Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00099 009356 7440906 na godz. na dobę w sumie
Notatki maturalne z biologii - ebook/pdf
Notatki maturalne z biologii - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: E-bookowo Język publikacji: polski
ISBN: 9788378597216 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> inne
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).




Książka 'Notatki maturalne z biologii' to doskonała alternatywa dla podręczników i repetytoriów maturalnych. Została ona bowiem napisana w oparciu o podstawę programową z biologii, dzięki czemu zawiera ona tylko i wyłącznie zagadnienia potrzebne do napisania matury z tego przedmiotu. Część pierwsza 'Notatek' składa się z ponad 180 stron (w tym ponad 220 ilustracji), zawierających najważniejsze informacje z zakresu:

* Budowy chemicznej organizmów

* Komórki

* Metabolizmu

* Wirusów, bakterii, protistów i roślin pierwotnie wodnych

* Roślin

Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

Maciej Dombrowski Notatki maturalne z biologii cz. 1 darmowa wersja próbna Projekt okładki: Maciej Dombrowski Copyright © by Maciej Dombrowski, wszelkie prawa zastrzeżone ISBN: 978-83-7859-721-6 Przedmowa Drogi Maturzysto, ucząc się do egzaminu maturalnego z biologii musisz wiedzieć jedną rzecz: egzamin maturalny z biologii jest opracowywany w oparciu o wymagania, zamieszczone w podstawie programowej. Tak więc, aby opanować wszystkie informacje na maturę z biologii, należy uczyć się z notatek pisanych również w oparciu o podstawę programową. Większość podręczników, a nawet niektóre repetytoria, zawierają jednak bardzo dużo informacji dodatkowych, które niezbyt często mogą przydać się nam na maturze. Dlatego, w oparciu o różne źródła, stworzyłem notatki maturalne, które pisane są tylko i wyłącznie w oparciu o podstawę programową z biologii. Każdy rozdział, każdy temat i każdy podpunkt jest więc wzięty z podstawy programowej i starannie opracowany. Mam nadzieję, że razem z pomocą tych notatek uda Ci się napisać maturę z biologii na wysokim poziomie i dostać się na wymarzone studia. Powodzenia! Zanim przejdziemy do pierwszego rozdziału - o co konkretnie chodzi z tą podstawą programową? Otóż: jak możemy przeczytać w punkcie 2.1.5 „Informacji o sposobie organizacji i przeprowadzania egzaminu maturalnego” dostępnej na stronie CKE, „Egzamin maturalny w części pisemnej z przedmiotów dodatkowych – za wyjątkiem języków obcych nowożytnych (por. pkt 2.1.6.) – jest przeprowadzany na poziomie rozszerzonym i obejmuje wymagania określone w podstawie programowej kształcenia ogólnego dla zakresu podstawowego i rozszerzonego. Dla egzaminu maturalnego w części ustnej z przedmiotów dodatkowych nie określa się poziomu egzaminu (za wyjątkiem języków obcych nowożytnych – por. pkt 2.1.11.).” (źródło: cke.edu.pl). Tak więc, zadania na egzaminie maturalnym nie mogą wykraczać poza umiejętności określone w podstawie programowej. Jak natomiast wygląda sama podstawa programowa? Mniej więcej tak: Na czerwono zaznaczyłem elementy podstawy programowej i podpisałem je nazwami elementów, które są ich odpowiednikami w moich notatkach. Czytając i ucząc się z nich, wiesz dzięki temu, że informacje w nim zawarte są w pełni zgodne z podstawą programową, a jeśli jednak masz jakieś wątpliwości – możesz bez problemu określić, co powinieneś doczytać lub ominąć. Musisz jednak wiedzieć, że samo opracowanie podstawy programowej i wyuczenie się tego na pamięć to tylko połowa sukcesu. Aby w pełni przygotować się do matury, potrzebujesz jeszcze znakomicie tymi informacjami operować, a najlepiej pomoże Ci w tym rozwiązywanie zadań z matur z poprzednich lat oraz innych zadań dostępnych na stronie Centralnej Komisji Egzaminacyjnej Temat: Węglowodany Lekcja 2 1) Przedstawia budowę i podaje właściwości węglowodanów; rozróżnia monosacharydy (triozy, pentozy i heksozy), disacharydy i polisacharydy a) Ogólna budowa węglodowanów Węglowodany składają się z atomów węgla, wodoru i tlenu, zwykle w stosunku 1:2:1 ( CxH2xOx), czyli np. C6H12O6. Jednym z kryteriów, według których dzieli się węglowodany, jest ilość atomów węgla w cząsteczce. Ze względu na to kryterium wyróżniamy np. triozy – węglowodany, w których cząsteczce znajdują się 3 atomy węgla1. W swojej cząsteczce każdy węglowodan ma również jedną z dwóch grup karbonylowych: -CO, czyli ketonową lub –CHO, czyli aldehydową. Ze względu na występowanie grup karbonowych, dzielimy węglowodany na ketozy (posiadające grupę ketonową) oraz aldehydy (posiadające grupę aldehydową)2. W cząsteczce każdego węglowodanu występują też liczne grupy hydroksylowe (-OH)3. Ilustracja 2: Elementy budowy cząsteczki fruktozy Ilustracja 1: Elementy budowy cząsteczki glukozy b) Niektóre cechy budowy na podstawie budowy skrobi, glikogenu oraz celulozy  Skrobia jest mieszaniną amylozy i amylopektyny. Są to homoglikany zbudowane z cząstek glukozy, mające różne ułożenie cząsteczek w przestrzeni. Podczas gdy łańcuch glukozy w amylozie zwija się spiralnie, w łańcuchu amylopektyny tworzą liczne odgałęzienia boczne. Cząsteczki glukozy zarówno w amylozie, jak i amylopektynie, są połączone mostkami tlenowymi, zwróconymi w tę samą stronę4. Wyróżniamy wiele rodzai amylopektyny, stąd trawienie skrobi nie zawsze wygląda tak samo. Ilustracja 4: Odgałęzienia boczne łańcucha amylopektyny Ilustracja 3: Spiralnie skręcony łańcuch amylozy Ilustracja 5: Fragment cząsteczki skrobi  Glikogen swoją budową przypomina budowę amylopektyny: jest homoglikanem zbudowanym z cząstek glukozy oraz posiada liczne odgałęzienia boczne. Różnicą jest fakt, że w glikogenie odgałęzień bocznych jest dużo więcej niż w amylopektynie5. Liczne odgałęzienia sprawiają, że jest on dobrym związkiem zapasowym. Ilustracja 6: Liczne odgałęzienia boczne cząsteczki glikogenu Ilustracja 7: Fragment cząsteczki glikogenu  Celuloza również jest homoglikanem zbudowanym z cząsteczek glukozy, jednak jej łańcuch nie jest ani zwinięty spiralnie, ani nie tworzy odgałęzień bocznych. Cząsteczki celulozy układają się bowiem w proste łańcuchy, między którymi powstają wiązania wodorowe, tworząc dzięki temu tzw. włókna celulozowe. Włókna celulozowe dzięki obecności wiązań wodorowych są wytrzymałe i wykazują dużą odporność na rozciąganie. Mostki tlenowe, łączące sąsiednie cząsteczki glukozy, zwrócone są raz w jedną, raz w drugą stronę. Celuloza jest również węglowodanem, który nie jest rozpuszczalny w wodzie i z tego względu nie jest on trawiony przez enzymy, występujące w organizmie człowieka 6. Ilustracja 8: Wiązania wodorowe między cząsteczkami celulozy Ilustracja 9: Fragment pojedynczego łańcucha celulozy c) Właściwości węglowodanów: • Węglowodany są substancjami chemicznie obojętnymi7 • Dzięki obecności grup hydroksylowych (-OH), większość węglowodanów dobrze rozpuszcza się w wodzie oraz ma słodki smak8 • Są substancjami osmotycznie czynnymi, czyli wpływającymi na ciśnienie osmotyczne roztworu9 • W roztworach wodnych niektóre z nich tworzą kształt pierścienia. Dzieje się tak poprzez utworzenie mostka tlenowego między grupą karbonylową (-CO lub –CHO) a hydroksylową (-OH). Reakcja ta jest odwracalna10 Ilustracja 10: Powstawanie formy pierścieniowej fruktozy Źródło: Opracowanie własne na podstawie M. Guzik i in., Biologia na czasie 1 – zakres rozszerzony, Nowa Era, Warszawa 2015r., s. 27 • Podczas tworzenia wiązania O-glikozydowego, wydzielona zostaje jedna cząsteczka wody11 Ilustracja 11: Powstawanie wiązania O-glikozydowego na przykładzie maltozy Źródło: M. Guzik i in., Biologia na czasie 1 – zakres rozszerzony, Nowa Era, Warszawa 2015r., s. 28 d) Rozróżnienie monosacharydów, disacharydów i polisacharydów • Monosacharydy (cukry proste) – Węglowodany mające od 3 do 7 atomów węgla w swojej cząsteczce12 Ilustracja 12: Forma pierścieniowa fruktozy (monosacharydu) • Disacharydy – Węglowodany powstałe w skutek połączenia dwóch monosacharydów wiązaniem O-glikozydowym. Ich właściwości fizyko-chemiczne są zbliżone do cukrów prostych13 Ilustracja 13: Cząsteczka sacharozy (disacharydu) • Polisacharydy – Węglowodany powstałe w skutek połączenia wielu monosacharydów wiązaniami O-glikozydowymi. Pełnią głównie funkcje budulcowe oraz zapasowe, gdyż nie rozpuszczają się w wodzie. Wyróżniamy dwa rodzaje polisacharydów14: - Homoglikany – polisacharydy powstałe z połączenia wielu cząsteczek tego samego monomeru Ilustracja 14: Fragment cząsteczki skrobi (homoglikanu) - Heteroglikany – polisacharydy powstałe z połączania wielu różnych monomerów Ilustracja 15: Fragment cząsteczki heparyny (heteroglikanu) e) Rozróżnienie monosacharydów (trioz, pentoz i heksoz) • Triozy – Cukry proste zawierające 3 atomy węgla w cząsteczce. Są to najprostsze węglowodany15 Ilustracja 16: Cząsteczka aldehydu glicerynowego (triozy) • Pentozy – Cukry proste zawierające 5 atomów węgla w cząsteczce. Najbardziej znanymi pentozami są deoksyryboza i ryboza, budujące cząsteczki kwasów nukleinowych. Warto dodać, że oba te węglowodany mają bardzo zbliżone wzory – wzór rybozy bowiem to C5H10 O5, natomiast deoksyrybozy – C5H10O4. Różnią się one tym, że w cząsteczce deoksyrybozy zamiast grupy hydroksylowej (-OH) występuje sam atom wodoru. Wzór deoksyrybozy nie pasuje zatem do ogólnego wzoru węglowodanu, jakim jest CxH2xOx 16 Ilustracja 17: Forma strukturalna i forma pierścieniowa cząsteczki rybozy (pentozy) • Heksozy – Cukry proste zawierające 6 atomów węgla w cząsteczce17 Ilustracja 18: Forma strukturalna i forma pierścieniowa glukozy (heksozy) 2) Przedstawia znaczenie wybranych węglowodanów (glukoza, fruktoza, galaktoza, ryboza, deoksyryboza, sacharoza, laktoza, maltoza, skrobia, glikogen, celuloza) dla organizmów Węglowodany Glukoza Fruktoza Galaktoza Ryboza Znaczenie dla organizmów Podstawowe źródło energii dla organizmów; stanowi postać transportową cukrów u zwierząt i ludzi. Wchodzi w skład wielu di- oraz polisacharydów Składnik miodu i soków owocowych. Łatwo przekształcana w glukozę. Wchodzi w skład niektórych –oligo i polisacharydów. Wchodzi w skład –oligo i niektórych polisacharydów Składnik RNA oraz ATP Deoksyryboza Składnik DNA Sacharoza Stanowi postać transportową cukrów u roślin Laktoza Maltoza Pełni funkcje odżywczą, wchodzi w skład mleka ssaków Wchodzi w skład nektaru i pyłku u niektórych roślin, przyczyniając się dzięki temu do wabienia owadów zapylających kwiaty. Skrobia Glikogen Celuloza Jest główną substancją zapasową u roślin Jest główną substancją zapasową u zwierząt, ludzi i grzybów. Jest głównym składnikiem ściany komórkowej komórek roślinnych Źródło: M. Guzik i in., Biologia na czasie 1 – zakres rozszerzony, Nowa Era, Warszawa 2015r., s. 30 (wybrane Tabela 1: Znaczenie wybranych węglowodanów informacje) Lekcja 3 Temat: Lipidy 1) Przedstawia budowę i znaczenie tłuszczów w organizmach a) Budowa tłuszczów Ilustracja 19: Budowa cząsteczki tłuszczu właściwego 1. Ze względu na budowę cząsteczki możemy podzielić tłuszcze na: proste, złożone i izoprenowe. Lipidy proste są estrami kwasów tłuszczowych oraz alkoholu. Dzielimy je na woski oraz tłuszcze właściwe. Tłuszcze właściwe powstają w wyniku kondensacji glicerolu (alkoholu, który zawiera 3 grupy hydroksylowe) oraz 3 cząsteczek kwasów tłuszczowych18. Podczas tworzenia się cząsteczki tłuszczu właściwego, każda cząsteczka kwasu tłuszczowego łączy się swoją grupą karboksylową (-COOH) z jedną grupą hydroksylową glicerolu (-OH), w wyniku czego powstaje grupa estrowa (-COO) oraz wydziela się jedna cząsteczka wod.y. Podczas tworzenia się cząsteczki tłuszczu właściwego wydzielają się więc łącznie 3 cząsteczki wody19. Ilustracja 20: Powstawanie cząsteczki tłuszczu właściwego • • Lipidy złożone są tłuszczami, w których cząsteczkach znajduje się alkohol (zwykle glicerol), kwasy tłuszczowe oraz dodatkowe związki chemiczne. Lipidami złożonymi są np. glikolipidy i fosfolipidy20 Lipidy izoprenowe, w odróżnieniu od lipidów prostych i złożonych, nie powstają przez estryfikację alkoholu i kwasów tłuszczowych, są natomiast produktami polimeryzacji cząsteczek izoprenu - pięciowęglowego węglowodoru, w którym występują dwa podwójne wiązania między atomami węgla. Pomimo swojej odmienności, izopreny są jednak zaliczane do tłuszczów, głównie ze względu na ich niepolarność. Lipidami izoprenowymi są m.in. steroidy i karotenoidy21 Ilustracja 21: Cząsteczka izoprenu 2. Ze względu na występowanie lub brak podwójnych wiązań w cząsteczkach tłuszczów, możemy je podzielić na zwierzęce i roślinne, gdzie: • Tłuszcze zwierzęce to tłuszcze, w których nie występują podwójne wiązania między atomami węgla i z tego powodu są one ciałami stałymi22 • Tłuszcze roślinne, to tłuszcze, w których występują podwójne wiązania między atomami węgla i z tego powodu są one cieczami23 Oczywiście ta różnica w stanie skupienia jest uzasadniona – tłuszcze posiadające w swojej cząsteczce podwójne wiązania, posiadają o wiele niższą temperaturę topnienia od tych, które ich nie mają24. b) Znaczenie tłuszczów w organizmach Rola, jaką pełnią tłuszcze w organizmach Nazewnictwo funkcji Pełnią rolę wysokoenergetycznego materiału zapasowego Funkcja energetyczna Funkcja termoizolacyjna Funkcja ochronna Zapobiegają utracie ciepła Zapobiegają urazom mechanicznym; Tworzą warstwę ochronną na powierzchni liści i owoców oraz na skórze, piórach i włosach (głównie są to woski); Karotenoidy są naturalnymi antyoksydantami, chroniącymi organizm przed powstawaniem groźnych wolnych rodników. Tworzą błony biologiczne Funkcja budulcowa Występują w hormonach sterydowych Funkcja regulacyjna Tabela 2. Znaczenie tłuszczów w organizmach Źródło: Opracowanie własne na podstawie M. Guzik i in., Biologia na czasie 1 – zakres rozszerzony, Nowa Era, Warszawa 2015r., s. 32-34 2) Rozróżnia lipidy (fosfolipidy, glikolipidy, woski i steroidy, w tym cholesterol), podaje ich właściwości i omawia znaczenie. a) Rozróżnienie • Fosfolipidy – Zawierają w swojej cząsteczce alkohol (np.glicerol), resztę fosforanową i związek polarny charakterystyczny dla danego fosfolipidu, tworzące hydrofilową „główkę” oraz łańcuchy niepolarnych kwasów tłuszczowych, tworzące hydrofobowy „ogonek”. Dzięki takiej budowie, fosfolipidy mają charakter amfipatyczny, czyli hydrofilowo-hydrofobowy25 Ilustracja 22: Elementy budowy fosfolipidu Źródło: Opracowanie własne na podstawie M. Guzik i in., Biologia na czasie 1 – zakres rozszerzony, Nowa Era, Warszawa 2015r., s. 33 Ilustracja 23: Graficzne przedstawienie cząsteczki fosfolipidu • Glikolipidy – Zawierają w swojej cząsteczce łańcuchy cukrowe tworzące polarną „główkę” oraz łańcuchy niepolarnych kwasów tłuszczowych, tworzące niepolarny „ogonek”. Również mają charakter amfipatyczny (hydrofilowo-hydrofobowy)26 Ilustracja 24: Graficzne przedstawienie cząsteczki glikolipidu • Woski – Lipidy proste, estry wyższych kwasów jednokarboksylowych (zawierających jedną grupę –COOH) oraz długołańcuchowych alkoholi monohydroksylowych (zawierających jedną grupę –OH)27 Ilustracja 25: Cząsteczka wosku • Steroidy – Grupa lipidów izoprenowych, powstała na skutek syntetyzacji cząsteczek izoprenu (węglowodoru). Podstawową cząsteczki steroidu jest struktura zawierająca w sobie cztery pierścienie28 Ilustracja 26: Cząsteczka cholesterolu b) Właściwości • Ogólne właściwości tłuszczów - Ze względu na ich małą polarność są nierozpuszczalne w wodzie, za to dobrze rozpuszczalne w rozpuszczalnikach niepolarnych (np. alkoholu i benzenie)29 • Porównanie właściwości poszczególnych grup tłuszczów Fosfolipidy Glikolipidy Woski Są nierozpuszczalne w wodzie, przez co trudno ulegają hydrolizie. (2) Dzięki temu, że mają charakter amfipatyczny, w środowisku wodnym tworzą charakterystyczną dwuwarstwę. Hydrofilowymi główkami układają się wtedy do środowiska wodnego, a hydrofobowymi ogonkami do środka dwuwarstwy. Ma to istotny wpływ na tworzenie błon komórkowych. (środowiskiem wodnym jest wtedy wnętrze komórki oraz środowisko zewnętrzne) (1) Dzięki temu, że mają charakter amfipatyczny, w środowisku wodny tworzą charakterystyczną dwuwarstwę. Układają się wtedy częścią hydrofilową do środowiska zewnętrznego, a częścią hydrofobową do środka dwuwarstwy. Ma to istotny wpływ na tworzenie błon komórkowych – środowiskiem wodnym jest dla nich wtedy tylko środowisko zewnętrzne, ponieważ glikolipidy występują tylko po zewnętrznej stronie błony komórkowej. (1) Steroidy (w tym cholesterol) Dzięki ułożeniu czterech pierścieni, struktura cząsteczek steroidów jest płaska. Cholesterol dzięki płaskiej strukturze może wciskać się między lipidy w błonie komórkowej (1) Tabela 3. Porównanie właściwości wybranych grup tłuszczów Źródło: Opracowanie własne na podstawie (1) M. Guzik i in., Biologia na czasie 1 – zakres rozszerzony, Nowa Era, Warszawa 2015r., s. 32-34 oraz (2) Marta Stęplewska, Robert Mitoraj, Elżbieta Zarych (red.), Encyklopedia Szkolna. Biologia, Wyd. Zielona Sowa, Kraków 2008r., s. 586 c) Omówienie znaczenia poszczególnych grup tłuszczów Fosfolipidy Glikolipidy Woski Budują błony komórkowe oraz decydują o szybkości przewodzenia impulsów wzdłuż tkanki nerwowej Wchodzą w skład błon komórkowych jako składnik glikokaliksu, chroniącego komórkę przed uszkodzeniami chemicznymi i mechanicznymi oraz odgrywającego ważną rolę w rozpoznawaniu się komórek. Pokrywają powierzchnię liści i owoców wielu roślin, chroniąc je w ten sposób przed nadmiernym parowaniem. Występują także na sierści i piórach zwierząt, tworząc nieprzemakalną warstwę. Steroidy (w tym cholesterol) Cholesterol usztywnia błony komórkowe i zmniejsza ich kruchość. Jest też substancją wyjściową do tworzenia kwasów żółciowych (ułatwiających trawić tłuszcze), hormonów steroidowych (regulują gospodarkę mineralną) oraz witaminy D (wpływa na wchłanianie wapnia do kości) Tabela 4. Znaczenie wybranych grup tłuszczów Źródło: Opracowanie własne na podstawie M. Guzik i in., Biologia na czasie 1 – zakres rozszerzony, Nowa Era, Warszawa 2015r., s. 32-34 Lekcja 4 Temat: Białka 1) Opisuje budowę aminokwasów (wzór ogólny, grupy funkcyjne) Wzór ogólny aminokwasów można zapisać w sposób następujący: postać niezjonizowana – (NH2)n-R-(COOH)m postać zjonizowana - (NH3 +)x-R-(COO-)z Przy czym w postaci zjonizowanej, zjonizowana grupa aminowa (-NH3 zasadowy, a zjonizowana grupa karboksylowa (-COO-) – kwasowy. Tak więc, gdy ilość grup – NH3 przypadku sytuacji odwrotnej (z x), aminokwas będzie miał charakter kwasowy30. + przewyższa ilość grup –COO- (a więc x z), aminokwas ma charakter zasadowy. W +) ma charakter Wraz z grupami funkcyjnymi, w skład każdego aminokwasu wchodzi również ugrupowanie boczne ( R ). Jest ono najważniejszym elementem każdego aminokwasu, gdyż decyduje o jego charakterystycznych właściwościach. Każdy aminokwas ma więc swoje własne, charakterystyczne dla niego ugrupowanie boczne31. Ilustracja 27. Budowa aminokwasu Źródło: Opracowanie własne na podstawie Eldra P. Solomon, Diana W, Martin, Linda R. Berg, Biologia, MULTICO Oficyna Wydawnicza, Warszawa 2007r., s. 55-56 2) Przedstawia za pomocą rysunku powstawanie wiązania peptydowego Ilustracja 28: Powstawanie wiązania peptydowego Źródło: M. Guzik i in., Biologia na czasie 1 – zakres rozszerzony, Nowa Era, Warszawa 2015r., s. 37 Wiązanie peptydowe powstaje poprzez połączenie grupy karboksylowej jednego aminokwasu z grupą aminową drugiego aminokwasu. Podczas powstawania jednego wiązania peptydowego wydziela się jedna cząsteczka wody32. 3) Wyróżnia peptydy (oligopeptydy, polipeptydy), białka proste i białka złożone - Oligopeptydami nazywamy cząsteczki zbudowane z 2 do 10 peptydów33. - Polipeptydami nazywamy cząsteczki zbudowane z 11 do 100 aminokwasów34. - Białkami nazywamy cząsteczki zbudowane z ponad 100 aminokwasów35. Przy czym:  Białkami prostymi (proteinami) są białka, w których skład wchodzą tylko  Białkami złożonymi są białka, w których skład wchodzą aminokwasy oraz związki aminokwasów36 niebiałkowe (grupy prostetyczne)37 4) Przedstawia biologiczną rolę białek Rola białek Przykład Są bardzo ważnym elementem budulcowym Tubulina odpowiedzialna za utrzymanie prawidłowego kształtu komórek Przyspieszają przebieg reakcji chemicznych Są materiałem zapasowym Magazynują substancje Uczestniczą w transporcie aktywnym substancji z wewnątrz komórki do środowiska zewnętrznego i na odwrót Białka budują cząsteczki enzymów, np. trypsyny Białka zapasowe występują głównie w nasionach roślin i są wykorzystywane przez rozwijający się zarodek jako magazyn substancji odżywczych Substancje magazynowane przez białka są wykorzystywane wtedy, gdy w organizmie będzie ich niedostateczna ilość (np. mioglobina, znajdująca się w komórkach mięśniowych, będąca magazynem tlenu) Białka nośnikowe znajdujące się w błonie komórkowej Uczestniczą w ruchu komórki Aktyna, budująca mikrofilamenty Uczestniczą w przekazywaniu informacji między komórkami Odgrywają bardzo ważną rolę podczas reakcji immunologicznych Odgrywają bardzo ważną rolę w transporcie substancji w obrębie organizmu Białka budują hormony białkowe, jakim jest np. insulina Immunoglobuliny (przeciwciała) Hemoglobina, będąca białkiem złożonym, transportującym tlen w obrębie całego organizmu Źródło: Opracowanie własne na podstawie M. Guzik i in., Biologia na czasie 1 – zakres rozszerzony, Nowa Era, Warszawa 2015r., s. 35 Tabela 5. Biologiczna rola białek 5) Opisuje strukturę 1-, 2-, 3- i 4-rzędową białek a) Struktura pierwszorzędowa białek Ilustracja 29: Struktura pierwszorzędowa białek Pierwszorzędowa struktura białka warunkuje kolejność, w jakiej będą występować aminokwasy w danym łańcuchu polipeptydowym. Aminokwasy łączą się w nim ze sobą za pomocą wiązań peptydowych38. b) Struktura drugorzędowa białek Podczas tworzenia się łańcucha polipeptydowego może dojść do utworzenia wiązań wodorowych między grupą aminową jednego aminokwasu a grupą karboksylową drugiego aminokwasu, co skutkuje powstaniem struktury drugorzędowej białka. Wyróżniamy dwa kształty, jakie może przyjąć łańcuch polipeptydowy podczas tworzenia się struktury drugorzędowej39. Pierwszym z nich jest prawoskrętnie zwinięta „sprężyna”, która nosi nazwę struktury α -helisy. W strukturze tej wiązania wodorowe występują co 4 aminokwasy, a grupy boczne wystają na zewnątrz struktury40. Drugi kształt przypomina natomiast uformowaną w harmonijkę kartkę papieru i nosi nazwę struktury β -harmonijki. W strukturze tej wiązania wodorowe występują między sąsiednimi aminokwasami41, a grupy boczne nie wystają na zewnątrz struktury, muszą być więc stosunkowo małe42. Ilustracja 30: Drugorzędowa struktura białek c) Struktura trzeciorzędowa białek Strukturę trzeciorzędową białek warunkuje pofałdowanie się łańcucha o strukturze drugorzędowej, dzięki czemu między grupami bocznymi aminokwasów powstają liczne oddziaływania, m.in. hydrofobowe, elektrostatyczne oraz van der Waalsa. Charakterystyczną cechą dla struktury trzeciorzędowej jest powstawanie mostków dwusiarczkowych, tworzących się między dwoma atomami siarki, pochodzących z grup –SH, znajdujących się na dwóch osobnych cząsteczkach cysteiny (cysteina jest oczywiście aminokwasem)43. Ilustracja 31: Trzeciorzędowa struktura białek d) Struktura czwartorzędowa białek Łańcuchy polipeptydowe o strukturze trzeciorzędowej mogą czasem łączyć się w jedną, większą strukturę lub zostać połączone ze związkiem niebiałkowym. W obu przypadkach mówimy o zawiązaniu czwartorzędowej struktury białka 44. Ilustracja 32: Czwartorzędowa struktura białek Struktury białek Wiązania i oddziaływania je stabilizujące Pierwszorzędowa struktura białek Wiązania peptydowe Drugorzędowa struktura białek Wiązania wodorowe Trzeciorzędowa struktura białek Czwartorzędowa struktura białek Wiązania wodorowe, oddziaływania hydrofobowe, oddziaływania van der Waalsa, wiązania jonowe, mostki dwusiarczkowe Wiązania wodorowe, oddziaływania hydrofobowe, oddziaływania van der Waalsa Tabela 6. Rola wiązań i oddziaływań w formowaniu się struktur białkowych Źródło: Opracowanie własne na podstawie M. Guzik i in., Biologia na czasie 1 – zakres rozszerzony, Nowa Era, Warszawa 2015r., s. 38. 6) Charakteryzuje wybrane grupy białek (albuminy, globuliny, histony, metaloproteiny) Grupy białek Kształt Występowanie Właściwości Znaczenie Albuminy Kulisty Składnik tkanek stałych oraz osocza krwi Globularne (patrz punkt 7.); Globuliny Kulisty Występują we krwi Globularne; Histony Kulisty Występują w chromatynie Globularne; Metaloproteiny Rożny kształt Ferrytryna występująca w wątrobie; Hemoglobina, występująca w erytrocytach Są to białka złożone, w których częścią niebiałkową jest atom lub atomy metali. Odpowiadają za utrzymanie prawidłowego ciśnienia osmotycznego Immunoglobuliny uczestniczą w reakcjach immunologicznych organizmu Umożliwiają kondensację DNA Różne, np. ferrytryna, magazynująca żelazo w wątrobie; hemoglobina, transportująca tlen w obrębie organizmu Tabela 7. Wybrane grupy białek, ich właściwości, występowanie oraz znaczenie Źródło: Opracowanie własne na podstawie M. Guzik i in., Biologia na czasie 1 – zakres rozszerzony, Nowa Era, Warszawa 2015r., s. 35-37. 7) Określa właściwości fizyczne białek, w tym zjawiska: koagulacji i denaturacji Białka globularne – Białka, które rozpuszczają się w wodzie oraz wodnych roztworach soli45. Białka fibrylarne – W odróżnieniu od białek globularnych, nie rozpuszczają się ani w wodzie, ani w wodnych roztworach soli46. Woda w połączeniu z białkiem tworzy charakterystyczny koloid, zwany zolem, który to w obecności soli metali lekkich zamienia się w żel. Proces ten nazywany jest koagulacją białka. Koagulacja nie wpływa w żaden sposób na strukturę przestrzenną białek, jest więc procesem odwracalnym. Po dodaniu do żelu wody zachodzi proces peptyzacji, w wyniku której żel z powrotem staje się zolem47. Ilustracja 33: Czynniki powodujące koagulację białka Źródło: Opracowanie własne na podstawie M. Guzik i in., Biologia na czasie 1 – zakres rozszerzony, Nowa Era, Warszawa 2015r., s. 37. Zjawisko wpływające na strukturę przestrzenną białek i powodujące naruszenie wiązań, które tę strukturę utrzymywały, nazywamy natomiast denaturacją. Dochodzi do niej pod wpływem działania temperatury powyżej 40oC, promieniowania ultrafioletowego (UV), soli metali ciężkich, kationów metali ciężkich, stężonych kwasów i zasad, fenolu, a także chloroformu. Denaturacja jest procesem nieodwracalnym48. Ilustracja 34: Czynniki powodujące denaturację białka Źródło: Opracowanie własne na podstawie M. Guzik i in., Biologia na czasie 1 – zakres rozszerzony, Nowa Era, Warszawa 2015r., s. 37. 1 Marta Stęplewska, Robert Mitoraj, Elżbieta Zarych (red.), Encyklopedia szkolna. Biologia, Wydawnictwo Zielona Sowa Sp. z o.o., Kraków 2008r., s. 91. 2 M. Guzik i in., Biologia na czasie 1 – zakres rozszerzony, op. cit., s. 27. 3 Tamże. 4 Tamże, s. 29. 5 Tamże. 6Tamże. 7 Tamże, s. 27. 8 Anna Tekień (red.), Biologia 2. Zakres rozszerzony, op. cit., s. 23. 9 M. Guzik i in., Biologia na czasie 1 – zakres rozszerzony, op. cit., s. 27. 10 Tamże. 11 Tamże, s. 28. 12 Anna Tekień (red.), Biologia 2. Zakres rozszerzony, op. cit., s. 23. 13 Tamże, s. 24. 14 M. Guzik i in., Biologia na czasie 1 – zakres rozszerzony, op. cit., s. 28. 15 Marta Stęplewska, Robert Mitoraj, Elżbieta Zarych (red.), Encyklopedia Szkolna. Biologia, op. cit., s. 91. 16 B. Bukała, Biologia. Komórka – skład chemiczny i struktura, op.cit., s. 33-34. 17 Anna Tekień (red.), Biologia 2. Zakres rozszerzony, op. cit., s. 24. 18 M. Guzik i in., Biologia na czasie 1 – zakres rozszerzony, op. cit., s. 32. 19 B. Bukała, Biologia. Komórka – skład chemiczny i struktura, op.cit., s 218. 20 Anna Tekień (red.), Biologia 2. Zakres rozszerzony, op. cit., s. 26. 21 M. Guzik i in., Biologia na czasie 1 – zakres rozszerzony, op. cit., s. 32-33. 22 Tamże, s. 32. 23 Tamże. 24 B. Bukała, Biologia. Komórka – skład chemiczny i struktura, op.cit., s 68. 25 M. Guzik i in., Biologia na czasie 1 – zakres rozszerzony, op. cit., s. 33. 26 Krzysztof Spalik (red.), Biologia. Podręcznik dla liceum ogólnokształcącego część 1 tom 1, op.cit., s. 48. 27 M. Guzik i in., Biologia na czasie 1 – zakres rozszerzony, op. cit., s. 33. 28 Anna Tekień (red.), Biologia 2. Zakres rozszerzony, op. cit., s.. 27. 29 M. Guzik i in., Biologia na czasie 1 – zakres rozszerzony, op. cit., s. 32. 30 Eldra P. Solomon, Diana W, Martin, Linda R. Berg, Biologia, MULTICO Oficyna Wydawnicza, Warszawa 2007r., s. 55-56. 31 Krzysztof Spalik (red.), Biologia. Podręcznik dla liceum ogólnokształcącego część 1 tom 1, op.cit., s. 38. 32 Anna Tekień (red.), Biologia 2. Zakres rozszerzony, op. cit., s. 20. 33 M. Guzik i in., Biologia na czasie 1 – zakres rozszerzony, op. cit., s. 36. 34 Tamże. 35 Tamże. 36 B. Bukała, Biologia. Komórka – skład chemiczny i struktura, op.cit., s. 50. 37 Tamże. 38 M. Guzik i in., Biologia na czasie 1 – zakres rozszerzony, op. cit., s. 38. 39 Tamże. 40 Helisa alfa, https://pl.wikipedia.org/wiki/Helisa_alfa autorzy: http://tools.wmflabs.org/xtools-articleinfo/index.php?project=pl.wikipedia.org article=Helisa+alfa uselang=pl 41 Harmonijka beta, https://pl.wikipedia.org/wiki/Harmonijka_beta autorzy: http://tools.wmflabs.org/xtools-articleinfo/index.php? project=pl.wikipedia.org article=Harmonijka+beta uselang=pl 42 M. Guzik i in., Biologia na czasie 1 – zakres rozszerzony, op. cit., s. 38. 43 Tamże. 44 Tamże. 45 B. Bukała, Biologia. Komórka – skład chemiczny i struktura, op.cit., s. 50. 46 Tamże. 47 M. Guzik i in., Biologia na czasie 1 – zakres rozszerzony, op. cit., s. 37. 48 Tamże.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Notatki maturalne z biologii
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: