Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00252 010485 11039078 na godz. na dobę w sumie
Niezależna literatura i dziennikarstwo przed 1989 rokiem - ebook/pdf
Niezależna literatura i dziennikarstwo przed 1989 rokiem - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 244
Wydawca: Wyd. Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 9788380885134 Rok wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> dokument, literatura faktu, reportaże
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Jak działały instytucje kulturalne na emigracji? Jak publikowano wydawnictwa i czasopisma niezależne w kraju, poza cenzurą? Co różniło te dwa niezależne obiegi kulturowe? Kto je tworzył, jakie były ich losy? Jakie stały za nimi idee? O co się spierano? Jaką rolę odgrywała literatura w tych działaniach? Na te i wiele innych pytań odpowiada w książce autor, obecnie profesor w Katedrze Dziennikarstwa i Komunikacji Społecznej UŁ, w czasach PRL-u działacz opozycyjny, w latach 1984-1994 dziennikarz Rozgłośni Polskiej RWE w Monachium. Zebrał tu swoje dotychczasowe badania i doświadczenia w zakresie niezależnej literatury i dziennikarstwa. W dwóch pierwszych częściach publikacji rysuje przemyślany, przefiltrowany przez własne doświadczenia obraz całości - w kraju i na emigracji - otrzymujemy choćby wnikliwą opowieść o paryskiej „Kulturze” i o Radiu Wolna Europa. W trzeciej z kolei części autor przypomina sylwetki kilku twórców i poddaje analizie ich dokonania. Obok pisarzy nie do pominięcia, takich jak Miłosz czy Kisielewski, Konrad Tatarowski przypomina również tych dziś niemal zapomnianych (W. Sułkowski, M. Niemiec). Spory ideowe przywoływane w publikacji - w tym przede wszystkim spór Adama Michnika i Jarosława Kaczyńskiego o Traktat o gnidach Piotra Wierzbickiego - nie należą jedynie do historii i odcisnęły swój ślad również na dzisiejszym obrazie życia politycznego, społecznego i kulturowego.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Konrad W. Tatarowski – Uniwersytet Łódzki, Wydział Filologiczny Katedra Dziennikarstwa i Komunikacji Społecznej, 90-236 Łódź, ul. Pomorska 171/173 RECENZENT Jan Tomkowski REDAKTOR INICJUJĄCY Urszula Dzieciątkowska REDAKTOR WYDAWNICTWA UŁ Bogusław Pielat SKŁAD I ŁAMANIE Munda – Maciej Torz PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Depositphotos.com/o april © Copyright by Konrad W. Tatarowski, Łódź 2016 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2016 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.07765.16.0.M Ark. wyd. 12,5; ark. druk. 15,25 ISBN 978-83-8088-453-3 e-ISBN 978-83-8088-513-4 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 SPIS TREŚCI Słowo wstępne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Środowiska twórcze w PRL wobec „realnego socjalizmu” – rekonesans . . . . . O PRL-u w skrócie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Elity twórcze wobec PRL-u . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oblicza sprzeciwu wobec komunizmu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Dziennikarstwo: powołanie czy praca jak wiele innych? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Początki profesji dziennikarskiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mass media w Polsce przed rokiem 1989 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Transformacja ustrojowa i przekształcenia na rynku mass mediów w Polsce po 1989 r. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . O mass mediach w Polsce po roku 1989 – dygresja krytyczna . . . . . . . . . . . . . . . Część I. Życie literackie na emigracji po II wojnie światowej . . . . . . . . . . . . . . . Wokół pojęcia „literatury emigracyjnej” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Ostatnie dziesięciolecie literatury emigracyjnej (1982–1992) . . . . . . . . . . . . . . Uwagi wstępne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Od emigracji wojennej do emigracji stanu wojennego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Emigracja a kaprysy historii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. Kulturotwórcza działalność Rozgłośni Polskiej RWE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uwagi wstępne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Twórcy kultury w RWE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nowojorscy współpracownicy RP RWE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Współpracownicy Rozgłośni Polskiej RWE w Londynie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5. Paryska „Kultura” wobec RP RWE. Konflikty i współpraca . . . . . . . . . . . . . . . . . Uwagi wstępne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 11 11 11 12 14 17 18 20 22 24 27 29 33 33 33 38 43 43 44 47 48 51 51 6 Współpracownicy paryskiej „Kultury” w audycjach RWE . . . . . . . . . . . . . . . . . . Juliusz Mieroszewski. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czesław Miłosz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Witold Gombrowicz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gustaw Herling-Grudziński . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jerzy Stempowski [antenowy pseudonim: Paweł Hostowiec] . . . . . . . . . . . . . . . Józef Czapski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Maria Czapska . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Konstanty Aleksander Jeleński . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stefan Kisielewski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Leopold Unger . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6. Polityka wschodnia „Kultury” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Początki polityki wschodniej „Kultury” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Giedroyc, Mieroszewski, Łobodowski – Różne życiorysy, podobne cele . . . . . Współpraca w dziedzinie kultury i sztuki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Źródła ideowe programu politycznego „Kultury” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7. W kręgu Radiowego „Teatru Wyobraźni” RWE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Figura Wieszcza w słuchowiskach Rozgłośni Polskiej RWE . . . . . . . . . . . . . . . . . Kanoniczny wzorzec „Teatru Wyobraźni” RWE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8. Reportaż jako dzieło sztuki. O twórczości radiowej Wojciecha Trojanowskiego Sylwetka Wojciecha Trojanowskiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Reportaże podróżnicze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Reportaże historyczne Trojanowskiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ta żołnierska piosenka… . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nowa odmiana gatunkowa reportażu – reportaż imaginacyjny . . . . . . . . . . . . . . Tajemnice artystycznego sukcesu – próba rekonstrukcji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Publicystyczno-erudycyjne walory reportaży Trojanowskiego . . . . . . . . . . . . . . Część II. Nurt kultury niezależnej w PRL . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uwagi wstępne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ruchy kontestacyjne na Zachodzie a kultura niezależna w PRL . . . . . . . . . . . . . Literacka „Nowa Fala” i studencki ruch teatralny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9. Początki niezależnego dziennikarstwa w  PRL. Rola „drugiego obiegu” wy- dawniczego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . O pojęciu „drugiego obiegu” wydawniczego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakres i zasięg oddziaływania „drugiego obiegu” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 53 53 54 56 57 60 61 62 63 63 64 67 67 69 71 72 75 76 79 85 85 87 88 90 92 93 96 97 99 99 101 105 105 106 Życie literackie na emigracji po II wojnie światowej Spis treści 7 Społeczno-polityczne konsekwencje działalności niezależnej prasy i wydaw- 107 nictw w PRL . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 109 Podziemna prasa kulturalna i jej znaczenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Modyfikacja ról nadawcy i odbiorcy przekazów „drugiego obiegu” . . . . . . . . . . 110 „Drugi obieg” a oficjalna polityka wydawnicza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 112 10. Literatura niezależna i prasa podziemna w Rozgłośni Polskiej RWE . . . . . . . . . Uwagi wstępne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Literatura niezależna w audycjach Rozgłośni Polskiej RWE . . . . . . . . . . . . . . . . Udział pisarzy i publicystów z kraju w audycjach RWE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Prasa podziemna w programie Wolnej Europy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . „Przegląd prasy podziemnej” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Prasa podziemna w innych audycjach RWE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Polska prasa podziemna w audycjach innych rozgłośni narodowych RWE . . . 11. Prasa strajkowa – studium przypadku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Model funkcjonowania prasy strajkowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Obieg informacji w czasie strajku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Działalność informacyjna o przebiegu i celach strajku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Studencka prasa strajkowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Specyfika i tematyka prasy studenckiej w omawianym okresie . . . . . . . . . . . . . . Pisma z dominacją treści rozrywkowo-żartobliwych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Prasa informacyjno-publicystyczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Biuletyn Informacyjny „Strajk” i sprawa Lindy Winsh . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sprawy Lindy Winsh ciąg dalszy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Część III. Sylwetki pisarzy. Analiza wybranych dzieł . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12. Traktat o gnidach Piotra Wierzbickiego i jego polemiści . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Okoliczności powstania Traktatu o gnidach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Konteksty historyczne i towarzyskie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . O pojęciu „gnidy” i „gnidowatości” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wokół Traktatu o gnidach – polemiki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Adam Michnik o Traktacie o gnidach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Polemika Jarosława Kaczyńskiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Spór o życiorysy czy konflikt aksjologiczny? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13. Obraz PRL-u w pisarstwie Stefana Kisielewskiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakres i przedmiot rozważań . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Konstrukcja postaci bohaterów-narratorów w powieściach Kisielewskiego . . Ideowe i filozoficzne zaplecze powieści Stefana Kisielewskiego . . . . . . . . . . . . . 113 113 113 116 117 120 124 125 127 127 128 129 130 131 133 134 138 140 143 145 145 146 148 151 152 154 155 157 157 160 163 8 Antykomunizm i liberalizm w pisarstwie Stefana Kisielewskiego . . . . . . . . . . . . Realizm jako pisarski program . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pisarstwo Kisielewskiego w ocenach krytyków . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Erotyka w prozie Stefana Kisielewskiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wątki kryminalne w powieściach Kisielewskiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Błazeńska twarz i historiozoficzny pesymizm . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14. Arcydzieło literatury wspomnieniowej – Kurier z Warszawy Jana Nowaka-Je- ziorańskiego. Ostatnia misja Kuriera . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uwagi wstępne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wartości artystyczne Kuriera z Warszawy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nieheroiczny bohater w heroicznych sytuacjach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ostatnia misja Kuriera. Kilka osobistych refleksji i wspomnień . . . . . . . . . . . . . Spotkania w Łodzi i Bełchatowie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15. Tadeusz Nowakowski – szkic do portretu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16. Czesław Miłosz – poeta zakazany . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uwagi wstępne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kilka słów o Zdobyciu władzy Czesława Miłosza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zarys analizy poematu Czesława Miłosza Na trąbach i na cytrze . . . . . . . . . . . . . 17. Poetyka i emigracja. Przypadek Jacka Bierezina . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Emigracja jako „sztuka dystansu” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tyle rzeczy Jacka Bierezina . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Powrót do autentystycznych korzeni . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 166 167 169 169 172 174 177 177 178 181 184 186 189 197 197 199 201 207 207 208 214 18. Witold Sułkowski i jego twórczość . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 215 19. Nieznośna nieprzezroczystość bytu. Poezja Macieja Niemca . . . . . . . . . . . . . . . 219 Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 225 Nota bibliograficzna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 231 Indeks osobowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 233 Nota o Autorze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 243 Życie literackie na emigracji po II wojnie światowej SŁOWO WSTĘPNE Przywołaną w tytule tej książki problematyką zajmuję się od dawna, stąd też sięgnąłem w niej do niektórych artykułów i szkiców wcześniej publikowanych, aktualizując je i zmieniając zgodnie z przyjętym tutaj tokiem rozważań. Połączy- łem w nich kwestie związane z życiem literackim emigracji po II wojnie świato- wej z rozwijającym się w Polsce od drugiej połowy lat siedemdziesiątych „drugim obiegiem” wydawniczym. Mówić zatem będziemy – w dwu pierwszych częściach – o literaturze i dziennikarstwie zarówno w kraju, jak i na emigracji, które po- wstały poza zasięgiem cenzury PRL i rozpowszechniane były na trenie Polski bez debitu. W  trzeciej części książki przypominam sylwetki kilku twórców i  poddaję bardziej szczegółowej analizie ich pisarskie dokonania. Niektóre z tych szkiców – w odniesieniu do autorów, których miałem okazję bezpośrednio poznać – mają charakter bardziej osobisty, a nawet wspomnieniowy. WPROWADZENIE 1. ŚRODOWISKA TWÓRCZE W PRL WOBEC „REALNEGO SOCJALIZMU” – REKONESANS O PRL-u w skrócie W  Polsce Ludowej, od sfałszowanych wyborów w  roku 1947 i  po ucieczce z kraju Stanisława Mikołajczyka, nie było legalnej opozycji politycznej, bo trud- no byłoby za taką uznać koło poselskie „Znak” (w latach 1957–1965), które nie kwestionowało ładu polityczno-prawnego w PRL. Również inne powstałe po paź- dzierniku 1956 r. środowiska czy stowarzyszenia, krytycznie do PRL-u nastawione, działały bardziej w duchu rewizjonizmu, niż negacji istniejącego porządku „realne- go socjalizmu” – jak zespół redakcyjny „Po prostu” (zlikwidowany jesienią 1957 r.), czy Klub Krzywego Koła bądź też unikające ideologicznej konfrontacji Kluby In- teligencji Katolickiej. Później, w drugiej połowie lat siedemdziesiątych, ukonsty- tuowały się jawnie działające ugrupowania (jak Konfederacja Polski Niepodległej, Komitet Obrony Robotników czy Ruch Obrony Praw Człowieka i Obywatela), które otwarcie głosiły niezgodę na panujący w PRL ład prawny i społeczno-poli- tyczny, działając jednak poza obowiązującym porządkiem konstytucyjnym. Uwieńczeniem owego sprzeciwu wobec krępowania swobód obywatelskich, a także nieracjonalności w sferze zarządzania gospodarką w Polsce Ludowej, był masowy ruch „Solidarności”, który przynosząc istotną modyfikację systemu „re- alnego socjalizmu” (zmuszając rządzących komunistów do uznania niezależnego samorządnego związku zawodowego), nie zanegował historycznych i politycz- no-prawnych podstaw ich rządów w Polsce i nie sformułował programu zasad- niczych zmian ustrojowych. Z tych zresztą powodów ruchu „Solidarności” nie poparł, jako jedyny chyba pisarz emigracyjny, Józef Mackiewicz1. Od początku aż do końca istnienia Polski Ludowej najbardziej donośnym głosem sprzeciwu społeczeństwa polskiego wobec materialistycznej ideologii, która ogłosiła swoje panowanie po zakończeniu wojny, był Kościół katolicki, 1 Jego poglądy w tej kwestii omawia Wacław Lewandowski w książce Józef Mackie- wicz . Artyzm . Biografia . Recepcja, Londyn 2000, s. 134–136. 12 z kardynałami Stefanem Wyszyńskim i Karolem Wojtyłą – a także pisma z nim związane, z „Tygodnikiem Powszechnym” na czele. Na łamach tego tygodnika można było odnaleźć teksty pisarzy i publicystów, którzy pragnęli, pod czujnym okiem cenzury, zachować pewną duchową i intelektualną niezależność. Wszystkie te czynniki razem wzięte – dodając jeszcze istotny element struk- turalny, to znaczy pozostawienie większości ziemi rolnej w rękach prywatnych właścicieli – powodowały, że w społeczeństwie PRL tak zwany „realny socjalizm” wyglądał nieco inaczej niż w innych krajach obozu komunistycznego. Różnie też postrzegany był przez obywateli w czasie tworzenia i umacniania się „władzy lu- dowej” (w pierwszych latach po zakończeniu wojny), w okresie stalinizmu czy po przełomie październikowym 1956 roku, za rządów Władysława Gomułki, a póź- niej Edwarda Gierka, aż po Wojciecha Jaruzelskiego i Mieczysława Rakowskiego. Można jednak przyjąć – traktując PRL jako jednolity twór społeczno-poli- tyczny i konstytucyjno-prawny, który istniał od zakończenia działań wojennych aż do końca lat osiemdziesiątych XX w. – że znaczna część (być może nawet więk- szość2) społeczeństwa postrzegała Polskę Ludową jako strukturę obcą, narzuconą z zewnątrz przez „wyzwolicielską” armię radziecką i jałtańsko-poczdamski układ polityczny, który był owocem II wojny światowej. Nowa rzeczywistość „jedynie słusznego systemu społeczno-politycznego”, kontrolowanego przez rządzącą par- tię komunistyczną i jej „zbrojne ramiona” (milicję i wojsko), z wszechmocną cen- zurą kontrolującą prawomyślność narzędzi społecznej komunikacji (mediów), stanowiła trudne wyzwanie, szczególnie dla inteligencji twórczej. Elity twórcze wobec PRL-u Znaczna ich część wybrała – z przekonania albo wyrachowania – drogę „so- cjalistycznego rozwoju kraju w sojuszu ze Związkiem Radzieckim”. Alternatywą otwartej walki z komunistycznym reżimem była jakaś forma współpracy z rzą- dzącymi komunistami w imię dobra kraju, ale bez składania ideologicznych de- klaracji lojalności, co często kończyło się zawodową degradacją bądź pozbawie- niem możliwości pracy w swoim fachu, a w konsekwencji wytwarzało postawy tak zwanej „emigracji wewnętrznej”, oznaczające całkowite wycofanie się z ży- cia publicznego i utratę możliwości wpływu na bieg zdarzeń. „Trzecią drogę”, którą wybrało wielu intelektualistów w kraju, opisał Czesław Miłosz w Zniewolonym umyśle3 – drogę Ketmana, uległości i dyspozycyjności, przy zachowaniu (zapewne jedynie pozorów) wewnętrznej niezależności. Jak 2 Skazani tu jesteśmy, z braku przekonujących badań i rozstrzygnięć, na intuicyjne spekulacje. 3 C. Miłosz, Zniewolony umysł, Paryż 1953. Niezależna literatura i dziennikarstwo przed 1989 rokiem 1 . Środowiska twórcze w PRL wobec „realnego socjalizmu” . . . 13 celnie, choć złośliwie, określiła ową postawę Lidia Burska w szkicu o Leopoldzie Tyrmandzie, chodziło tu o  to aby „czerpać profity ze współżycia z  nielubianą władzą, a zarazem opowiadać się w salonach opozycji przeciwko niej”4. To z tego środowiska wywodziło się wielu partyjnych „liberałów” w okresie po paździer- niku 1956 roku, z polemiczną werwą i pamfletowym zacięciem portretowanych w prozie i publicystyce Leopolda Tyrmanda i Piotra Wierzbickiego5. Dylematów inteligencji polskiej, która pozostała w kraju, albo do niego po wojnie powróciła, uniknęli ludzie, którzy wybrali emigrację polityczną. Każdy z nich nosił w sobie obraz „prywatnej ojczyzny”, który w żaden sposób nie przy- stawał do narzuconego przemocą kształtu niesuwerennego państwa („ojczyzny ideologicznej”6). I nie musiał tego faktu ukrywać czy kamuflować. Pozostał jed- nak dla nich problem sposobu odniesienia się do nowej rzeczywistości politycznej w Polsce po roku 1945, a zwłaszcza do komunistycznej władzy rządzącej krajem. I  tutaj, w  środowiskach emigracyjnych, pojawiły się istotne różnice – od postulatu całkowitego i całościowego zerwania wszelkich kontaktów z „czerwo- nym” reżimem (najbardziej wyrazistym przedstawicielem tej orientacji był Józef Mackiewicz), aż po, widoczne zwłaszcza po październiku roku 1956, próby na- wiązywania nieformalnych kontaktów z niektórymi jego przedstawicielami i po- średniego oddziaływania na polityczne decyzje ośrodków władzy w PRL. Taką drogę politycznego pragmatyzmu, wybrał Jan Nowak-Jeziorański wraz z kiero- wanym przez niego zespołem Rozgłośni Polskiej RWE i paryska „Kultura” z Je- rzym Giedroyciem. Nawiązując do powyższych przykładów, można więc skonstruować dwa bieguny antykomunizmu – a zarazem sposobu odniesienia opozycyjnych inte- lektualistów do Polski Ludowej. Rozpinać się one będą między całkowitym od- rzuceniem komunizmu jako ideologii zbrodniczej, a w związku z tym nierefor- mowalnej (Józef Mackiewicz: „każdy kompromis z komunizmem jest duchową klęską”7) – a traktowaniem go jako określonej formy ustrojowej, podatnej na na- ciski społeczne, i w związku z tym nie pozbawionej pewnej elastyczności (Jan Nowak-Jeziorański i Rozgłośnia Polska RWE, Jerzy Giedroyc i „Kultura”). Gdzieś między tymi biegunami mieścić się będą antykomunistyczne postawy Leopolda Tyrmanda, Stefana Kisielewskiego, Melchiora Wańkowicza, Antoniego Słonim- skiego, Zbigniewa Herberta i wielu innych twórców. 4 L. Burska, Leopold Tyrmand, [w:] Sporne postaci polskiej literatury współczesnej: kontynuacje, red. A. Brodzka, L. Burska, Warszawa 1996, s. 188. 5 Szersze omówienie Traktatu o gnidach Piotra Wierzbickiego znajduje się w III czę- ści tej książki. 6 Terminy Stanisława Ossowskiego. W szkicu O ojczyźnie i narodzie, Warszawa 1984, proponował on odróżnienie pojęć „prywatnej ojczyzny” i „ojczyzny ideologicznej”. 7 W. Lewandowski, Józef Mackiewicz . Artyzm . . ., s. 136. 14 Oblicza sprzeciwu wobec komunizmu W  potocznym użyciu językowym określeń „antykomunizm”, „antykomu- nista” często używa się tak, jakby pojęcia te nazywały światopogląd, zamknięty i określony system przekonań politycznych czy aksjologicznych. W takim rozu- mieniu „antykomunizm” jawi się jako pojęcie zamknięte i nacechowane ideolo- gicznie. Sięgnijmy jednak do opinii autorów, którzy sami deklarowali postawy do ko- munizmu opozycyjne. Józef Mackiewicz we wspomnieniu o Marianie Hemarze pisał: Wolność to nie jest polityka. To jest cel sam w sobie. […] komunizm to doktryna. Ale antykomunizm to nie jest żadna doktryna. To jest, poza wszystkim, przywraca- nie słowom ich pierwotnego, nie ujarzmionego znaczenia8 . Leszek Kołakowski, który w drugiej połowie lat pięćdziesiątych odszedł od komunizmu, swój sprzeciw wobec realiów PRL-u motywował potrzebą „życia w godności”. W eseju Sprawa polska z roku 1973 pisał: Żyć w godności to postanowić, że istnienie narodu polskiego rozstrzyga się w tej chwili za sprawą Polaków w Polsce żyjących, a nie mających ani własnej polityki zagranicznej, ani armii, nad którą by suwerennie panowali, ani swobody w zmie- nianiu instytucjonalnych form życia społecznego, ani wpływu na międzynarodowe przetargi i układy między mocarstwami. Można, oczywiście, utracić godność nie tracąc rozumu, a z rozumem – zdolności do ironii; można więc umrzeć bez godno- ści w konwulsjach śmiechu9 . Można by przytoczyć wiele innych wypowiedzi, w których postawa antyko- munistyczna byłaby uzasadniana względami religijnymi, ekonomicznymi, poli- tycznymi, aksjologicznymi, czy też… estetycznymi. Jak w pięknym wierszu Zbi- gniewa Herberta, Potęga smaku: To wcale nie wymagało wielkiego charakteru Nasza odmowa niezgoda i upór Mieliśmy odrobinę koniecznej odwagi Lecz w gruncie rzeczy była to sprawa smaku Tak smaku W którym są włókna duszy i chrząstki sumienia 8 J. Mackiewicz, Poeta ostatniej linii obrony, „Wiadomości” 1972, nr 22, cyt. za: W. Lewandowski, Józef Mackiewicz . Artyzm . . ., s. 127. 9 L. Kołakowski, Sprawa polska, [w:] idem, Czy diabeł może być zbawiony i 27 innych kazań, Londyn 1984, s. 305. Niezależna literatura i dziennikarstwo przed 1989 rokiem 1 . Środowiska twórcze w PRL wobec „realnego socjalizmu” . . . 15 Można zatem być antykomunistą – socjalistą, liberałem, endekiem, konser- watystą… można być antykomunistą – katolikiem, muzułmaninem, buddystą. Można też być antykomunistą – po prostu, w imię poczucia uczciwości wobec siebie samego i zdrowego rozsądku. Sprzeciw wobec „realnego socjalizmu” nie wymaga zatem podbudowy ideologicznej, nie daje się zamknąć w  określone ramy doktrynalne, ale z drugiej strony może przybrać określone, programowo- -polityczne, a zatem ideologiczne, kształty. Przykładem tego, na polskim gruncie, może być działalność Rozgłośni Polskiej RWE czy paryskiej „Kultury”. 2. DZIENNIKARSTWO: POWOŁANIE CZY PRACA JAK WIELE INNYCH? Odpowiedź na to pytanie wydaje się oczywista. Trudno bowiem porówny- wać pracę przeciętnego dziennikarza z działalnością księdza, misjonarza czy ar- tysty tworzącego natchnione dzieła. Nie wymaga ona płynącej z góry predesty- nacji, szczególnych predyspozycji psychicznych, wybitnych uzdolnień i talentów. Z drugiej jednak strony trafiają do tego zawodu jednostki nieprzeciętne, które – podobnie jak wielcy artyści czy wybitni pisarze – pozostawiają po sobie trwałe dokonania i pamięć, która przechodzi w legendę. Do takich postaci należała niewątpliwie, przypomniana przez Melchio- ra Wańkowicza w  Karafce La Fontaine’a, osiemnastoletnia Nelly Bly [Elizabeth Cochrane], która pod koniec XIX stulecia potrafiła dotrzeć do ówczesnego ame- rykańskiego magnata prasowego, Josepha Pulitzera, by namówić go do wsparcia dla jej pomysłu. A polegał on na tym, że postanowiła dostać się jako pacjentka do domu dla obłąkanych – aby potem na podstawie własnych doświadczeń i ob- serwacji opisać nieludzkie warunki, w jakich przetrzymywani są chorzy. Stała się w ten sposób, dzięki reportażom opublikowanym w dzienniku „World”, inicjatorką ważnej gałęzi dziennikarstwa ujawniającego tajemnice, dziennikarstwa śledczego. Na tym zresztą nie poprzestała podejmując, w roku 1889, pojedynek z bo- haterem powieści Julesa Verne’a W osiemdziesiąt dni dookoła świata. Dzięki orga- nizacyjnemu i finansowemu wsparciu Pulitzera udało jej się objechać i opłynąć kulę ziemską w 72 dni, sześć godzin i osiem minut! Wszystkie szczegóły jej podró- ży skrupulatnie relacjonował dziennik „World”. Jak podsumował rzecz Melchior Wańkowicz: „Realny reportaż pobił fikcję literacką o siedem dni, siedemnaście godzin i 50 minu”1. Często, a  nawet bardzo często, owe wybitne jednostki, które trafiają do dziennikarstwa powodowane pasją poznawania i ujawniania prawdy o ciemnych stronach naszej rzeczywistości, kończą życie w  okolicznościach tragicznych. W 2015 roku – jak podało stowarzyszenie „Dziennikarze bez granic” – w różnych częściach świata zginęło 110 dziennikarzy z różnych mediów, w tym 67 w cza- sie wykonywania reporterskich obowiązków, pozostali w niejasnych okoliczno- ściach. Najgłośniejszy był przypadek zamordowania przez bojówkę islamskich 1 M. Wańkowicz, Karafka La Fontaine’a, t. I, Kraków 1974, s. 41. 18 terrorystów ośmiu redaktorów francuskiego pisma „Charlie Chebdo”. I podobnie dzieje się każdego roku – warto w tym miejscu przypomnieć polskiego dzienni- karza telewizyjnego, Waldemara Milewicza, zastrzelonego w Iraku 7 maja 2004 r. (razem z montażystą Mounirem Bouamzane). Czasami dziennikarze padają ofiarą morderstw – jak Anna Politkowska, ro- syjska reportażystka, odważnie i mimo licznych ostrzeżeń oraz gróźb ujawniająca kulisy wojny w Czeczenii, zastrzelona w biały dzień na ulicach Moskwy w paź- dzierniku roku 2006 przez niewykrytych sprawców. Wiele wskazuje na to, że był to mord polityczny. Piękny esej poświęcił jej włoski reportażysta, Roberto Sa- viano2, autor głośniej książki Gomorra, ujawniającej tajemnice jednej z włoskich organizacji mafijnych. Żyje teraz w cieniu wyroku śmierci, wydanego na niego przez mafiosów. Jak widać z podanych przykładów – dziennikarstwo nie zawsze i nie dla każ- dego wykonującego ten zawód jest „pracą jak wiele innych”. Wskazać też można na inne cechy tej profesji, które ją wyróżniają. Prześledźmy to niejako z lotu pta- ka, sięgając do okresu, kiedy profesja dziennikarska zaczynała się kształtować. Początki profesji dziennikarskiej Zawód dziennikarza, w dzisiejszym rozumieniu tego pojęcia, wykształcił się w XIX stuleciu, wraz z rozwojem prasy i technicznych możliwości jej produ- kowania oraz rozpowszechniania na skalę masową, co wiązało się również z po- stępującymi procesami upowszechniania edukacji i  czytelnictwa. Dziennika- rzami, w profesjonalnym znaczeniu tego słowa, byli, między innymi, najwięksi polscy dziewiętnastowieczni pisarze: Józef Ignacy Kraszewski, Bolesław Prus, Henryk Sienkiewicz. Nazwiska, które tu wymieniłem, bardzo wysoko stawiają pułap wymagań wobec dziennikarstwa traktowanego jako zajęcie zapewniają- ce materialne podstawy bytu. Bo od razu trzeba dodać, że dla wymienionych pisarzy redagowanie gazet i regularne do nich pisanie było przede wszystkim sposobem na zarabianie pieniędzy – ambicje artystyczne, intelektualne i du- chowe realizowali bowiem w dziełach, które na trwałe wpisały ich do historii literatury. Z drugiej strony jednak, również ich dorobek dziennikarski – Kroniki Pru- sa, czy pisane w formie listów korespondencje Sienkiewicza z Afryki i z Amery- ki – tworzą wzorcowy kanon niektórych gatunków prasowych, felietonu i ko- respondencji, z której w dwudziestym stuleciu wykształci się reportaż, gatunek wieloskładnikowy i złożony, do którego sięgać będą mistrzowie dziennikarskie- 2 R. Saviano, Piękno i piekło . Teksty z lat 2004–2009, przekład A. Pawłowska-Zam- pino, Warszawa 2010. Niezależna literatura i dziennikarstwo przed 1989 rokiem 2 . Dziennikarstwo: powołanie czy praca jak wiele innych? 19 go fachu w XX i XXI w. Warto tu jednak zaznaczyć, że oni sami, jak Melchior Wańkowicz czy Ryszard Kapuściński, korzeni reportażu doszukiwali się znacz- nie wcześniej, u starożytnych historyków – pierwszy z nich u Tucydytesa, drugi u Herodota. Wańkowicz pisał o tym na początku swego szkicu Kształtowanie się reportażu – ojca literatury, otwierającego opus magnum jego pisarstwa, Karafkę La Fontaine’a: reportaż jest stary jak mowa ludzka. Począł się już, kiedy pierwszy troglodyta przy- niósł wiadomość o pasących się na polanie mamutach. Reporto – znaczy odnosić. Odnosić jakieś zdarzenie do świadomości ludzi, którzy tego zdarzenia nie widzieli3. W tych dwu zdaniach zawarta jest również definicja dziennikarstwa, którą współczesny medioznawca, Zbigniew Bauer, ujął w krótkiej formule „paktu fak- tograficznego”4, zawieranego między nadawcą i odbiorcą wypowiedzi dzienni- karskiej. Realizuje się on zarówno w formach wypowiedzi informacyjnych, jak i publicystycznych, kiedy dziennikarz występuje w roli komentatora, nie tylko opisującego, ale również oceniającego bieżące wydarzenia i wyrażającego swój do nich stosunek, pozytywny bądź negatywny. A także – co ważne – kiedy potrafi dotrzeć w miejsca ukryte przed opinią publiczną i wydobyć na światło dzienne sprawy skrywane, często mroczne. W  XIX stuleciu – choć korzenie tego nurtu myślowego sięgają wieku XVII (Areopagitica Johna Miltona, 1644) – rozwija się na Zachodzie doktry- na liberalna, a jej kamieniem węgielnym jest zasada wolności słowa i wyni- kająca z niej zasada wolności prasy. A także przyznania prasie szczególnego miejsca w społeczeństwie: roli watch doga, stróża demokracji, zobowiązanego przede wszystkim do kontroli rządzących i ich poczynań – niejako w imieniu rządzonych i przy ich akceptacji. Wiąże się to – a w każdym razie wiązać po- winno – z przyjęciem na siebie przez tę grupę zawodową szczególnej odpo- wiedzialności. Dwudziesty wiek – najbardziej krwawy w dziejach ludzkości, a zarazem przy- noszący ogromne zmiany technologiczne i cywilizacyjne – spowodował również istotne przekształcenia w zawodzie dziennikarskim. Pojawiają się media elektro- niczne – w pierwszych dziesiątkach tego stulecia radio, nieco później telewizja, w ostatnim zaś ćwierćwieczu Internet dociera na wszystkie kontynenty i staje się powszechnym narzędziem komunikacji. Rośnie też społeczna rola i znaczenie mediów masowych, jako nośników informacji, ale również treści kulturalnych, edukacyjnych i rozrywkowych. Po 3 M. Wańkowicz, Karafka La Fontaine’a…, s. 15. 4 Z. Bauer, Gatunki dziennikarskie, [w:] Dziennikarstwo i świat mediów, red. Z. Bau- er, E. Chudziński, Kraków 2000, s. 143. 20 II wojnie światowej, w świecie podzielonym na dwa wielkie ideologiczne bloki, prasa, radio i telewizja pełnią jednak w każdym z nich inne funkcje. W krajach zachodnich demokracji, pozostając w większości w rękach prywatnych właści- cieli, stają się dochodowymi przedsięwzięciami biznesowymi; rosną wielkie koncerny wydawnicze, pojawiają się setki i  tysiące tytułów prasy kolorowej, adre sowanej do różnych grup zawodowych i  wiekowych, niezwykłą popular- ność zdobywają tak zwane „tabloidy”, gazety łączące informację z  rozrywką i sensacją. Najpowszechniejszym i najbardziej wpływowym medium staje się telewizja zarówno publiczna, finansowana przez państwo, jak i kanały prywatne. Media rywalizują ze sobą, walczą o przyciągnięcie do siebie odbiorców, a także reklamodawców. Inaczej po II wojnie światowej rzecz wyglądała po drugiej stronie tak zwa- nej „żelaznej kurtyny”, w krajach pozostających w sowieckiej strefie wpływów, gdzie media, w myśl leninowskiej doktryny, pełniły funkcję „pasa transmisyjne- go” treści akceptowanych przez władzę komunistyczną, a zatem traktowane były przez nią jako narzędzia indoktrynacji. Władze partyjno-państwowe były jedy- nym właścicielem i dystrybutorem prasy, programów radiowych i telewizyjnych, a funkcję kontrolną sprawowała cenzura. Nie oznacza to oczywiście, że media w krajach pozostających w sowieckiej strefie wpływów nie pełniły funkcji infor- macyjnych, kulturalnych, edukacyjnych czy rozrywkowych. Pełniły je – ale tylko w takim zakresie, w jakim władza na to zezwalała, a w Polsce Ludowej w różnych okresach ów margines swobody poszerzał się lub zwężał. Mass media w Polsce przed rokiem 1989 W Polsce, w okresie PRL-u, mass media pozostawały w okowach systemu „realnego socjalizmu” i  komunistycznej ideologii aż do roku 1989, nie mogąc tym samym spełniać zadań – przede wszystkim informacyjnych – przynależnych wolnej prasie. W myśl leninowskiej doktryny prasowej, obowiązującej w całym bloku komunistycznym, media stanowiły własność państwową i podlegały cał- kowitej kontroli partii sprawującej władzę. Miały też być czynnikiem „rewolucyj- nych zmian świadomości społecznej, pełnić rolę kolektywnego agitatora i pro- pagandysty”5 oraz organizatora życia społecznego i gospodarczego. Narzędziem sprawującym kontrolę był urząd cenzury6 z siedzibą w Warszawie i oddziałami w większych miejscowościach w całym kraju. 5 T. Goban-Klas, Media i komunikowania masowe . Teorie i analizy prasy, radia, telewi- zji i Internetu, Warszawa–Kraków 1999, s. 167. 6 Centralne Biuro Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk powołano 19 I 1945 r. For- malnie działało do 11 IV 1990 r., kiedy ustawowo uchylono ustawę o kontroli publikacji i widowisk i zniesiono organy jej kontroli. Niezależna literatura i dziennikarstwo przed 1989 rokiem
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Niezależna literatura i dziennikarstwo przed 1989 rokiem
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: