryce Środkowej, Amazonii i Azji Południowo-Wschodniej. Z kolei szacuje się, że wartość niele- galnych połowów na świecie wynosi około 10 mld EUR rocznie, co stanowi 19 odnoto- wanej wartości połowów. Komunikat Komisji do Rady i Parlamentu Europejskiego w sprawie podejścia UE do nielegalnego handlu dziką fauną i florą (COM/2014/064). 4 Zob. United Nations Office on Drugs and Crime, The Globalisation of Crime. A Transnational Organized Crime Threat Assessment, United Nations Publication 2006, s. 45; por. też: P. Beirne, N. South (red.), Issues in Green Criminology, Portland 2007, s. 230; R. White, Crimes Against Nature. Environmental Criminology and Ecological Justice, Port- land 2008, s. 186 i n.; R.S. Clark, The United Nations Convention against Transnational Or- ganized Crime, “Wayne Law Review” 2004, Vol. 50, s. 161 i n.; G.R. Hewman (red.), Crime and Punishment. Around the World, Santa Barbara 2010, s. 262. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Nielegalny rynek chronionych gatunków dzikiej fauny i fl ory... 14 Wyginięciem (Convention on  International Trade in  Endangered Species of Wild Fauna and Flora — CITES) jako „przestępczość CITES”, jest niezwykle złożony. Obejmuje on bowiem nie tylko zamachy skierowane przeciwko poszczególnym gatunkom dzikich zwierząt (fauna), lecz także przeciwko licznym gatunkom chro- nionych roślin (flora). Należy przy okazji zwrócić uwagę na  fakt, że  w  tym ostatnim przypadku masowe, a  przy tym często nielegalne, pozyskiwanie drewna z  lasów pierwot- nych wpisuje się w obraz zjawiska efektu cieplarnianego. Okazuje się, że człowiek w swoim stereotypowym postrzeganiu zagrożeń cywilizacyjnych jeszcze do nie- dawna nie dostrzegał związków istniejących pomiędzy karczowaniem tych obsza- rów, zabijaniem dzikich zwierząt, zawłaszczaniem ich naturalnych siedlisk a zja- wiskiem ocieplania klimatu. Niejednokrotnie uważał też, że informacje o nega- tywnych skutkach wspomnianych procesów klimatycznych są nieprawdziwe bądź przejaskrawione. Tego rodzaju zafałszowany obraz rzeczywistości był utrwalany przez koncerny przemysłowe zainteresowane nieograniczoną eksploatacją natu- ralnych zasobów ziemi. Dopiero widmo globalnej katastrofy ekologicznej uświa- domiło państwom, społecznościom lokalnym oraz poszczególnym jednostkom, że możliwości absorpcyjne zielonych obszarów naszej planety są na wyczerpaniu. Potwierdzeniem tej mało optymistycznej diagnozy jest m.in. zjawisko topnienia pokrywy lodowej na Arktyce i Antarktydzie, a w konsekwencji podnoszenia się poziomu wód mórz i oceanów. Bezspornym skutkiem tych procesów jest również podtapianie obszarów uprawnych, a także coraz częstsze przypadki uchodźctwa klimatycznego (ekologicznego)5. Zjawisko przemieszczania się, spowodowane zmianami klimatycznymi, dotyczy także zwierząt, co potwierdza m.in. drama- tyczna wręcz sytuacja niedźwiedzia polarnego6. Zasygnalizowane procesy przy- czyniają się do politycznej i gospodarczej destabilizacji sytuacji na świecie, często też są źródłem konfliktów zbrojnych7. 5 Por. H. Welzer, Clime Wars. What People Will Be Killed For In The 21ST Century, Cambridge 2015, s. 20 i n.  6 Niedźwiedzie polarne są doskonale przystosowane do surowego środowiska Arkty- ki. Większość z nich całe życie spędza na pokrywającym morze lodzie, polując głównie na nerpy (foki obrączkowane) i foki wąsate. Szacuje się, że na świecie żyje 20–25 tys. niedź- wiedzi polarnych podzielonych na 19 populacji regionalnych. Zdaniem wielu ekspertów, m.in. I. Stirlinga z Kanadyjskiej Służby Przyrodniczej, jeśli na skutek globalnego ocieplenia zniknie lodowa pokrywa wokół Arktyki i północnej Grenlandii, tamtejsze populacje niedź- wiedzia polarnego znajdą się w dramatycznej sytuacji. Zob. S. McGrath, Nie ma życia bez lodu, „National Geographic. Polska” 2012, nr 1, s. 116. 7 Niektórzy eksperci uważają, że jedną z istotnych przyczyn konfliktu syryjskiego były wieloletnie susze. Ich zdaniem spowodowały one migracje kilku milionów rolników do wielkich miast. Uchodźcy ci w okresie tzw. arabskiej wiosny stanowili najbardziej nieza- dowoloną z dotychczasowych rządów grupę społeczną. W konsekwencji zasilili oni szeregi zbuntowanych formacji antyrządowych. Zob. B.S. Levy, J.A. Paz, Climate Change and Public Health, Oxford-New York 2015, s. 217; L. Chanty, H. Kato, H. Kharas (red.), The Last Mile in Ending Extreme Poverty, Washington 2015, s. 10 i n. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wstęp 15 Jak zauważa T. Wyatt, główny ciężar odpowiedzialności za kurczenie się na- turalnych zasobów ziemi i  ich dewastację spada na  międzynarodowe koncerny przemysłowe, które w pogoni za zyskiem lekceważą prawa natury oraz międzyna- rodowe zobowiązania dotyczące ochrony tych zasobów8. Ocenę tę podzielają także N.K. Frank i M.J. Lynch, prekursorzy zielonej kryminologii9. Dlatego przeciwdzia- łanie przestępczości kojarzonej z działalnością wspomnianych podmiotów stanowi jedno z poważniejszych wyzwań cywilizacyjnych. Przestępczość przeciwko dzikim gatunkom zwierząt i roślin należy postrzegać także z perspektywy innych zjawisk społecznych, takich jak konsumpcjonizm, urbanizacja, industrializacja oraz prze- ludnienie ziemi. Niewątpliwie współczesne procesy cywilizacyjne nie pozostają bez wpływu na kondycję dziedzictwa przyrodniczego, w tym sytuację chronionych ga- tunków fauny i flory10. W  niniejszej pracy przedstawione zostały różne perspektywy postrzegania problematyki związanej z przeciwdziałaniem przestępczości przeciwko dziedzic- twu przyrodniczemu, od ujęcia lokalnego i regionalnego po płaszczyznę między- narodową. Ta ostatnia, z oczywistych względów, stanowi podstawę zaprezento- wanych rozważań. Podporządkowano je głównym działom kryminologii, tj. etio- logii, fenomenologii oraz profilaktyce. W pierwszej kolejności autor przedstawił genezę zjawiska grabieży dziedzictwa przyrodniczego oraz dokonał klasyfikacji i typologii poszczególnych przejawów przestępczości wymierzonej w chronione gatunki dzikiej fauny i flory. W części zasadniczej pracy, odnoszącej się do krymi- nologicznych symptomów poszczególnych kategorii przestępstw, scharakteryzo- wane zostały przejawy tych przestępstw, ze szczególnym uwzględnieniem modus operandi ich sprawców. Zaprezentowane w pracy kryminologiczne ujęcie problematyki walki z prze- stępczością wymierzoną w dzikie gatunki fauny i flory ma wieloaspektowy wymiar. Trudno bowiem walczyć z procederem nielegalnego handlu dzikimi zwierzętami i cennymi gatunkami roślin oraz ich pochodnymi, nie uwzględniając takich zja- wisk przestępczych jak: kłusownictwo, zanieczyszczanie środowiska przyrodnicze- go (w tym nielegalny handel odpadami), handel drewnem pozyskiwanym z chro- nionych gatunków drzew tropikalnych, nielegalne masowe połowy ryb i innych organizmów morskich, bezprawne zawłaszczanie na cele przemysłowe obszarów objętych ochroną przyrodniczą itd. Autor uznał, że tylko szerokie i jednocześnie kompleksowe podejście do  problematyki ochrony naturalnych zasobów nasze- go globu może wyznaczać kierunki zaangażowania wspomnianych podmiotów w przedmiotowym obszarze. 8 T. Wyatt, Wildlife Trafficking. A Deconstruction of the Crime, the Victims and the 9 N.K. Frank, M.J. Lynch, Corporate Crime, Corporate Violence. A Primer, Albany Offenders, New York 2013, s. 166. 1992, s. 80. 10 Zob. G.C. McGavin, Zagrożona przyroda. Gatunki, które wkrótce wyginą, Warszawa 2008, s. 11 i n.; też: G. Cordner, A. Cordner, D.K. Das (red.), Urbanization, Policing, and Security, London-New York 2010, s. 43. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 16 Nielegalny rynek chronionych gatunków dzikiej fauny i fl ory... Bezsprzecznie jedną z ważniejszych form przestępczości w obszarze dziedzic- twa przyrodniczego jest przestępczość zorganizowana11. Według D.R. Liddicka sta- nowi ona najwyższy stopień profesjonalizacji w obszarze aktywności kryminalnej i wykazuje cechy dobrze prosperującego konsorcjum12. Przestępczość ta, w przy- padku ochrony dzikiej przyrody, analizowana jest na tle takich kategorii krymi- nologicznych jak produkcja i dystrybucja narkotyków, handel bronią, biznesowe zawłaszczanie mienia w sektorze finansów, przemyt i handel ludźmi, pranie pienię- dzy, nielegalna działalność w sektorze rozrywki itd. Dzięki nowoczesnym technologiom, zwłaszcza w sektorze telekomunikacji i te- letransmisji, lista form zjawiskowych o znamionach przestępczości zorganizowanej wydłuża się coraz bardziej, obejmując różnego rodzaju nielegalne mega-transfery finansowe z wykorzystaniem pieniędzy elektronicznych czy też transakcje związa- ne z rynkiem nieruchomości, a także z działalnością terrorystyczną13. Najważniejsze miejsce na  przestępczej mapie dziedzictwa przyrodniczego zajmują gangi kłusownicze, dlatego też poświęcono tym strukturom szczególną uwagę. Należy jednak podkreślić, że pełna charakterystyka tych organizacji nie jest możliwa, chociażby ze względu na ich różnorodność. Ponadto specjalizacja w przy- padku wspomnianych gangów oznacza, że ich wewnętrzna struktura oraz sposób działania uzależnione są od obszaru przestępczej aktywności. Należy bowiem za- uważyć, że tylko pośród gangów zajmujących się chwytaniem i przemytem ptaków można wyróżnić co najmniej kilkadziesiąt specjalizacji. A zatem mogą to być orga- nizacje zajmujące się handlem ptakami drapieżnymi, śpiewającymi, papugami itd. Każdy z tych obszarów odpowiada definicji podziemnego rynku14. Ważną częścią zaprezentowanych rozważań są zagadnienia dotyczące aspektów wiktymologicznych podjętej problematyki. Autor przychyla się do postulatu, że dzie- dzictwo przyrodnicze, obejmujące także dzikie gatunki fauny i flory, powinno być traktowane jako odrębne dobro prawne. Konsekwencją przyjęcia takiego punktu wi- dzenia jest uznanie społeczności międzynarodowej za suwerena i jednocześnie depo- zytariusza tego specyficznego dobra, a tym samym przyznanie jej reprezentantom, na przykład organizacjom ekologicznym o zasięgu międzynarodowym, statusu po- krzywdzonego w przypadku poważnego zamachu na naturalne zasoby ziemi. 11 Zob. P. Reichel, J.S. Albanese, Transnational Crime and Justice, Thousand Oaks 2014, s. 63; F.G. Shanty, P.P. Mishra, Organized Crime: From Trafficking to Terrorism, Santa Barba- ra 2008, s. 189. 12 D.R. Liddick, Crimes against Nature. Illegal Industries and the Global Environmental, Santa Barbara 2011, s. 41; por. też: Environmental Investigation Agency, Routes of Extinc- tion. The corruption and destroying Siamese rosewood in the Mekong, London 2014, s. 2 i n. 13 Szerzej na ten temat w materiałach konferencyjnych: J. Kosiński (red.), Przestęp- czość z wykorzystaniem elektronicznych instrumentów płatniczych, Szczytno 2006, s. 5–258. Na temat powiązań grup rebelianckich i terrorystycznych z nielegalnym rynkiem fauny i flory zob. W. Pływaczewski, Organized Trafficking in Protected Species of Wild Flora and Fauna as a Means of Supporting Armed Conflicts and Terrorism [w:] E.W. Pływaczewski (red.), Proceder prania pieniędzy i jego implikacje, Warszawa 2013, s. 177–193. 14 D.R. Liddick, Crimes Against Nature…, s. 50–51. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wstęp 17 Niniejsza praca stanowi podsumowanie kilkuletnich studiów autora nad pro- blematyką przestępczości przeciwko dziedzictwu przyrodniczemu prowadzonych w latach 2010–2015. Dotyczyły one zwłaszcza przestępczości zagrażającej chronio- nym gatunkom dzikiej fauny i flory15. Dotychczasowy dość skromny — na tle po- jemnej już problematyki przestępczości przeciwko środowisku — dorobek polskiej kryminologii w tym zakresie potwierdził potrzebę podjęcia interdyscyplinarnych badań dotyczących przedmiotowego zjawiska16. Dzięki szerokiej formule badawczej możliwe było zaprezentowanie bez mała wszystkich kryminologicznych kategorii i form przestępczości, kojarzonych z zamachami na dzikie dziedzictwo przyrody. Należy przy okazji podkreślić, że trudno zajmować się przestępczością wymierzoną w chronione gatunki dzikiej fauny i flory bez uwzględnienia tych zagrożeń cywili- zacyjnych, które dotyczą pozostałych naturalnych zasobów ziemi. Zatem przyjęta perspektywa badawcza opiera się na kompleksowej analizie różnych zjawisk w tym obszarze. Dynamiczny rozwój nowych kierunków oraz orientacji w kryminologii, w  szczególności jej zielonej ścieżki (green criminology) potwierdza, że  nauka ta w szybkim tempie nadrabia zaległości związane z identyfikowaniem nowych za- grożeń cywilizacyjnych. Mając na uwadze tę ocenę, autor wyraża nadzieję, że ni- niejsza praca, chociażby w niewielkim stopniu, wpisze się w proces usprawniania instrumentów służących przeciwdziałaniu przestępczości wymierzonej w światowe dziedzictwo przyrodnicze. Prezentowana praca powstała dzięki pomocy i  inspiracji wielu osób, przede wszystkim moich współpracowników z Katedry Kryminologii i Polityki Kryminalnej 15 Por. m.in. W. Pływaczewski (red.), Prawnokarne i kryminologiczne aspekty ochrony środowiska, Olsztyn 2012, s. 11–460. 16 Należy jednakże zauważyć, że w ostatnich latach, za sprawą kolejnego pokolenia kar- nistów i kryminologów, pojawiły się interesujące opracowania dotyczące ochrony dziedzic- twa przyrodniczego, wpisujące się w obszar badań ekokryminologicznych. Przede wszystkim kierunek ten reprezentowany jest przez autorów z tzw. olsztyńskiej szkoły ekokryminolo- gicznej, skupionej wokół Katedry Kryminologii i Polityki Kryminalnej oraz Forum Nauko- wego „Podlasie–Warmia i Mazury”. Zob. M. Kotowska, W. Pływaczewski (red.), Krymino- logia wobec współczesnych wyzwań ekologicznych, Olsztyn 2011; W. Pływaczewski (red.), Prawnokarne i kryminologiczne aspekty ochrony środowiska, Olsztyn 2012; W. Pływaczewski, M. Duda (red.), Nielegalna eksploatacja obszarów leśnych, Olsztyn 2013; W. Pływaczew- ski, B. Ga decki (red.), Ochrona dziedzictwa kulturalnego i naturalnego. Perspektywa prawna i kryminologiczna, Warszawa 2015; J. Narodowska, Przestępstwa kłusownictwa rybackiego na wodach śródlądowych. Studium prawnokarne i kryminologiczne, Olsztyn 2016. Nie mniej cenne inicjatywy, tym razem dotyczące humanitarnej ochrony zwierząt, podejmuje środo- wisko naukowe kojarzone z Wydziałem Prawa i Nauk Społecznych Uniwersytetu SWPS wraz z współpracującym z tym zespołem stowarzyszeniem „Prawnicy na Rzecz Zwierząt”. Zob. T. Gardocka. A. Gruszczyńska, R. Maślak, A. Sergiel (red.), Dobrostan zwierząt w ogro- dach zoologicznych a standardy prawne UE, Warszawa 2014. Na uwagę zasługują również przedsięwzięcia inicjowane w zakresie tzw. problematyki CITES przez przedstawicieli Wy- działu Administracji Wyższej Szkoły Policji w Szczytnie. Zob. A. Nowak, M. Porwisz (red.), Przeciwdziałanie międzynarodowej przestępczości przeciwko środowisku naturalnemu z per- spektywy organów ścigania, Szczytno 2016. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Nielegalny rynek chronionych gatunków dzikiej fauny i fl ory... 18 Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie. Ich zapał i poparcie dla idei na- ukowego zgłębiania problematyki przestępczości przeciwko środowisku naturalne- mu umocniły mnie w przekonaniu, że podjęte badania nad dziedzictwem przyrodni- czym z perspektywy nauk kryminologicznych mają głębszy sens, zarówno w wymia- rze teoretycznym, jak i praktycznym. Za to wsparcie serdecznie im dziękuję. Odrębne podziękowania kieruję pod adresem moich nauczycieli, którzy za- szczepili we mnie zainteresowanie problematyką ochrony dziedzictwa kulturowe- go i naturalnego. W gronie tych osób miejsce wyjątkowe zajmuje Profesor Stefan Lelental z Uniwersytetu Łódzkiego — mój naukowy opiekun i mentor. Pozwolę sobie na przekazanie podziękowań jeszcze jednej szczególnie bliskiej mi osobie, dzięki której podjąłem niełatwe wyzwanie poznania meandrów międzyna- rodowej przestępczości wymierzonej w dzikie gatunki fauny i flory. Jest nią Profesor Emil W. Pływaczewski z Uniwersytetu w Białymstoku, któremu jestem wdzięczny nie tylko za merytoryczne wsparcie, ale także za stałe umacnianie mnie w przekonaniu, że podjęta przeze mnie problematyka wymaga naukowego opracowania Słowa wdzięczności należą się także recenzentowi naukowemu niniejszej pra- cy, Profesorowi Jerzemu Kasprzakowi z  Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie, który dokonał wnikliwej oceny zawartych w niej wniosków i spostrze- żeń, wzbogacając je cennymi uwagami. Dziękuję ponadto tym autorom, podejmującym problematykę ekokryminologicz- ną, których naukowy dorobek stanowił dla mnie inspirację i znaczącą pomoc w przy- gotowaniu niniejszej książki. Są to: Profesor Doktor Honoris Causa Uniwersytetu w Białym stoku Brunon Hołyst, Profesor Wojciech Radecki z Polskiej Akademii Nauk, Profesor Marek Bojarski z Uniwersytetu Wrocławskiego, Profesor Chris Esk rigde z Uni ver sity of Nebraska, Profesor Rob White z University of Tasmania, Pro fesor Donald R. Liddick z University State of Pennsylvania, Profesor Piers Beirne z Uni ver- sity of Southern Maine oraz Profesor Nigel South z University of Essex. Podziękowania należą się także Doktor Joannie Narodowskiej oraz Doktorowi Maciejowi Dudzie, którzy dokonali wstępnej korekty książki, eliminując z niej te uchybienia, które zostały przez autora przeoczone. Książka wydana została dzięki przychylności kierownictwa Wyższej Szkoły Policji w Szczytnie, a także wyjątkowemu zaangażowaniu pracowników Wydziału Wydawnictw tej Uczelni, za co autor pragnie serdecznie podziękować. Przy okazji należy zwrócić uwagę, że miejsce wydania pracy nie jest przypadkowe, potwierdza ono bowiem, że organy ścigania w Polsce, w tym przypadku reprezentowane przez uczelnię policyjną, coraz szerzej włączają się w nurt wspierania inicjatyw związanych z przeciwdziałaniem przestępczości przeciwko dziedzictwu przyrodniczemu17. 17 Pierwsze poważniejsze przedsięwzięcie badawcze związane z określeniem roli orga- nów ścigania oraz innych służb publicznych w obszarze ochrony środowiska naturalnego, podejmujące także problematykę ochrony dziedzictwa przyrodniczego, zostało zainicjowa- ne przez Wyższą Szkołę Policji w Szczytnie w 2002 r. Zob. W. Marciniak, P. Michna, Prze- stępczość przeciwko środowisku. Wyniki badań, Szczytno 2003. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Rozdział 1 Społeczno-ekonomiczne uwarunkowania przestępczości związanej z nielegalnym handlem dzikimi gatunkami chronionej fauny i fl ory 1.1. Zakres zainteresowań badawczych oraz wyjaśnienie problemów defi nicyjnych Zawarte w niniejszym opracowaniu rozważania odnoszą się do problematyki ochrony dzikich gatunków fauny i  flory. Zakres tych rozważań wyznacza Kon- wencja o Między narodowym Handlu Dzikimi Zwierzętami i Roślinami Gatunków Zagrożonych Wyginięciem z  1973  r., zwana często konwencją waszyngtońską (Con ven tion on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora — CITES)1. Stanowi ona podstawowy akt prawa międzynarodowego w obszarze ochrony dzikich zwierząt i  roślin2. Nie oznacza to  oczywiście, że  spostrzeżenia i wnioski, które znalazły się w pracy, pomijają regulacje krajowe lub regionalne. Przeciwnie, w  wielu obszarach ustawodawstwa te  są  przedmiotem wnikliwych analiz badawczych, ich zawartość wynika bowiem wprost z  zapisów konwencji. Tak jest w przypadku ustawodawstwa unijnego, które, poza nieco zmienioną kla- syfikacją gatunków objętych ochroną, powiela w znaczącej części postanowienia wymienionej regulacji. Oczywiście, ze  względu na  kryminologiczny charakter opracowania analizy dogmatyczne dotyczące wspomnianych aktów prawnych zo- stały ograniczone do niezbędnego minimum. Celem pracy było bowiem dokona- nie wszechstronnego opisu zjawiska przestępczości wymierzonej w dzikie gatunki fauny i flory, w szczególności wyjaśnienie jego etiologii, scharakteryzowanie form objawowych i  wskazanie tendencji rozwojowych, a  także zaproponowanie efek- tywnych metod przeciwdziałania. Realizacja tego ostatniego zadania badawczego, 1 Konwencja o międzynarodowym handlu dzikimi zwierzętami i roślinami gatunków zagrożonych wyginięciem została sporządzona w Waszyngtonie 3 marca 1973 r., zwana jest także konwencją waszyngtońską lub w skrócie CITES. Celem konwencji jest ochrona dziko występujących populacji zwierząt i roślin gatunków zagrożonych wyginięciem poprzez kontrolę i ograniczanie międzynarodowego handlu tymi zwierzętami i roślinami, rozpo- znawalnymi ich częściami i produktami pochodnymi. Polska ratyfikowała przystąpienie do konwencji 12 grudnia 1989 r., natomiast umowa weszła w życie 12 marca 1990 r. (DzU z 1991 r., nr 27, poz. 112). J.M. Sellar, Illegal trade and the Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora (CITES) [w:] A. Linacre (red.), Forensic Science in Wildlife Investigations, Boca Raton 2009, s. 8. 2 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Nielegalny rynek chronionych gatunków dzikiej fauny i fl ory... 20 które uznano za  priorytetowe, miała także na  celu dokonanie oceny potencjału merytorycznego i organizacyjnego najważniejszych podmiotów zaangażowanych w działalność na rzecz ochrony światowego dziedzictwa przyrodniczego. Z oczywi- stych względów najwięcej miejsca w niniejszej pracy poświęcono tym służbom i in- stytucjom, które bezpośrednio zajmują się zwalczaniem przestępczości w obszarze szeroko rozumianej problematyki ochrony środowiska naturalnego. Niezwykle ważnym zadaniem postawionym przed autorem było także sklasyfikowanie nie- legalnych rynków związanych z poszczególnymi gatunkami dzikiej fauny i flory, określenie ich rozmiarów oraz zaproponowanie adekwatnych do ich specyfiki form przeciwdziałania. Jedną z  ważnych hipotez, która wyznaczyła kierunki badawczych dociekań autora, jest założenie, że wspomniane rynki funkcjonują na zasadzie wzajemnego przenikania się. Kolejnym zadaniem, wymagającym zweryfikowania, był problem oceny skali partycypacji poszczególnych branż gospodarki w obszarze nielegalnej działalności. W tym przypadku za główny przedmiot badań uznano działalność ponadnarodowych koncernów przemysłowych, które bazują na okazach CITES lub ich pochodnych. Niewątpliwie do głównych celów pracy, wpisujących się w katalog problemów badawczych, a jednocześnie wymagających oceny oraz dogłębnego zdiagnozowa- nia, należy również zaliczyć ustalenie stanu wiedzy na temat przestępczości prze- ciwko dzikiej faunie i florze, zarówno tej ogólnospołecznej, jak i reprezentowanej przez przedstawicieli organów ścigania i wymiaru sprawiedliwości. Autor założył bowiem, w ramach stawianych hipotez, że świadomość ekologiczna, w tym przy- padku odnosząca się do dwóch wskazanych wyżej obszarów, ma decydujący wpływ na skuteczność przeciwdziałania i ścigania wskazanej przestępczości. Niejako para- lelnym wątkiem tego założenia jest przekonanie, iż poziom wiedzy wspomnianych wyżej podmiotów na temat zorganizowanych form przestępczości, m.in. takich jak nielegalne pozyskiwanie i przemyt egzotycznego drewna, kawioru, morskich ga- tunków ryb, leków i suplementów diety wyprodukowanych na bazie chronionych gatunków CITES itd., odbiega od oczekiwanych standardów. Autor uznał zatem za celowe i wręcz niezbędne zweryfikowanie tej hipotezy. Poza klasycznymi metodami badawczymi, chociażby takimi jak analiza do- kumentacji dotyczącej przedmiotu badań, w tym w szczególności raportów mię- dzynarodowych organizacji zajmujących się przeciwdziałaniem przestępczości przeciwko dzikim gatunkom fauny i  flory, w  opracowaniu wykorzystano tak- że informacje uzyskane przez autora w  trakcie odbywanych staży naukowych w ośrodkach badawczych w Europie, Azji oraz Stanach Zjednoczonych. Nie mniej znaczącym doświadczeniem, z punktu widzenia podjętej problematyki, były bez- pośrednie obserwacje poczynione w czasie pobytów studyjnych w tych parkach narodowych oraz krajobrazowych, których administracje na co dzień stykają się z problemem kłusownictwa oraz nielegalnego pozyskiwania drewna. Badania te zostały poszerzone o dane uzyskane w trakcie prowadzonych przez autora kon- sultacji i wywiadów z przedstawicielami poszczególnych służb ochrony przyro- ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Rozdział 1. Społeczno-ekonomiczne uwarunkowania przestępczości związanej... 21 dy3. Tego rodzaju przedsięwzięcia naukowe prowadzone były w kraju i za granicą4. Warstwę badawczą pracy wzbogaciły również informacje uzyskane przez autora od podmiotów, które bezpośrednio zajmują się przeciwdziałaniem przestępczości przeciwko faunie i florze. Chodzi tu przede wszystkim o organy ścigania i służ- by celne. Dodatkowo, w latach 2012–2015, autor przeprowadził badania (krajo- we i międzynarodowe) na temat głównych zagrożeń wskazaną przestępczością. Odpowiednio sprofilowana ankieta, adresowana do dyspozytorów i bezpośred- nich wykonawców zadań wpisujących się w ramy strategii przeciwdziałania prze- stępczości przeciwko faunie i  florze (policjanci, celnicy, funkcjonariusze służb granicznych, ochrony przyrody oraz administracji leśnej), pozwoliła na określenie najważniejszych problemów związanych z ochroną dziedzictwa przyrodniczego5. Podstawę kwestionariusza stanowiło sześć podstawowych pytań, odpowiednio rozwijanych i modyfikowanych w zależności od kraju pochodzenia respondenta, specyfiki reprezentowanej przez niego służby lub instytucji oraz rodzaju zagrożeń związanych z ochroną dzikich gatunków fauny i flory. 1. Jak Pani/Pan ocenia stopień zagrożenia przestępczością przeciwko dzikim gatunkom fauny i flory oraz które z gatunków/towarów w Pani/Pana kraju stano- wią przedmiot nielegalnego handlu? 2. Które z wymienionych niżej zjawisk przestępczych uważa Pani/Pan za szczególnie niebezpieczne i dlaczego? (kłusownictwo, przemyt, korupcja, pranie pieniędzy, fałszerstwa dokumentów, uszkodzenia ciała i zabójstwa, wykorzysty- wanie chronionych gatunków fauny i flory do finansowania konfliktów zbrojnych, przestępczość międzynarodowych koncernów, inne)? 3. Czy dostrzega Pani/Pan związki niektórych przejawów przestępczości przeciwko dzikim gatunkom fauny i flory z działalnością zorganizowanych struk- tur przestępczych? Jeśli tak, to proszę uzasadnić swoją odpowiedź. 4. Jak ocenia Pani/Pan stopień przygotowania reprezentowanej przez Panią/Pana służby (instytucji) do przeciwdziałania przestępczości przeciwko dzikiej faunie i florze? 3 Zostały one przeprowadzone przez autora m.in. w 2013 r. w trakcie konferencji na temat programu wsparcia dla afrykańskich parków narodowych. W spotkaniu tym wzięli udział przedstawiciele władz wykonawczych poszczególnych krajów afrykańskich, organów ścigania, służb ochrony przyrody, administracji parków narodowych oraz nauki. Zob. 25th PPF Annual Members Conference (Tanzania, Arusha, 11–12.02.2013 r.). 4 Dotyczyły one m.in. Białowieskiego, Biebrzańskiego i Narwiańskiego Parku Naro- dowego oraz Mazurskiego Parku Krajobrazowego. W odniesieniu do parków zagranicz- nych tego rodzaju badania prowadzono w Kenii na terenie Parku Narodowego Amboseli (Amboseli National Park), Tsavo East (Tsavo East National Park), Tsavo West (Tsavo West National Park) oraz w Tanzanii na terenie Narodowego Parku Serengeti (Serengeti National Park), Narodowego Parku Jeziora Manyara (Lake Manyara National Park), Narodowego Parku Kilimandżaro (Kilimanjaro National Park) oraz Parku Krajobrazowego Ngoro-Ngoro (Ngorongoro Conservation Area Authority). 5 W sumie w badaniu wzięło udział 206 respondentów, z czego 36 nie udzieliło odpo- wiedzi na zawarte w kwestionariuszu ankiety pytania. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 22 Nielegalny rynek chronionych gatunków dzikiej fauny i fl ory... 5. Jakie czynniki mają największy wpływ na skuteczność realizowanych w Pani/Pana kraju przedsięwzięć zapobiegawczych związanych z ochroną dzikich gatunków fauny i flory (system egzekwowania prawa, problemy społeczne, eduka- cja ekologiczna, przyjęty model działań instytucjonalnych, inne)? 6. Czy w Pani/Pana kraju wdrożony został krajowy plan działania lub inny dokument w zakresie przeciwdziałania przestępczości przeciwko dzikim gatun- kom fauny i flory? Jeśli tak, to jak Pani/Pan ocenia jego przydatność? Na zawarte w ankiecie pytania odpowiedziało 164 respondentów6. W przy- padku kiedy respondent musiał dokonać gradacji określonego problemu, posłu- żono się skalą rosnącą, od zera do pięciu. Niektóre z otrzymanych odpowiedzi były lakoniczne, inne stanowiły rodzaj skróconych raportów na temat rozmiarów, przejawów oraz sposobów walki z przedmiotową przestępczością w danym kra- ju7. Te ostatnie okazały się najbardziej pomocne przy konstruowaniu poszczegól- nych rozdziałów pracy, pozwalając jednocześnie jej autorowi na wyspecyfikowa- nie najistotniejszych problemów dotyczących tzw. przestępczości CITES. Ponadto posłużyły one, w ograniczonym zakresie, do opracowania części raportu o sta- nie przedmiotowej przestępczości w Polsce. Dokument ten został przygotowany przez Instytut Europejskiej Polityki Ochrony Środowiska (Institute for European Environmental Policy — IEEP)8. Ujęte w nim informacje pozwoliły autorowi na uzupełnienie zawartych w  pracy spostrzeżeń, zwłaszcza w  odniesieniu do re- aliów unijnych. Natomiast z perspektywy krajowej niezwykle cenne okazały się uwagi i  propozycje przedstawicieli Policji i  Służby Celnej, głównie koordyna- torów ds. CITES, odnotowane przez autora w trakcie międzynarodowej konfe- rencji na temat przestępczości CITES, zorganizowanej w Wyższej Szkole Policji w Szczytnie w 2015 r.9 W poszczególnych rozdziałach pracy pojawia się zróżnicowana terminolo- gia. Przede wszystkim są to podstawowe pojęcia zawarte w konwencji waszyng- 6 Niektóre z otrzymanych odpowiedzi (ok. 10 ankiet) nie kwalifikowały się do na- ukowego opracowania, zawierały bowiem jedynie ogólne informacje na temat ochrony dziedzictwa przyrodniczego w danym kraju. 7 Tego rodzaju obszernych odpowiedzi udzielili m.in. uczestnicy wspomnianej wcze- śniej międzynarodowej konferencji na temat ochrony afrykańskiego dziedzictwa przyrod- niczego, która odbyła się w miejscowości Ahrusha w Tanzanii (25th PPF Annual Members Conference), a także przedstawiciele polskich organów ścigania oraz służb celnych i gra- nicznych w trakcie dwóch spotkań na temat: Zwalczanie przemytu. Zbiór dobrych prak- tyk. Różne perspektywy — wspólny cel (Białystok, 22–23.11.2012 r. i 27–28.11.2014 r.). Zob. M. Czarnecki, Relacja z II konferencji naukowej Zwalczanie przemytu. Zbiór dobrych praktyk. Różne perspektywy — wspólny cel, „Biuletyn Wydziału Prawa Uniwersytetu w Bia- łymstoku”, październik–listopad 2014, s. 12. 8 K. Paquel, Study on wildlife crime (Country Profile: Poland), Bruxelles 2015, s. 3 i n. 9 A. Nowak, M. Porwisz (red.), Przeciwdziałanie międzynarodowej przestępczości prze- ciwko środowisku naturalnemu z perspektywy organów ścigania, Szczytno 2016. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Rozdział 1. Społeczno-ekonomiczne uwarunkowania przestępczości związanej... 23 tońskiej, który to dokument — jak wcześniej podkreślono — stanowi najważ- niejszą regulację prawną, odnoszącą się do zakresu przedmiotowego niniejszych rozważań. W  praktyce organów ścigania oraz w  opracowaniach naukowych używa się coraz częściej jej skrótowej nazwy. Niewątpliwie wiąże się to z fak- tem, że nazwa konwencji jest długa i nie do końca zrozumiała dla przeciętnego odbiorcy. Także w  Polsce na  określenie „przestępczość przeciwko dzikim ga- tunkom chronionej fauny i flory zagrożonych wyginięciem” używa się jej skró- conej formy — „przestępczość CITES”. Podobnie skrótowo określana jest sama konwencja, najczęściej zapisywana jako „Konwencja CITES”. W rozważaniach kryminologicznych, w  zależności od  kontekstu analizowanej problematyki, używane będą oba tożsame pojęcia. Na  marginesie problematyki definicyjnej należy zauważyć, że w anglojęzycznej literaturze kryminologicznej najczęściej stosowany jest termin wildlife crime. Pojęcie to odnosi się do tej kategorii prze- stępczości, która godząc w środowisko naturalne (environmental crimes, crimes against nature, eco-global crimes), zagraża przede wszystkim dzikim gatunkom roślin i zwierząt10. W światowej literaturze kryminologicznej funkcjonuje jeszcze jedno pojęcie, które dotyczy problematyki ochrony środowiska, a ściślej przestępczości godzącej w jego zasoby. W tym przypadku chodzi o tzw. przestępczość leśną. Kategoria ta określana jest jako forest crime11. W niniejszej pracy obie perspektywy, zarówno wildlife crime, jak i forest crime, będą równolegle wyznaczać zasadnicze kierunki rozważań na temat ochrony rzadkich gatunków fauny i flory przed zamachami przestępczymi. Należy zauważyć, że na gruncie kryminologii oba obszary zainteresowań pro- blematyką ochrony dzikiej fauny i flory łączy pojęcie „dziedzictwa przyrodnicze- go” (wildlife heritage). Termin ten odnosi się do zasobów krajowych (narodowych) oraz globalnych, stąd w literaturze przedmiotu często mówi się o ochronie świa- towego dziedzictwa przyrodniczego i odpowiednio o przestępczości wymierzonej w światowe dziedzictwo przyrodnicze. Wydaje się, że pojęcie to, z uwagi na swoją pojemność merytoryczną, a jednocześnie syntetyczność, trafnie oddaje przedmiot niniejszych rozważań. Tym bardziej że, jak zauważa m.in. W. Radecki, zawiera ono również komponent kulturowy, dzięki któremu poszczególne gatunki fauny i flory postrzegane są jako ważny element światowego dziedzictwa naturalnego (world natural heritage)12. Pogląd ten jest również bliski innym autorom podejmu- jącym w swoich pracach problematykę ochrony środowiska naturalnego i ochrony 10 K.F. Brickey, Environmental Crime. Law, Policy, Prosecution, New York 2008, s. 3–20. 11 Por. United Nations Office on Drugs and Crime, Wildlife crime and Forest Crime: Analytic Toolkit, New York 2012, s. 2–191. 12 W. Radecki, Ochrona walorów turystycznych w prawie polskim, Warszawa 2011, s. 29–33; W. Radecki, Ustawa o lasach. Komentarz, Warszawa 2006, s. 10 i n.; zob. też: M. Bojarski, W. Radecki, Przestępstwa i wykroczenia leśne. Kompendium dla Straży Leśnej, Wrocław 2000; M. Mozgawa (red.), Prawna ochrona zwierząt, Lublin 2002, s. 31. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Nielegalny rynek chronionych gatunków dzikiej fauny i fl ory... 24 dóbr kultury (zabytków). Należałoby wymienić tu m.in.  prace B.  Rakoczego13, K. Zeidlera14, W. Pływaczewskiego15 oraz B. Gadeckiego16. Wspomniana różnorodność terminologiczna, zauważalna w poszczególnych częściach pracy, wynika również z tego powodu, że wykorzystane przez autora kluczowe pojęcia odnoszą się do wielu dziedzin naukowych. Nie sposób bowiem zajmować się problematyką przestępczości wymierzonej w chronione gatunki dzi- kiej fauny i flory bez odwołania się do bogatego dorobku licznych dziedzin nauko- wych, które wpisują się w szeroko rozumianą ochronę środowiska naturalnego. W pierwszej kolejności należałoby tu wymienić takie obszary nauki jak: ekologia, etyka środowiska, ochrona krajobrazu, biologia, botanika czy zoologia. Nie mniej- sze znaczenie może mieć dla podjętych rozważań wiedza z zakresu tak specjali- stycznych działów poszczególnych nauk jak terrarystyka, dendrologia, akwarysty- ka czy też taksydermia. Z  drugiej strony, biorąc pod uwagę ukazanie perspektywy kryminologicz- nej, niezbędne było wzbogacenie podjętych rozważań o  zagadnienia z  zakresu nauk penalnych, m.in. prawa karnego, polityki kryminalnej czy kryminalistyki. Dziedziną, która spaja obie perspektywy, kryminologiczną i ekologiczną, jest nie- wątpliwie ekonomia. Ocena ta wynika z faktu, że nielegalne rynki chronionych gatunków roślin i zwierząt stanowią dziś niezwykle dynamicznie rozwijającą się kategorię kryminologiczną na  współczesnej mapie międzynarodowej przestęp- czości. Zdaniem wielu ekspertów tzw. przestępczość CITES w najbliższych la- tach, wespół z przestępczością narkotykową, handlem ludźmi oraz bronią, zdomi- nuje nielegalne rynki17. Dlatego ekonomiczna analiza tego zjawiska może ułatwić organom ścigania identyfikację, a przede wszystkim zwalczanie jego przejawów. Dodatkowym argumentem przemawiającym za powyższą oceną jest dostrzegalny proces przekształcania się dotychczasowych struktur przestępczych w nielegalne przemysły, a także ich przenikanie do legalnych sektorów gospodarki. Tym sa- mym struktury te należy postrzegać na tle szerszej perspektywy, odnoszącej się do problematyki przestępczości gospodarczej. W  tym zakresie należy odwołać się do teorii prawa karnego, ponieważ na gruncie tej nauki znaleźć można do- 13 B. Rakoczy, Ochrona lasu jako zabytku w polskim prawie karnym [w:] W. Pływa- czewski, B. Gadecki (red.), Ochrona dziedzictwa kulturowego i naturalnego. Perspektywa prawna i kryminologiczna, Warszawa 2015, s. 1–10. 14 K. Zeidler, Prawo ochrony dziedzictwa kultury, Warszawa 2007, s. 273 i n.; zob. też: K. Zeidler, Restytucja dóbr kultury ze stanowiska filozofii i prawa. O trudnych przypadkach na granicy kultury i prawa, Warszawa 2011, s. 111. 15 W. Pływaczewski (red.), Prawnokarne i kryminologiczne aspekty…, s. 195. 16 B. Gadecki, Ochrona podwodnego dziedzictwa kultury. Aspekty prawnokarne i krymi- nologiczne, Warszawa 2014, s. 38; też: B. Gadecki, Ustawa o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami. Art. 108–120. Przepisy karne. Komentarz, Warszawa 2014, s. 3 i n. 17 Por. Environmental Investigation Agency, In Cold Blood. Combating Organized Wildlife Crime, London 2014, s. 2–21; C. Nelleman, J. Redmond, J. Refisch, The Last Stand of the Gorilla. Environmental Crime and Conflict in the Congo Basin, Arendal 2010, s. 25. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Rozdział 1. Społeczno-ekonomiczne uwarunkowania przestępczości związanej... 25 datkowe uzasadnienie dla ujmowania przestępczości przeciwko faunie i  florze, a przynajmniej jej niektórych przejawów, jako kategorii przestępczości gospodar- czej. Potwierdzenia dla tego rodzaju klasyfikacji doszukać się można w definicjach określających zakres przestępstwa gospodarczego. Według A. Bałandynowicza „przestępczość gospodarcza to karalne, równie do- brze możliwe legalne, ale szkodliwe czyny popełnione w związku z działalnością go- spodarczą obejmujące duże wartości finansowe”18. Nieco inne ujęcie tej kategorii przestępstwa proponuje J. Skorupka, wedle którego: „Przestępstwem gospodarczym jest czyn zabroniony, którego głównym przedmiotem zamachu jest obrót gospodar- czy, a ściśle rzecz ujmując podstawy prawidłowego obrotu gospodarczego, którymi są uczciwa konkurencja, poszanowanie dobrych obyczajów oraz słusznych intere- sów ko
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Nielegalny rynek chronionych gatunków dzikiej fauny i flory. Geneza, przejawy, przeciwdziałanie
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: