Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
01945 013077 17895240 na godz. na dobę w sumie
Niezawisłość sędziego a niezależność adwokata w procesie - ebook/pdf
Niezawisłość sędziego a niezależność adwokata w procesie - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 437
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8158-669-6 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Publikacja stanowi próbę nietypowego ujęcia zagadnień niezawisłości sędziów i niezależności adwokatów z punktu widzenia teorii i orzecznictwa oraz własnych doświadczeń adwokackich. Opiera się nie tylko na literaturze, orzecznictwie, dociekaniach dogmatycznych, ale stanowi również próbę spojrzenia na wskazany problem badawczy z perspektywy wieloletniej praktyki zawodowej adwokata.

W pracy poruszono sferę prawa w praktyce oraz rozważano perspektywę pewnej wspólnoty pomiędzy treścią prawa, a jego praktyczną realizacją, przy uwzględnieniu tworzenia wykładni prawa uwzględniającej interesy nie tylko ogólnospołeczne, ale i grupy sędziów i adwokatów.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Wstęp Profesor doktor habilitowany Jacek Sobczak przedstawił mi propozycję na- pisania pracy doktorskiej, której temat został określony: „Niezawisłość sę- dziego a niezależność adwokata w procesie”. W 2013 r., a więc w dacie formu- łowania tematu i przyjęcia określonej struktury pracy, nie można było przewi- dzieć zmian ustawodawczych dotyczących ustroju sądownictwa, które w swej istocie naruszały konstytucyjne zasady niezawisłości sędziów i niezależności sądów. W następstwie wydarzeń legislacyjnych z lat 2016–2017 temat pracy stał się doniosły, nie tylko z punktu widzenia teoretycznego, ale również prak- tycznego, w części dotyczącej nie tylko postaw sędziów jako czynnika obiek- tywnego, ale przede wszystkim uregulowań przedmiotowych i instytucjonal- nych mających służyć czy też wspierać niezawisłość sędziowską. W chwili sformułowania tematu oraz przystąpienia do pracy temat nie sta- nowił przedmiotu większego zainteresowania mediów, polityków, a nawet teo- retyków i praktyków prawa. Być może jedynie zestawienie cech pracy sędziego i adwokata mogło stanowić pewne novum jako przedmiot opracowania w do- tychczasowej literaturze prawniczej, w której większości dostrzegano potrzebę pisania o niezawisłości sędziów i niezależności sądów bez łączenia tego zagad- nienia z niezależnością adwokata i adwokatury. W programach politycznych wielu partii, zwłaszcza w okresie przedwybor- czym, wymiar sprawiedliwości stanowi ważką tematykę. Zagadnienia sprawo- wania wymiaru sprawiedliwości stanowią swoistą platformę wyborczą, która nie zawsze po wygranych wyborach jest realizowana. Zdarza się też, że pro- gram jest wprowadzany życie – poprzez zmianę przepisów odnoszących się do sądownictwa powszechnego, Sądu Najwyższego, co w konsekwencji prowadzi do zmiany struktur zastanych. Ostatnio byliśmy świadkami przeprowadzanej reformy wymiaru sprawiedliwości w sposób wywołujący poważną debatę nad problematyką art. 10 Konstytucji RP. W pracy zastosowano metodę analizy dogmatycznej przepisów, metodę egzegezy tekstu prawnego według wskazań koncepcji derywacyjnej (kom- 1 Wstęp pleksowej w ujęciu M. Zielińskiego1). Prowadzono także analizę lingwistyczną w ujęciu topiczno-retorycznym Ch. Perelmana2. Analizowano też przepisy pod kątem ich tworzenia w dziedzinie ustroju sądownictwa, procedur, pozy- cji prawnej adwokatów przez określone środowisko prawników, tj. sędziów, i przedstawicieli nauki prawa, a także polityków3. Konieczne też było odniesie- nie się do hermeneutyki prawniczej jako metody wyjaśniania tekstu4. W ana- lizie prawnej wykorzystywano także studia przypadków (case law). W bada- niach tekstu prawnego zwrócono także uwagę na etiologię wprowadzanych rozwiązań, tj. rzeczywistych przyczyn wynikających z gry interesów środowisk wpływających na legislację. Z jednej strony postuluje się przezwyciężenie dłu- gotrwałości postępowań w interesie stron, a z drugiej ogranicza się te prawa, zwiększając ryzyko procesu z udziałem adwokatów przez wprowadzenie okre- ślonych rygorów proceduralnych, np. prekluzja dowodowa, rygory formalne pism procesowych. Rozważano zatem w czyim interesie w istocie służą ta- kie rozwiązania. W polu metod badawczych pozostała również metoda ana- lizy ekonomicznej prawa w myśl tezy R. Posnera, że „wspólną cechą common law jest dążenie do optymalnej efektywności ze społecznego punktu widze- nia”. Pomimo faktu, że ocena efektywności prawa nie leży w głównym polu zainteresowań niniejszej pracy, to dla lepszego zrozumienia omawianej pro- blematyki niezbędne jest odniesienie się autora do wyżej wymienionej kwe- stii. W pracy dostrzeżono również konieczność odwołania się częściowo do metody prawno-historycznej, analizując przepisy obowiązujące w II Rzeczy- pospolitej, a także przepisy powojenne. Nie sposób nie dostrzegać pewnej zbieżności w pracy sędziego i adwo- kata, co uzasadnia stworzenie pojęć-faktorów stanowiących o niezawisłości sę- dziego, ale także konieczności niezależności adwokata w procesie, jako gwa- rancji dostępu do bezstronnego sądu, jako prawa człowieka w celu realiza- cji konstytucyjnego modelu prawa do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia 1 M. Zieliński, Wykładnia prawa. Zasady. Reguły. Wskazówki, Warszawa 2000, s. 211 i nast.; A. Bator (red.), Wprowadzenie do nauk prawnych. Leksykon tematyczny, Warszawa 2008, s. 24– 25. 2 Ch. Perelman, Logika prawnicza. Nowa retoryka, Warszawa 1984, s. 160–162. 3 T. Gizbert-Studnicki, Zasady i reguły prawne, PiP 1998, z. 3, s. 21; tenże, Język prawny z per- spektywy socjolingwistycznej, ZNUJ 1986, z. 26, s. 36; M. Zieliński, Derywacyjna koncepcja wy- kładni jako koncepcja zintegrowana, RPEiS, 2006, z. 3, s. 93, 95–101; M. Zirk-Sadowski, Klasyfika- cyjność i derywacyjność w integrowaniu polskich teorii wykładni prawa, RPEiS 2011, z. 2, s. 99– 111; M. Zieliński, Derywacyjna koncepcja, s. 95. 4 J. Stelmach, B. Brożek, Metody prawnicze, Kraków 2004, s. 231; J. Sochoń, Hermeneutyka – wstępne rozpoznania, Warszawskie Studia Teologiczne 1995, t. VIII, s. 219–232. 2 Wstęp sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd, jak stanowi art. 45 ust. 1 Konstytucji RP. Wspólnie tworzą one bezpośredni fundament sprawowania wymiaru sprawiedliwości w ujęciu konstytucyjnym (art. 175 ust. 1 Konstytucji RP). Wspomniana teza jest tezą nadrzędną niniejszej dysertacji naukowej. Wspomniane zasady niezawisłości sędziów i niezależności adwokatów oraz adwokatury służą nadrzędnej wo- bec nich regule konstytucyjnej podkreślonej w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, zgodnie z którym każdy ma prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrze- nia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd. Wszelkie możliwe działania osłabiające niezależność sądów i niezawisłość sędziów powinny powodować wzrost niezawisłości wewnętrz- nej sędziów pomimo osłabienia gwarancji niezawisłości zewnętrznej. Wobec możliwości „rozchwiania” ustawowych gwarancji niezawisłości, szczególnego znaczenia nabiera przesłanka powołania sędziego, jaką jest nieskazitelność charakteru (art. 61 § 1 pkt 2 PrUSP). Trudno przyjąć istnienie takiej prze- słanki jedynie po odbyciu okresu studiów i 3-letniego szkolenia w Krajowej Szkole Sądownictwa i Prokuratury. W tym czasie kandydaci na sędziów i pro- kuratorów nie mogą wykazać się spełnieniem owej przesłanki, tj. nieskazi- telności charakteru, bez ryzyka popełnienia błędu. Tylko praktyka w zawo- dzie adwokata, radcy prawnego, prokuratora czy też notariusza może dać sze- roką podstawę faktyczną objętą praktyką zawodową, w której występuje wiele pokus, jak w żadnych innych zawodach, tj. naruszenia prawa i etyki. Rze- telne wykonywanie zawodu adwokata obok innych wymienionych może sta- nowić jedyną i właściwą podstawę faktyczną do przyjęcia tezy, że zasady na- boru sędziów powinny obejmować przede wszystkim środowiska adwokackie. Zgodna z prawem i etyką działalność zawodowa jest pełną gwarancją nieska- zitelności charakteru jako przesłanki koniecznej do powołania na stanowisko sędziego. Można zatem dostrzec rolę adwokatury nie tylko w udzielaniu po- mocy prawnej, ale też współdziałaniu w ochronie praw i wolności obywatel- skich przez wzmacnianie niezawisłości sędziowskiej, sprawdzanie w ramach samorządu adwokackiego pracy adwokatów jako przyszłych kadr sądownic- twa. Ta właśnie teza jest jedną z tez wspierających tezę główną, jako teza cząst- kowa. Ugruntowanie niezawisłości sędziowskiej powinno przebiegać również przez ustawiczne kształcenie sędziów, a nie upatrywanie roli ministerialnej szkoły w doborze kadr sędziowskich. 3 Schemat 1. Model funkcjonalny Wstęp * Rozumiany jako adwokat zajmujący się głównie prowadzeniem procesów sądowych i wy- głaszaniem przed sądem przemówień o stanie faktycznym i możliwych korzystnych dla klienta jego ocen prawnych. Analizując wyżej wymienione instytucje w zakresie wymienionych przepi- sów, a szczególnie ich wielostronnej interpretacji, nie sposób uniknąć w toku prowadzonej analizy następujących pytań, dotyczących: składu komisji legi- slacyjnych, eliminacji adwokatów z ich składu, dominacji przedstawicieli śro- dowiska sędziowskiego i akademickiego oraz realizacji interesów środowisko- wych, odnoszących się do przebiegu procesu legislacyjnego w obszarze hipo- tez badawczych, znaczenia wymienionych instytucji dla przyjętej głównej tezy pracy wyrażającej się w paradygmacie, że niezawisłość sędziego i niezależność adwokata stanowią fundament wymiaru sprawiedliwości. 4 Wstęp W zakresie postawionych pytań należy rozważyć kwestię funkcjonowania omawianych instytucji w praktyce, ich regulację prawną, sposób wykładania treści wskazanych instytucji, w zależności od pełnionej w procesie funkcji, a także interesów środowisk określonych grup prawników (prokuratorów, ad- wokatów, sędziów). Próbując udzielić odpowiedzi na postawione pytania w procesie analizy dogmatycznej, nie sposób tracić z pola widzenia faktu, że w komisjach legisla- cyjnych ostatnich lat z reguły nie było adwokatów i radców prawnych, nato- miast licznie reprezentowane było środowisko sędziowskie i prokuratorskie. Można założyć zatem, że taki skład komisji mógł wpływać na kreślone z góry kierunki ich prac i kształt ostatecznych rozwiązań, które podyktowane były również interesami grup określonych środowisk prawników. Analizując skład Sądu Najwyższego i Trybunału Konstytucyjnego, nie sposób pozbyć się wra- żenia, że większość sędziów stanowią przedstawiciele nauki prawa, co rów- nież nie mogło pozostawać bez znaczenia dla przyjmowanej wykładni prawa, a także interpretacji pojęć nieostrych i tworzenia tzw. prawa sędziowskiego. W przepisach Konstytucji, jak również w przepisach ustawowych nie ma definicji niezawisłości sędziego, niezależności sądów i w końcu niezależności adwokata. Kwestie te pozostawione są wykładni prawa, orzecznictwu sądo- wemu i pewnej tradycji zawodów. Powstaje więc potrzeba tłumaczenia tego pojęcia w sposób typologiczny przez odniesienie się do stanów, w których sę- dziowie nie są niezawiśli i orzekają w sposób stronniczy. Wyszczególnienie ta- kich sytuacji, a nawet zagrożeń działania sądu w sposób odmienny od nieza- wisłości daje dopiero podstawę do określenia pojęcia niezawisłości. Problem podziału władz w rozumieniu art. 10 Konstytucji RP nie jest tylko problemem Polski w okresie lat 2010 i następnych. Zjawisko walki o wpływy w sądownictwie jest aktualne nie tylko w państwach europejskich, ale również w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej. Oczywiście amerykańskie roz- wiązania ustrojowe i prawne (co należy stwierdzić z ubolewaniem) nie mogą być wprost stosowane w Polsce, gdyż realizowany model kształcenia sędziów przez państwo i dla państwa mocno wypaczył szanse ubiegania się o stanowi- sko sędziego przez przedstawicieli innych zawodów niż tylko środowiska sę- dziowskiego, a także środowiska naukowców-prawników5. Przepisy Konstytu- 5 Zob. M. Abu Gholeh, P. Bury, Bezpośredni wybór sędziów na przykładzie Stanów Zjed- noczonych Ameryki [w:] O. Hałub, M. Jabłoński, M. Radajewski (red.), Instytucje demokra- cji bezpośredniej w praktyce, Wrocław 2016, s. 209; A. Bryk, Orzecznictwo Sądu Najwyż- szego Stanów Zjednoczonych jako autonomiczne źródło tworzenia norm konstytucyjnych, Stu- dia Iuridica Lublinensia 2016, t. 25, Nr 3, s. 119–137; P. Henzel, Konflikt o Sąd Najwyższy 5 Wstęp cji RP o wymiarze sprawiedliwości zawarte w rozdziale VIII akcentują z jed- nej strony odrębność i niezależność sądów i trybunałów od innych władz, ale art. 10 Konstytucji RP, podkreślający podział władz, wskazuje też na potrzebę równowagi władzy ustawodawczej, wykonawczej i sądowniczej. Pisze się czę- stokroć o współpracy władz przy zachowaniu niezależności6. O ile należy się zgodzić, że wykluczona jest ingerencja w orzecznictwo, o tyle nie można zaka- zać władzy ustawodawczej i wykonawczej pewnej ingerencji w sprawy orga- nizacyjne, w tym również w sprawy środowiska sędziowskiego i sposób jego kształtowania przez dostępność obejmowania takich stanowisk. Z jednej strony dostrzega się wartość orzecznictwa Sądu Najwyższego w USA, a z drugiej wyklucza się możliwość korzystania z amerykańskiego mo- delu dochodzenia do stanowiska sędziego, poprzestając na modelu kształto- wania prawników przez państwo na początku ich kariery zawodowej, choć nie mają oni koniecznego doświadczenia zawodowego i życiowego, jak również nie dają oni swoim życiem zawodowym podstaw do przyjęcia nieskazitelności ich charakteru. Z pewnością młodzi prawnicy-sędziowie na progu kariery sę- dziowskiej mogą być bardziej podatni na wpływy władzy wykonawczej aniżeli przedstawiciele wolnych zawodów prawniczych. Ci ostatni, pomimo czyhają- cych pokus, skutecznie się im przeciwstawiali, wykonując przez dziesiątki lat trudny, niebezpieczny i wysoce ryzykowny zawód adwokata. Jedna z największych afer w USA – Watergate – która zmusiła do rezygnacji ze stanowiska prezydenta R. Nixona, polegała na tym, że to właśnie Sąd Naj- wyższy zobowiązał prezydenta do wydania taśm z nagraniami świadczącymi o aferze. Sąd Najwyższy nie miał innego wyboru i przez przyjęte orzeczenia doprowadził do „detronizacji”, zaś koalicja przeciwko Nixonowi skrzętnie wy- korzystała zasadę legalizmu7. Znamienny jest też przypadek sporu dotyczącego obsady wolnego stano- wiska w Sądzie Najwyższym. W 2016 r. na miejsce opróżnione po zmarłym sędzim A. Scalii ustępujący prezydent B. Obama powołał sędziego M. Gar- w USA podobny do sporu w Polsce o TK. Prof. Lewicki: jest analogia do wydarzeń sprzed 80 lat, 14.6.2016 r., https://wiadomosci.onet.pl/tylko-w-onecie/konflikt-o-sad-najwyzszy-w-usa- podobny-do-sporu-w-polsce-o-tk-prof-lewicki-jest/l6y00y (dostęp: 16.8.2018 r.). Zob. również A. Bryk, Nieustająca bitwa o amerykański Sąd Najwyższy, Rzeczpospolita z 2.9.2018 r., gdzie au- tor pisze o próbach wpływania przez prezydentów USA na działalność amerykańskiego Sądu Naj- wyższego. 6 J. Wróblewski, Sądowe stosowanie prawa, Warszawa 1972, s. 199; L. Garlicki, Polskie prawo konstytucyjne. Zarys wykładu, Warszawa 1998, s. 146. 7 M. Berezowski, Kariera Richarda Nixona, Warszawa 1975, s. 9–13; L. Pastusiak, Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej, Warszawa 1999. 6 Wstęp landa. Z kolei senat, zdominowany przez republikanów, nie zaakceptował tej propozycji i w ogóle odmówił przesłuchania nominata, uznając, że nominacja w ostatnim roku prezydentury byłaby nadużyciem, wobec czego powinien jej dokonać nowy prezydent. Kolejny prezydent Donald Trump powołał na zwol- nione miejsce własnego kandydata w osobie sędziego N. Gorsucha. Podobny przykład można znaleźć także na gruncie polskiej regulacji prawnej w zakresie obsadzania stanowisk sędziów TK. Większość sejmowa złożona przede wszyst- kim z Platformy Obywatelskiej w 2015 r., przewidując zapewne rychły koniec rządów po zbliżających się wyborach parlamentarnych, postanowiła miano- wać dwóch sędziów TK na miejsca, które w trakcie wyboru były jeszcze ob- sadzone. Z kolei nowa większość sejmowa złożona z przedstawicieli Prawa i Sprawiedliwości obawiała się, że TK w składzie obsadzonym przez poprzedni układ polityczny będzie blokował planowane reformy, włącznie ze sztandaro- wym programem „500+”8. Jak słusznie swego czasu pisał m.in. Maksymilian Berezowski, „Prezydent Stanów Zjednoczonych nie jest monarchą absolutnym. W pluralistycznym sys- temie amerykańskim musi się liczyć z naciskami różnych współrządzących grup oraz interesami korporacji, nie zawsze zbieżnymi z interesami państwa”9. Po wygraniu wyborów przez Prawo i Sprawiedliwość w programie tej par- tii pisano krytycznie o sędziach, prokuratorach i adwokatach. Dostrzegając jednak potrzebę rekrutacji przyszłych kadr sędziowskich spośród doświadczo- nych adwokatów, radców prawnych i prokuratorów, uznać należy, że praca z „drugiej strony stołu sędziowskiego” daje większą podstawę w zakresie na- bycia doświadczenia zawodowego niezbędnego w pracy sędziego i stworzenia lepszej podstawy do oceny nieskazitelności charakteru wobec istniejących re- alnie pokus ze strony klientów10. Odnotowując podejmowane przez partię rządzącą w okresie 2016–2018 r. zmiany w zakresie ustroju sądownictwa, dotyczące także istoty niezawisłości sędziego, cechy tej należy upatrywać z tym większą mocą w stronie wewnętrz- nej (osobistej) tej niezawisłości zależnej przede wszystkim od charakteru i po- stawy sędziego, wobec ograniczeń płynących z zewnętrznej gwarancji tej nie- zawisłości, choć w rzeczywistości nieingerującej bezpośrednio w orzekanie, 8 Wyr. TK z 3.12.2015 r., K 34/15, OTK-A 2015, Nr 11, poz. 185. Trybunał Konstytucyjny za sprzeczne z Konstytucją uznał tzw. mianowanie sędziów TK „na zapas”. 9 M. Berezowski, Kariera, s. 76. 10 A. Kondzińska, Program wyborczy PiS. Odnowa moralno-narodowa (lista Nr 1), Ga- zeta Wyborcza z 22.10.2015 r., http://wyborcza.pl/1,75398,19072030, program-wyborczy-pis-od- nowa-moralno-narodowa.html (dostęp: 26.2.2019 r.). 7 Wstęp np. zmian dotyczących powoływania prezesów i przewodniczących wydziałów w sądach czy zmiany wieku przechodzenia w stan spoczynku, z mocą wsteczną. Z drugiej strony należy też podkreślać, że realizacja prawa wysłuchania strony stojącej przed sądem musi oznaczać też obowiązek jej wysłuchania oraz jej obrońcy lub pełnomocnika. Z kolei obrońca lub pełnomocnik, a to adwokat lub radca prawny, nie mogą się sądu obawiać i dlatego tak ważne jest zacho- wanie samorządów zawodowych (art. 17 Konstytucji RP), które sprawują pie- czę nad zawodem adwokata i radcy prawnego, zaś ramy organizacyjne samo- rządu, własne sądownictwo dyscyplinarne, prawo do tajemnicy adwokackiej i radcowskiej stwarzają warunki do zachowania koniecznej niezależności ad- wokata, umożliwiającej w połączeniu z niezawisłością sędziego realizację kon- stytucyjnego modelu wymiaru sprawiedliwości, tj. dostępu do sądu niezawi- słego i bezstronnego. Niezawisłość sędziego i niezależność adwokata jako po- jęcia typologiczne muszą dawać łącznie gwarancję realizacji prawa do sądu, a więc realizacji wymiaru sprawiedliwości w sensie jego bezstronności, nie- zawisłości i działania w sposób sprawny, tj. bez nieuzasadnionej zwłoki. Za- chowanie tych konstytucyjnych warunków stwarza szansę do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy, co powinno przyświecać pracy sędziów i ad- wokatów. Praca obejmuje rozdziały, których treść wzajemnie się przenika: zasadę niezawisłości sędziowskiej, niezależności adwokata w procedurach sądowych oraz niezawisłości sędziego i niezależności adwokata w określonej korelacji funkcjonalnej, co prowadzi do sformułowania pojęć – wyznaczników odno- szących się do sędziów, jak niezawisłość, bezstronność, rzeczowość, szacunek dla uczestników procesu, zaś w odniesieniu do adwokatów: prawo do posia- dania własnego samorządu zawodowego, prawo do odrębnego sądownictwa dyscyplinarnego (połączonego z nadzorem judykacyjnym Sądu Najwyższego), prawo do nie tylko moralnie bezwzględnej tajemnicy adwokackiej (wniosek de lege ferenda), immunitet zawodowy, prawo do przestrzegania zbioru zasad etyki i godności zawodu adwokata uchwalonego przez organy samorządu ad- wokackiego. Wymienione pojęcia to pojęcia typologiczne wobec braku usta- wowej definicji, co przy uwzględnieniu przykładów negatywnych daje prawo do sformułowania tych wyznaczników jako gwarancji prawa strony do bez- stronnego i niezawisłego sądu przy uwzględnieniu niezależności adwokata jako pełnomocnika lub pomocnika w procesie. Zmiany prawne ostatniego czasu, dotyczące przede wszystkim Prawa o ustroju sądów powszechnych, ustawy o Krajowej Radzie Sądowniczej czy ustawy o Sądzie Najwyższym, bezpośrednio nie dotyczą ograniczenia niezawi- 8 Wstęp słości, a bardziej zmierzają do wymiany kadr sędziowskich i umożliwienia do- stępu do stanowisk sędziowskich młodszym prawnikom, niestety częstokroć z nadania wyłącznie władzy politycznej11. Dlatego też lepszym rozwiązaniem byłoby powierzenie doboru kadry sędziowskiej nie tylko sędziom, ale przed- stawicielom środowisk prawniczych – wszystkich – oraz w nieznacznej części politykom, którzy częstokroć są dalecy od zagadnień prawa sądowego i funk- cjonowania prawa. Autor miał okazję pisać o takim pomyśle jeszcze w 2010 r., zgłaszając koncepcję powołania Rady Zawodów Prawniczych przy Prezesie Trybunału Konstytucyjnego lub Prezydencie RP, która to rada opiniowałaby kandydatów wspólnie z KRS, a nie z wyłączną dominacją KRS (co oczywiście wymagałoby zmiany Konstytucji RP i ustaw). Byłoby to pewnego rodzaju roz- wiązanie kompromisowe, skupiające przedstawicieli organów państwa, a także samorządów prawniczych. Takie rozwiązanie uczyniłoby dostęp do godno- ści sędziego bardziej demokratyczny, a z drugiej strony niepozbawiony oceny merytorycznej kandydata w zakresie jego kompetencji mierzonej doświadcze- niem zawodowym prawnika i dorobkiem praktycznym lub naukowym12. Niewątpliwie nadal aktualny jest „stan hermetyczności” środowiska sę- dziowskiego, ze względu na tzw. awanse rodzinne ze środowisk naukowych i sędziowskich, kosztem ograniczenia dostępu do zawodu sędziego adwoka- tów, radców prawnych, prokuratorów, a więc przedstawicieli zawodów praw- ników sądowych, którzy uczestniczą w procedowaniu przed sądami i często- kroć mają większy obraz doświadczeń ukazujących mankamenty sądownictwa z punktu widzenia interesu nie tylko stron, ale również interesu publicznego13. 11 A. Baka, Wystąpienie na Nadzwyczajnym Kongresie Sędziów Polskich, 3.9.2016 r., [w:] G. Borkowski (red.), Nadzwyczajny Kongres Sędziów Polskich, Warszawa 3 września 2016 r., Warszawa–Toruń 2016, s. 30 i nast., http://www.krs.pl/admin/files/nksp 20wersja 20pol- ska 20 2020170117 202.pdf (dostęp: 13.8.2018 r.). 12 A. Malicki, Ocena wymiaru sprawiedliwości w Polsce, [w:] M. Strus-Wołos, Ł. Tkacz, J. Sę- dek, P. Rochowicz (red.), Materiały robocze na Nadzwyczajny Krajowy Zjazd Adwokatury Polskiej Warszawa 6.3.2010 r., Warszawa 2010, s. 21–23. 13 A. Bodnar, Sędzia jak żona Cezara. Nepotyzm w białostockich sądach, 24.4.2010 r., https://poranny.pl/sedzia-jak-zona-cezara-nepotyzm-w-bialostokich-sadach/ar/5306504 (dostęp: 26.2.2019 r.); I. Kamińska, Sędziowie: nepotyzm bierze się z braku reakcji na naganne za- chowanie, Rzeczpospolita z 15.1.2015 r., https://www.rp.pl/Sedziowie-i-sady/301159917-Sedzio- wie-nepotyzm-bierze-sie-z-braku-reakcji-na-naganne-zachowanie.html (dostęp: 26.2.2019 r.); M. Suchodowska, Złe pochodzenie. Nepotyzm toczy środowisko prawników?, Gazeta Prawna z 15.7.2015 r., https://prawo.gazetaprawna.pl/artykuly/883597,zle-pochodzenie-nepo- tyzm-toczy-srodowisko-prawnikow.html (dostęp: 26.2.2019 r.); P. Słowik, M. Kryszkiewicz, Zmiany w sądach stają się nieodwracalne. PiS chce jak najszybciej zmienić prawo, Gazeta Prawna z 23.7.2018 r., https://prawo.gazetaprawna.pl/artykuly/1186408,zmiany-w- 9 Wstęp Orzecznictwo Trybunału dotyczące jasnych kryteriów dostępu do ubiega- nia się o stanowisko sędziego i występujących w tej mierze niejasności ogra- niczających środowisko adwokackie, radcowskie i prokuratorskie do godności sędziego, do stanowisk sędziowskich, zdaje się nie wyeliminowało pewnych sytuacji. Kandydat nie ma roszczenia o przyjęcie jego kandydatury, ale może kwestionować uchwałę KRS o warunkach i w tym sensie realizacji prawa do- stępu do obejmowania funkcji publicznych14. Jest to choćby częściowa ochrona praw do szansy ubiegania się o stanowisko sędziego przez kandydatów wy- wodzących się ze środowiska innych zawodów prawniczych, które jednak też w sądzie pracują obok sędziów, prokuratorów i biegłych. Bezpodstawne dys- kredytowanie a limine umiejętności co do rozstrzygania w sprawach przez prawników wywodzących się z innych środowisk zawodowych niż sędziowskie musi świadczyć o próbie zawłaszczania funkcji publicznych przez środowiska akademickie i sędziowskie z nieusprawiedliwioną eliminacją innych grup za- wodowych prawników, w tym głównie adwokatów, radców prawnych i nota- riuszy. Wprawdzie obserwowano powolny wzrost liczby kandydatów na sta- nowiska sędziego, ale wzrost ten dotyczył jednak liczby nie większej niż 7−8 osób rocznie15. Zwiększono uprawnienia prezesów sądów rejonowych, którzy sami powo- łują przewodniczących wydziałów, zwiększono realny wpływ Ministra Spra- wiedliwości na obsadę stanowisk prezesów, wzmocniono pozycję w KRS przez powoływanie wybieranych członków KRS przez sejm z rekomendacji politycz- nych. W procesie legislacyjnym pojawiają się spory w łonie władzy wykonaw- czej, w szczególności pomiędzy prezydentem a np. ministrem sprawiedliwości w przedmiocie wpływu na kształtowanie składu Sądu Najwyższego. Obowią- zująca ustawa przyznaje prezydentowi prawo do decydowania o przedłużeniu prawa orzekania przez sędziego, który ukończył lat 65 i powoływania aseso- rów. Z kolei Minister Sprawiedliwości zachował pośrednio prawo wpływu po- sadach-staja-sie-nieodwracalne-reforma-sadownictwa.html (dostęp: 26.2.2019 r.); K. Ada- maszek, Blog o nepotyzmie w sądu ostrzega, Gazeta Wyborcza z 11.12.2010 r., http://lublin.wyborcza.pl/lublin/1,48724,8800470,Blog_o_nepotyzmie_w_sa- dzie__Prezes_sadu_ostrzega.html, https://www.wykop.pl/link/1007271/mamo-tato-ja-tez-chce- byc-sedzia-nepotyzm-w-sadach/ (dostęp: 26.2.2019 r.). sądzie. Prezes 14 Zob. w tej mierze wyr. TK z 27.5.2008 r., SK 57/06, OTK-A 2008, Nr 4, poz. 63 oraz dalsze rozważania w niniejszej pracy. 15 Informacja roku, Warszawa 2017, http://www.krs.pl/admin/files/krs 20informacja 20z 20dzialalnosci 20krs 20spis 20tresci.pdf (dostęp: 26.2.2019 r.), s. 18–19. z działalności Krajowej Rady Sądownictwa w 2016 10 Wstęp przez kształtowanie składu Krajowej Rady Sądownictwa, a następnie politykę kadrową dotyczącą sędziów. Niezawisłość sędziowska jest przede wszystkim wewnętrzną postawą sę- dziego i jako taka mogła prowadzić do zmuszenia do rezygnacji ze stanowiska prezydenta R. Nixona – prezydenta USA – jak również wydawania wyroków uniewinniających pomimo presji społecznej. Słusznie w tej mierze pisał w daw- nych, trudnych czasach Jerzy Sawicki: „nie żałujcie jednak sędziów, których obowiązkiem jest cierpliwie wysłuchiwać pretensje i w majestacie prawa w spo- sób solenny i uroczysty na nie odpowiadać. Pogłębiają oni dzięki temu swą wie- dzę o życiu, zasadach praworządności oraz o socjologicznej roli prawa. Nie zło- rzeczcie owym twardym, przekornym, upartym obywatelom, którzy w poczu- ciu krzywdy własnej lub obcej, drobnej lub wielkiej, rzeczywistej bądź urojonej kołatają do bram trybunałów, wierząc że sędziowie potrafią im zawsze odpo- wiedzieć na dręczące ich pytanie i sprawiedliwość wymierzyć. Bez względu na motywy, które nimi kierują, stanowią tacy pieniacze «sól życia», która roz- pulchnia twardą, skamieniałą, krustę kodeksową”16. Trafnie w tej mierze pisał też L. Kubicki, oceniając rolę sędziów, „że sprawowanie funkcji sędziowskiej należy do zadań niezwykle trudnych i skomplikowanych, że sędzia nie może kierować się tylko rozumem i logiką, lecz równie, jeśli nie przede wszystkim, sercem i uczuciem, że sędziowie są i powinni być przede wszystkim ludźmi i – choć bardzo tego nie chcą i bardzo się tego boją jednak mogą być omylni”17. W spełnianiu wymiaru sprawiedliwości przez sądy udział biorą adwokaci i radcowie prawni. Nie sposób bagatelizować znaczenia tego udziału. Choć jednak w wyrokach wpisuje się udział prokuratora, to pomija się udział obroń- ców i pełnomocników, co jest niezrozumiałe i dezawuuje pracę m.in. adwo- kata reprezentującego stronę. Słusznie pisał F. Payen, że „trudniejszą staje się rola adwokata. Któż nie dojrzy, że w tych warunkach rola adwokata staje się również o wiele bardziej donioślejsza? I któż nie spostrzeże również jak bar- dzo jest ważne, aby zachowała się nietknięta zbroja naukowa i moralna ad- wokatury? Adwokat podsuwać będzie sędziemu nową wykładnię, komentarze, względy społeczne, które coraz większy udział brać będą w konstrukcji wyroku, jak również sugerować mu będzie konieczność godzenia życia z literą prawa. Już dzisiaj adwokat, stający przed kratkami, nie jest jedynie zwykłym komen- tatorem. Jest raczej inspiratorem sędziego. W stopniu co dnia wyższym współ- 16 J. Sawicki, Sędziowie są omylni, Warszawa 1963, obwoluta. 17 L. Kubicki, Wstęp, [w:] J. Sawicki, Sędziowie, s. 7–8. 11 Wstęp działa w tworzeniu prawa”18. Artykuł 1 ust. 1 Prawa o adwokaturze, zgodnie z którym adwokatura powołana jest do udzielania pomocy prawnej, współ- działania w ochronie praw i wolności obywatelskich oraz w kształtowaniu i sto- sowaniu prawa, nie stracił na aktualności. Z tej ustawowej roli nic i nikt adwo- katów zwolnić nie może. Rola zawodowa adwokata nie jest ważna dla samych adwokatów, ale przede wszystkim dla stron, które mając prawo do obrony, re- alizują w ten sposób uprawnienie z art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, a więc prawo do sprawiedliwego i jasnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd. Słowa podziękowań za zaszczepienie potrzeby prowadzenia badań nauko- wych nad prawem i głębszej refleksji nad jego instytucjami funkcjonującymi w praktyce autor kieruje do nieżyjącego już prof. dr. hab. Jana Kosika, byłego dziekana Wydziału Prawa Uniwersytetu Wrocławskiego, prof. dr hab. Wandy Stojanowskiej, która przekazała umiejętność korzystania z literatury, prowa- dzenia badań empirycznych w prawie i potrzeby wyciągania wniosków z prak- tyki dla nauki, mojemu Promotorowi, który zachęcił do pisania pracy i nie stracił wiary, że praca ta zostanie ukończona pomimo wielu przeciwności losu. Dziękuję recenzentom w osobach prof. nadzw. dr. hab. Wojciecha Orłow- skiego oraz prof. dr. hab. Piotra Kardasa za zgłoszone uwagi, dzięki którym mogłem doskonalić tekst pracy i uczynić go lepszym, kierując do druku. Za życzliwe i pomocne uwagi autor jest wdzięczny również adw. prof. nadzw. dr hab. Małgorzacie Sieradzkiej, adw. prof. zw. dr. hab. Jackowi Giez- kowi oraz adw. dr. hab. Piotrowi Wiórkowi. Na słowa podziękowania zasługują także aplikanci adwokaccy – Anita Jamróz, Filip Zieliński oraz aplikant sądowy Artur Kowalczyk. 18 F. Payen, O powołaniu adwokatury i sztuce obrończej, Warszawa 2017, s. 53. 12 Rozdział I. Zasada niezawisłości sędziowskiej § 1. Uwagi ogólne Zasada prawna wyrażająca niezawisłość sędziowską wynika z szeregu prze- pisów prawnych. Zasada ta świadczy zawsze o jakości państwa i pozostałych władz, a więc ustawodawczej i wykonawczej. Źródła niezawisłości zawarte są w aktach prawa międzynarodowego (np. Europejskiej Konwencji Praw Człowieka czy Karcie praw podstawowych1), Konstytucji oraz w ustawach, np. w ustawie z 27.7.2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych2. Szczegól- nym wyrazem omawianej zasady jest np. zasada niezawisłości sędziego Trybu- nału Konstytucyjnego. W orzecznictwie Trybunału można zaobserwować po- wiązanie pomiędzy niezawisłością a obiektywną bezstronnością. Funkcjonuje sformułowanie, że Trybunał winien być „niezawisły i bezstronny”3. O wspo- minanym przymiocie decyduje także sposób wyboru sędziów na określoną ka- dencję. Wybór sędziów TK przez parlament wprawdzie sam w sobie ma cha- rakter polityczny, choć zdaniem G. Borkowskiego nie daje to podstaw do snucia wątpliwości w przedmiocie niezawisłości4. Omawiana zasada została wykre- owana w toku rozwoju państwa i prawa. 1 Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzona w Rzymie 4.11.1950 r., zmieniona następnie protokołami Nr 3, 5 i 8 oraz uzupełniona protokołem Nr 2 (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.); Karta praw podstawowych Unii Europejskiej (Dz.Urz. UE C 202 z 2016 r., s. 389). 2 Tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 51 ze zm. Zob. E.L Wędrychowska, M.P. Wędrychowski, Pojęcie „niezawisłość sędziowska” w polskim procesie karnym jako element zasady uczciwego procesu, Studia Iuridica 1997, t. 33. 3 Post. TK z 2.2.2016 r., Ts 347/14, OTK-B 2016, poz. 95; post. TK z 4.6.2001 r., Ts 55/01, OTK 2001, Nr 7, poz. 235. 4 G. Borkowski (red.), Nadzwyczajny Kongres Sędziów Polskich. Warszawa 3 września 2016, Warszawa–Toruń 2016, http://www.krs.pl/admin/files/nksp 20wersja 20pol- ska 20 2020170117 202.pdf (dostęp: 13.8.2018 r.), s. 90–99; tenże, Relacje sędzia – adwokat 13 Rozdział I. Zasada niezawisłości sędziowskiej Niezawisłość sądownictwa jest elementem warunkującym demokratycz- nego państwa prawnego5. W państwach demokratycznych na niezawisłość sę- dziowską składa się wiele elementów, takich jak chociażby: 1) bezstronność w stosunku do przedmiotu sprawy i uczestników postę- powania; samodzielność wobec innych organów sądowych; 2) niezależność od instytucji pozasądowych; 3) 4) uniezależnienie od wpływu czynników społecznych, w tym także od nadmiernych trosk materialnych, od polityki, opinii społecznej, środ- ków masowego przekazu6. Zdaniem A. Rocławskiej, ustrojodawca zamieścił w przestrzeni niezawisło- ści zaufanie, że sędzia, posiadając określone cechy umożliwiające mu orienta- cję w prawie, będzie wskazywał to, co nas obowiązuje7. W literaturze przedmiotu spotyka się pogląd, według którego analogia przepisu art. 178 ust. 1 Konstytucji RP prowadzi do dostrzeżenia tzw. osobi- stej niezawisłości każdego sędziego i jej aspektów pozytywnych oraz negatyw- nych. Przez aspekt pozytywny rozumie się wolność sędziego i działanie zgodne ze swoim sumieniem i przekonaniem, zaś negatywny aspekt realizuje się przez wykluczenie jakiejkolwiek ingerencji w proces decyzyjny sędziego czy też sto- sowanie w stosunku do niego nacisków. Zdaniem A. Rocławskiej, przez pojęcie niezawisłości należy zatem rozu- mieć „gwarantowaną ustrojowymi rozwiązaniami sferę sędziowskiej wolno- ści [podkr. A.M.] od zewnętrznych ingerencji (wolność od przymusu) oraz wolność w zakresie ustalenia i uzasadnienia podstawy rozstrzygnięcia (wol- ność decydowania), dopuszczoną jako wyraz swoistego zaufania ustrojodawcy, że niezależny sędzia będzie posiadał określone dyspozycje, które umożliwiają mu orientację w prawie, nie kierowanie się niedopuszczalnymi racjami i wska- zywanie tego, co obowiązuje”8. w państwach europejskich. Wybrane zagadnienia prawnoporównawcze, [w:] G. Borkowski (red.), Etyka zawodów prawniczych w praktyce – relacje na sali rozpraw, Lublin 2013, s. 205–213. 5 L. Garlicki, Prawo do sądu, [w:] R. Wieruszewski (red.), Prawa człowieka. Model prawny, Wrocław 1991, s. 540 i nast. 6 Z. Czeszejko-Sochacki, Sąd Konstytucyjny w systemie organów państwowych, [w:] Studia i Materiały Trybunału Konstytucyjnego, t. 2, z. 1, Warszawa 1996, s. 28. 7 A. Rocławska, Stosuj ustawy i rób co chcesz? Pojęcie niezawisłości a deontologiczny model cnót sędziowskich, AUL Folia Iuridica 2017, Nr 78, s. 82. 8 Tamże, s. 82–85. 14 § 1. Uwagi ogólne Badając postawy sędziów w przebiegu niezawisłego stosowania prawa au- torka wymienia pięć warunków zachowania przymiotu niezawisłości: rozpatrzenie sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki, 1) 2) decyzja interpretacyjna, 3) wyrafinowana argumentacja i uzasadnienie, 4) decyzja o przełamaniu znaczenia literalnego, 5) zgłoszenie zdania odrębnego9. Akceptując warunki wymienione przez A. Rocławską, nie można jednak do końca zaaprobować poglądu G. Borkowskiego, że warunkiem niezawisłości sędziowskiej jest udział tylko organów samorządu sędziowskiego w procedu- rze wyłaniania sędziów10. O ile można zgodzić się z twierdzeniem, że w pro- cedurze tej należy wyważyć udział czynników politycznych, o tyle nie można pozostawiać tej kwestii wyłącznie środowisku sędziowskiemu, bowiem w tej mierze powinny wypowiadać się inne środowiska prawnicze (a więc też mery- toryczne) – samorządy zawodowe prawników, np. adwokatów, radców praw- nych, notariuszy, komorników, a to w celu wybrania kandydatur najlepszych do zawodu sędziego, rekrutujących się nie tylko ze środowiska sędziowskiego11. Jak słusznie zauważa G. Borkowski, niezawisłość sędziów jest fundamen- talną zasadą i podstawowym elementem jakiegokolwiek państwa demokra- tycznego opartego na zasadzie praworządności. Autor ten zauważa, że w ję- zyku polskim pojęcie niezawisłości wiązane jest z sędziami (judicial inde- pendence), zaś niezależność (court’s independence) należy łączyć z władzą sądowniczą jako całością. Taki też podział wynikać ma z przepisów Konstytu- cji RP (art. 178 ust. 1 i art. 45 ust. 1)12. Należy jednak zauważyć, że istnieje prze- 9 Tamże, s. 87; zob. szerzej J. Sobczak, Niezawisłość sędziowska i niezależność sądów. Pro- blem ważny i ciągle aktualny, GSP – Prz. Orz. 2015, Nr 4, s. 79–115; A. Machnikowska, Niezależ- ność sądów i niezawisłość sędziego z perspektywy polskich doświadczeń, [w:] P. Banasik (red.), Budowa wartości wymiaru sprawiedliwości. Wymiar prawny, zarządczy i ekonomiczny, Gdynia 2015, s. 343 i nast.; J. Trela, O niezawisłości sędziowskiej z okazji 100-lecia Sądu Najwyższego i Odrodzonego Sądownictwa Polskiego, Pal. 2017, Nr 9, s. 5–8. 10 G. Borkowski (red.), Nadzwyczajny Kongres Sędziów Polskich, s. 90–99; tenże,Relacje sędzia – adwokat w państwach europejskich. Wybrane zagadnienia prawnoporównawcze, [w:] G. Bor- kowski (red.), Etyka zawodów prawniczych w praktyce – relacje na sali rozpraw, s. 205–213. 11 Por. wyrażone już wcześniej poglądy, zob. również L. Garlicki, Niezależność sądownictwa – powoływanie sędziów – nadrzędność konstytucji (kilka uwag nad ewolucją orzecznictwa Sądu Najwyższego w Indiach), [w:] M. Smolak (red.), Wykładnia konstytucji. Aktualne problemy i ten- dencje, Warszawa 2016, s. 139–149. 12 G. Borkowski, Judicial independence in the light of art. 6 of the European Convention of the Human Rights – selected aspects, Teka Komisji Prawniczej 2014, Nr 7, s. 5–20; por. M. Jan- 15 Rozdział I. Zasada niezawisłości sędziowskiej pis Konstytucji RP, który przymiot niezawisłości odnosi nie tylko do sędziów, ale również do sądów – art. 45 ust. 1, z tym że pojęcie sądu należy odnosić jednak bardziej do sędziów niż do instytucji sądu, choć przez to pojęcie nie można rozumieć samego budynku, ale organizację pracy sędziów. Niezawisłość sędziowska jest zabezpieczana właściwymi gwarancjami ustrojowymi i do takich gwarancji zalicza się: 1) odpowiednie kwalifikacje zawodowe i moralne sędziego; 2) niepołączalność stanowiska sędziego z innymi zajęciami; 3) nieusuwalność sędziego, poza wyjątkami wyraźnie przewidzianymi w ustawie i w trybie ustawą określonym; immunitet sędziowski i odpowiedzialność dyscyplinarną przed sądami dyscyplinarnymi; 5) udział organów samorządu sędziowskiego w procedurze powoływania 4) sędziego; 6) materialną niezależność sędziego. Na tle zagrożenia niezależności sądownictwa i związanej z nią niezawi- słości sędziowskiej pojawiają się stanowiska rozbieżne. I tak część prawni- ków uznaje, że Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej nie może ingero- wać w wewnętrzne sprawy państwa członkowskiego, które w dowolny spo- sób może traktować sposób powoływania sędziów i kreowania samorządu sędziowskiego. Z kolei środowiska prawnicze związane z praktyką wymiaru sprawiedliwości, a także z ośrodkami akademickimi optują za poglądem, że cechy sądów jako organów państwowych i sposób ich kształtowania nie mogą by tylko wewnętrzną sprawą danego państwa, a stanowią przedmiot kontroli ze strony Trybunału13. Ścisłe powiązanie przymiotów sędziów i sądów w zakresie niezawisłości i niezależności, a także niezależności adwokata powinno być traktowane jako ustawowa gwarancja dostępu do bezstronnego sądu i właściwego wymiaru sprawiedliwości. Rozważając godność zawodu adwokata, jego publiczną rolę, a nie tylko pry- watną, za niezrozumiałe należy uznać pomijanie w treści wyroków udziału ad- wokatów w procesach jako obrońców i pełnomocników w kontekście uwzględ- kowski, Niektóre zagadnienia niezawisłości (niezależności) sędziowskiej w prawie i doktrynie an- gielskiej i amerykańskiej, NP 1987, Nr 2, s. 79. 13 L. Kieres, Niezawisły, bezstronny i niezależny sąd z perspektywy publicznego prawa gospo- darczego, AUW Przegląd Prawa i Administracji 2015, Nr 103, s. 136–137; J. Trela, O niezawisłości sędziowskiej, s. 5–8; por. postanowienie TS z 19.10.2018 r. w sprawie wyroku TS z 27.2.2016 r. w sprawie C-64/16, Associação Sindical dos Juízes Portugueses. 16
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Niezawisłość sędziego a niezależność adwokata w procesie
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: