Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00214 008188 13406455 na godz. na dobę w sumie
Nieważność uchwały zgromadzenia spółki kapitałowej - ebook/pdf
Nieważność uchwały zgromadzenia spółki kapitałowej - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 671
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-812-8741-8 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Prezentowana publikacja dotyczy szeregu istotnych na gruncie prawa spółek i prawa cywilnego zagadnień wiążących się z problematyką nieważności uchwały zgromadzenia spółki kapitałowej. W pracy poruszono m.in. takie kwestie jak: charakter prawny uchwały zgromadzenia, przesłanki nieważności uchwały, legitymacja i terminy do zaskarżenia uchwały powództwem o stwierdzenie nieważności, zarzut nieważności uchwały. Rozwiązania przyjęte na gruncie Kodeksu spółek handlowych zestawiono z rozwiązaniami przyjętymi na gruncie niektórych ustawodawstw państw obcych. W pracy postawiono pytanie o adekwatność sankcji nieważności uchwały, która to sankcja została powiązana przez polskiego ustawodawcę z każdą postacią sprzeczności uchwały z ustawą.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Rozdział I. Zagadnienia wstępne § 1. Regulacja prawna nieważności uchwały zgromadzenia spółki kapitałowej jako próba znalezienia równowagi pomiędzy potrzebą wyeliminowania nieważnej uchwały z obrotu a potrzebą jej zachowania w obrocie I. Uwagi ogólne Wadliwa uchwała zgromadzenia spółki kapitałowej, nawet jeżeli jest uchwałą sprzeczną z porządkiem prawnym, może zostać zachowana w obrocie. Do sytuacji takiej mogą prowadzić rozmaite rozwiązania, które zostały wyko- rzystane zarówno na gruncie polskiego ustawodawstwa, jak i w wielu ustawo- dawstwach państw obcych. Sam fakt, że zaistniały określone na gruncie danego systemu prawa przesłanki nieważności uchwały nie musi być równoznaczny z wyeliminowaniem takiej uchwały z przestrzeni prawnej. Szereg różnych war- tości może bowiem przemawiać za tym, aby uchwała – mimo swojej wadliwo- ści – nadal obowiązywała. Poniższe uwagi pokazują, w syntetycznym ujęciu, jakie wartości mogą przemawiać za zachowaniem uchwały nieważnej w obrocie, a jakie mogą uza- sadniać jej wyeliminowanie z obrotu za pomocą odpowiedniego powództwa, względnie powołanie się na nieważność przy wykorzystaniu zarzutu nieważno- ści uchwały. Rozważania te będą stanowiły punkt wyjścia przy ocenie kształtu sankcji nieważności uchwały zgromadzenia nadanego jej przez ustawodawcę. Odrębnym zagadnieniem jest natomiast sposób ukształtowania przez usta- wodawcę przesłanek nieważności uchwały. W tym przypadku nie chodzi o to, czy uchwała nieważna powinna zostać wyeliminowana z obrotu, ale o to, czy nieważność uchwały powinna zostać w ogóle przyjęta. Rozważania idące w kie- runku oceny sposobu ukształtowania przez ustawodawcę przesłanek nieważ- ności uchwały będą prowadzone począwszy od rozdziału II niniejszej publika- 1 Rozdział I. Zagadnienia wstępne cji, po przyjrzeniu się przesłankom nieważności uchwały określonym na grun- cie wybranych obcych porządków prawnych. Kluczowym problemem jest tu kwestia adekwatności (współmierności) sankcji nieważności do zaistniałego naruszenia. O ile bowiem ogólny obowiązek przestrzegania prawa może uza- sadniać przyjęcie nieważności uchwały naruszającej porządek prawny, o tyle inne wartości mogą jednak okazać się na tyle istotne, że będą przemawiały za przyjęciem innej sankcji niż nieważność ex lege. II. Wartości przemawiające za przyjęciem nieważności uchwały zgromadzenia spółki kapitałowej 1. Obowiązek przestrzegania prawa Obowiązek przestrzegania prawa ma istotne znaczenie dla funkcjonowania państwa. Prawo możemy ogólnie pojmować jako szczególny rodzaj porządku społecznego tworzonego i chronionego w sposób zinstytucjonalizowany. Po- szanowanie tego porządku społecznego, które wyraża się w przestrzeganiu norm prawnych, pozwala tworzyć zarówno bezpieczeństwo prawne jednostki, jak i pewność działania organów władzy publicznej1. W doktrynie prawa kon- stytucyjnego wskazuje się, że obowiązek przestrzegania prawa w sposób szcze- gólny wiąże organy władzy publicznej, bowiem od przestrzegania prawa przez te organy będzie zależała możliwość uznania państwa za państwo praworządne w ujęciu formalnym2. W tym ujęciu obowiązek przestrzegania prawa jest na- wiązaniem do zasady praworządności w znaczeniu formalnym3. Nie ulega jed- 1 Tak A. Sakowicz, w: M. Safjan, L. Bosek (red.), Konstytucja RP, t. 1. Komentarz do art. 1−86, Warszawa 2016, s. 1875, Nb 1. 2 Tak A. Bień-Kacała, Zasada praworządności i jej gwarancje w Konstytucji RP z 1997 r., w: D. Kala (red.), Praworządność i jej gwarancje, Warszawa 2009, s. 46, cyt. za A. Sakowicz, w: M. Safjan, L. Bosek (red.), Konstytucja, s. 1875, Nb 6. 3 Szerzej co do treści zasady praworządności zob. P. Tuleja, w: M. Safjan, L. Bosek (red.), Konstytucja RP, t. 1. Komentarz do art. 1–86, Warszawa 2016, s. 302–307. W polskim porządku konstytucyjnym zasadę praworządności wyraża art. 7 Konstytucji RP, który stanowi, że: „Organy władzy publicznej działają na podstawie i w granicach prawa”. Wydaje się zatem, że: „działanie na podstawie i w granicach prawa” jest zachowaniem oczekiwanym od organów władzy publicz- nej, a nie innych podmiotów, tamże, s. 304, Nb 9. Z tego też względu za nieprecyzyjne można by uznać stwierdzenie K. Oplustila (Instrumenty nadzoru, s. 705), że prawo do sądowego zaskarżania uchwał walnego zgromadzenia służy m.in. realizacji zasady praworządności. Jednocześnie jednak, wychodząc poza brzmienie art. 7 Konstytucji RP, należy podkreślić, że zwłaszcza w piśmiennictwie zagranicznym zwraca się uwagę na szereg różnych ujęć treści zasady praworządności (rule of law), wśród których nie brakuje i takich, które przywoływaną zasadę odnoszą nie tylko do obowiązku 2 § 1. Regulacja prawna nieważności uchwały... nak wątpliwości, że adresatem obowiązku przestrzegania prawa, poza orga- nami władzy publicznej, jest każdy podmiot prawa4. Na gruncie polskiego prawa konstytucyjnego zasadę tę wyraża art. 83 Konstytucji RP5, który stanowi, że: „Każdy ma obowiązek przestrzegania prawa Rzeczypospolitej Polskiej”6. Zauważa się, że wskazany przepis nie nakłada jednak na podmioty prawa żad- nego nowego obowiązku, a jedynie podnosi do rangi obowiązku konstytucyj- nego i tak istniejącą powszechną powinność przestrzegania prawa7. Powoły- wana tu norma prawna nakazująca przestrzeganie prawa RP ma charakter sys- temowy i stanowi w istocie odzwierciedlenie teoretycznoprawnego założenia o normatywnym, wiążącym charakterze prawa. Wiążący charakter prawa wy- nika więc z samej istoty prawa pozytywnego, w świetle którego adresat okre- przestrzegania prawa przez organy władzy publicznej (a więc w relacji wertykalnej państwo–oby- watel), ale również sprowadzają ją do obowiązku przestrzegania prawa przez jego podmioty (a za- tem w relacji horyzontalnej obywatel–obywatel). W tym ujęciu prawo do zaskarżenia uchwały sprzecznej z prawem rzeczywiście można by wywieść z zasady praworządności. Szerzej co do róż- nych sposobów pojmowania zasady praworządności zob. A.V. Dicey, Introduction to the Study of the Law of the Constitution, Londyn 1915, s. 107–122. Współcześnie zob. J. Uliasz, Kilka re- fleksji o zasadzie praworządności, w: Idea wolności i niezależności w państwie demokratycznym – perspektywa praw jednostki. Księga Jubileuszowa dedykowana Profesor Halinie Ziębie-Załuc- kiej w czterdziestą rocznicę pracy naukowej, Rzeszów 2017, s. 549 i n.; dokument Komisji Wenec- kiej na temat zasady praworządności, The rule of law checklist, http://www.venice.coe.int/ima- ges/SITE 20IMAGES/Publications/Rule_of_Law_Check_List.pdf, s. 32 (dostęp: 3.8.2016 r.). 4 Tak A. Sakowicz, w: M. Safjan, L. Bosek (red.), Konstytucja, s. 1878, Nb 16. 5 Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2.4.1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze zm.). 6 Stanowisku, że art. 83 Konstytucji RP znajduje zastosowanie do wszystkich podmiotów prawa nie stoi na przeszkodzie fakt, że przepis ten został zamieszczony w rozdziale II Konstytu- cji RP zatytułowanym „Wolności, prawa i obowiązki człowieka i obywatela”. Wykładnia syste- mowa tego przepisu mogłaby zatem sugerować, że z konstytucjonalizacją obowiązku przestrze- gania prawa mamy do czynienia wyłącznie w odniesieniu do „człowieka i obywatela”, a zatem, na płaszczyźnie cywilnoprawnej, jedynie w odniesieniu do osób fizycznych. Należy jednak mieć na uwadze, że wykładnia innych przepisów zamieszczonych w rozdziale II Konstytucji RP, w szcze- gólności tych, które dotyczą wolności i praw, zmierza w kierunku ich przyznania także podmiotom niebędącym osobami fizycznymi; zob. wyr. TK z 8.6.1999 r., SK 12/98, OTK 1999, Nr 5, poz. 96; M. Jabłoński, w: J. Boć (red.), Konstytucje Rzeczypospolitej Polskiej oraz komentarz do Konstytu- cji RP z 1997 r., Wrocław 1998, s. 143; jeżeli chodzi o analizę zakresu pojęciowego kwantyfikatora „każdy” na gruncie art. 79 ust. 1 Konstytucji RP, również zamieszczonego w rozdziale II Konstytu- cji RP, zob. M. Kłopocka-Jasińska, R. Balicki, Zakres podmiotowy skargi konstytucyjnej – wybrane problemy, w: K. Urbaniak (red.), Skarga konstytucyjna. Zagadnienia teorii i praktyki, Poznań 2015, s. 37 i n., którzy jednoznacznie wskazują, choć z pewnymi zastrzeżeniami, na potrzebę takiego ro- zumienia pojęcia „każdy”, które wykracza poza „człowieka i obywatela”, o których mowa w tytule rozdziału II Konstytucji RP. 7 Tak A. Sakowicz, w: M. Safjan, L. Bosek (red.), Konstytucja, s. 1876, Nb 9. 3 Rozdział I. Zagadnienia wstępne ślonej normy prawnej jest obowiązany do jej przestrzegania, czyli postępowa- nia zgodnie z dyspozycją tej normy w warunkach określonych w hipotezie8. W prawie spółek obowiązek działania zgodnego z normami prawnymi przy podejmowaniu uchwał przez zgromadzenie spółki kapitałowej niektórzy Au- torzy wywodzą z przyjmowanego na gruncie art. 3 KSH obowiązku lojalno- ści9. Zauważa się mianowicie, że w związku z takim obowiązkiem ciążącym na wspólnikach, przy formułowaniu przez nich decyzji w formie uchwał, po- winni oni m.in. przestrzegać norm prawnych10. W świetle powyższych uwag nie może budzić wątpliwości, że obowiązek przestrzegania prawa (działania zgodnego z normami prawnymi) istnieje rów- nież na gruncie prawa spółek. Nie jest przy tym istotne, czy źródłem tego obo- wiązku jest wyłącznie art. 83 Konstytucji RP, czy też równocześnie obowiązek lojalności ciążący na wspólnikach spółki kapitałowej, czy też, jak wskazywano powyżej, wynika on „z samej istoty prawa pozytywnego”. Może natomiast po- wstawać pytanie, na jakim konkretnie podmiocie obowiązek taki spoczywa, tj. czy jest to spółka jako osoba prawna, czy są to wspólnicy, czy też może człon- kowie władz spółki. Niezależnie jednak od udzielonej odpowiedzi, bezsporne pozostaje, że uchwały zgromadzeń spółek kapitałowych powinny pozostawać w zgodności z normami prawnymi. Skoro tak jest, to naturalną konsekwen- cją braku takiej zgodności (tj. przy niespełnieniu dyspozycji normy prawnej w warunkach określonych w jej hipotezie) powinno być zastosowanie sankcji, którą może być przede wszystkim nieważność wadliwej uchwały11. Nie prze- sądzamy w tym momencie, czy każda postać sprzeczności uchwały z normą 8 Tamże, Nb 8. 9 Istnienie obowiązku lojalności wspólników spółki kapitałowej wobec spółki oraz wspólni- ków między sobą przyjmuje się zarówno w doktrynie, jak i w orzecznictwie. W piśmiennictwie zob. w szczególności P. Błaszczyk, Obowiązek lojalności wspólników i akcjonariuszy w grupach spółek, PPH 2013, Nr 8, s. 22 i n.; D. Opalska, Obowiązek lojalności w spółkach kapitałowych, Warszawa 2015, s. 238 i n.; M. Tajer, Obowiązek lojalności akcjonariuszy, Pr. Sp. 2011, Nr 4, s. 23 i n.; P.M. Wiórek, Obowiązek lojalności wspólników spółek kapitałowych, w: W.J. Katner, U. Pro- mińska (red.), Prawo handlowe po przystąpieniu Polski do Unii Europejskiej, Warszawa 2010, s. 329 i n.; J.J. Zięty, Obowiązywanie nakazu lojalności w postępowaniu między akcjonariuszami, Gl. 2011, Nr 3, s. 38 i n. Z orzecznictwa zob. wyr. SN z 16.4.2004 r., I CK 537/03, OSNC 2004, Nr 12, poz. 204; wyr. SN z 13.5.2004 r., V CK 452/03, OSNC 2005, Nr 5, poz. 89; wyr. SN z 16.10.2008 r., III CSK 100/08, Legalis. 10 Tak D. Opalska, Obowiązek, s. 238. 11 W przypadku sprzeczności uchwały zgromadzenia spółki kapitałowej z porządkiem praw- nym powództwo o stwierdzenie nieważności takiej uchwały pełni funkcję dyscyplinującą, tj. ma skłaniać uczestników spółki do przestrzegania norm prawnych. Zob. K. Oplustil, Instrumenty nad- zoru korporacyjnego (corporate governance) w spółce akcyjnej, Warszawa 2010, s. 705. 4 § 1. Regulacja prawna nieważności uchwały... prawną powinna skutkować nieważnością uchwały, gdyż problem ten będzie jeszcze przedmiotem szerszych rozważań. Ważne jest jedynie to, że sprzecz- ność uchwały zgromadzenia z normą prawną może pociągnąć za sobą nieważ- ność, niemniej jednak mogą zaistnieć takie przesłanki, które w danym przy- padku będą przemawiały za tym, aby mimo swojej wadliwości dana uchwała została utrzymana w obrocie12, bądź też, aby mimo niewątpliwej sprzeczności uchwały z normą prawną sankcja nieważności nie wystąpiła13. 2. Ochrona interesów wspólników w relacji wspólnik–spółka Przyjęcie nieważności uchwały, czy to stwierdzonej na drodze właściwego postępowania sądowego, czy to w drodze zarzutu, może być również uzasad- nione potrzebą ochrony interesów wspólnika na płaszczyźnie tzw. wertykal- nej relacji agencyjnej14, tj. wtedy, gdy interesy wspólników nie pokrywają się z interesami zarządców spółki, a co za tym idzie, działania zarządców, które in casu zostają ujęte w formie uchwał zgromadzenia spółki kapitałowej, zmie- rzają do pokrzywdzenia wspólnika. Samo nakierowanie uchwały na pokrzyw- dzenie wspólnika nie może wprawdzie rodzić nieważności uchwały, niemniej uchwała sprzeczna z określonymi normami prawnymi, mającymi na celu ochronę wspólnika przed opresyjnymi działaniami zarządców spółki, którzy posiadają poparcie ze strony większości kapitałowej, także zmierza, choćby po- średnio, do pokrzywdzenia wspólnika. W tym ujęciu potrzeba przyjęcia nie- 12 O czym mowa w rozdz. I § 1 pkt III. 13 Takie podejście prezentuje szereg ustawodawstw państw obcych, o czym mowa w rozdz. II niniejszej publikacji. 14 Szerzej w kwestii pojęcia relacji agencyjnej zob. K. Oplustil, Instrumenty nadzoru, s. 12 i n.; R. Kraakman i in., The Anatomy of Corporate Law. A Comparative and Functional Approach, Oxford University Press 2009, s. 3 i 36. Teoria agencji jest wprawdzie wykorzystywana do opisu i analizy stosunków prawno-ekonomicznych w spółce akcyjnej, niemniej nic nie stoi na przeszko- dzie, aby model ten zastosować również w przypadku spółek z o.o. Te ostatnie podmioty postrzega się wprawdzie jako mniej kapitałowe od spółek akcyjnych, niemniej wiele zależy od konstrukcji danej spółki z o.o. Zob. J. Modrzejewski, C. Wiśniewski, w: J. Okolski, M. Modrzejewska, Prawo handlowe, Warszawa 2016, s. 273; I. Weiss, A. Szumański, w: W. Pyzioł, A. Szumański, I. Weiss, Prawo spółek, Warszawa 2016, s. 256–257, Nb 631. Niezależnie od tego, same spółki akcyjne mogą być w konkretnym przypadku tak skonstruowane, że przypominają typowe spółki z o.o. Natura obu spółek kapitałowych jest zbliżona, zaś elementy wskazywane na gruncie spółki z o.o. jako oso- bowe nie zmieniają typowego, tj. kapitałowego charakteru tej spółki (tak A. Kidyba, Spółka z ogra- niczoną odpowiedzialnością. Komentarz, Warszawa 2005, s. 5, Nb 2). Konflikty na płaszczyźnie wspólnik–spółka występują również w spółkach z o.o. Uzasadnia to dopuszczalność posługiwa- nia się teorią agencji przy opisie stosunków prawno-ekonomicznych zaistniałych także na gruncie spółki z o.o. 5 Rozdział I. Zagadnienia wstępne ważności uchwały i jej wyeliminowania z obrotu za pomocą odpowiedniego instrumentu prawnego wynika z przyczyn dwojakiego rodzaju. Istniejącym równolegle aksjologicznym uzasadnieniem nieważności uchwały może być za- równo jej sprzeczność z normą prawną rangi ustawowej, jak i krzywdzący cha- rakter uchwały w relacji wspólnik–spółka. Biorąc pod uwagę powyższe, uznać należy, że rzeczywistym powodem kontestowania przez wspólnika uchwały w oparciu o jej sprzeczność z pra- wem może być w istocie naruszenie interesu wspólnika, a nie sama sprzecz- ność z prawem. Można wręcz przyjąć, że jeżeli dana uchwała zgromadzenia jest sprzeczna z ustawą, to w większości przypadków faktycznym powodem jej zaskarżenia przez wspólnika będzie przede wszystkim naruszenie jego in- teresu15. Naruszenia takiego może się dopuścić m.in. zarząd spółki, który – dysponując poparciem większości kapitałowej – doprowadził do powzięcia uchwały sprzecznej z prawem i jednocześnie naruszającej interes tego wspól- nika. W tym ujęciu prawo do zaskarżenia uchwały zgromadzenia sprzecz- nej z prawem stanowi instrument nadzoru korporacyjnego, jakim dysponuje wspólnik w relacji prawno-ekonomicznej istniejącej pomiędzy nim, a spółką reprezentowaną przez menedżerów. Instrument ten pełni funkcję prewen- cyjną, gdyż ma na celu zapobieganie działaniom członków organów spółki, które to działania byłyby przeciwstawne interesom poszczególnych wspólni- ków, a jednocześnie pozostawałyby w sprzeczności z prawem16. Nie można także pominąć funkcji restytucyjnej, której realizacja wyrażałaby się w przy- wróceniu stanu sprzed naruszenia przez daną uchwałę porządku prawnego i jednocześnie interesów wspólników17. 15 Podobnie K. Oplustil (Instrumenty nadzoru, s. 706), który zauważa, że postrzeganie sze- roko rozumianej praworządności i potrzeby ochrony interesów spółki jako motywów zaskarżenia uchwały walnego zgromadzenia przez konkretnego akcjonariusza ma w istocie charakter ideali- styczny i nie znajduje często potwierdzenia w praktyce, gdyż „akcjonariusz, będący racjonalnym homo oeconomicus (w rozumieniu A. Smitha), z reguły preferuje działanie zwiększające jego pry- watną korzyść od działania maksymalizującego wartość spółki, z uwagi na swój relatywnie nie- wielki udział w jej majątku”. 16 Por. K. Oplustil, Instrumenty nadzoru, s. 705. 17 Funkcję restytucyjną, obok powództwa o stwierdzenie nieważności uchwały, spełniają także inne instrumenty prawne, w szczególności te, które są nakierowane na uzyskanie przez podmiot pokrzywdzony nieważną uchwałą odszkodowania. W niektórych porządkach normatywnych ist- nieją szczególne regulacje dotyczące tej materii, w szczególności we Włoszech (zob. rozdz. II). Na gruncie polskiego porządku prawnego zob. M. Dumkiewicz, Odpowiedzialność odszkodowawcza za podejmowanie wadliwych uchwał zgromadzeń spółek kapitałowych, Warszawa 2016. 6 § 1. Regulacja prawna nieważności uchwały... 3. Ochrona interesów wspólników w relacji wspólnik–wspólnik Konstrukcja nieważności uchwały zgromadzenia spółki kapitałowej i od- powiadającego jej instrumentu prawnego w postaci powództwa o stwierdzenie nieważności może również służyć ochronie interesów wspólników na płasz- czyźnie tzw. horyzontalnej relacji agencyjnej, tzn. w stosunku prawno-eko- nomicznym, jaki istnieje pomiędzy poszczególnymi grupami wspólników18. W tym ujęciu prawo do zaskarżenia uchwały sprzecznej z ustawą stanowi śro- dek ochrony mniejszości kapitałowej przed supremacją większości. Owa do- minacja większości wspólników może znajdować swój wyraz w podejmowaniu takich uchwał, które dotykają interesów wspólników mniejszościowych, a jed- nocześnie naruszają normy prawne rangi ustawowej. Podobnie jak to miało miejsce w przypadku relacji wspólnik–spółka, także jeżeli chodzi o stosunek prawno-ekonomiczny istniejący pomiędzy poszczególnymi grupami wspólni- ków, nie może budzić wątpliwości, że dana uchwała zgromadzenia spółki ka- pitałowej może jednocześnie godzić w interesy wspólników mniejszościowych i być sprzeczna z prawem. Również na płaszczyźnie analizowanej tu hory- zontalnej relacji agencyjnej, w razie jednoczesnego naruszenia przez uchwałę zgromadzenia spółki kapitałowej norm prawnych i interesów wspólników mniejszościowych, przyjąć należy, że rzeczywistą przyczyną zaskarżenia przez wspólnika uchwały sprzecznej z prawem z reguły nie jest sama jej sprzeczność z porządkiem prawnym, ale naruszenie przez uchwałę interesu poszczegól- nych wspólników lub określonej ich grupy. Wyeliminowanie z obrotu uchwały sprzecznej z prawem, także w tym przypadku, stanowi sposób wykonywania przez wspólników nadzoru korporacyjnego i spełnia zarówno funkcję prewen- cyjną, jak i restytucyjną. 4. Ochrona interesów spółki Na gruncie polskiego porządku prawnego sprzeczność uchwały z intere- sem spółki stanowi jedną z przesłanek uchylenia uchwały, a nie stwierdzenia jej nieważności, niemniej jednak nie powinno budzić wątpliwości, że uchwała zgromadzenia sprzeczna z porządkiem prawnym może jednocześnie godzić w interes spółki. Nie można zatem wykluczyć, że za wyeliminowaniem nie- ważnej uchwały z obrotu prawnego będzie przemawiała potrzeba ochrony in- teresów spółki. Naruszenie tego interesu może stanowić rzeczywistą przyczynę zaskarżenia uchwały powództwem o stwierdzenie nieważności, niezależnie od 18 Por. K. Oplustil, Instrumentu nadzoru, s. 13, 705; R. Kraakman i in., The Anatomy, s. 3 i 36. 7 Rozdział I. Zagadnienia wstępne tego, że w sensie prawnym samodzielną przesłanką wyeliminowania z obrotu uchwały zgromadzenia jest jej sprzeczność z prawem. Tezę, że za wyeliminowaniem z obrotu uchwały sprzecznej z porządkiem prawnym może w rzeczywistości przemawiać potrzeba ochrony interesów spółki, na gruncie polskiego porządku prawnego, potwierdza regulacja przy- znająca legitymację do zaskarżenia sprzecznej z prawem uchwały organom za- rządzającym i kontrolnym, a także poszczególnym ich członkom. W takim przypadku osoba fizyczna będąca członkiem organu czy organ in corpore do- konujący zaskarżenia uchwały sprzecznej z prawem może i powinien baczyć nie tylko na obowiązek przestrzegania prawa, a więc na konieczność zapew- nienia zgodności uchwały z porządkiem prawnym, ale powinien kierować się również potrzebą zagwarantowania jej zgodności z interesem spółki. Uwaga ta dotyczy przede wszystkim członków zarządu, na których ciąży obowiązek dzia- łania zgodnie z interesem spółki. Niejednokrotnie realizacja tego obowiązku będzie się sprowadzała właśnie do konieczności zaskarżenia wadliwej uchwały zgromadzenia, która nie tylko ten interes narusza, ale jest również sprzeczna z porządkiem prawnym19. Nie można również wykluczyć, że obowiązek za- skarżenia uchwały zgromadzenia, która narusza porządek prawny i jest jedno- cześnie sprzeczna z interesem spółki, ciąży na poszczególnych wspólnikach20. 19 Powinności zarządu wobec spółki kapitałowej dobrze oddaje wykształcona na gruncie prawa angielskiego koncepcja, zgodnie z którą na członkach zarządu ciążą obowiązki o charakte- rze powierniczym (directors’ fiduciary duties). W tym ujęciu pozycja zarządcy względem spółki zbliża się do pozycji powiernika (trustee), pod którego pieczę przekazuje się majątek spółki, sta- nowiący formalnie własność spółki jako osoby prawnej (zob. J. Armour, w: A. Burrows (red.), En- glish Private Law, Oxford University Press 2007, s. 186). Obowiązki powiernicze członków za- rządu, ukształtowane uprzednio zasadami common law i equity, zostały obecnie skodyfikowane w art. 170–177 Companies Act 2006 (https://www.legislation.gov.uk/ukpga/2006/46/contents, do- stęp: 21.5.2018 r.), co jednak nie oznacza, że reguły common law i equity straciły w tym zakre- sie na znaczeniu. Z art. 170 ust. 4 Companies Act 2006 wynika bowiem, że zasady common law (common law rules) oraz te, które zostały ukształtowane w ramach systemu equity (equitable prin- ciples) mają znaczenie przy wykładni skodyfikowanych obowiązków członków zarządu (tamże, s. 183). Na gruncie prawa polskiego można przyjąć, że obowiązek zaskarżenia przez członka za- rządu uchwały zgromadzenia, która narusza interes spółki, wynika z ciążącego na menedżerach obowiązku lojalności (por. jednak D. Opalska, Obowiązek, s. 122 i n., która w ramach obowiązku lojalności nie umiejscawia wprost obowiązku zaskarżenia wadliwej uchwały zgromadzenia). 20 Por. A. Opalski, w: S. Sołtysiński (red.), System Prawa Prywatnego, t. 17B, Prawo spółek kapitałowych, Warszawa 2016, s. 441 i n. 8 § 1. Regulacja prawna nieważności uchwały... 5. Ochrona interesów członków władz spółki Nieważna uchwała zgromadzenia spółki kapitałowej może godzić w in- teresy członków władz spółki. Z taką sytuacją mamy do czynienia zwłasz- cza wtedy, gdy na mocy uchwały sprzecznej z porządkiem prawnym do- chodzi do odwołania danej osoby z funkcji członka zarządu. Można zatem przyjąć hipotetycznie, że stwierdzenie nieważności uchwały może być uzasad- nione potrzebą ochrony interesów członków władz spółki. Teza ta nie jest jednak równoznaczna ze stwierdzeniem, że w razie naruszenia takiego inte- resu pokrzywdzony członek organu będzie mógł poszukiwać ochrony praw- nej przy wykorzystaniu przepisów umożliwiających kontestowanie wadliwych uchwał zgromadzeń. Niejednokrotnie ochronę tę zapewnią inne unormowa- nia, zwłaszcza dotyczące naruszenia dóbr osobistych czy też uregulowania do- tyczące innych stosunków prawnych, którymi członek organu może być zwią- zany ze spółką21. 6. Ochrona interesów osób trzecich Podmiotami zainteresowanymi wyeliminowaniem z obrotu nieważnej uchwały zgromadzenia spółki kapitałowej mogą być nie tylko osoby w niej uczestniczące22, ale również podmioty znajdujące się poza strukturami orga- nizacyjnymi spółki, w szczególności jej wierzyciele, następnie wierzyciele po- szczególnych wspólników, dalej zaś zastawnicy lub użytkownicy akcji bądź udziałów czy wreszcie inne osoby. Z powyższych względów na gruncie po- szczególnych ustawodawstw osoby trzecie mogą posiadać legitymację czynną do zaskarżenia nieważnej uchwały zgromadzenia. Jak wiadomo, w polskim KSH ograniczono krąg podmiotowy osób i organów legitymowanych do za- skarżenia nieważnej uchwały, przy czym prawa do zaskarżenia takiej uchwały nie przyznano osobom trzecim. W niektórych jednak sytuacjach przyznanie osobom nieuwzględnionym przez ustawodawcę w kodeksowym katalogu pod- miotów legitymowanych do zaskarżenia uchwały zgromadzenia powództwem o stwierdzenie nieważności, uprawnienia do zaskarżenia takiej uchwały, może wydawać się uzasadnione. Zrodziło to z kolei potrzebę poszukiwania, w celu uzasadnienia istnienia po stronie tych osób legitymacji czynnej, pozakodekso- wej podstawy normatywnej23. 21 Zob. np. art. 203 § 1 zd. 2 KSH. Por. też rozdz. V § 1 pkt III ppkt 1. 22 Przy czym jako uczestników rozumieć należy w tym przypadku zarówno wspólników, jak i członków władz spółki. 23 Zob. rozdz. V § 1 pkt IV. 9 Rozdział I. Zagadnienia wstępne III. Wartości przemawiające za zachowaniem nieważnej uchwały zgromadzenia spółki kapitałowej w obrocie prawnym 1. Bezpieczeństwo obrotu Bezpieczeństwo obrotu stanowi z reguły jeden z kluczowych argumentów mających przemawiać za utrzymaniem uchwały zgromadzenia, mimo że jest ona dotknięta określonymi wadami. Zasada bezpieczeństwa obrotu24 nie zna- lazła swojego bezpośredniego wyrazu w konkretnej normie prawnej stanowią- cej wyraźnie o obowiązywaniu tej zasady na gruncie systemu prawa, niemniej jej istnienie nie budzi wątpliwości25. Zauważa się, że dyrektywny charakter przywoływanej tu zasady wynika z rekonstrukcji wartości wyrażanych przez wiele instytucji systemu prawa, począwszy od norm na poziomie konstytucyj- nym; w szczególności dostrzega się, że zasada pewności prawa jest komponen- tem wywiedzionej z art. 2 Konstytucji RP26 zasady zaufania do państwa i stano- wionego przez niego prawa27. Można powiedzieć, że przywoływana tu zasada, będąc zasadą prawa cywilnego, stanowi na gruncie tej gałęzi prawa konkrety- zację znacznie szerszej zasady, jaką jest bezpieczeństwo prawne w ogólności28. Dalej podkreśla się, że idea państwa prawa zakłada, jako nieodzowny składnik systemu, pewność i przewidywalność obowiązującego prawa, a także, co ma szczególne znaczenie dla prowadzonych tu rozważań, „pewność co do własnej sytuacji prawnej i związaną z tym możliwość racjonalnego układania i prowa- dzenia własnych spraw, stabilność ukształtowanych sytuacji prawnych”29. Wśród konkretnych przejawów zastosowania zasady bezpieczeństwa ob- rotu wymienia się m.in. zasadę lex retro non agit, dalej zaś zasadę ochrony praw osób trzecich30, dostrzega się jednak, że przejaw zasady bezpieczeństwa praw- nego w szerokim znaczeniu tego terminu stanowią wszystkie instytucje prawa prywatnego, które nakładają obowiązek respektowania skutków wynikających 24 Określana także szerzej jako „zasada pewności (zaufania) i bezpieczeństwa obrotu”, zob. M. Safjan, w: M. Safjan (red.), System Prawa Prywatnego, t. 1, Prawo cywilne – część ogólna, Warszawa 2012, s. 344. 25 Tak A. Stelmachowski, Zarys teorii prawa cywilnego, Warszawa 1998, s. 99. 26 Przepis ten stanowi, że Rzeczpospolita jest demokratycznym państwem prawnym. 27 Tak M. Safjan, w: System, t. 1, s. 344. 28 Tak A. Stelmachowski, Zarys, s. 99. 29 Tak M. Safjan, w: System, t. 1, s. 344. 30 Szerzej zob. A. Stelmachowski, Zarys, s. 100–105. 10 § 1. Regulacja prawna nieważności uchwały... z czynności prawnych lub przestrzegania zaciągniętych zobowiązań (zasada pacta sunt servanda). Niezależnie od tego można również wskazać konkretne instytucje i konstrukcje prawa prywatnego, które na jego gruncie stanowią bez- pośrednie odzwierciedlenie dążenia prawodawcy do respektowania pewności i bezpieczeństwa prawnego. Jako szczególnie charakterystyczne postrzega się instytucje związane z dokonywaniem czynności prawnych. W tym zakresie tę ogólnie rozumianą zasadę pewności uznaje się za podwalinę m.in. rozwiązań przyjmowanych w odniesieniu do metody ustalania konsekwencji czynności prawnej, formy dokonywania tych czynności czy zakresu podważalności skut- ków czynności prawnych31. Wartości związane z poczuciem pewności, przewidywalności prawa oraz stabilności ukształtowanych sytuacji prawnych nie mają jednak charakteru bezwzględnego. Państwo nie może bowiem gwarantować absolutnej trwałości raz ukształtowanych stosunków prawnych, bezwzględnej ochrony praw naby- tych czy ochrony maksymalnie ukształtowanych ekspektatyw, ponieważ war- tości te muszą w niektórych wypadkach ustąpić innym wartościom, w danych okolicznościach uznawanych za nadrzędne32. Uwagę tę można w pełni od- nieść do wadliwych uchwał zgromadzeń spółek kapitałowych. Również zatem na gruncie prawa spółek bezpieczeństwa prawnego rozumianego jako poczu- cia (gwarancji) swoistej stabilności i przewidywalności nie sposób traktować w sposób absolutny. Niejednokrotnie może się bowiem okazać, że potrzeba unicestwienia czy pominięcia skutków wadliwej uchwały przeważy nad po- trzebą jej zachowania w obrocie. 2. Stałość relacji wewnątrzspółkowych Uchwała zgromadzenia spółki kapitałowej może stanowić źródło stosun- ków prawnych, które można by określić mianem relacji wewnątrzkorporacyj- nych. Nie chodzi tu jednak o to, czy uchwała samodzielnie kształtuje takie sto- sunki, czy też wespół z innymi zdarzeniami prawnymi33. W tym miejscu pod- kreślenia wymaga jedynie, że uchwała zgromadzenia niejednokrotnie stanowi co najmniej jeden z elementów stanu faktycznego, który można zakwalifiko- wać jako zdarzenie prawne będące źródłem stosunku prawnego o charakterze 31 Tak M. Safjan, w: System, t. 1, s. 345. 32 Tamże, s. 344–345. Autor przywołuje tutaj wartości, o których mowa w art. 31 ust. 3 Kon- stytucji RP. 33 Por. rozdz. I § 4. 11 Rozdział I. Zagadnienia wstępne wewnątrzspółkowym bądź zdarzenie, które taki stosunek modyfikuje, czy też prowadzi do jego wygaśnięcia. Można tu przywołać rozmaite przykłady. Z pewnością do nawiązania sto- sunku wewnątrzkorporacyjnego prowadzi uchwała zgromadzenia wspólników spółki z o.o. o powołaniu danej osoby fizycznej w skład organu spółki, po- dobnie jak do jego unicestwienia prowadzi uchwała odwołująca taką osobę z funkcji członka organu. Wpływ na istnienie stosunku prawnego o charak- terze wewnętrznym ma również uchwała zgromadzenia wspólników spółki z o.o. o podwyższeniu kapitału zakładowego w tym sensie, że bez takiej uchwały w zasadzie34 nie może dojść do nawiązania stosunku członkostwa w spółce przez osoby obejmujące udziały w podwyższonym kapitale zakłado- wym (przy założeniu, że objęcia dokonują osoby niebędące dotychczas wspól- nikami spółki). Podobnie uchwały zgromadzenia wspólników wymaga umo- rzenie udziałów w spółce z o.o., które może prowadzić do ustania członko- stwa w danej spółce, o ile przedmiotem umorzenia są wszystkie udziały danego wspólnika. We wszystkich wymienionych powyżej przypadkach za zachowaniem w obrocie uchwały sprzecznej z prawem może przemawiać potrzeba zapewnie- nia stabilności stosunków wewnątrzkorporacyjnych. Niejednokrotnie może się okazać, że konieczność unicestwienia sprzecznej z prawem uchwały po- winna ustąpić przed potrzebą jej utrzymania w obrocie. Mając to na uwadze ustawodawca może przewidywać mechanizmy prawne, które znacząco ogra- niczają prawo żądania wyeliminowania nawet takiej uchwały, która jest do- tknięta poważnymi wadami formalnymi. Jako przykład może posłużyć kazus ustawodawstwa włoskiego, w którym szczególnie akcentuje się potrzebę za- chowania w obrocie sprzecznej z prawem uchwały zgromadzenia w przedmio- cie podwyższenia lub obniżenia kapitału zakładowego poprzez wprowadzenie rozwiązań, które znacząco skracają termin do zaskarżenia uchwały nieważnej, zaś w przypadku spółek publicznych wyłączają prawo do zaskarżenia takiej uchwały, jeżeli została ona choćby w części wykonana35. 3. Stałość relacji spółki z osobami trzecimi Podobne uzasadnienie dla potrzeby zachowania wadliwych uchwał w obro- cie, także sprzecznych z prawem, można przedstawić w przypadku tych uchwał 34 Wyjąwszy dopuszczalność podwyższenia kapitału zakładowego na podstawie dotychcza- sowych postanowień umowy spółki. 35 Zob. rozdz. II § 4. 12 § 1. Regulacja prawna nieważności uchwały... podejmowanych przez zgromadzenia spółek kapitałowych, które prowadzą, samodzielnie lub łącznie z innymi zdarzeniami prawnymi, do nawiązania sto- sunków prawnych z osobami spoza spółki. Chodzi tu więc o relacje pozakorpo- racyjne. Również w tym przypadku wartości przemawiające za potrzebą zacho- wania uchwały w obrocie mogą okazać się znacznie „cenniejsze” niż względy, które mogłyby uzasadniać wyeliminowanie uchwały z obrotu. Niekiedy usta- wodawca może poprzestawać na ochronie dobrej wiary osób trzecich i dążyć do zachowania praw nabytych przez te osoby na podstawie uchwały sprzecz- nej z prawem, o ile do nabycia tych praw doszło w dobrej wierze. Jest to roz- wiązanie dość powszechne na gruncie różnych porządków prawnych, w tym w ustawodawstwie polskim36. W takim przypadku prawodawca, kierując się potrzebą zachowania stałości stosunków prawnych spółki z osobami trzecimi, nie ogranicza jednak prawa do zaskarżenia uchwały sprzecznej z ustawą, ale wskazuje, że stwierdzenie jej nieważności pozostaje bez wpływu dla określo- nych relacji prawnych. W przypadku niektórych uchwał możliwe są rozwiązania o wiele da- lej idące. Można przytoczyć ponownie przykład ustawodawstwa włoskiego, w którym dopuszczalność zaskarżenia powództwem o stwierdzenie nieważno- ści uchwały o emisji obligacji, która w założeniu może skutkować, obok in- nych zdarzeń, powstaniem stosunku prawnego pomiędzy spółką jako emiten- tem, a obligatariuszem, doznaje znacznych ograniczeń, które – podobnie jako to miało miejsce w przypadku uchwał o podwyższeniu lub obniżeniu kapi- tału zakładowego – mogą nawet sprowadzać się do niedopuszczalności jej za- skarżenia, o ile uchwała ta została choćby w części wykonana (w przypadku spółek publicznych)37. W tym przypadku nie chodzi o ochronę dobrej wiary osoby, która na podstawie stosunku prawnego łączącego ją ze spółką nabyła określone prawo, ale o bezwzględną niedopuszczalność zaskarżenia już wyko- nanej uchwały. Rozwiązanie takie stanowi przejaw szczególnego „faworyzo- wania” przez ustawodawcę stałości stosunków prawnych spółki nawiązanych z osobami trzecimi, nawet kosztem zachowania w obrocie uchwały, która jest dotknięta poważnymi wadami, w szczególności zaś uchybieniami przybierają- cymi postać sprzeczności uchwały z prawem. 36 Zob. art. 254 § 4 w zw. z art. 254 § 2 KSH i art. 427 § 4 w zw. z art. 427 § 2 KSH. Podobne rozwiązania znajdujemy na gruncie ustawodawstwa włoskiego, hiszpańskiego i niemieckiego. 37 Zob. rozdz. II § 4 pkt III. 13 Rozdział I. Zagadnienia wstępne IV. Sposoby zachowania nieważnej uchwały zgromadzenia spółki kapitałowej w obrocie prawnym 1. Dopuszczalność powołania się na nieważność uchwały wyłącznie w razie wydania przez sąd wyroku stwierdzającego nieważność W myśl tradycyjnego ujęcia, na nieważność czynności prawnej można się powołać niezależnie od tego, czy zostało wydane orzeczenie sądowe stwier- dzające, że dana czynność jest dotknięta taką postacią wadliwości. Całościowe przeniesienie takiego rozwiązania na grunt prawa korporacyjnego, w szczegól- ności jego zastosowanie do uchwał zgromadzeń spółek kapitałowych sprzecz- nych z prawem, byłoby jednak niecelowe, bowiem uwzględniałoby wyłącznie potrzebę wyeliminowania nieważnej uchwały z obrotu prawnego, pomijałoby natomiast inne wartości, ze względu na które uzasadnione byłoby raczej zacho- wanie wadliwej uchwały w obrocie. Taki zabieg stanowiłby przejaw „faworyzo- wania” obowiązku podejmowania uchwał zgodnych z porządkiem normatyw- nym, przy jednoczesnym pomijaniu wartości, jakimi są bezpieczeństwo obrotu oraz stałość stosunków wewnątrzkorporacyjnych i relacji spółki z osobami trzecimi nawiązanych na podstawie wadliwej uchwały. Mając to na uwadze, w poszczególnych porządkach prawnych powołanie się na wadliwość uchwały wynikającą z naruszenia norm prawnych (a przynajmniej na większość po- staci tego rodzaju uchybień) zostało uzależnione od istnienia prawomocnego wyroku, który eliminuje wadliwą uchwałę, w tym sprzeczną z prawem, z ob- rotu prawnego. Takie też rozwiązanie istniało na gruncie KH. Pełne uzależnie- nie dopuszczalności powołania się na sprzeczność uchwały z ustawą od istnie- nia prawomocnego wyroku sądowego o charakterze konstytutywnym nie by- łoby jednak uzasadnione, o czym świadczy – jeżeli chodzi o ustawodawstwo polskie – koncepcja uchwał nieistniejących lub uchwał nieważnych z mocy prawa wykształcona pod rządami KH38. Twórcy tego aktu prawnego w za- sadzie nie przewidzieli podstawy normatywnej dla posługiwania się tą kon- strukcją39, niemniej można uznać, że ówcześnie była ona potrzebna, bowiem łagodziła skutki prawne niezaskarżenia do sądu uchwały zgromadzenia do- tkniętej m.in. poważnymi wadami formalnymi zaistniałymi w trakcie procesu 38 Zob. rozdz. I § 2 pkt V. 39 Por. jednak art. 412 § 1 KH. 14 § 1. Regulacja prawna nieważności uchwały... formacyjnego uchwały40. Rozwój koncepcji uchwał nieistniejących pokazał, że traktowanie wszelkich postaci sprzeczności uchwały zgromadzeń spółek kapitałowych z prawem jako uchybień uzasadniających jedynie dopuszczal- ność zaskarżenia takiej uchwały powództwem o jej uchylenie mogącym pro- wadzić do wydania wyroku o charakterze konstytutywnym, pomija jednak zu- pełnie przypadek uchwał, które mimo ich niezaskarżenia do sądu, ze względu na wagę uchybień, nie mogą być utrzymywane w obrocie. Rozwiązanie pole- gające na całkowitym uzależnieniu dopuszczalności powołania się na sprzecz- ność uchwały z prawem od istnienia prawomocnego wyroku ustalającego, że sprzeczność ta rzeczywiście zachodzi nie byłoby więc prawidłowe. Nie oznacza to jednak, że jest ono zupełnie niepoprawne. W tym miejscu można natomiast sformułować hipotezę, że w większości przypadków sprzeczności uchwały z prawem uzasadniona wydaje się koncepcja wyroku konstytutywnego, jednak można z pewnością zidentyfikować takie stany faktyczne, w których oczeki- wanie na wyrok stwierdzający dane uchybienie byłoby niecelowe. Ta ostatnia uwaga dotyczy sytuacji, w których uchwała jest dotknięta poważnymi wadami formalnymi lub narusza podstawowe normy prawne o charakterze impera- tywnym, przy czym naruszenie jest oczywiste. W takich przypadkach koncep- cja wyroku konstytutywnego wydaje się zbyt daleko idąca, zaś potrzebom ob- rotu bardziej odpowiada zapatrywanie, zgodnie z którym tak dalece wadliwa uchwała nie obowiązuje z mocy prawa, bez potrzeby stwierdzania wadliwości wyrokiem sądowym41. 2. Terminy do zaskarżenia nieważnej uchwały do sądu Utrzymanie nieważnej uchwały w obrocie może być konsekwencją podda- nia przez ustawodawcę prawa do zaskarżenia takiej uchwały do sądu termi- nom zawitym. Jak wiadomo, rozwiązanie to zostało przyjęte przez polskiego ustawodawcę42, z tym jednak zastrzeżeniem, że upływ terminów nie wyklu- cza dopuszczalności posłużenia się zarzutem nieważności uchwały43. Takie uję- 40 Zbliżona sytuacja zaistniała na gruncie włoskiego prawa spółek, które przed reformą z 2004 r. przewidywało, że mające postać sprzeczności z ustawą uchybienia formalne, które wystą- piły na etapie zwoływania zgromadzenia lub w jego trakcie, mogły uzasadniać co najwyżej zaskar- żenie uchwały powództwem o jej uchylenie, nie było natomiast możliwości powołania się na taką wadliwość w drodze zarzutu, ani tym bardziej uwzględnienia tego uchybienia przez sąd z urzędu. Szczególnie istotne uchybienia formalne zaczęto więc w orzecznictwie traktować jako postacie wadliwości uzasadniające posłużenie się konstrukcją uchwały nieistniejącej. Zob. rozdz. II § 4. 41 Por. rozdz. II § 13; rozdz. III § 10; rozdz. V § 3 pkt II. 42 Zob. rozdz. V § 2. 43 Zob. rozdz. V § 4. 15
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Nieważność uchwały zgromadzenia spółki kapitałowej
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: