Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00250 005803 14497516 na godz. na dobę w sumie
Nieważność czynności prawnej w prawie polskim na tle porównawczym - ebook/pdf
Nieważność czynności prawnej w prawie polskim na tle porównawczym - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 900
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8158-049-6 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Publikacja jest przedstawieniem instytucji nieważności, w tym sankcji nieważności bezwzględnej w prawie prywatnym zarówno na płaszczyźnie teoretycznej, jak w wymiarze praktycznym, w tym z szerokim omówieniem rozwiązań prawnych innych jurysdykcji prawnych.

W książce omówiono szereg projektów legislacyjnych w jurysdykcjach ius civile oraz common law, a także omówiono wyniki prac i wnioski wynikające ze zmian modelu nieważności bezwzględnej w prawie modelowym Unii Europejskiej. Wśród innych inicjatyw omówiono sankcje wadliwości i nieważności m.in. Principles of European Contract Law, UNIDROIT Principles of International Commercial Contracts, Draft Common Frame Of Reference oraz Revised PECL.

Badania prawnoporównawcze obejmowały systemy krajowe tradycji common law oraz ius civile (m.in. prawo francuskie, niemieckie, włoskie, austriackie i holenderskie, szwajcarskie) oraz mieszane systemy prawne. Przy omawianiu common law także uwzględniono skomplikowane zagadnienia określenia cech instytucji illegality.

W książce podejmuje się próbę wyjaśnienia podstawowych wątpliwości na temat natury nieważności, stanu nieważności, zawartości katalogu cech formalnych tej normy sankcjonującej. Walory przydatności dla praktyków wzmacnia zasięg badań porównawczych, łącznie z przedstawieniem orzecznictwem i stanowiska doktryny dla wypracowania kryteriów sankcji skutecznej i efektywnej dla systemu prawa i jego uczestników. Sformułowano uwagi de lege ferenda. Pomimo wielotorowych wysiłków zreformowania nieważności bezwzględnej wciąż instytucja ta nie doczekała się zmian wzmacniających jej efektywność.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Rozdział I. Sankcja nieważności bezwzględnej – konstrukcja i podstawy stosowania – na tle wadliwości czynności prawnych w międzynarodowych projektach unifikacji lub harmonizacji prawa prywatnego § 1. Uwagi ogólne o głównych liniach podziału w spojrzeniu prawa modelowego na nieważność bezwzględną jako sankcję wadliwej czynności prawnej Nieważność jako sankcja wadliwej czynności prawnej jest jedną z najważ- niejszych instytucji prawa prywatnego. Zagadnienie to nie traci na aktualności, a wręcz przeciwnie, zmiana tradycyjnego sposobu unormowania nieważności nabrała istotnego znaczenia w dobie prac nad unifikacją i harmonizacją prawa prywatnego w Unii Europejskiej. W Polsce dowodem doniosłości tej kwestii jest np. propozycja modernizacji normatywnego modelu nieważności czynno- ści prawnej zawarta w projekcie Księgi pierwszej Kodeksu cywilnego z 2009 r. oraz projekcie Księgi pierwszej po zmianach zatwierdzonych w 2015 r.1 Znaczenie sankcji nieważności bezwzględnej ujawnia się także w związku z problemem, z którym boryka się judykatura w poszukiwaniu sankcji propor- cjonalnej do wadliwości niektórych produktów ubezpieczeniowych lub ban- 1 Por. szerzej F. Zoll, [w:] P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny. Księga I. Część ogólna. Projekt Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Cywilnego przyjęty w 2015 r. z objaśnieniami opracowa- nymi przez członków zespołu problemowego KKPC, Warszawa 2017, s. 95 i n. 1 Rozdział I. Sankcja nieważności bezwzględnej... kowych (tzw. kredytów frankowych lub umów ubezpieczenia z ubezpieczenio- wym funduszem kapitałowym). Projekty międzynarodowe, które dotyczyły m.in. zmian konstrukcji sank- cji nieważności bezwzględnej, pozwalają wskazać szereg możliwych unormo- wań modelu sankcji z perspektywy szerszej niż tylko stanowisko danego sys- temu prawa krajowego. Wynik przeglądu prawnoporównawczego wskazuje, że szereg kwestii szczególnie istotnych dla kosztów funkcjonowania systemu prawa nie jest wciąż poprawnie uregulowany w wielu jurysdykcjach systemów prawnych common law oraz ius civile2. Należy także uwzględnić okoliczność, że analiza nieważności bezwzględnej jest z natury rzeczy połączona z prze- glądem innych typów sankcji wadliwych czynności prawnych. W tym ostat- nim przypadku spotyka się zróżnicowane podejście merytoryczne i termino- logiczne do typologii sankcji w każdym systemie prawnym. Oddziaływuje to na zasady proceduralne stosowania sankcji, wprowadzając niekiedy niestabil- ność orzecznictwa i spory w doktrynie. Powoduje to słabość modelu norma- tywnego sankcji nieważności bezwzględnej, a tym samym, pogarsza efektyw- ność systemu prawa jako takiego. Trudno przecież uznać, że ogromna ilość sporów nie wywiera wpływu w skali makro na system prawny i jego uczest- ników, angażując ich zasoby w sprawy, które mogą być rozwiązane poprzez poprawienie obecnie stosowanego normatywnego modelu sankcji nieważno- ści bezwzględnej. Dowodem na brak efektywności modelu normatywnego są często zaskaku- jąco zaciekłe spory dotykające podstaw zastosowania sankcji oraz zrozumienia, zdawałoby się kardynalnie oczywistych spraw, takich jak sprzeczność z ustawą czy z moralnością. Wreszcie na wynik orzecznictwa wpływ istotny wywiera sprawa zdawałoby się zupełnie mało istotna (wobec dorobku wykładni celo- wościowej i derywacyjnej), jak upatrywanie rozstrzygającego znaczenia w ter- minologii: zakresach pojęciowych terminów języka prawnego z dziedziny nie- ważności. Można wykazać, że często powstają one z powodu przyjęcia natu- ralnego rozumienia terminu nieważność, a także z utożsamiania nieważności czynności prawnej z sankcją nieważności bezwzględnej, czego nie można po- godzić z tym, że w tekstach przepisów nie można upatrywać zawsze ukoń- 2 Problem ten w szczególności dotyczy tzw. sankcji sędziowskiej, redukcji utrzymującej sku- teczność i zakresu sędziowskiej kompetencji do prawotwórczej ingerencji w stosunki prawne prawa prywatnego (np. w Polsce w okresie lat 2010–2018 z punktu widzenia naukowego i prak- tycznego bardzo interesujące są wysiłki judykatury dotyczące wypracowania poprawnego po- dejścia orzeczniczego do problemu nieważności kredytów indeksowanych lub denominowanych w obcych walutach, najczęściej kredytów w CHF). 2 § 1. Uwagi ogólne o głównych liniach podziału... czonych instytucji prawnych, a wykładnia powinna promować rozwiązania zgodne z elementarnym poczuciem sprawiedliwości. W związku z tym, wy- pada wyjaśnić, że sam tytuł książki musiał odzwierciedlać pewne utrwalone tradycje znaczeniowe, aby uniknąć nieporozumień w toku wywodu, tak aby propozycję modyfikacji rozumienia sankcji nieważności bezwzględnej oraz nieważności czynności prawnej zaproponować w oparciu o uznaną aparaturę pojęciową3. Uznając doniosłość sporów dogmatycznych dotyczących terminologii i za- kresów pojęciowych typologii sankcji wadliwej czynności prawnej niezbędne jest zwrócenie uwagi, że już sam termin „sankcja” w prawie prywatnym jest wynikiem przyjęcia bardzo dużej umowności. Dokonało się utrwalenie defi- nicji tego określenia w znaczeniu odległym od przypisywanego temu termi- nowi4. Kontynuując tę myśl należy przyjąć za E. Łętowską, że: „wielość typów sankcji (rozumianej jako uchybienie jakiemuś obowiązkowi) jest charaktery- styczną cechą prawa cywilnego. To powoduje, że posługiwanie się uogólnio- nym pojęciem „sankcji w prawie cywilnym” jest mało przydatne i nieope- ratywne”5. Uzupełniając to trafne stwierdzenie warto podkreślić, że termin „nieważność” wywarł duży wpływ na model normatywny sankcji nieważności stosowany w różnych kodyfikacjach lub projektach międzynarodowych. Sank- cja jako sformułowanie stosowane w kontekście nieważności bezwzględnej wywodzi się w zasadzie z cytowania zachowanych źródeł prawa rzymskiego, co samo w sobie jest zarzewiem nieporozumień, jeżeli nie uwzględni się hi- storycznego tła tamtego systemu prawnego. Celowe jest także z tej perspek- tywy zachowanie jak najwyższej precyzji w proponowanej terminologii w pro- ponowanych rozwiązaniach normatywnych de lege ferenda. W europejskich projektach harmonizacji prawa prywatnego, niekiedy próbach jego kodyfika- cji6 albo ponownej europeizacji7, pozwalającej odtworzyć wspólne prawo (ius 3 Podobnie dylemat tego typu rozwiązuje np. K. Mularski, Czynności podobne do czynności prawnych, Warszawa 2011, s. 15. Autor wyjaśnia, że tytuł książki oparł na terminologii użytej „nierygorystycznie”, a na uzasadnienie przywołując, że „mętnych terminów wolno używać w kon- tekstach «luźniejszych» bądź heurystycznych; nie mogą one jedynie znaleźć się w ostatecznym sformułowaniu teorii”. 4 Por. także M. Wincenciak, Sankcje w prawie administracyjnym i procedura ich wymierzania, 5 Por. wraz z dalszą literaturą, E. Łętowska, Sankcje w prawie cywilnym – zarys problemu, Warszawa 2008, s. 40–41. MoP 2013, Nr 19, s. 1015. 6 Sformułowanie o aspekcie kodyfikacyjnym Common Frame of Reference jest uzasadnione nie tyle funkcją, co merytoryczną zawartością tych reguł modelowych. Określenie to odnosi się do kodyfikacji w sensie określenia zbioru niewiążących zasad (restatment), tzw. soft law. Pomimo 3 Rozdział I. Sankcja nieważności bezwzględnej... commune), można doszukać się ścierania różnych koncepcji, dotyczących roz- strzygania problemu nieważności czynności prawnej8. W zasadzie w większo- ści systemów ius civile oraz common law brak jest poprawnego modelowego rozwiązania sankcji nieważności bezwzględnej w zakresie cech formalnych tej sankcji jak odnośnie do jej proporcjonalnego stosowania w razie naruszeń me- rytorycznych norm sankcjonowanych. Powstaje pytanie czy problemy w poprawnym skonstruowaniu normy sankcjonującej nieważnością z mocy prawa w prawie modelowym nie wynikają z prostych, lecz istotnych błędów w założeniach metodologicznych. Zapowia- dając ogólnie dalsze rozważania warto zwrócić uwagę, że na najnowsze trendy w modernizacji nieważności bezwzględnej największy wpływ wywarł projekt uporządkowania w niektórych krajach common law instytucji sankcji nielegal- nych i niemoralnych umów, w tym niezgodnych z porządkiem publicznym (public policy). Anglosaskie podejście do takich wad często było mocno osa- dzone w tradycji niemal jeszcze feudalnej, gdzie naruszenie ustawy nie mogło być tolerowane w żadnym wypadku, bez najmniejszego zważania na propor- cjonalność sankcji9. W zasadzie w każdym z badanych systemów prawnych widać zaskakującą stagnację i brak pomysłów na bardziej efektywny model normatywny nieważ- ności bezwzględnej. Próbę taką podjęto w Common Frame of Reference; w pra- wie polskim w projekcie Księgi pierwszej Kodeksu cywilnego z 2015 r. W tym decyzji Komisji Europejskiej co do niewiążącej mocy ostatecznej wersji Common Frame of Refe- rence, postulaty o potrzebie harmonizacji prawa prywatnego w kierunku przyszłego Europejskiego Kodeksu Cywilnego pojawiają się w literaturze – por. w szczególności L. Niglia, The Struggle for European Private Law. A Critique of Codification (Modern Studies in European Law), Hart Pu- blishing 2015, s. 7 i n.; H. Grosse Ruse-Khan, The European Draft Common Frame of Reference – A Source of Comparative Law: A New Option for Choosing the Applicable Law – Or a Template for a European Civil Code? (December 22, 2008). International Seminar on Comparative Law, Conference Proceedings, Kuala Lumpur, November 2008, publ. na SSRN: https://ssrn.com/abs- tract=1319247, s. 16 i n. 7 Tak trafnie R. Zimmermann, Civil Code and Civil Law. The „Europeanization” of Private Law Within the European Community and the Re-emergence of a European Legal Science, Col- Jour 1995, Nr 1, s. 63 i n. – na podstawie cytatu R.C. van Caenegem, European Law in the Past and the Future: Unity and Diversity over Two Millennia, Cambridge University Press 2002, s. 28. 8 Szereg istotnych wskazówek dla zrozumienia istoty projektu PECL i DCFR omawiają W. Dajczak, F. Longchamps de Bérier, Prawo rzymskie w czasach dekodyfikacji, FP 2012, Nr 2, passim; T. Giaro, Czy w przewidywalnej przyszłości powstanie europejskie prawo zobowiązań? 2010, Nr 1, passim. 9 Wpływ feudalnej kultury prawnej na common law omawia się bardzo rzadko w nauce – por. szerzej świetne omówienie paradoksalnych związków kultur prawnych ius civile oraz common law, w tym kręgu romańskiego i germańskiego – R.C. van Caenegem, European, s. 2–3, passim. 4 § 1. Uwagi ogólne o głównych liniach podziału... ostatnim przypadku nota bene w sposób wyraźnie lepszy od propozycji DCFR, choć wciąż pomijając potrzebę normatywnej ingerencji w materię rozumie- nia nieważności, tak podatną na potoczne i ontologiczne rozumienie zarówno instytucji „sankcji nieważności bezwzględnej” jak samego efektu jej zastoso- wania, tj. stanu nieważności. Powszechne utożsamianie sankcji nieważności bezwzględnej z tzw. nieważnością wciąż prowadzi do poważnych problemów, a swoiste sprzężenie zwrotne powoduje, że dodatkowo ma to wpływ na usta- wodawcę10. W propozycjach reguł modelowych, które dotyczą unormowania cech for- malnych nieważności bezwzględnej, widoczne jest połączenie dorobku dwóch ww. tradycji prawnych. Wartość badawcza projektów unifikacyjnych, np. ta- kich jak The Principles of European Contract Law i Common Frame of Reference jest bardzo istotna – wynika bowiem z tej okoliczności, że reguły modelowe są wynikiem syntezy europejskiej doktryny prawa prywatnego11. Oceniając podejście do normowania nieważności czynności prawnej w projektach typu restatment zauważyć także należy, że brakuje jednolitego po- dejścia, co może wynikać z relatywnie dużej liczby inicjatywy tego typu12. Róż- nice dotyczą sposobu unormowania cech formalnych nieważności bezwzględ- nej jako normy sankcjonującej, w szczególności doprecyzowania zasad jej sto- sowania, kręgu podmiotów legitymowanych do stosowania sankcji, a nawet aspektów terminologicznych tak często prowadzących do istotnych nieporo- zumień i rozbieżności w orzecznictwie. Ponadto, widoczne są odrębności w kodyfikowaniu następstw naruszenia merytorycznych norm sankcjonowanych, wyrażających określone nakazy lub zakazy, np. sankcji z tytułu sprzeczności z ustawą. Tym samym zarówno od 10 W ostatnich latach problemy wynikające z niejednoznaczności terminu nieważność traf- nie uwzględniono w redakcji sankcji nieważności w ustawie o Krajowym Zasobie Nieruchomości, Dz.U. z 2017 r. poz. 1529 – w art. 40 [Czynności prawne dotyczące nieruchomości wchodzących w skład Zasobu] reguluje się bardziej efektywnie i nowocześniej: „czynności prawne dotyczące nieruchomości wchodzących w skład Zasobu dokonane niezgodnie z przepisami ustawy są nie- ważne z mocy ustawy”. 11 Tak o PECL A. Brzozowski, Wpływ zmiany okoliczności na zobowiązania w świetle art. 3571 KC, [w:] A. Brzozowski, W. Kocot, K. Michałowska (red.), W Kierunku Europeizacji Prawa Prywat- nego, Księga pamiątkowa dedykowana Profesorowi J. Rajskiemu, Warszawa, 2007, s. 68; A. Bierć, Zarys prawa prywatnego. Część ogólna, Warszawa 2012, s. 79 i n. 12 Na aspekt rosnącego skomplikowania w zakresie propozycji prawa modelowego trafnie zwraca uwagę N. Jansen, R. Zimmermann, Contract Formation and Mistake in European Contract Law. A Genetic Comparison of Transnational Model Rules, Oxford Journal of Legal Studies 2011, vol. 31, s. 1–3. 5 Rozdział I. Sankcja nieważności bezwzględnej... strony formalnej (cechy modelowe normy sankcjonującej), jak materialnej (za- kres zastosowania, możliwość przywrócenia stanu poprzedniego i dostępność roszczeń restytucyjnych) widoczne jest istotne zróżnicowane. Trudno upatry- wać w tym przypadek. W toku rozwoju nauki o nieważności nie osiągnięto dostatecznej precyzji w oddzieleniu formalnych cech sankcji nieważności bez- względnej od skutku zastosowania tej sankcji: stanu nieważności, prawnego niebytu czynności prawnej. Problem ten widoczny jest w prawie polskim oraz innych systemach krajowych, a także w prawie modelowym oraz w proble- mach przy tworzeniu prawa UE (np. nieprecyzyjna, nieefektywna i skutkująca szeregiem problemów praktycznych regulacja cech formalnych sankcji doty- kającej tzw. klauzule abuzywne w obrocie konsumenckim). Poziom skomplikowania w omówieniu nieważności wzrasta wskutek faktu, że w niektórych systemach common law, klasyczne skutki wad sankcjonowa- nych tzw. nieważnością bezwzględną – ustępują pola znacznie silniejszej in- gerencji w skuteczność czynności prawnej. Polega ona na sankcji braku ja- kichkolwiek roszczeń związanych z dokonaniem czynności prawnej, w tym na zablokowaniu możliwości przywrócenia stanu poprzedniego i wzajemnych rozliczeń stron (w szczególności w razie wykonania umowy w części, w myśl maksymy nemo auditur turpitudinem suam allegans). Powyższe rozbieżności wynikają przede wszystkim z różnic w systemach krajowych. Tradycja francuska bardziej koncentruje się na wytyczeniu kręgu podmiotów uprawnionych do powołania się na nieważność, zakładając przy tym wyłącznie sądowy tryb zastosowania tej sankcji, połączony z przedawnie- niem roszczenia o tak skonstruowane – de facto – unieważnienie czynności prawnej. Natomiast podejście systemów opartych na rozwiązaniu prawa nie- mieckiego przyjmuje prymat zbadania, kiedy nieważności ma miejsce ab initio, a kiedy wymagane jest unieważnienie czynności prawnej13. Rozwiązania sys- temów common law cechuje większe natężenie badania skutków wystąpienia wadliwości zarówno na płaszczyźnie dostępności roszczeń umownych, jak i re- stytucyjnych; przede wszystkim z perspektywy doktryny illegality; jedynie po- średnie znaczenie ma fakt wystąpienia nieważności ab initio. W obu ww. tradycjach prawnych zastosowanie sankcji nieważności bez- względnej łączy się z ogólnym problemem przesłanek braku ważności oświad- czenia woli lub czynności prawnej. Kwestia ta w pewnym uproszczeniu może 13 M.E. Storme, Harmonization of the law on (substantive) validity of contracts (illegality and immorality), [w:] J. Basedow, K.J. Hopt, H. Kötz (red.), Festschrift für Ulrich Drobnig zum sieb- zigsten Geburtstag, Mohr Siebeck 1998, s. 203. 6 § 1. Uwagi ogólne o głównych liniach podziału... zostać sprowadzona do konieczności oceny wpływu określonych wad oświad- czenia woli (czynności prawnej) w zależności od momentu i zakresu ich wy- stąpienia. W nauce ten skomplikowany stan prawny trafnie grupuje się w na- stępujące zagadnienia ogólne, odnoszące się do następstw: 1) naruszenia przesłanek wiążącej mocy oświadczenia woli; 2) wad oświadczenia woli; 3) nielegalności lub niemoralności treści lub celu czynności prawnej14. Uznając nieważność jako ostateczny wynik zastosowania danej sankcji wa- dliwej czynności prawnej można zwrócić uwagę, że model sankcji nieważ- ności bezwzględnej może niekiedy nie być dopasowany do wszystkich pro- blemów związanych z naruszeniami przesłanek wiążącej mocy oświadczenia woli, najczęściej w wyniku wadliwego procesu wyrażania oświadczenia woli lub tzw. formowania czynności prawnej (umowy). Przeważnie na tym pierw- szym etapie widoczna jest skłonność do wyodrębnienia kategorii tzw. „nieist- niejących” czynności prawnych, w szczególności, jeżeli przyjęty model sankcji nieważności bezwzględnej (lub jej odpowiedników w różnych systemach kra- jowych) ograniczony jest terminami przedawnienia (zawitymi) w stosowaniu tej sankcji15. W kontekście regulacji wad oświadczeń woli można zwrócić uwagę na do- minację innych sankcji wadliwości. Jest to dość mocno ugruntowane podejście w obu wspomnianych tradycjach prawnych i emanacja tendencji do unikania nieważności ab initio na rzecz podtrzymania ważności czynności prawnej i de- legowania uczestników obrotu do większej kontroli nad jej unieważnieniem. Względy aksjologiczne nakazują, aby odnotować, że wykorzystanie nieważ- ności bezwzględnej, a także innych sankcji wadliwości jako narzędzi do ogra- niczania autonomii woli stron może przybierać różne formy, bardzo często o podłożu ekonomicznym, socjologicznym, a w przypadku szczególnych pod- staw nieważności ex lege – częstokroć koniunkturalnym i doraźnym. Podsta- wowe zastosowanie sankcji nieważności bezwzględnej ma miejsce w razie na- ruszeń ustaw lub norm moralnych (tzw. wartości pozasystemowych lub po- zaustawowych czy też różnie definiowanego porządku publicznego), braków w zdolności do czynności prawnych lub niezachowania wymaganej formy czynności prawnej. Na tej płaszczyźnie, zarówno w projektach unifikacyjnych 14 Por. U. Drobnig, General Principles of European Contract Law, [w:] P. Sarcevic, P. Vol- ken (red.), International Sale of Goods: Dubrovnik Lectures; http://www.cisg.law.pace.edu, Oce- ana 1986, s. 313–137. 15 Wpływ mają także zjawiska kulturowe jak matrimonium non existens. 7 Rozdział I. Sankcja nieważności bezwzględnej... i harmonizacyjnych, jak w systemach tradycji ius civile i common law, można doszukać się wspólnego rdzenia dominujących rozwiązań legislacyjnych oraz zapatrywań nauki i orzecznictwa. Punktem wspólnym jest bardzo ogólny aksjologiczny cel obowiązywa- nia sankcji nieważności bezwzględnej. Jest nim wprowadzenie do systemu środków ochrony prawnej instytucji, skutkującej wystąpieniem definitywnego braku skutków prawnych, co do zasady, ab initio, ex lege i erga omnes. Innymi słowy, konieczność wywołania tzw. nieważności „bezwzględnej”. Ten swoisty triumwirat: podstawowy układ modelowych cech formalnych tej normy sank- cjonującej opiera się na dość powszechnie – i można powiedzieć – tradycyj- nie akceptowanej imperatywnej funkcji takiego mechanizmu kontroli (kon- troli zarówno zasad dokonywania czynności prawnej, jak i determinowania ich treści oraz celu16). W przypadku, można rzecz podstawowego pola stosowa- nia sankcji nieważności bezwzględnej z perspektywy historycznej, tj. tzw. nie- legalności i niemoralności podkreśla się, że szczególnie ten aspekt celu sankcji nieważności w prawie prywatnym stanowi przedmiot żywego zainteresowa- nia nauki prawa17. Głównie na płaszczyźnie owej władczej ingerencji pojawia się tendencja do rewizji i nowej identyfikacji cech formalnych – modelowych – nieważności bezwzględnej. Widoczne jest częściowe odejście od tradycyj- nego sankcjonowania nieważnością każdego naruszenia ustawy lub moral- ności na rzecz proporcjonalizacji stosowania sankcji, najczęściej w oparciu o uznaniowość sędziowską. Szczególnie widoczna jest w II połowie XX w. oraz w pierwszych dwóch dekadach XXI w. tendencja do proponowania bar- dziej elastycznych i uznaniowych kryteriów reakcji na ww. wadliwość. Najważ- niejszą z nich jest przyznanie sądowi władzy uznaniowej – często w ograni- czonej formie, tzw. uporządkowanej dyskrecjonalności (structured discretion). Uelastycznienie stosowania sankcji nieważności ex lege uznaje się za rozwią- zanie lepsze od reguł sztywnych opartych na dotychczasowej tradycji, wywo- dzącej się przecież z czasów schyłku Imperium Rzymskiego. Zostały one prze- jęte w wyniku recepcji prawa rzymskiego i tzw. wielkich kodyfikacji XIX w., a z różnymi zmianami obowiązują do czasów współczesnych. Pełną uznanio- 16 Należy wskazać, że zdecydowanie mniejsza zgodność poglądów dotyczy dopuszczalności stosowania takiego instrumentu także na etapie wykonywania umowy – niekwestionowaną oko- licznością jest możliwość działania sprzecznego z ustawą lub moralnością także na etapie spełnie- nia świadczeń. Zagadnienie to jest bardzo istotne i zostanie poruszone w dalszej części publikacji. 17 Tak H.L. MacQueen, Illegality and Immorality in Contracts: Towards European Principles, [w:] A.S. Hartkamp, E.H. Hondius (red.), Towards a European Civil Code, Kluwer Law Interna- tional 2004. 8 § 1. Uwagi ogólne o głównych liniach podziału... wość próbuje się ograniczać w niektórych inicjatywach legislacyjnych, aby roz- wiązać kwestie ryzyka znaczącego spadku koherentności systemu. Podkreśla się w nauce ryzyko problemów narastających wokół tzw. prawa sędziowskiego i zbyt szerokiej władzy sądu, a co za tym idzie spadającej przewidywalności następstw danego naruszenia i ryzyka orzecznictwa niespójnego. Można za- uważyć, że pomimo potrzeby poszukiwania sankcji najbardziej proporcjonal- nej nadal próbuje się zachować dorobek pewności prawa zapisanego wyraźnie w ustawach. Z drugiej strony, rozwój wymogów regulacyjnych, niekiedy wręcz lawi- nowy, powoduje, że niezbędne jest jednak odejście od automatycznego sto- sowania sankcji nieważności bezwzględnej w razie sprzeczności z przepisami prawa. Trafnie zauważa się, że tak dalece jak to możliwe powinno się zachować równowagę pomiędzy dwoma skrajnymi sposobami reakcji na nielegalności i niemoralność dla poszanowania pewności prawa i jego właściwej elastyczno- ści oraz wrażliwości na potrzebę dopasowania do potrzeb obrotu prawnego18. Forma umocowania sędziego do określenia sankcji za naruszenie i kry- terium proporcjonalności, jako część generalnego problemu prawa sędziow- skiego i instytucji structured discretion, ma doniosłość jako ogólna dyrektywa stosowania prawa także na obszarze rozstrzygania sporów przez TSUE (dawny ETS)19. Potrzeba ustalenia właściwej reakcji na dane naruszenie związana jest z generalnym postulatem, aby przy zastosowaniu władzy dyskrecjonalnej sąd był zobowiązany do udzielania odpowiedzi na pewne pytania, musiał dokonać rozstrzygnięcia sprecyzowanych ustawowo kwestii prawnych lub faktycznych. Na tle prawa UE w nauce wyjaśnia się, że taka forma ograniczonej władzy dyskrecjonalnej pełni rolę doniosłą przy uzasadnianiu derogacji pewnych obli- gatoryjnych zasad prawa prywatnego na etapie ochrony zasad polityki społecz- nej oraz prawa przeciwdziałającego dyskryminacji (anti-discimination law). Dla przeprowadzenia takiego zabiegu, należy m.in. opierać się na teście pro- porcjonalności20. Przy tej ostatniej uwadze należy się zatrzymać. Proporcjo- nalność jest bowiem jednym z naczelnych postulatów przy stosowaniu sank- 18 H.L. MacQueen, Illegality and Immorality, s. 427. 19 Por. szerzej, wraz z przywołanym tam orzecznictwem TSUE, H. Collins, Social Rights, General Clauses and the Acquis Communitaire, [w:] S. Grundmann, D. Mazeaud (red.), General Clauses and Standards In European Contract Law. Comparative Law, EC Law and Contract Law Codification, Kluwer Law International 2006, s. 132. 20 H. Collins, Social Rights, General Clauses, s. 133. 9 Rozdział I. Sankcja nieważności bezwzględnej... cji nieważności bezwzględnej21. Zasada ta jest promowana w szeregu różnych instytucji prawnych ograniczających zastosowanie tej normy sankcjonującej, np. tzw. nieważność częściowa, konwersja lub stanowi uzasadnienie stosowa- nia pozytywnej formy określenia w prawie stanowionym, jakie skutki prawne należy łączyć z daną niezgodnością (np. wprowadzenia prawa do natychmia- stowego wypowiedzenia umowy). Obok kwestii proceduralnych, związanych z elastycznym stosowaniem sankcji nieważności bezwzględnej, tradycyjny zakres przesłanek tej sankcji może przewidywać jej zastosowanie w przypadku początkowej niemożliwości świadczenia oraz niektórych wad oświadczeń woli (np. pozorności). W tych dwóch ostatnich sytuacjach dostrzegalna jest obecnie tendencja do zastosowa- nia bardziej praktycznych środków prawnych, bez odwoływania się wyłącznie do nieważności z mocy ustawy. Jak zostało wspomniane, sankcja nieważności bezwzględnej jest jednym z mechanizmów kontroli czynności prawnej podejmowanych w obrocie praw- nym. Zakres tej kontroli może być bardzo szeroki. Może być też zawężany po- przez stosowanie innych instytucji prawnych albo ogólnie, poprzez rezygnację z takiej ingerencji w autonomię woli w określonych przypadkach. Ingerencja w skuteczność prawną czynności prawnych może być stosowana obok innych środków prawnych. W kategoriach sankcji (stosując tutaj liberalną konwencję językową) można rozpatrywać szereg innych prawnych instytucji, np. prawo do odstąpienia od umowy, możliwość tzw. odwołania umowy – wycofania się z umowy w nieograniczonym terminie czy regułę contra proferentem22. Do wy- obrażenia jest zatem wzmocnienie w systemie pozycji prawnej innych środków ochrony prawnej, a tym samym kontrolowanie stosunków prawnych w obro- cie mniej inwazyjnie – bez usuwania z niego skutków prawnych dokonanych czynności prawnych w sposób bezwzględny. Całokształt tych rozwiązań two- rzy pozytywny aspekt regulowania wadliwości czynności prawnych. Możliwe jest także podejście odmienne, według którego wadliwość powo- duje szerokie stosowanie norm sankcjonujących nieważnością i umniejszanie tym samym roli czynności prawnych jako podstawowej formy realizacji au- tonomii woli. Przy takim ujęciu nieważność bezwzględna jest regulowaniem 21 Por. w szczególności R. Trzaskowski, Skutki sprzeczności umów obligacyjnych z prawem. W poszukiwaniu sankcji skutecznych i proporcjonalnych, Warszawa 2013, s. 23 i n. 22 Tak o contra proferentem np. E. Ferrante, Contractual Disclosure and Remedies under the Unfair Contract Terms Directive, [w:] G.G. Howells, A. Janssen, R. Schulze (red.), Information Rights And Obligations: A Challenge For Party Autonomy And Transactional Fairness, Ashgate Publishing, Ltd. 2005, s. 121–122. 10 § 1. Uwagi ogólne o głównych liniach podziału... w sposób negatywny następstw wystąpienia określonych nieprawidłowości. Regulacja negatywna przy wzroście liczby regulacji prawnych może być uznana za niepraktyczną i kosztogenną dla systemu prawa (np. wskutek ryzyka sankcji nieważności bezwzględnej w razie naruszenia wymogów regulacyjnych w sektorze przedsiębiorstw). Alternatywa może polegać na szerszym stosowa- niu wspomnianej regulacji pozytywnej, tak by precyzyjnie określić, tj. poinfor- mować uczestników obrotu prawnego, jakie skutki należy łączyć z daną wadą. Przy rozstrzyganiu następstwa wadliwości unormowanie nieważności z mocy prawa, może plasować się także w nurcie rozsądnym. W takim mo- delu regulacji nie dominuje podejście dogmatyczne i pryncypialne w rozumie- niu jej cech formalnych (tj. proceduralnych zasad stosowania w obrocie) oraz nie w każdym przypadku stosuje się podstawy nieważności – dostrzegalne jest odejście od korzystania z tej normy prawnej w każdym przypadku zajścia jej przesłanek: sprzeczność z ustawą (szeroko rozumianą jako obejmującą także naruszenie ustawowych wymogów co do formy czynności prawnej i zdolno- ści do podejmowania czynności prawnych) oraz normami moralnymi. Uwaga ta dotyczy szczególnie tego, jak dalece czynność prawna zostanie pozbawiona skutków prawnych (tzn. nieważność częściowa) oraz jak należy sankcjonować naruszenie ustaw, jeżeli te nie przewidują sankcji nieważności bezwzględnej. W tym ostatnim przypadku coraz częściej proponowane są w prawie modelo- wym rozwiązania kompromisowe – w mniejszym lub większym zakresie opie- rające się na koncepcji tzw. sankcji sędziowskiej. Dzięki ww. pozytywnemu podejściu może nastąpić przeniesienie ciężaru określania skutków prawnych danego naruszenia z płaszczyzny wywodzenia skutków z samego abstrakcyjnego pojęcia nieważności. Zamiast sankcjonowa- nia nieważnością można wykluczenie skutków prawnych zamienić – przekon- wertować – na skutki uznawane przez ustawę. W taki sposób następuje nie- ważność skutków prawnych danej czynności prawnej w wymiarze proporcjo- nalnym do stwierdzonego in concreto zasięgu naruszenia. Wskazana przy tworzeniu prawa modelowego potrzeba poszukiwania ela- stycznej konstrukcji sankcji nieważności bezwzględnej wynika z problemu roz- bieżnego rozumienia skutków naruszenia przepisów prawnych oraz norm mo- ralnych. Skrajnym przypadkiem może być zastosowanie sankcji nieważności bezwzględnej w razie sprzeczności z jakimkolwiek przepisem rangi ustawowej, bez wikłania się w ocenę jego ratio legis. Powstaje zasadnicza wątpliwość: czy w dobie znacznej ingerencji prawa publicznego w prawo prywatne – często re- gulacji kwestii tzw. natury technicznej – jest nadal trafne niemal mechaniczne stosowanie sankcji nieważności bezwzględnej w przypadku naruszenia przepi- 11 Rozdział I. Sankcja nieważności bezwzględnej... sów prawnych każdej gałęzi prawa. Z drugiej strony, istotną wątpliwością jest co stanie się w praktyce w razie podważenia klasycznego kanonu formalnych cech nieważności bezwzględnej jako sankcji działającej zawsze z mocy prawa i w każdym czasie, uwzględnianej z urzędu oraz wywołującej skutki prawne wobec wszystkich, niezależnie od woli którejkolwiek z osób zainteresowanych. Czy sankcja sędziowska, czyli sankcja jakiej nie znają z góry uczestnicy obrotu będzie prawem efektywnym, skutecznym, sprawiedliwym i ekonomicznie naj- mniej kosztogennym? Zasygnalizowane powyżej problemy natury ogólnej odsłaniają jednocze- śnie szereg dalszych kwestii związanych z poszukiwaniem i wypracowywa- niem instrumentów oraz rozwiązań kompromisowych pomiędzy wyklucze- niem autonomii woli a jej nadmiernym promowaniem kosztem pewności prawa. Ocena przydatności takich prób wymaga obok omówienia samej sank- cji nieważności bezwzględnej, przedstawienia ogólnych założeń systematyki wadliwości w wybranych projektach kodyfikacyjnych. Warto zwrócić uwagę na fakt, że stosowanie omawianego instrumentu w przypadku wymuszania zgodności czynności prawnych z porządkiem praw- nym jest pochodną zmian związanych z funkcją prawa prywatnego w kontek- ście polityki społecznej i ekonomicznej państwa. To zaś łączy się z tendencją do rozwijania wymogów regulacyjnych jako narzędzi ustawowych kontrolują- cych swobodę umów. W literaturze zwraca się uwagę na pewien przełom ide- owy w zakresie roli umów i przenikania prawa prywatnego regulacjami, mają- cymi na celu ochronę szczególnych wartości ogólnospołecznych, który nastąpił głównie po II wojnie światowej. Wprowadzenie narzędzi ustawowych, nakie- rowanych na zapewnienie sprawiedliwości społecznej poprzez ochronę słab- szych stron w danych rodzajach umów czy w pewnych rodzajach stosunków prawnych (np. obrót B2C), spowodowało, że umowa staje się niekiedy instru- mentem do realizacji celów innych niż tylko autonomia prywatna, w szczegól- ności związanych z założeniami tzw. państwa opiekuńczego23. Rozwiązanie, w myśl którego kontrola zasad zawierania, formułowania tre- ści i celu, wreszcie wykonywania czynności prawnych, powinna być realizo- wana przy pomocy środków pozwalających na osiąganie słusznych i rozsąd- nych rezultatów (tj. bez oddawania szerokiego pola nieważności bezwzględnej w każdym przypadku zaistnienia jej ogólnych przesłanek: naruszenia ustawy lub norm moralnych), powoli krystalizuje się jako stanowisko dominujące. 23 Tak np. J.W. Rutgers, The Draft Common Frame of Reference, Public Policy, Mandatory Rules and the Welfare State, The Politics of the DCFR 2008, s. 10–12. 12
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Nieważność czynności prawnej w prawie polskim na tle porównawczym
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: