Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00349 007244 15916347 na godz. na dobę w sumie
Notre-Dame. Collage literacki wg idei Marcela Duchampa - ebook/pdf
Notre-Dame. Collage literacki wg idei Marcela Duchampa - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 221
Wydawca: My Book Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7564-131-8 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> sztuka >> architektura
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Dzieła architektury należą do trwałych świadectw historii. Po upływie setek czy tysięcy lat dostarczają wiarygodnej informacji na temat sił twórczych, które je ukształtowały. Niemiecki uczony, Erwin Panofsky (zm. 1968), rozwinął w Stanach Zjednoczonych szeroką działalność, tworząc całą szkołę opartą na tzw. metodzie ikonologicznej, tj. na wiązaniu dzieła sztuki z myślą filozoficzną i naukową swego czasu. Posługując się tą metodą, autor próbuje dotrzeć do źródeł naszej wspólnej kultury europejskiej, z której wyrosła i dojrzała cywilizacja Starego Kontynentu.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

WSTĘP Odczytuje sztukę najlepiej ten, który najwięcej o niej wie, któ- ry zna najwięcej znaków. Ale nie wyłącznie. Czasem świadomość artysty lub podświadomość widza trafia na nowe znaczenie. Stąd wzrost znaczenia podświadomości w tworzeniu artystycznym, w od- czytywaniu dzieła sztuki, w badaniach nad sztuką. W tych ostat- nich należy jednak ziarno oddzielić od licznych plew, po prostu od blagi. Dzieje estetyki, tak jak odczytuje je historyk sztuki (porów- nując twierdzenia estetyczne z dziełami sztuki, odpowiadającymi im w czasie), to często dzieje pomyłek. Widać, że sztuka kroczy własnymi drogami, a sąd estetyczny lub historyczny swoimi. I nie to jest zasmucające. Rozczarowanie spotyka nas z chwilą, gdy spo- strzeżemy, że mylne twierdzenia filozofów wygłaszane były z do- gmatyczną pewnością wystąpienia. Niemiecki uczony, Erwin Panofsky (zm. 1968), rozwinął w Sta- nach Zjednoczonych szeroką działalność, tworząc całą szkołę opar- tą na tzw. metodzie ikonologicznej, tj. na wiązaniu dzieła sztuki z myślą filozoficzną i naukową swego czasu. W mojej pracy posłużę się tą metodą, jak również podejmę trop Strzygowskiego, aby dotrzeć do źródeł naszej wspólnej kul- tury europejskiej, z której wyrosła i dojrzała cywilizacja Starego Kontynentu. Do europejskiej historii sztuki wiele niepokoju, a na- wet sensacji, wniósł z początkiem XX w. Józef Strzygowski (uczo- ny wiedeński, pochodzący z Bielska i mówiący nieco po polsku), który wystąpił z tezą, że sztuka antyczna, w szczególności sta- rochrześcijańska, genezą swoją tkwi w sztuce Bliskiego Wschodu. 5 W dziele Orient oder Rom? (Wschód czy Rzym?) Strzygowski od- sądził Rzym starożytny i jego spadkobierców chrześcijańskich od pierwszeństwa i zasług na polu sztuki. Dzieło to, jak wszystko, co Strzygowski pisał, pełne było interesujących, ale nieugruntowa- nych hipotez. Wywołało dyskusje, ale nie wytrzymało próby czasu. Sam Strzygowski pod koniec życia poddał się trującym oparom nie- mieckiego nacjonalizmu. Obecny kryzys pojęć estetycznych, przede wszystkim samej definicji sztuki, kryzys pojęć moralnych i społecz- nych związanych z tą dziedziną, spowodowany jest, między innymi, irracjonalizmem, szerzonym od pokoleń przez niemieckich history- ków sztuki1. Dzieła sztuki zawsze stanowią część struktury kultu- rowej, wyrażając jej wierzenia religijne, kodeksy moralne, upodo- bania estetyczne. Kiedy nie są wyraźnie dydaktyczne, kiedy nie wyjaśniają i nie ilustrują politycznych i religijnych przesłań, mogą być jeszcze bardziej zdradliwe. Trwała obecność w sztuce europej- skiej starożytnego greckiego ideału fizycznej doskonałości sprzyja powstawaniu przesądów rasowych. Te i inne przesłanki zdominowa- nego przez mężczyzn społeczeństwa do dziś mają wpływ na tema- tykę rodzajową w sztuce Zachodu. Niektórzy artyści odegrali zna- czącą i pozytywną rolę w przekształcaniu kultury przez pogłębianie lub podkopywanie panujących idei. W każdej ludzkiej społeczności sztuka stanowi część złożonej struktury wierzeń i obrzędów, kodek- sów moralnych i społecznych, magii lub nauki, mitu lub historii. Stoi pomiędzy wiedzą naukową a myśleniem magicznym lub mito- logicznym, między postrzeganiem a wiarą, a także między ludzkimi możliwościami a aspiracjami. Jako środek komunikowania podobna jest do języka, a jej dążeniem jest wyrażenie twierdzeń o charak- terze dydaktycznym lub moralnie pouczającym. W obrębie grupy społecznej, czy jest to niewielka wioska, czy też rozległe imperium, motywy, tematy i przedmioty zaczerpnięte są ze wspólnego źródła. Sztuka nieustannie odradza się, tak jak żywe organizmy struktur społecznych i kulturowych ulegają nieustannie przekształceniom. Techniki malarskie, rzeźbiarskie, umiejętności potrzebne, by coś przedstawić, stosowano rzadko tylko po to, by popisać się własną 1Estreicher K., Historia sztuki w zarysie, Warszawa 1986, s. 31–32. 6 zręcznością. Większość dzieł stworzono w jakimś celu, czy to reli- gijnym, społecznym, politycznym czy też, wyjątkowo, w celu wy- rażenia wewnętrznej wizji artysty. Niewiele przedmiotów wykonał człowiek bez zwracania uwagi na cechy, które przemawiają zarówno do umysłu, jak i zmysłów 2. Dzieła architektury należą do trwałych świadectw historii. Po upływie setek czy tysięcy lat dostarczają wiarygodnej informacji na temat sił twórczych, które je ukształtowały. Dziełami tymi zajmują się badania historyczne. Na dużą skalę zaczęły się one w XIX w., wraz z pierwszymi wielkimi pracami w obiektach historycznych, nasilaniem się nacjonalizmu i – paradoksalnie – powstawaniem no- wych technik budowlanych, których wytwory przyoblekano najczę- ściej w historyzujący kostium. Architektura jest czystą sztuką inwencji, jej formy bowiem nie mają żadnych gotowych prototypów w przyrodzie – są swobodnymi wytworami ludzkiej fantazji i rozsądku. Pierwotna funkcja archi- tektury ma charakter prawie biologiczny: ochrony przed warun- kami atmosferycznymi i innymi siłami przyrody, środka, którym dysponuje człowiek w walce o przetrwanie. Wraz z pojawieniem się w społecznościach ludzkich podziału pracy, budowlom – zacho- wującym funkcję pierwotną – przypadają coraz liczniejsze funkcje wtórne. Różnicujące się społeczeństwo stawia architekturze wielo- rakie zadania, wykraczające poza ochronę przed uciążliwościami związanymi z klimatem – poczynając od potrzeb prywatnych i pu- blicznych społeczeństwa, po jego reprezentację i symbol. W pro- gramie budowlanym definiuje się cel i zakres zadania, o ile nie są one ustalone przez zwyczaje i doświadczenie3. Kształt projektu jest wypadkową dwóch równoległych proce- sów – wyobrażenia i konstrukcji. Wyobrażenie pozwala przemienić program w zmysłowo postrzegalne kształty. Ich duchowa antycypa- cja jest związana z konstrukcją – doborem sposobu budowania do określonego celu [. . . ]. Wzajemne przenikanie wytworów wyobraźni oraz zasad konstrukcji w projektowaniu to właściwy proces twór- 2Honour H., Fleming J., Historia sztuki świata, Warszawa 2002, s. 12–27. 3Muller W., Vogel G., Atlas Architektury, t. I, Warszawa 2003, s. 11. 7 czy architektury. Z niego bierze początek dzieło architektoniczne jako organizm. Ostatnią fazą procesu jest budowanie – realizacja projektu. Wymaga ona pogodzenia wielu specjalistycznych prac w ich roz- maitych fazach, dostosowania ich nawzajem do siebie i połączenia w spójną całość. [. . . ] W wielu epokach architektura wspomagała również rozwój innych dziedzin, takich jak np. sztuki plastyczne. Wielkie dzieła architektury łączą dokonania techniczne i artystycz- ne4. Planowanie i budowa to fazy procesu wiodącego do powstania dzieła architektury. Planowanie poprzedza budowę i jest trzonem projektu porządku, w którym: – wymogi programu budowlanego zostają połączone we wspól- ny kontekst organizacyjny i przestrzenny, – związek przestrzenny utrwalony dzięki konstrukcji odpowied- niej do celu, – obiekt architektoniczny jako rezultat programu budowlane- go i wybranej konstrukcji zostaje umieszczony w kontekście innych porządków, systemów rządzących społecznością ludzką i jej otocze- niem. Podstawą wykonania projektu są rysunki w odpowiedniej skali, z najważniejszym – rzutem, który w sposób filozoficzny Otto Ernst Schweizer w 1935 r. określił tak: Idea architektoniczna utrwala się w rzucie, któremu należy przy- pisać szczególne znaczenie. Z rzutu rozwija się przestrzeń kształto- wana według jakościowych, a więc nie maksymalnych miar. Miary te nie są niezależne: są rezultatem rozmaitych badań tego, co ist- nieje, zweryfikowanym i odniesionym do możliwości postrzegania przestrzeni przez człowieka 5. 4Ibidem, s. 15. 5Ibidem, s. 17. 8 ROZDZIAŁ 1 Rama czy obramienie? 1.1 Pojęcie – rama Rama 1. – prostokątne, owalne lub okrągłe o b r a m o w a n i e z listew, prętów itp., służące jako oprawa, umocowanie czegoś. Drewniana, metalowa rama. Rama z drewna, metalu. Pozłaca- na, srebrna, rzeźbiona rama. Rama obrazu, do obrazu. Oprawiać obraz, lustro w ramy. budownictwo – rama okienna – szkielet konstrukcyjny okna, w który wprawione są szyby. przenośnia – pola ujęte w ramy lasu. 2. – przyrząd z listew, prętów połączonych ze sobą, najczęściej w kształcie prostokąta, używany do napinania, przymocowywania czegoś; także część urządzenia mechanicznego o podobnym kształ- cie i zastosowaniu. Ramy warsztatu tkackiego. Rozpiąć firanki na ramie. 3. tylko w liczbie mnogiej – ograniczony zakres, zasięg czegoś ustalonego, przyjętego; granice. Ciasne ramy konwenansu. Zagadnienie przerasta, przekracza ramy artykułu. Trzyaktową sztukę wtłoczono w ramy jednoaktów- 9 ki. Sztuki grane w ramach festiwalu. Program przerobiono w ra- mach godzin lekcyjnych. 4. technika – główna część podwozia w postaci mocnej, lekkiej konstrukcji z rur metalowych, prętów itp., na której opierają się poszczególne części pojazdu mechanicznego. Rama motocyklowa, roweru, rama samochodu, siewnika. Wieźć kogoś na ramie roweru6. Obramienie – dekoracyjne ujęcie otworu (zwłaszcza okienne- go), wnęki, płyciny, panneau, tablicy, epitafium, nagrobka itp. Ob- ramienie może być wykonane w tym samym materiale co element dekorowany, lub odmiennym, składa się zazwyczaj z gładkiej lub profilowanej listwy, czasem z uszakami akcentującymi zwykle górne naroża, z pilastrów, kolumienek lub herm podtrzymujących zwień- czenie w postaci gzymsu, frontoników itp.; charakterystyczne dla architektury nowożytnej. Ozdobne obramienie otworu drzwiowego nazywa się → portalem, obramienie tkanin, iluminacji, reliefów, rycin → bordiurą. Panneau 1. – element architektonicznego rozczłonkowania i ozdoba ściany albo boazerii, w drewnianym, stiukowym, rzadziej kamiennym obramieniu, w postaci kwadratowej lub prostokątnej płyciny wypełnionej malowidłem lub reliefem. 2. – sam relief lub malowidło (często wykonane na płótnie albo drewnie) ujęte w takie obramienie. Charakterystyczny element dekoracji wnętrz w okresie baroku i rokoka. Panneau naddrzwiowe nosi nazwę → supraporty. (franc., od łac. pannus – płachta). Bordiura 1. – ozdobny pas o b r a m i a j ą c y tkaninę, sta- nowiącą zamkniętą całość dekoracyjną (arrasy, gobeliny, kobierce, kilimy, makaty). 2. – niekiedy obrzeżenie stosowane w podobnie rozwiązanych 6[w:] Słownik języka polskiego, t. III, red. Szymczak M., Warszawa 1981, s. 17. 10 kompozycjach malarskich (np. iluminacjach), rzeźbiarskich i gra- ficznych. 3. – w ogrodach wzorzyste obramienie w formie wąskiego pasma kwiatowego, stosowane jako obrzeżenie kwater, gazonów, kobierców kwiatowych lub klombów. (franc. bordure)7. 1.2 Historia obramienia Ramom do obrazów w historii sztuki poświęcono dotąd niezwy- kle mało miejsca. Dzieła specjalistyczne z dziedziny sztuki zdobni- czej wspominają o ramach tylko na marginesie meblarstwa, zaś mo- nografiści malarstwa temat ten zazwyczaj pomijają w ogóle, nawet do ilustracji swych prac używając reprodukcji obrazów bez opra- wy8. Rama, od momentu kiedy człowiek wyprowadził się z jaski- ni, nierozerwalnie związana będzie z jego działalnością artystyczną przy zobrazowaniu – bądź to w formie malarskiej, bądź w formie płaskorzeźby, tkaniny, mozaiki, witraża czy wyrobów jubilerskich – ważnych tematów leżących u podstaw jego egzystencji. Malarstwo jest dziedziną sztuki niemal tak dawną jak sama ludzkość, problem więc historycznych początków oprawy obrazu należy odnieść do czasów najdawniejszych. Na podstawie zacho- wanych zabytków, monumentalnych malowideł naskalnych, rytów w kamieniu, rogu lub kości przypuścić można, że pierwotny artysta nie odczuwał potrzeby ujmowania tworzonych przez siebie obra- zów w jakiekolwiek obmyślane ramy. Ograniczenie powstałej kom- pozycji stanowił co najwyżej naturalny zarys zdobionego przed- miotu, rysa pęknięcia lub pręga odmiennej barwy skały na ścianie w jaskini9. Autorzy Historii ramy do obrazu posłużyli się bada- niami współcześnie żyjących kultur prymitywnych, aby przez ana- logię do czasów prehistorycznych odtworzyć przenoszenie się war- 7[w:] Słownik terminologiczny sztuk pięknych, red. Kubalska-Sulkiewicz K., Warszawa 2004, s. 49, 281. 8Mielniczuk T., Grzegorzewski B., Historia ramy do obrazu, Warszawa 1998, s. 5. 9Ibidem, s. 7. 11 stwy kulturowej na wyroby rzemiosła artystycznego. Jak wykazały ich badania, malarsko zakomponowane obramienia obrazów tarcz rytualno-bojowych archaicznych wojowników są świadectwem za- istnienia pierwszych ram. Różnorodne rzeźbienia, malowidła i kompozycje tworzone z roz- maitych materiałów, które dotyczą określenia prymitywny, niewiele mają wspólnego z potocznym rozumieniem prymitywny i różnią się zasadniczo od koncepcji zachodnich, szczególnie od naturalizmu. Rozwinęły się – podobnie jak prawie wszystkie ważniejsze formy artystyczne wszystkich epok i miejsc – w ścisłym związku z miejsco- wymi wierzeniami i magią. Są wyrazem wspólnych, niekończących się ludzkich usiłowań ułożenia w harmonii z siłami natury i zja- wiskami nadprzyrodzonymi oraz próbą ich kontrolowania. Bardzo rzadko były tylko elementami dekoracyjnymi. Były jednak wytwo- rami niezwykle odmiennych grup społecznych, łączących sztukę ze złożonym systemem prawa, obyczajów, zasad moralnych, wiedzy i wierzeń. I w przeciwieństwie do sztuki, mającej na celu obrazo- wanie wielkich religii światowych, dążących do nawracania ludzi, sztuka prymitywna skłania się do przemyślanego ukrywania tajem- nic. Dokładne znaczenie obiektów kultu, masek rytualnych, rzeź- bień na podporach domostw lub malowideł na tarczach, było ogra- niczone do pierwocin kultury danej wspólnoty, czasami zaledwie do kultury jej podgrupy10. Zdobienia na ciele żywego człowieka są bli- sko związane z dekoracjami na tarczach stanowiących jego osłonę. Są być może najbardziej wyrazistym przykładem nadawania po- przez sztukę dodatkowego znaczenia lub obdarzania siłą magiczną przedmiotów użytkowych. Teresa Mielniczuk i Bohdan Grzegorzewski w swojej pracy Hi- storia ramy do obrazu przedstawiają obramienie wizerunku demo- na z kręgu kultury Papua, będącą w zbiorach Museum of Primitive Art w New York na potwierdzenie przypuszczenia, iż dekoracyjne obramienie w formie geometrycznie ornamentowanego pasma pod- kreśla jedynie kształt tarczy. Czy ornament zawsze pełni rolę czy- sto dekoracyjną? Bywają ornamenty w większym stopniu s y m - 10Honour H., Fleming J., op. cit., s. 741. 12 b o l i c z n e, z n a c z ą c e niż przeznaczone do z d o b i e n i a, do upiększania przedmiotów nimi pokrytych. Znaki umowne, symbole, zjawiają się tu często w postaci najmniej oczekiwanej: oto na przy- kład u pewnych ludów pasterskich, oddających boską cześć Słoń- cu, wszelkie formy koliste w ozdobach stanowiły aluzję do bóstwa. A cóż powiedzieć o geometrycznych, rytmicznie powtarzających się znakach, które znaleźć można na broni, na tarczach wojowników, w tatuażu? Jakże niewiele chodziło tu pierwotnie o piękny, przy- noszący radości estetyczne wzór, jak bardzo natomiast o to, by przy pomocy magicznych znaków zapewnić sobie pomoc bogów, by wreszcie – pełną grozy dekoracją tarczy – przerazić przeciw- nika. Oczywiście – w tym ostatnim przypadku musiał już wejść w grę kolor, działanie ornamentu linearnego byłoby bowiem zbyt subtelne, delikatne11. Wywnioskować można z powyższego, że pod pojęciem ramy po- winniśmy postrzegać szersze rozumienie tego słowa, a nie li tylko dokładnie spasowanych ze sobą narożnikowo listew drewnianych. Uwidacznia się w tym miejscu istotne spostrzeżenie, a mianowicie, gdy zobrazowanie przedstawiać będzie postaci obdarzone moca- mi nadprzyrodzonymi, pochodzącymi nie z tego świata, żeby po- zostały w miejscu, gdzie zostały przedstawione, koniecznie musi być obwiedzione obramieniem o skutecznym działaniu. Plecionka – wydaje się takim skutecznym zabezpieczeniem – oznacza życi e, czasem walkę. Również dekoracje roślinne w obramieniach średnio- wiecznych romańskich i gotyckich ołtarzy były niekiedy symbolem życia lub natury. Zresztą – bardzo często ornament i motywy wy- raźnie już przedstawiające przenikają się nawzajem: wśród linear- nych, wężowych splotów pojawiają się ptaki, zwierzęta fantastycz- ne, groteskowe postacie. Trudno postawić granicę między funkcją dekoracyjną ornamentu a jego funkcją symboliczną czy też ekspre- syjną, trudno wyznaczyć moment, w którym wzór linearny, kreska, przestaje tylko zdobić, a zaczyna coś znaczyć, coś przekazywać12. I tu nasuwa się następna refleksja – zobrazowania niezwiązane z sa- 11Osęka A., Spojrzenie na sztukę, Warszawa 1988, s. 46. 12Ibidem, s. 48. 13 crum tracą logiczną spójność z obramieniem i zostają zepchnięte na margines. Rama obrazu, chociaż w praktyce pozbawiona moż- liwości samodzielnego oddziaływania na widza, bywa wytworem artystycznym wysokiej nieraz miary. Stopień zależności pomiędzy obrazem a jego oprawą w różnych epokach kształtował się rozma- icie. Przeważnie jednak oba te elementy nawzajem się uzupełniały. Forma plastyczna oprawy dopełnia i podsumowuje niejako cechy stylowe obrazu, jego koloryt i nastrój, a niejednokrotnie wzbogaca również treść dzieła. Rama stanowi element plastycznego zamknię- cia malarskiej kompozycji. Nie potrafimy niestety uchwycić historycznego momentu poja- wienia się ramy w takiej formie, jak to rozumiemy współcześnie. Najstarsze, wyodrębnione z malowidła plastyczne obramienie sta- nowiły najpewniej połączone ze sobą końcami połówki patyków. Ten typ prostej ramy spotykamy do dziś, tyle że jest ona wyko- nana z półokrągło obrobionych listew. Współśrodkowe zwielokrot- nienie tego układu pozwoliło na skonstruowanie ramy o wyraźnie zaznaczonym, rozwiniętym profilu13. Ta hipoteza o konstrukcji pierwotnej ramy nie przemawia do mnie. Co miałoby być zobrazowane na tym przedstawieniu, by za- służyć sobie na tak marną oprawę i czy cały wysiłek wart byłby takiego przedsięwzięcia? Może to wyobrażenie wynika ze stereoty- powego pojęcia prymitywny = elementarny. Termin sztuka prymitywna został wymyślony na początku XX w. w celu określenia obiektów nie uważanych dawniej w krajach Zachodu za dzieła sztuki, pochodzących z obszarów spoza kręgu kultury europejskiej, to znaczy z Bliskiego Wschodu, Indii, Chin i Japonii. W pionierskiej pracy zatytułowanej Primitive Culture (1871) Edward Taylor, pierwszy profesor antropologii w Oxfor- dzie, wspominał o nich tylko wówczas, gdy służyły wyjaśnieniu problemu określenia relacji umysłowych pomiędzy dzikimi a cywili- zowanymi ludźmi. Muzea etnograficzne zorganizowane w XIX w. – w Kopenhadze (1841), Berlinie (1856), Lejdzie (1864), Cambridge (1866), Dreźnie (1875), Paryżu (1878) – wszystkie przyjęły te same 13Mielniczuk T., Grzegorzewski B., op. cit., s. 8. 14
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Notre-Dame. Collage literacki wg idei Marcela Duchampa
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: