Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00078 007362 10208662 na godz. na dobę w sumie
Niesłuszne skazania - przyczyny i skutki - ebook/pdf
Niesłuszne skazania - przyczyny i skutki - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 265
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-255-7947-0 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Publikacja „Niesłuszne skazania – przyczyny i skutki” swój początek bierze z konferencji naukowej poświęconej tej problematyce, jaka odbyła się w 2012 r. w Warszawie. Nie istnieje definicja ustawowa niesłusznego skazania, choć można zdekodować treść tego terminu na podstawie całokształtu przepisów procedury karnej. Niewątpliwie, czym bardziej precyzyjna będzie to definicja, tym trafniejsze będą rozważania o przyczynach i skutkach tego zjawiska. Lektura zaś zawartych w niniejszej książce tekstów wskazuje, że problem niesłusznych skazań można, w nauce prawa karnego procesowego, rozpoznawać począwszy od analizy standardów konstytucyjnych, przez orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu, Sądu Najwyższego i sądów powszechnych, a dalej uwzględniwszy rolę profesjonalnych aktorów postępowania karnego w dążeniu do wydania sprawiedliwego, a więc trafnego, wyroku. Jeśli zaś miałoby się to nie udać, ważką rolę pełnić będą rozważania dotyczące postępowania odszkodowawczego – jego podstaw i zakresu. Te wszystkie aspekty problemu niesłusznych skazań zostały w niniejszej monografii poruszone.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

MONOGRAFIE PRAWNICZE NIESŁUSZNE SKAZANIA – PRZYCZYNY I SKUTKI ŁUKASZ CHOJNIAK (red.) Wydawnictwo C.H.Beck MONOGRAFIE PRAWNICZE ŁUKASZ CHOJNIAK (red.)• NIESŁUSZNE SKAZANIA – PRZYCZYNY I SKUTKI Polecamy nasze publikacje w serii Monografie Prawnicze: prof. dr hab. Emil Pływaczewski, Emilia Jurgielewicz-Delegacz, Diana Dajnowicz-Piesiecka WSPÓŁCZESNA PRZESTĘPCZOŚĆ I PATOLOGIE SPOŁECZNE Z PERSPEKTYWY INTERDYSCYPLINARNYCH BADAŃ KRYMINOLOGICZNYCH red. dr Paweł Czarnecki POSTĘPOWANIE KARNE A INNE POSTĘPOWANIA REPRESYJNE prof. UZ dr hab. Hanna Paluszkiewicz STUDIA Z ZAKRESU PROBLEMATYKI INTERTEMPORALNEJ W PRAWIE KARNYM PROCESOWYM dr Iwona Sepioło-Jankowska OPTYMALNY MODEL ODPOWIEDZIALNOŚCI PRAWNEJ ZA CZYNY KARNE SKARBOWE prof. dr hab. Teresa Gardocka, dr Dariusz Jagiełło, Piotr Herbowski ZAMĘT W WYMIARZE SPRAWIEDLIWOŚCI KARNEJ www.ksiegarnia.beck.pl NIESŁUSZNE SKAZANIA – PRZYCZYNY I SKUTKI ŁUKASZ CHOJNIAK (red.) WYDAWNICTWO C.H.BECK WARSZAWA 2017 Wydawca: Joanna Ablewicz Korekta: Jolanta Michalik © Wydawnictwo C.H.Beck 2017 Wydawnictwo C.H.Beck Sp. z o.o. ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa Skład i łamanie: KJS Katarzyna Słomka Druk i oprawa: Elpil, Siedlce ISBN 978-83-255-7946-3 ISBN e-book 978-83-255-7947-0 Spis treści Wstęp ........................................................................................................................... Wykaz Autorów ........................................................................................................ Niesłuszne skazanie w świetle gwarancji konstytucyjnych (Paweł Wiliński) ................................................................................................... I. Konstytucja a pojęcie skazania i niesłusznego skazania ...................... II. Cztery kroki rekonstrukcji konstytucyjnego standardu ...................... III. Przyczyny niesłusznego skazania i metody zwalczania ....................... IV. Rola przepisów art. 42 Konstytucji RP jako ochrony przed niesłusznym skazaniem i gwarancji rzetelnego postępowania wobec oskarżonego ................................................................................... V. Prawo do sądu jako gwarancja zapobiegania niesłusznym skazaniom ................................................................................................... VI. Rola sądu jako gwaranta ochrony wolności i praw jednostki ............ VII. Zakończenie ................................................................................................ Niesłuszne skazanie w świetle Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (Małgorzata Wąsek-Wiaderek) ........................ I. Podstawa normatywna konwencyjnego prawa do odszkodowania za niesłuszne skazanie ............................................................................... II. Orzeczenie strasburskie jako podstawa do zidentyfikowania „niesłusznego skazania” w sprawie karnej? .......................................... III. Skarga strasburska jako droga do uzyskania odszkodowania za stosowanie środków przymusu w toku procesu karnego zakończonego uniewinnieniem lub umorzeniem? .............................. IV. Uwagi podsumowujące ............................................................................. Pomyłki sądowe w orzecznictwie Sądu Najwyższego i sądów apelacyjnych (Jerzy Skorupka) ................................................................................................... I. Pojęcie pomyłki sądowej .......................................................................... II. Źródła pomyłek sądowych ....................................................................... III. Pomyłki sądowe w postępowaniach karnych odszkodowawczych .... Znaczenie kasacji podmiotów szczególnych dla identyfikacji przypadku niesłusznego skazania na przykładzie wybranych spraw z obszaru właściwości Sądu Apelacyjnego w Łodzi (Łukasz Wiśniewski) ................. I. Uwagi wstępne ........................................................................................... IX XI 1 1 2 7 10 11 15 15 17 18 22 24 26 29 29 30 32 39 39 V Spis treści II. Kasacja nadzwyczajna a rewizja nadzwyczajna. Podstawowe założenia i wpływ kasacji nadzwyczajnej na zagadnienie niesłusznych skazań .................................................................................. III. Sprawozdanie z badań aktowych wybranych spraw rozpoznanych przez sądy z obszaru właściwości Sądu Apelacyjnego w Łodzi .......... IV. Podsumowanie ........................................................................................... Postępowanie dowodowe w procesie karnym jako potencjalna przyczyna niesłusznych skazań – wybrane uwagi de lege lata i de lege ferenda (Piotr Girdwoyń) .................................................................................................. Odpowiedzialność prokuratora za niesłuszne skazanie (Andrzej Seremet) . Rola Prokuratora Generalnego i podległych mu prokuratorów w zapobieganiu niesłusznym skazaniom (Ryszard A. Stefański) .............. I. Wprowadzenie ........................................................................................... II. Zapobieganie niesłusznym skazaniom na etapie postępowania przygotowawczego ..................................................................................... III. Zapobieganie niesłusznym skazaniom w postępowaniu sądowym ... IV. Rola Prokuratora Generalnego w zapobieganiu niesłusznym skazaniom ................................................................................................... V. Wnioski ....................................................................................................... Rzecznik praw oskarżonego czy „Kasandra państwa prawa”? – Rola obrońcy w zapobieganiu niesłusznym skazaniom (Cezary Kulesza) ...... Efektywność sądownictwa vs. jakość orzecznictwa (Daniel Mańkowski, Kamil Joński) ........................................................................................................ Nowa konstrukcja uzasadnienia wyroku skazującego wydanego w trybie konsensualnym (Rossana Broniecka) .............................................................. Naruszenia prawa procesowego a odpowiedzialność Skarbu Państwa za niesłuszne pozbawienie wolności (Wojciech Jasiński) ........................... Odpowiedzialność odszkodowawcza z tytułu niesłusznego skazania w prawie polskim – wybrane problemy (Karol Pachnik) ........................... I. Zagadnienia wstępne ................................................................................ II. Dopuszczalność roszczeń kompensacyjnych ........................................ III. Prawo regresu ............................................................................................ IV. Termin przedawnienia ............................................................................. V. Problem zbiegu norm ............................................................................... VI. Charakter zadośćuczynienia .................................................................... VI 42 46 51 55 65 77 77 77 82 85 87 91 119 133 143 159 159 161 163 165 167 168 Spis treści Wysokość odszkodowania za niesłuszne skazanie – wieloaspektowy problem (Marta Kowalczyk-Ludzia) ............................................................... I. Niesłuszne skazania – przyczyną poniesionych dolegliwości procesowych (?) ......................................................................................... II. Problematyka niesłusznych skazań w opinii społecznej – analiza wyników badań pilotażowych ................................................................. Cierpienie systemowe. Dożywotnie więzienie dla winnych i niewinnych (Maria Niełaczna) ................................................................................................ I. Zdarzyło się ................................................................................................ II. W stronę Rady Europy ............................................................................. III. Wyniki badań ............................................................................................. IV. I co dalej? .................................................................................................... Obowiązujące rozwiązania prawne jako przyczyna niesłusznych skazań. Kilka uwag na tle zasad łączenia kar pozbawienia wolności w wyroku łącznym (Kazimierz J. Leżak) ........................................................................... Nowelizacja Kodeksu postępowania karnego w kontekście problemu niesłusznych skazań (Łukasz Chojniak) ......................................................... Nowe postępowanie przygotowawcze w kontekście zapobiegania niesłusznym skazaniom (Wojciech Czajka) .................................................. Statystyka królową procesu karnego (głos w dyskusji) (Miłosz Kościelniak-Marszał) ............................................................................. 169 172 174 187 187 190 195 205 207 221 239 249 VII Wstęp Publikacja „Niesłuszne skazania – przyczyny i skutki” swój początek bierze z kon- ferencji naukowej poświęconej tej problematyce, jaka odbyła się w 2012 r. w Warsza- wie. W czasie jej trwania miałem, wraz z Łukaszem Wiśniewskim, okazję przedstawić raport naszego autorstwa poświęcony przyczynom niesłusznych skazań w Polsce1. Była to pierwsza, jak sądzimy, praca, starająca się podjąć kompleksowo problem niesłusz- nych skazań – ich definicji i skali zjawiska. Przebieg samej konferencji tylko utwierdził nas w przekonaniu, że wyczerpanie sze- regu problemów związanych z samym pojęciem „niesłusznego skazania”, ale także licz- nych przyczyn, które mogą do niego doprowadzić oraz konsekwencji, jakie ono powo- duje, jest niemożliwe ani w jednej publikacji, ani podczas jednej konferencji naukowej. Tak zatem powstała idea, aby rozpoczęty w lipcu 2012 r. dyskurs kontynuować, lecz tym razem w oddzielnej, kolejnej już publikacji poświęconej niesłusznym skazaniom. Jest to także i dla mnie szczególne wyzwanie, albowiem broniąc w 2011 r. pracę doktorską poświęconą m.in. skutkom niesłusznych skazań, a więc problemowi odszkodowania i zadośćuczynienia przysługującego z tego tytułu, miałem świadomość, że kompensacja szkód i krzywd zawsze powinna ustępować miejsca kwestii ważniejszej – zapobieganiu zdarzeniom, w których mają one swoje źródło. Nie istnieje definicja ustawowa niesłusznego skazania, choć można zdekodować treść tego terminu na podstawie całokształtu przepisów procedury karnej. Niewątpli- wie, czym bardziej precyzyjna będzie to definicja, tym trafniejsze będą rozważania o przyczynach i skutkach tego zjawiska. Lektura zaś zawartych w niniejszej książce tekstów wskazuje, że problem niesłusznych skazań można, w nauce prawa karnego procesowego, rozpoznawa,ć począwszy od analizy standardów konstytucyjnych, przez orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu, Sądu Najwyż- szego i sądów powszechnych, a dalej uwzględniwszy rolę profesjonalnych aktorów po- stępowania karnego w dążeniu do wydania sprawiedliwego, a więc trafnego, wyroku. Jeśli zaś miałoby się to nie udać, ważką rolę pełnić będą rozważania dotyczące postę- powania odszkodowawczego – jego podstaw i zakresu. Te wszystkie aspekty problemu niesłusznych skazań zostały w niniejszej monografii poruszone. Polskie prawo karne procesowe przeszło ostatnio dwie duże reformy. Dokonane we wrześniu 2013 r. oraz w lutym 2015 r. zmiany, ogólnie rzecz ujmując, zmierzające w kierunku bardziej kontradyktoryjnego modelu procesu karnego, na nowo otwierały 1 Ł. Chojniak, Ł. Wiśniewski, Przyczyny niesłusznych skazań w Polsce, Raport Forum Obywa- telskiego Rozwoju, Warszawa 2012. IX Wstęp dyskusję na wielu płaszczyznach. Jednym z takich pól sporu było z pewnością pytanie o problem niesłusznych skazań w polskim procesie karnym po 1.7.2015 r. Wprowa- dzone zaś z dniem 15.4.2016 r. kolejne zmiany zmierzają do przywrócenia poprzednio obowiązującego względnie inkwizycyjnego modelu rozprawy głównej. Trzeba jednak zaznaczyć, że rozwiązania ustawowe obowiązujące do 30.6.2015 r. nie są tożsame w ca- łości z tymi przyjętymi ponownie od 15.4.2016 r. Teksty, które zostały opublikowane w niniejszej książce, powstały przed datą wej- ścia w życie obu nowelizacji, lecz Autorzy nieraz odwołują się w nich – o ile natura tekstu na to pozwala – do zmian w procedurze karnej obowiązujących od 1.7.2015 r. do 14.4.2016 r. Z drugiej strony, w książce Czytelnik odnajdzie również takie opracowa- nia, które w całości odnoszą się do kontradyktoryjnych rozwiązań procesowych. Taka konstrukcja książki, jak ufam, pozwoli podjąć próbę podsumowania dotychczasowego stanu prawnego w kontekście problemu niesłusznych skazań, a nadto będzie również okazją do przyjrzenia się, w tym samym zakresie, rozwiązaniom, które weszły w życie 1.7.2015 r., a także tym, które obowiązywały przed tą datą, a ponownie od 15.4.2016 r. Rzecz jasna niniejsza książka przybliża tylko – choć mam nadzieję, że w najszerszym zakresie – złożoność problematyki pomyłek sądowych. Z pewnością jednak, po wej- ściu w życie nowych przepisów Kodeksu postępowania karnego – zarówno tych obo- wiązujących od 1.7.2015 r., a także tych datujących moc obowiązującą od 15.4.2016 r., na ich tle ukształtuje się nowe orzecznictwo i ujawnią się nowe, nieznane najpewniej dotąd problemy interpretacyjne. Zapewne zatem przyjdzie po raz kolejny zastanowić się nad problemami poruszanymi w zawartych w tej książce publikacjach – tym razem już w perspektywie nowych rozwiązań. Ufam wreszcie, iż ta publikacja spełni jeszcze jeden ważny cel. Chciałbym bowiem, aby problematyka niesłusznych skazań na stałe zagościła w debacie naukowej, która w sposób niezwykle ciekawy toczy się w środowisku karnistów – teoretyków i prakty- ków. Tworzenie nowych instytucji prawnych, a także stosowanie (wykładnia) już ist- niejących rozwiązań powinno być bowiem zawsze połączone ze świadomością, że nie- słuszne skazania jednak się zdarzają i nie są wyłącznie teoretyczną konstrukcją prawną. Za każdym zaś takim przypadkiem stoi historia niesłusznie skazanego pokrzywdzo- nego przez wymiar sprawiedliwości. I nawet jeśli tych przypadków – szczęśliwie – nie ma wiele w stosunku do ogólnej liczby spraw karnych rozpoznawanych każdego roku w polskich sądach, to każdy taki przypadek z osobna obliguje do podjęcia pogłębionej refleksji, także naukowej, o jego przyczynach. Serdecznie dziękuję wszystkim Autorom za ich trud włożony w przygotowanie na- desłanych do niniejszej książki tekstów. Równie serdeczne wyrazy wdzięczności kieruję do dr. hab., prof. UO Zbigniewa Kwiatkowskiego za podjęcie się przygotowania recenzji tej książki. Czytelnikom zaś przekazuję tę publikację ufając, że będzie ona przydatna w pracy naukowej i zawodowej związanej z wymiarem sprawiedliwości karnej. maj 2017 r. X Łukasz Chojniak Wykaz Autorów Rossana Broniecka – dr, Uniwersytet Warmińsko-Mazurski (Olsztyn) Wojciech Czajka – aplikant adwokacki (Warszawa) Łukasz Chojniak – dr, Uniwersytet Warszawski Piotr Girdwoyń – prof. dr hab., Uniwersytet Warszawski Wojciech Jasiński – dr, Uniwersytet Wrocławski Kamil Joński – Ministerstwo Sprawiedliwości Miłosz Kościelniak-Marszał – dr, Uniwersytet Opolski Marta Kowalczyk-Ludzia – dr, Uniwersytet Warmińsko-Mazurski (Olsztyn) Cezary Kulesza – prof. dr hab., Uniwersytet w Białymstoku Kazimierz Leżak – doktorant, Uniwersytet Wrocławski Daniel Mańkowski – doktorant, Uniwersytet Warszawski Maria Niełaczna – dr, Uniwersytet Warszawski Karol Pachnik – dr, adwokat Andrzej Seremet – Prokurator Generalny w latach 2010–2016 Jerzy Skorupka – prof. dr hab., Uniwersytet Wrocławski Ryszard A. Stefański – prof. dr hab., Uczelnia Łazarskiego (Warszawa) Małgorzata Wąsek-Wiaderek – dr hab., profesor KUL Jana Pawła II (Lublin) Paweł Wiliński – prof. dr hab., Uniwersytet Adama Mickiewicza (Poznań) Łukasz Wiśniewski – doktorant, Uniwersytet Warszawski XI Niesłuszne skazanie w świetle gwarancji konstytucyjnych Paweł Wiliński I. Konstytucja a pojęcie skazania i niesłusznego skazania Niesłuszne skazanie to problem niezwykle doniosły społecznie1. Ma istotne znaczenie dla oceny (negatywnej) funkcjonowania organów władzy publicznej oraz zaufania społeczeństwa do wymiaru sprawiedliwości. Wiąże się z narusze- niem albo nieuzasadnionym ograniczeniem najważniejszych praw i wolności jednostki. Termin „niesłuszne skazanie” wiąże się w warstwie językowej z poję- ciem „słuszności” przy dokonywaniu oceny podstaw pociągnięcia do odpowie- dzialności karnej. Warto więc zacząć od przypomnienia, że zgodnie ze Słow- nikiem poprawnej polszczyzny PWN, „słuszny” to „zgodny z prawdą, uzasad- niony, trafny, sprawiedliwy – słuszna kara, ocena”2. Słownik języka polskiego wskazuje, że słusznie to „w sposób uzasadniony, mając podstawy do czegoś, sprawiedliwie: słusznie się komuś coś należy”3. Niesłuszny zaś to „nieoparty na słusznych przesłankach, niemający uzasadnienia, bezpodstawny, niespra- 1 Z satysfakcją przyjąć należy zatem inicjatywę Forum Inicjatyw Obywatelskich prowadze- nia badań nad problemem niesłusznych skazań oraz opracowanie: Ł. Chojniak, Ł. Wiśniewski, Przyczyny niesłusznych skazań w Polsce, Warszawa 2012, które zasługują na pozytywną ocenę, a przede wszystkim kontynuację. Konieczne wydaje się przy tym jednak zwrócenie szczególnej uwagi na kryteria przyjęcia „niesłuszności skazania”, np. czy każdy przypadek wydania wyroku skazującego, który po uprawomocnieniu się został uchylony, a oskarżony uniewinniony, umo- rzono postępowanie albo wymierzono karę łagodniejszą, to niesłuszne skazanie? Analiza orzecz- nictwa, w tym m.in. w zakresie podstaw uchylenia wyroków, wskazuje na wnioski przeciwne. 2 A. Markowski (red.), Wielki słownik poprawnej polszczyzny PWN, Warszawa 2005, s. 1066. 3 M. Szymczak (red.), Słownik języka polskiego, Warszawa 1989, s. 261. 1 Niesłuszne skazanie w świetle gwarancji... wiedliwy”4, a także „niezgodny z prawdą lub niewłaściwy w danej sytuacji”5. Niesłuszne skazanie jest to więc skazanie nieuzasadnione, niesprawiedliwe, niemające podstawy, nietrafne. Wykorzystanie tych przymiotników i imiesło- wów przymiotnikowych kieruje nas w stronę ocen wartościujących, związa- nych z jednymi z najważniejszych pojęć filozofii i teorii prawa – pojęciami sprawiedliwości i słuszności6. Sprawiedliwość i słuszność to wartości uniwersalne. Pojęcia te wykorzysty- wane są z dużym umiarem w języku prawnym, choć częściej nawiązuje się do nich w języku prawniczym. Niezmiernie popularne są natomiast w debatach społecznych odnoszących się do kwestii związanych ze stosowaniem prawa. Jednym z podstawowych oczekiwań społecznych jest ich realizacja w życiu pu- blicznym i prywatnym, w relacjach pomiędzy jednostkami i w ich relacjach z organami władzy. Szczególnie wysokie oczekiwania formułowane są w za- kresie egzekucji prawa, w tym rozstrzygania konfliktów za pomocą instrumen- tów prawnych, w postępowaniach sądowych, z wykorzystaniem władczej po- zycji państwa i jego przedstawicieli7. Powszechnie stosowane pojęcie „sprawo- wania wymiaru sprawiedliwości” oddaje znakomicie trudną do zdefiniowania potrzebę uzyskania przez społeczeństwo przekonania, że rezultatem działania sądu będzie tylko to, co choć dolegliwe, jest uzasadnione i słuszne8. II. Cztery kroki rekonstrukcji konstytucyjnego standardu Warto zatem postawić pytanie, jaki jest stosunek Konstytucji RP do pro- blemu niesłusznego skazania? Czy i w jakim zakresie Konstytucja RP ustana- wia regulacje chroniące jednostkę przed takim skutkiem, a zatem jakie instru- menty ochronne są w niej przewidziane? Słowem, czy Konstytucja RP chroni przed niesłusznym skazaniem? 4 B. Dunaj, Słownik współczesnego języka polskiego, Warszawa 1996, s. 607. 5 L. Drabik, E. Sobol, Słownik języka polskiego PWN, t. II, Warszawa 2007, s. 449. 6 Wśród podstawowych pozycji zob. zwłaszcza Ch. Perelman, O sprawiedliwości, Warszawa 1959, s. 13–143 oraz Z. Ziembiński, O pojmowaniu sprawiedliwości, Lublin 1992, s. 15–192. 7 Zob. A. Peyyrefitte, Wymiar sprawiedliwości między ideałem a rzeczywistością, Warszawa 8 A. Pułło wskazuje na związane z państwem trzy zasady: państwa demokratycznego, państwa prawnego i państwa sprawiedliwego, wywodzone z art. 2 Konstytucji RP: Sprawiedliwość spo- łeczna w systemie zasad naczelnych Konstytucji RP, PiP 2001, Nr 7, s. 5 i n. 1987, s. 13–35. 2 II. Cztery kroki rekonstrukcji konstytucyjnego... Na wstępie stwierdzić należy, że Konstytucja RP nie formułuje wprost sa- moistnego prawa do ochrony przed niesłusznym skazaniem9. Niesłuszne ska- zanie stanowi jednak bez wątpienia zaprzeczenie tych wszystkich wartości, któ- rych ochronie Konstytucja RP służy. W jej treści odnaleźć możemy system wartości, zasad i gwarancji, których celem jest niedopuszczenie do wystąpie- nia takiej sytuacji, zaś w razie niesłusznego skazania zapewnienie adekwatnej reakcji. Szukając odpowiedzi wykraczającej poza pierwotną intuicję, odwołać się musimy do podstawowych założeń systemu zapisanych w Konstytucji RP10. W procesie rekonstrukcji standardu konstytucyjnej ochrony przed narusze- niami podstawowych wolności i praw jednostki zaproponować możemy za- stosowanie systemu czterostopniowego, w którym przechodzić będziemy od poziomu gwarancji uniwersalnych i ogólnych do konkretnych i bezpośred- nich. Możemy go nazwać „czterostopniowym modelem rekonstrukcji stan- dardu konstytucyjnego”. Korzystając z niego, poszukiwać będziemy w nor- mach konstytucyjnych tych elementów treściowych, które przydatne będą przy ustaleniu konkretnego standardu ochrony przed niesłusznym skazaniem. Pierwszy stopień stanowią ogólne zasady ustrojowe systemu określone w pierwszych postanowieniach Konstytucji RP. Adekwatne treści znajdujemy już w Preambule, która odwołuje się do pojęcia rzetelności, poszanowania wol- ności i sprawiedliwości: „pragnąc na zawsze zagwarantować prawa obywatel- skie, a działaniu instytucji publicznych zapewnić rzetelność i sprawność (...) ustanawiamy Konstytucję Rzeczypospolitej Polskiej jako prawa podstawowe dla państwa oparte na poszanowaniu wolności i sprawiedliwości”11. Zgodnie z art. 1 Konstytucji RP, Rzeczpospolita Polska jest dobrem wspólnym wszyst- kich obywateli12. Przepis art. 2 Konstytucji RP ustanawia zasadę nadrzędną ustroju, zgodnie z którą Rzeczpospolita Polska jest demokratycznym pań- stwem prawnym, urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej13. 9 Podobnie jak nie formułuje bezpośrednio szeregu innych praw i gwarancji, których istnienie nie budzi jednak wątpliwości i wynika z innych wyrażonych bezpośrednio gwarancji i zasad, a nade wszystko z wartości, jakie wyrażone zostały w Konstytucji. 10 Por. Z. Ziembiński, Wartości konstytucyjne, Warszawa 1993, s. 26 i n. 11 Co do znaczenia i funkcji oraz wyrażonych w niej wartości zob. L. Garlicki, Wstęp, [w:] L. Garlicki (red.), Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, t. I, Warszawa 2007, s. 1–20. 12 Na temat pojmowania „dobra wspólnego” zob. M. Piechowiak, Dobro wspólne jako funda- ment polskiego porządku konstytucyjnego, Warszawa 2012, s. 35 i n. 13 Por. P. Winczorek, Komentarz do Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r., Warszawa 2008, s. 19–20. 3 Niesłuszne skazanie w świetle gwarancji... W art. 5 Konstytucji RP wskazuje się, że Rzeczpospolita Polska strzeże niepod- ległości i nienaruszalności swojego terytorium, zapewnia wolności i prawa człowieka i obywatela oraz bezpieczeństwo obywateli, strzeże dziedzictwa narodowego oraz zapewnia ochronę środowiska, kierując się zasadą zrówno- ważonego rozwoju. Jak statuuje art. 7 Konstytucji RP, organy władzy publicz- nej działają na podstawie i w granicach prawa14. Wszystkie wskazane powyżej regulacje jednoznacznie odwołują się do po- jęcia sprawiedliwości, ochrony wolności, bezpieczeństwa i poszanowania oby- wateli oraz działania w granicach realizującego te wartości prawa. Przesądzają zatem o tym, że niedopuszczalne jest tworzenie ani akceptowanie takich roz- wiązań, które prowadzić będą do naruszenia tych wartości. Przesądzają jak się wydaje także o tym, że również rozwiązania pozbawione tych wad na poziomie stanowienia prawa, które umożliwiają jednak wadliwe stosowanie prawa, pro- wadzące do naruszeń, podlegają dyskwalifikacji na tej samej podstawie, o ile mają charakter powszechny i trwały. Poziom ogólnych wartości konstytucyj- nych nie jest jednak, ze względu na swój generalny charakter, wystarczającym dla pełnej rekonstrukcji standardu. Wskazuje bowiem jedynie podstawowe kierunki i wartości, jakie podlegają ochronie. Bezpośrednie powoływanie się na ten poziom i posługiwanie się nim rodzi ponadto ryzyko instrumentali- zmu w ocenie. Samo w sobie jest więc niewystarczające, a nadto prowadzić może, z tego samego powodu, do rezultatów sprzecznych z wartościami, jakie są na nim wyrażone. Drugi poziom dekodowania standardu odwołuje się do przepisów za- wierających zindywidualizowane konstytucyjne gwarancje ochrony wolno- ści i praw. Stanowią one egzemplifikację zasad ogólnych w zakresie ochrony praw i wolności. Zgodnie z art. 30 Konstytucji RP, „Przyrodzona i niezbywalna godność człowieka stanowi źródło wolności i praw człowieka i obywatela. Jest ona nienaruszalna, a jej poszanowanie i ochrona jest obowiązkiem władz pu- blicznych”. Jak wskazują art. 31 ust. 1 i 2 Konstytucji RP, „Wolność człowieka podlega ochronie prawnej. Każdy jest obowiązany szanować wolności i prawa innych. Nikogo nie wolno zmuszać do czynienia tego, czego prawo mu nie nakazuje”. Ponadto, zgodnie z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP, „Wszyscy są wo- bec prawa równi. Wszyscy mają prawo do równego traktowania przez wła- dze publiczne”. „Każdemu zapewnia się nietykalność osobistą i wolność oso- bistą. Pozbawienie lub ograniczenie wolności może nastąpić tylko na zasadach i w trybie określonych w ustawie” (art. 41 ust. 1 Konstytucji RP). Wreszcie nie- 14 Zob. W. Sokolewicz, Komentarz do art. 7, [w:] L. Garlicki (red.), Konstytucja, t. I, s.1–14. 4 II. Cztery kroki rekonstrukcji konstytucyjnego... zwykle istotne znaczenie mają rozbudowane przepisy art. 42 Konstytucji RP, określające zasady odpowiedzialności karnej (ust. 1), prawo do obrony (ust. 2) oraz domniemanie niewinności (ust. 3), o których będzie jeszcze mowa. Nie można zapomnieć, że istotne znaczenie odgrywa jednak na tym poziomie także art. 31 ust. 3 Konstytucji RP, określający granice dopuszczalnych ograniczeń praw i wolności. Zgodnie z nim, ograniczenia w zakresie korzystania z kon- stytucyjnych wolności i praw mogą być ustanawiane tylko w ustawie i tylko wtedy, gdy są konieczne w demokratycznym państwie dla jego bezpieczeństwa lub porządku publicznego bądź dla ochrony środowiska, zdrowia i moralności publicznej albo wolności i praw innych osób. Ograniczenia te nie mogą naru- szać istoty wolności i praw15. W przepisach tego poziomu poszukiwać możemy bezpośrednich gwaran- cji, ustanawiających nieprzekraczalne standardy konstytucyjnej ochrony skon- kretyzowanych wolności i praw jednostki. Elementy treściowe norm wynika- jących z tych przepisów są dekodowane w dynamicznym procesie wykładni przez TK z uwzględnieniem stanowiska doktryny oraz orzecznictwa innych sądów. Choć więc zasadnicze zręby standardu konstytucyjnego w zakresie ochrony każdej z wyrażonych w rozdz. II Konstytucji gwarancji są już usta- lone, to zakładać należy dalszy ich rozwój i konkretyzację. Standardy te – w po- staci obecnie przyjętej – są bezwzględnie wiążącymi wytycznymi dla ustawo- dawcy w procesie stanowienia prawa. Ich naruszenie prowadzi do elimina- cji przepisów przez TK. Stanowią najważniejszy filar rekonstrukcji standardu. Dostarczają jednocześnie istotnych argumentów przemawiających za istnie- niem konstytucyjnej ochrony przed niesłusznym skazaniem, wprowadzając ochronę wolności człowieka, nietykalności osobistej oraz warunki, bez speł- nienia których niedopuszczalne jest pozbawienie czy ograniczenie wolności, a także w szerszym ujęciu pociągniecie do odpowiedzialności karnej. Trzeci poziom to system ogólnych i szczególnych środków służących ochronie praw i wolności. Wyjątkowe znaczenie należy przyznać wyrażo- nemu w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP prawu do sądu, jako najważniejszemu instrumentowi poszukiwania wiążącego rozstrzygnięcia o swoich prawach i wolnościach, ochrony przed decyzjami organów państwa ingerującymi w tę 15 Zob. A. Łabno, Istota zasady proporcjonalności, [w:] T. Dukiet-Nagórska (red.), Zasada pro- porcjonalności w prawie karnym, Warszawa 2010, s. 17–35; K. Wójtowicz, Zasada proporcjonal- ności jako wyznacznik konstytucyjności norm, [w:] K. Budziło, Księga XXV-lecia Trybunału Kon- stytucyjnego. Ewolucja funkcji i zadań Trybunału Konstytucyjnego – założenia a ich praktyczna realizacja, Warszawa 2010. 5 Niesłuszne skazanie w świetle gwarancji... sferę16. Immanentnie związany jest z nim art. 78 Konstytucji RP, na podstawie którego: „Każda ze stron ma prawo do zaskarżenia orzeczeń i decyzji wyda- nych w pierwszej instancji. Wyjątki od tej zasady oraz tryb zaskarżania okre- śla ustawa”17. W dalszej kolejności wskazać można art. 77 ust. 1 i 2 Konstytu- cji RP, zgodnie z którymi: „Każdy ma prawo do wynagrodzenia szkody, jaka została mu wyrządzona przez niezgodne z prawem działanie organu władzy publicznej. Ustawa nie może nikomu zamykać drogi sądowej dochodzenia na- ruszonych wolności lub praw18. Szczególnym instrumentem jest skarga kon- stytucyjna, wskazana w art. 79 ust. 1 Konstytucji RP, zgodnie z którym: „Każdy, czyje konstytucyjne wolności lub prawa zostały naruszone, ma prawo, na za- sadach określonych w ustawie, wnieść skargę do Trybunału Konstytucyjnego w sprawie zgodności z Konstytucją ustawy lub innego aktu normatywnego, na podstawie którego sąd lub organ administracji publicznej orzekł ostatecznie o jego wolnościach lub prawach albo o jego obowiązkach określonych w Kon- stytucji”19. Do środków ochrony zaliczyć też można wystąpienie o pomoc do RPO, jako organu powołanego do ochrony wolności lub praw jednostki, na- ruszonych przez organy władzy publicznej (art. 80 Konstytucji RP). System tych środków pozwala na określenie najważniejszych instrumentów i środków, za pomocą których jednostka dochodzić może ochrony swych wol- ności i praw rekonstruowanych w oparciu o pierwszy i drugi poziom. Chroni on zarówno prawa o charakterze materialnym, jak i procesowym. Zauważyć jednak trzeba, że w tym drugim zakresie ustanawia jednocześnie samoistne prawa konstytucyjne. Prawo do skutecznej egzekucji prawa i ochrony wła- snych interesów, którego elementem centralnym jest prawo do sądu, staje się samoistną wartością konstytucyjną. Jest to niezwykle istotne z punktu widze- nia rekonstrukcji standardu ochrony przed niesłusznym skazaniem. Ma swoje wielorakie i doniosłe konsekwencje. System ten obejmuje rzecz jasna ochroną 16 Szerzej P. Wiliński, Proces karny w świetle Konstytucji, Warszawa 2011, s. 109–146. 17 Por. P. Wiliński, Rzetelny proces karny w świetle Konstytucji i orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego, [w:] P. Wiliński (red.), Rzetelny proces karny w orzecznictwie sądów polskich i międzynarodowych, Warszawa 2009, s. 339–343. 18 Zob. L. Garlicki, Komentarz do art. 77, [w:] L. Garlicki (red.), Konstytucja, t. V, s. 23–31. 19 Zob. J. Trzciński (red.), Skarga konstytucyjna, Warszawa 2000, s. 46–219; P. Tuleja, Cha- rakter orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego w świetle art. 79 ust. 1 Konstytucji RP, [w:] A. Jamróz, S. Bożyk (red.), Z zagadnień współczesnych społeczeństw demokratycznych. Księga dedykowana profesorowi Eugeniuszowi Zwierzchowskiemu, Białystok 2006, s. 168–180; B. Naleziński, Przed- miot skargi konstytucyjnej w Polsce – wybrane problemy na tle orzecznictwa Trybunału Konsty- tucyjnego, [w:] P. Czarny, P. Tuleja (red.), Konstytucja i sądowe gwarancje jej ochrony. Księga jubileuszowa Profesora Pawła Sarneckiego, Kraków 2004, s. 163–181. 6 III. Przyczyny niesłusznego skazania i metody... zarówno wolności i prawa wyrażone bezpośrednio w rozdz. II Konstytucji RP, jak i te, których poszukiwać trzeba w innych przepisach, zwłaszcza w zasadach ogólnych20. Pełna rekonstrukcja standardu wymaga uwzględnienia także czwartego elementu, tj. zakresu obowiązków spoczywających na jednostce. Zgodnie z art. 83 Konstytucji RP „Każdy ma obowiązek przestrzegania prawa Rzeczy- pospolitej Polskiej”. Obywatel ma ponadto obowiązek wierności Rzeczypospo- litej oraz troski o dobro wspólne (art. 82 Konstytucji RP). Konstytucja RP nakłada zatem także na jednostki (wszystkich) obowią- zek poszanowania wolności i sprawiedliwości, w państwie, które jest dobrem wspólnym wszystkich obywateli. Nakłada obowiązek przestrzegania prawa. Nakłada obowiązek podporządkowania się prawu. Konstytucja przewiduje, co oczywiste, możliwość skazania (pociągnięcie do odpowiedzialności karnej) każdego, kto dopuścił się czynu zabronionego pod groźbą kary przez ustawę obowiązującą w czasie jego popełnienia. Sta- nowić powinna jednak jednocześnie gwaranta ochrony. Po pierwsze, przed skazaniem tego, kto nie popełnił przestępstwa, po drugie, przed nałożeniem nań dolegliwości ponad granice tego, co za swoje zachowanie powinien po- nieść/cierpieć. Równocześnie te same wartości – wolność i sprawiedliwość, ochrona praw człowieka i obywatela oraz bezpieczeństwa obywateli – przekonują o istnie- niu konstytucyjnej ochrony jednostki przed nierzetelnym działaniem organów państwa, nieuzasadnionym albo nadmiernym naruszaniem wolności i innych praw. Chronić powinny zatem także przed niesłusznym skazaniem. III. Przyczyny niesłusznego skazania i metody zwalczania Powstaje zatem pytanie, dlaczego Konstytucja RP nie zapobiega niesłusz- nym skazaniom? Nie jest to przecież niestety w Polsce zjawisko marginalne. W zasadzie można zaryzykować stwierdzenie, że każde niesłuszne skazanie jest drastycznym przypadkiem pomyłki sądowej. Pomyłki te dzielić można na intencjonalne i nieintencjonalne. Z konstytucyjnej perspektywy ważna jest 20 Przede wszystkim art. 2 Konstytucji RP; w zakresie prawa karnego istotne znaczenie od- grywa np. zasada niedziałania prawa wstecz (lex retro non agit) czy ne bis in idem, szerzej zob. B. Ba- naszak, Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, Warszawa 2012, s. 31–32, 46–47. 7
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Niesłuszne skazania - przyczyny i skutki
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: