Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00093 009893 9535162 na godz. na dobę w sumie
Nowa droga do zniewolenia? O życiu w społeczeństwie konsumpcyjnym - ebook/pdf
Nowa droga do zniewolenia? O życiu w społeczeństwie konsumpcyjnym - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 195
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-233-8344-4 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> socjologia
Porównaj ceny (książka, ebook (-8%), audiobook).

Książka pokazuje różne oblicza społeczeństwa konsumpcyjnego i jego kultury, istniejące w nim możliwości wyboru i działania oraz ograniczenia i formy uprzedmiotowienia. Przedstawiony opis i interpretacja rzeczywistości w żadnym wypadku nie są jeremiadą. Przeciwnie, powstał obraz współczesnej kultury społeczeństwa konsumpcyjnego i jej nosicieli, namalowany w jasnych barwach lub, ostrożniej, z przewagą jasnych barw.

Z Wprowadzenia


O konsumpcjonizmie, kulturze konsumpcyjnej oraz społeczeństwie konsumpcyjnym pisze się dużo. Czy można napisać jeszcze coś nowego i interesującego na te tematy? Lektura tomu Nowa droga do zniewolenia? O życiu w społeczeństwie konsumpcyjnym przekonuje, że można, i to co najmniej z dwu powodów. Kultura konsumpcyjna jest zjawiskiem dynamicznym, zmiennym i jego odmieniające się oblicze ukazują autorzy kolejnych rozdziałów książki. Stanowi ona interesującą lekturę także dlatego, że w odróżnieniu od wielu innych, również tych najbardziej znanych prac, autorzy nie poprzestają na charakterystyce kultury konsumpcyjnej, lecz próbują również opisać sposób, w jaki kształtuje ona współczesne społeczeństwo.
Dr hab. Andrzej Piotr Szpociński, prof. ISP PAN i Collegium Civitas


Posługując się w opisie konsumpcjonizmu metaforą klatki, można powiedzieć, że zaprasza do niej obietnica i iluzja bytowania lekkiego i przyjemnego, życia zabawą i rozrywką, bez odpowiedzialności, bez lojalności, bez zobowiązań. Zniewalająca moc konsumpcjonizmu tkwi więc także w uwodzeniu.

Krystyna Romaniszyn


[…] hiperkonsumpcjonistyczny charakter ponowoczesności leży w braku możliwości innego niż zapośredniczone przez konsumpcję i towary funkcjonowania – a już na pewno udanych interakcji i występów w przestrzeni publicznej i kulturze.

Gabriela Żuchowska


[…] neomakdonaldyzacja ma charakter nie tylko opresyjny, ale tkwi w niej także pewien potencjał emancypujący. W wielu przypadkach stwarza szansę większej manipulacji, jednakże coraz częściej warunkiem (trzeba podkreślić – racjonalnie wykalkulowanym) zysku producenta czy sprzedawcy jest realizacja suwerennej woli, czasem wręcz urzeczywistnienie (także nieracjonalnych) kaprysów i fantazji klienta.

Łukasz Iwasiński


Fundamentalną charakterystyką współczesnego świata jest jego różnorodność, w której są zawarte także rozmaite wzory przygotowywania i spożywania posiłków. Mamy więc wybór czy próbę narzucenia kolejnych wzorów konsumpcji?

Marek Szczepański, Anna Śliz i in.


Konsumpcja jawi się […] jako sekwencja praktyk zmierzających do wytwarzania przedmiotów i uruchamiania ich właściwości, które na mocy ludzkich działań stają się twórczymi (i twórczo wykorzystywanymi) narzędziami w konstruowaniu jednostkowych biografii czy komunikowaniu preferencji estetycznych, określając jednocześnie jeden z fundamentów uspołecznienia – materialność.

Paweł Wyborski


Zielony konsumeryzm optuje za zmianą orientacji ku nowemu paradygmatowi: jakości kosztem ilości lub po prostu etyki rezygnacji.
Agata Neale

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

„Fundamentalną charakterystyką współczesnego świa- ta jest jego różnorodność, w której są zawarte tak- że rozmaite wzory przygotowywania i spożywania posiłków. Mamy więc wybór czy próbę narzucenia kolejnych wzorów konsumpcji?” Marek Szczepański, Anna Śliz i in. „Konsumpcja jawi się […] jako sekwencja praktyk zmierzających do wytwarzania przedmiotów i urucha- miania ich właściwości, które na mocy ludzkich dzia- łań stają się twórczymi (i twórczo wykorzystywanymi) narzędziami w konstruowaniu jednostkowych biografii czy komunikowaniu preferencji estetycznych, określa- jąc jednocześnie jeden z fundamentów uspołecznienia – materialność”. Paweł Wyborski „Zielony konsumeryzm optuje za zmianą orientacji ku nowemu paradygmatowi: jakości kosztem ilości lub po prostu etyki rezygnacji”. Agata Neale „[…] Książka pokazuje różne oblicza społeczeństwa konsumpcyjnego i jego kul- tury, istniejące w nim możliwości wyboru i działania oraz ograniczenia i formy uprzedmiotowienia. Przedstawiony opis i interpretacja rzeczywistości w żadnym wypadku nie są jeremiadą. Przeciwnie, powstał obraz współczesnej kultury spo- łeczeństwa konsumpcyjnego i jej nosicieli, namalowany w jasnych barwach lub, ostrożniej, z przewagą jasnych barw”. Z Wprowadzenia „O konsumpcjonizmie, kulturze konsumpcyjnej oraz społeczeństwie konsump- cyjnym pisze się dużo. Czy można napisać jeszcze coś nowego i interesującego na te tematy? Lektura tomu Nowa droga do zniewolenia? O życiu w społeczeństwie konsumpcyjnym przekonuje, że można, i to co najmniej z dwu powodów. Kultura konsumpcyjna jest zjawiskiem dynamicznym, zmiennym i jego odmieniające się oblicze ukazują autorzy kolejnych rozdziałów książki. Stanowi ona interesującą lekturę także dlatego, że w odróżnieniu od wielu innych, również tych najbardziej znanych prac, autorzy nie poprzestają na charakterystyce kultury konsump- cyjnej, lecz próbują również opisać sposób, w jaki kształtuje ona współczesne społeczeństwo”. Dr hab. Andrzej Piotr Szpociński, prof. ISP PAN i Collegium Civitas NOWA DROGA DO ZNIEWOLENIA? O ŻYCIU W SPOŁECZEŃSTWIE KONSUMPCYJNYM Pod redakcją Krystyny Romaniszyn N O W A D R O G A D O Z N I E W O L E N I A ? „Posługując się w opisie konsumpcjonizmu metaforą klatki, można powiedzieć, że zaprasza do niej obietnica i iluzja bytowania lekkiego i przyjemnego, życia zaba- wą i rozrywką, bez odpowiedzialności, bez lojalności, bez zobowiązań. Zniewalająca moc konsumpcjonizmu tkwi więc także w uwodzeniu”. Krystyna Romaniszyn „[…] hiperkonsumpcjonistyczny charakter ponowocze- sności leży w braku możliwości innego niż zapośred- niczone przez konsumpcję i towary funkcjonowania – a już na pewno udanych interakcji i występów w prze- strzeni publicznej i kulturze”. Gabriela Żuchowska „[…] neomakdonaldyzacja ma charakter nie tylko opre- syjny, ale tkwi w niej także pewien potencjał emancy- pujący. W wielu przypadkach stwarza szansę większej manipulacji, jednakże coraz częściej warunkiem (trze- ba podkreślić – racjonalnie wykalkulowanym) zysku producenta czy sprzedawcy jest realizacja suwerennej woli, czasem wręcz urzeczywistnienie (także nieracjo- nalnych) kaprysów i fantazji klienta”. Łukasz Iwasiński www.wuj.pl Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego nowa_droga_Romaniszyn_okladka_wybor_ok_2.indd 1 2011-11-07 16:15:48 NOWA DROGA DO ZNIEWOLENIA? NOWA DROGA DO ZNIEWOLENIA? O ŻYCIU W SPOŁECZEŃSTWIE KONSUMPCYJNYM Pod redakcją Krystyny Romaniszyn Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego Książka dofi nansowana przez Uniwersytet Jagielloński ze środków Instytutu Socjologii REDAKCJA NAUKOWA prof. dr hab. Krystyna Romaniszyn RECENZENT dr hab. Andrzej Piotr Szpociński, prof. ISP PAN i Collegium Civitas PROJEKT OKŁADKI Agnieszka Winciorek © Copyright by Krystyna Romaniszyn Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego Wydanie I, Kraków 2011 All rights reserved Niniejszy utwór ani żaden jego fragment nie może być reprodukowany, przetwarzany i roz- powszechniany w jakikolwiek sposób za pomocą urządzeń elektronicznych, mechanicznych, kopiujących, nagrywających i innych oraz nie może być przechowywany w żadnym systemie informatycznym bez uprzedniej pisemnej zgody Wydawcy ISBN 978-83-233-3214-5, e-ISBN (wersja elektroniczna) 978-83-233-8344-4 www.wuj.pl Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego Redakcja: ul. Michałowskiego 9/2, 31-126 Kraków tel. 12-631-18-80, tel./fax 12-631-18-83 Dystrybucja: tel. 12-631-01-97, tel./fax 12-631-01-98 tel. kom. 0506-006-674, e-mail: sprzedaz@wuj.pl Spis treści Wprowadzenie ............................................................................................................. 7 (Bez)wolność jednostki w społeczeństwie konsumpcyjnym Rozdział 1 Krystyna Romaniszyn O sile konsumpcjonizmu ..................................................... Rozdział 2 Łukasz Iwasiński Oblicza neomakdonaldyzacji – racjonalizacja rynku a wolność konsumenta ......................................................................................... Rozdział 3 Paweł Wyborski Twórcza konsumpcja czy konsumpcyjny kierat? Kameleonowe oblicze współczesnego konsumowania i jego wybrane interpretacje socjologiczne .................................................................................. Migawki z życia początkującego społeczeństwa konsumpcyjnego Rozdział 4 Gabriela Żuchowska Indywidualne strategie konsumpcji w warunkach nadmiaru dóbr: estetyzacja konsumpcji, kicz, ruchy alternatywnej konsumpcji ............................................................................................................. Rozdział 5 Agata Neale (Nie)przyjemności zielonego konsumeryzmu ................................... Rozdział 6 Marek S. Szczepański, Anna Śliz, Izabela Handzlik, Weronika Ślęzak-Tazbir, Joanna Wojtkun Wolni czy zniewoleni przez komensalizm? .......................... Nota o autorach ........................................................................................................... Bibliografi a ................................................................................................................... Indeks ............................................................................................................................ 15 51 71 95 115 143 175 179 191 Wprowadzenie Społeczeństwo konsumpcyjne i konsumpcja są od pewnego czasu przedmio- tem wielu krytycznych analiz1, w których pokazuje się sposoby i formy osacza- nia ludzi przez marketing i przemysł reklamowy oraz uprzedmiotowienia ich za pośrednictwem konsumpcji. Z lektury tej wyłania się dość pesymistyczny obraz społeczeństwa, którego członkowie są poddawani wyrafi nowanej i sku- tecznej manipulacji. W świetle wyprowadzanych wniosków rodzi się pytanie o zakres wolności i niezależności pozostawiony jednostkom w społeczeństwie masowej konsumpcji oraz o grożące im w tym społeczeństwie zniewolenie. Jest to wyjściowe i kluczowe pytanie niniejszej książki. Jej, wyrażony w tytule, zamysł mieści się w ramach wyznaczonych z jednej strony przez problem moż- liwości i form emancypacji jednostki, z drugiej – przez problem jej zniewole- nia w społeczeństwie późnego kapitalizmu, nazywanym konsumpcyjnym dla podkreślenia, że konsumpcja zajmuje w nim centralne miejsce. Odwołując się w tytule do terminu „zniewolenie”, świadomie nawiązuję2 do przewodniej my- śli znanej pracy Friedricha A. von Hayeka (1996). Pisana w latach czterdzie- stych XX wieku Droga do zniewolenia jest, jak autor stwierdza na samym po- czątku, książką polityczną i głosem w dyskusji o problemach przyszłej polityki gospodarczej. Analizowana przez von Hayeka droga do zniewolenia to ustrój polityczny i gospodarczy zarazem, który obiecując „Drogę do Wolności, jest w rzeczywistości najprostszą Drogą do Niewoli” (von Hayek 1996: 33). Czer- piąc inspiracje ze wskazanego dzieła, tezę o zniewoleniu można odnieść do społeczeństwa konsumpcyjnego i jego kultury, formułując pytanie, czy społe- czeństwo to, stwarzając powszechne i w tym sensie niebywałe dotąd możliwo- 1 O randze konsumpcji w tym społeczeństwie świadczą też opisy kondycji człowieka i rze- czywistości społecznej przez pryzmat konsumpcji traktowanej jako zmienna wyjaśniająca. 2 Tytuł i zamysł książki nie jest, w przeciwieństwie do jej zawartości, rezultatem pracy ko- lektywnej. 8 Wprowadzenie ści wyboru i konsumowania dóbr, jednocześnie mocą uruchomionych mecha- nizmów nie prowadzi do uprzedmiotowienia jednostek i ich zniewolenia przez konsumpcję oraz na czym owo zniewolenie ma polegać. Pytanie o zniewole- nie, zadane w perspektywie wyznaczonej przez von Hayeka, wymaga dopeł- nienia – jest nim pytanie o wolność w społeczeństwie konsumpcyjnym. U za- rania tego społeczeństwa, czyli „z początkiem dwudziestego wieku w świecie zachodnim robotnik uzyskał taki stopień materialnego komfortu, bezpieczeń- stwa i niezależności osobistej, który sto lat wcześniej wydawał się nieomal nie- prawdopodobny” (von Hayek 1996: 25). Jak zauważa autor, nie było to dziełem przypadku w cywilizacji, która od czasów renesansu „była przede wszystkim cywilizacją indywidualistyczną”, a cechami owego indywidualizmu3 „są: szacu- nek dla poszczególnego człowieka jako człowieka [...], uznanie jego poglądów i zamiłowań za najważniejsze w sferze osobistej [...] oraz przekonanie, że jest godnym pożądania rozwijanie przez człowieka swych indywidualnych zdol- ności i upodobań” (von Hayek 1996: 22–23). „Wiek dziewiętnasty dodał do indywidualizmu poprzedniego okresu jedynie to, że uświadomił wszystkim klasom społecznym ich wolność, rozwijał nieprzerwanie i systematycznie to, co wzrosło w sposób nieregularny i przypadkowy” (von Hayek 1996: 25). War- to się zastanowić, co społeczeństwo konsumpcyjne czyni z tak pojmowanym indywidualizmem i wolnością dostępną dla szerokich mas, uzyskaną dzięki bezpieczeństwu materialnemu oraz bezpieczeństwu i niezależności osobistej. Tak sformułowany problem ma, w zamyśle, prowokować dyskusję nad sensem i zakresem wolności i jej ograniczeniami w społeczeństwie konsumpcyjnym. Jako pierwsi wzięli w niej udział autorzy kolejnych rozdziałów, mający, zgodnie z założeniem podjętej współpracy naukowej, swobodę wyboru analizowanego problemu i rodzaju stawianych tez. Przyjmując wskazaną opozycję: emancy- pacja versus zniewolenie za punkt odniesienia, w kolejnych rozdziałach sta- ramy się wskazać praktyczny sens owego modelowego binarnego zestawienia, w odwołaniu do socjologicznych teorii i wybranych zjawisk. Zadajemy sobie pytanie o możliwości, jakie daje kultura konsumpcyjna, czyli o ową modelo- wą emancypację, oraz o zagrożenia instrumentalizacją i uprzedmiotowieniem jednostki w społeczeństwie konsumpcyjnym, a więc o jej zniewolenie. Z róż- nych punktów widzenia i przez pryzmat różnych problemów poddajemy ana- lizie paradoks, o którym w innym miejscu pisałam, wskazując, że konsumpcjo- nizm traktowany jako wyróżnik społeczeństw konsumpcyjnych „i ich kultury stał się przedmiotem zawziętej krytyki, gdy należałoby raczej oczekiwać, że 3 Powstałego z elementów wniesionych przez chrześcijaństwo i fi lozofi ę antyku, w pełni rozwiniętego w okresie odrodzenia i odtąd wzrastającego, rozprzestrzeniającego się i tworzące- go „to, co znamy jako cywilizację Zachodu” (von Hayek 1996: 22). Wprowadzenie 9 dostatek dóbr konsumpcyjnych służących zaspokojeniu wszelakiego rodzaju potrzeb winien być traktowany jako dobro” (Romaniszyn 2007: 95–96). Rezultatem analiz przedstawionych w niniejszym tomie jest kilkuwymia- rowy obraz sytuacji jednostki w społeczeństwie konsumpcyjnym, pokazujący z jednej strony zakres jej wolności uzyskanej dzięki możliwościom konsump- cyjnym, a z drugiej – zagrożenia reifi kacją i instrumentalizacją, czyli zniewole- niem za pośrednictwem konsumpcji. W efekcie książka pokazuje różne oblicza społeczeństwa konsumpcyjnego i jego kultury, istniejące w nim możliwości wyboru i działania oraz ograniczenia i formy uprzedmiotowienia. Przedsta- wiony opis i interpretacja rzeczywistości w żadnym wypadku nie są jeremiadą. Przeciwnie, powstał obraz współczesnej kultury społeczeństwa konsumpcyj- nego i jej nosicieli, namalowany w jasnych barwach lub, ostrożniej, z przewagą jasnych barw. Przystępując do prezentacji układu książki i zawartości jej kolejnych roz- działów, należy wpierw zwrócić uwagę na wprowadzony podział na dwie czę- ści różniące się stopniem ogólności analiz. I tak, część pierwszą, zatytułowaną (Bez)wolność jednostki w społeczeństwie konsumpcyjnym, stanowią rozdziały, w których kwestia zakresu wolności i jej zagrożeń w społeczeństwie konsump- cyjnym jest przedmiotem uogólniającej analizy, inspirowanej przez wybrane teorie socjologiczne traktujące o tym społeczeństwie. Część drugą, Migawki z życia początkującego społeczeństwa konsumpcyjnego, tworzą natomiast roz- działy podejmujące ten sam przewodni wątek książki, omawiany teraz na podstawie wybranego problemu zilustrowanego na przykładzie naszego spo- łeczeństwa. W rozdziale O sile konsumpcjonizmu, pomyślanym jako wprowadzenie do całej książki, staram się nakreślić ogólny obraz społeczeństwa konsumpcyjne- go, drogę wiodącą do niego, cechy jego kultury, a następnie nazwać i scharak- teryzować czynniki decydujące o zniewalającej mocy tejże kultury. Dopełnie- niem podjętej analizy współczesnej kultury jest kolejny rozdział zatytułowany Oblicza neomakdonaldyzacji – racjonalizacja rynku a wolność konsumenta, w którym Łukasz Iwasiński, odwołując się do znanej koncepcji George’a Rit- zera, precyzyjnie, krok po kroku pokazuje jej aktualność i przydatność do analizy współczesnego społeczeństwa masowej konsumpcji, wskazując na po- siadane w nim przez jednostkę możliwości działania oraz ich ograniczenia. Z przeprowadzonego dowodu wynika, że wszystkie cztery elementy i dyrek- tywy makdonaldyzacji nadal obowiązują i stanowią miarę ludzkiego działania z mocą nie mniejszą, lecz większą dzięki nowym możliwościom technologicz- nym, nowym badaniom i ustaleniom naukowym, a także dzięki skutecznemu kamufl owaniu tychże elementów i dyrektyw. Jak udowadnia autor, zaistniałe warunki mają swój potencjał emancypujący dla jednostki, tej jednak, która 10 Wprowadzenie owej emancypacji pragnie. Rozdział unaocznia nieoczekiwaną wręcz aktual- ność i przydatność klasycznej już teorii do interpretacji współczesnej postaci społeczeństwa konsumpcyjnego. W kolejnym rozdziale, zatytułowanym Twórcza konsumpcja czy konsump- cyjny kierat? Kameleonowe oblicze współczesnego konsumowania i jego wybrane interpretacje socjologiczne, Paweł Wyborski stara się subtelnie odciąć od, jak pisze, „moralizatorskiego teoretyzowania” na temat konsumpcji. Jego tekst jest próbą odejścia od wartościowania w socjologii konsumpcji. Zadanie to ambit- ne i trudne, ponieważ przedmiot rozważań jest nasycony wartościami. Warto się przyjrzeć wynikom zmagań wpisujących się w stary Weberowski problem wartościowania w naukach społecznych, wynikający z faktu, że wszelkie opisy- wane przez nie działanie „i – oczywiście, w zależności od okoliczności – także zaniechanie działania oznacza zajęcie stanowiska na rzecz określonych warto- ści, a tym samym – czego się dzisiaj chętnie nie dostrzega – zawsze przeciwko innym wartościom” (Weber 1985: 48). Lektura rozdziału nasuwa skojarzenia z kategorią zaproponowaną przez Ericha Fromma, jest nią „modus bycia”4. Wprawdzie sam autor kategorii tej nie stosuje, lecz ze znawstwem opisuje to, co nazwałabym radością bycia z rzeczami i co wzmiankowana kategoria „mo- dus bycia” sugeruje. Przedstawioną w rozdziale interpretację możemy de facto traktować jako modus vivendi pomiędzy Frommowskimi kategoriami „mieć” (modus posiadania) i „być” (modus bycia). Dowiadujemy się z niego o tym, jak modus bycia z rzeczami wynika z ludzkiej kreatywności, i poznajemy po- tencjał twórczy tkwiący w praktykach konsumpcyjnych. Część drugą książki rozpoczynają rozdziały zogniskowane wokół kwestii personalizacji wzorów konsumpcji. W pierwszym z nich, zatytułowanym In- dywidualne strategie konsumpcji w warunkach nadmiaru dóbr: estetyzacja kon- sumpcji, kicz, ruchy alternatywnej konsumpcji, Gabriela Żuchowska, nawiązu- jąc do problematyki komunikowania się za pośrednictwem dóbr, przedstawia i poddaje analizie wyróżnione przez siebie trzy typy zindywidualizowanego konsumowania i odpowiadające im typy konsumentów: estetyzujących, este- tyzujących inaczej, których autorka nazywa amatorami kiczu, oraz konsumen- tów ascetycznych, motywowanych przez fi lozofi ę „upraszczania życia” i ochro- ny środowiska. Wyróżnione są typami idealnymi, które mogą być pomocne do wywołania, porządkowania i interpretacji danych empirycznych, czego próbę autorka przedstawia na podstawie swoich badań. Wskazane typy idealne per- sonalizacji wzorów konsumowania dowodzą, że w społeczeństwie konsump- cyjnym istnieją możliwości odmasowienia konsumpcji i są one wykorzystywa- 4 Przedstawiam ją w rozdziale 1. Wprowadzenie 11 ne. Możemy tworzyć swój styl konsumowania i życia dzięki istniejącemu w tej sferze pluralizmowi i dzięki przyzwoleniu na ów pluralizm. Następny rozdział, (Nie)przyjemności zielonego konsumeryzmu autorstwa Agaty Neale, dotyczy jednej z obserwowanych form konsumenckiego akty- wizmu i równocześnie jednego ze sposobów indywidualizacji konsumpcji, którym jest konsumpcja zorientowana proekologicznie. Stanowi ona typ kon- sumpcji ideologicznie motywowanej, a zarazem styl życia. Konsumpcja zorien- towana proekologicznie wynika z poczucia odpowiedzialności za środowisko przyrodnicze, każącego akceptować różnego rodzaju wyrzeczenia i niedogod- ności związane z odrzucaniem produktów, których wytwarzanie i zużywanie prowadzi do degradacji ekosystemu. Typowi etosowego konsumenta proeko- logicznego autorka przeciwstawia typ konsumenta poszukującego zdrowej żywności, któremu nieobojętna jest „kwestia ekologii”. To właśnie konsument motywowany przez wartości witalne pada ofi arą manipulacji dokonywanej przez „zielony marketing”. Ze swej strony „zielony marketing” odzwierciedla właściwą społeczeństwu konsumpcyjnemu tendencję do komercjalizowania wszystkiego, co może przynieść i, jak „zielona konsumpcja”, przynosi zysk. Zamykający książkę rozdział Wolni czy zniewoleni przez komensalizm?, przygotowany przez Marka Szczepańskiego i Annę Śliz wraz z pozostałymi autorami, dotyczy kwestii stosunkowo mało u nas rozpoznanej, jaką jest kul- tura jedzenia i wspólnota stołu. Jego podstawę stanowią badania empirycz- ne przeprowadzone we współczesnej Polsce, wśród restauratorów na Śląsku i w Warszawie, ukazujące wielość wzorów spożywania posiłków poza domem. Wyraża się ona zarówno w powstaniu i upowszechnieniu w naszym kraju no- wych miejsc, w których można się stołować, jak i w pojawieniu się nowych produktów, smaków, dań i nowych sposobów zachowania. Przedstawiony obraz komensalizmu poszerza naszą wiedzę o współczesnej kulturze kulinar- nej w Polsce, pokazując jej różnorodność, która daje możliwość wyboru i jest wyrazem wyborów i kreatywności obu stron: restauratorów i konsumentów. Przeciwwagą dla istniejących możliwości i faktycznej wolności wyboru są wskazane w rozdziale: siła tradycji i ograniczający nas „kaganiec potrzeb”. Niniejsza książka, oprócz znanych teorii i wątków dotyczących konsumpcji, społeczeństwa konsumpcyjnego i jego kultury, prezentuje także teorie i wątki mało i bardzo mało znane oraz przedstawia nowe obszary badawcze, które mogą stanowić inspirację do dalszych studiów i badań empirycznych. Jeśli wy- darzenia toczące się w globalnej gospodarce i w poszczególnych gospodarkach narodowych nadal będą postępować w obecnym kierunku przedłużającej się recesji i niepewności oraz ubytku dobrych, czyli stałych miejsc pracy, dających masom stabilne zabezpieczenie materialne, to za jakiś czas może się okazać, że – bez takiej intencji, lecz świadomi takiego prawdopodobieństwa – przy- 12 Wprowadzenie gotowaliśmy książkę opisującą pewien domykający się już rozdział w dziejach społeczeństw nazywanych obecnie konsumpcyjnymi, czyli de facto książkę z zakresu socjologii historycznej. Stanie się tak niezawodnie, gdy z racji postę- pującej deregulacji rynku pracy, upadku systemu opieki społecznej, wielkości zadłużenia krajów, w tym naszego, nastąpi drastyczne i długotrwałe zubożenie społeczeństw dziś uważanych za zamożne lub średniozamożne. Wówczas spo- łeczeństwo konsumpcyjne z jego problemami przejdzie do przeszłości, a kon- sumpcja stanie się ponownie wyłącznie sposobem zaspokojenia potrzeb, jak najbardziej podstawowych. W obliczu obecnego stanu gospodarki globalnej i gospodarki narodowej niektórych krajów – tego podawanego do publicznej wiadomości – nie jest to sytuacja nieprawdopodobna. Krystyna Romaniszyn Kraków, 13 czerwca 2011 roku (BEZ)WOLNOŚĆ JEDNOSTKI W SPOŁECZEŃSTWIE KONSUMPCYJNYM Krystyna Romaniszyn O sile konsumpcjonizmu Rozdział 1 Wprowadzenie Celem tego rozdziału jest nakreślenie kontekstu dla szczegółowych problemów podejmowanych w niniejszej książce. Szkic rozpoczynam od przedstawienia czynników, które doprowadziły do powstania społeczeństwa konsumpcyjnego – z właściwą mu centralną rolą konsumpcji – a następnie opisuję istotę i kon- sekwencje dokonanej zmiany, poświęcając uwagę kulturze tego społeczeństwa. Koncentruję się w szczególności na zespole cech kultury społeczeństwa kon- sumpcyjnego określanych mianem konsumpcjonizmu. Stanowią one przed- miot licznych krytycznych analiz, do których się w tym rozdziale odwołuję, pytając o istnienie i o istotę siły konsumpcjonizmu. Obserwowanym, cenio- nym i stale rosnącym możliwościom wyboru produktów i stylów życia towa- rzyszy również nieustannie rozszerzający się zakres celowego i coraz bardziej doskonalonego oddziaływania na ludzką świadomość i zmysły. Stwarza to możliwości, nie tylko potencjalne, wyrafi nowanego i skutecznego manipulo- wania ludźmi, i już samo to skłania do namysłu nad sposobami i siłą działania konsumpcjonizmu. Myślą przewodnią niniejszego rozdziału jest, podzielane przeze mnie, prze- konanie, że idee stanowią siłę historiotwórczą, ponieważ „są siłą motoryczną społecznego świata” (Gawor 2009: 62)1 i mocą logicznej konsekwencji „żad- na idea nie zejdzie z widowni świata, dopóki nie wyczerpie całej zawartości swojej, ze wszystkimi jej skutkami” (Zdziechowski 1922: 85). Oznacza to, że 1 Są to, cytowane przez autora, słowa Mariana Zdziechowskiego. 16 Krystyna Romaniszyn człowiek, wcielając w życie idee – które następnie w toku procesu historycz- nego rozwijają się i „wyczerpują swoją zawartość” – może sam im ulegać. Tezę tę poddaję analizie na przykładzie społeczeństwa konsumpcyjnego, rozpoczy- nając od prezentacji idei stojącej u jego początków, badając jej sukcesywny rozwój prowadzący do sytuacji, w której nasze dzieło, jakim jest społeczeństwo konsumpcyjne, stopniowo zaczyna sobie podporządkowywać ludzi, swoich twórców. Społeczeństwo konsumpcyjne Konsumpcja służąca zaspokajaniu potrzeb to wartość i cel zabiegów każdego człowieka oraz podstawowy fakt społeczny i gospodarczy. Tym, co w ostat- nich dekadach uczyniło konsumpcję przedmiotem tak wielu studiów, pole- mik i analiz krytycznych w socjologii i naukach pokrewnych, jest ranga, jaką konsumpcja uzyskała w zamożnych społeczeństwach zachodnich oraz wią- zane z nią negatywne zjawiska. Wśród nadawanych tym społeczeństwom imion „społeczeństwo konsumpcyjne” odnosi się właśnie do faktu zasadniczej w nich roli konsumpcji, którą uzyskała ona wraz z uznaniem, że konsumo- wanie, określane mianem popytu wewnętrznego, jest jednym z ważniejszych czynników rozwoju gospodarczego kraju. Społeczeństwo konsumpcyjne nie pojawiło się przypadkowo, zaistniało w określonym czasie i miejscu, a złożyło się na to kilka okoliczności. Owym miejscem były Stany Zjednoczone, gdzie po raz pierwszy – za pośrednictwem innowacji technologicznych dotyczących produkcji (taśmy produkcyjnej)2 i organizacji pracy (naukowego nią zarządzania) – wprowadzono w życie ideę masowej produkcji z przeznaczeniem dla masowej konsumpcji oraz zasto- sowano marketing i reklamę jako powszechną zachętę do nabywania dóbr. Nowa metoda produkcji i nowy system pracy, upowszechniany nie bez trudu z powodu oporu pracowników protestujących przeciw dehumanizacji pracy, umożliwiły masową produkcję z przeznaczeniem dla masowej konsumpcji „dzięki ilości i dostępności, również fi nansowej, produkowanych dóbr, a tak- że dzięki wprowadzanemu systemowi kredytowemu” (Romaniszyn 2007: 98). Innowacja, jaką stanowiły karty kredytowe, wprowadzone w tym samym cza- sie, w sposób trudny do przecenienia umożliwiły masową konsumpcję, uto- rowały drogę do zasadniczej zmiany w sposobie pojmowania związku między 2 Początkiem masowej produkcji była zmiana technologii i organizacji pracy wprowadzona w zakładach Henry’ego Forda w 1914 roku, polegająca na wprowadzeniu zautomatyzowanej taśmy produkcyjnej, ośmiogodzinnego dnia pracy i dobrego wynagrodzenia. O sile konsumpcjonizmu 17 konsumpcją i pracą3 oraz do usytuowania konsumpcji w centrum uwagi i ak- tywności jednostek. Ostatnia z wymienionych cech społeczeństwa konsump- cyjnego objawia szczególny paradoks polegający na tym, że w społeczeństwie obfi tości i dostępności dóbr, jakim ono bez wątpienia jest, konsumowanie ab- sorbuje uwagę większości nie mniej niż w społeczeństwach ubogich, których członkowie są zmuszeni do ciągłego zabiegania o dobra pozwalające zaspokoić ich potrzeby i, w rezultacie, przeżyć. Oczywiście, potrzeby – poza egzysten- cjalnymi – są w tych społeczeństwach diametralnie różne, podobnie jak różny jest poziom zaspokojenia podstawowych potrzeb, uderzające podobieństwo polega jednak na stopniu zaabsorbowania konsumpcją i jej centralnym usy- tuowaniu w życiu jednostek. Omawiane zmiany w dziedzinie gospodarki umożliwiła przemiana w sfe- rze aksjologii, ponieważ „tym, co przede wszystkim kształtuje gospodarkę, są idee, wartości, wyobrażenia, a także teorie i doktryny dotyczące gospodaro- wania” (Romaniszyn 2007: 9)4. W omawianym przypadku wartości budują- ce etykę protestancką, czyli oszczędność, skromność, ograniczanie potrzeb, odkładanie gratyfi kacji, skutkowały ascetycznym stosunkiem do dóbr i życia w ogóle i z tej racji stanowiły poważną przeszkodę dla masowego produkowa- nia z przeznaczeniem dla masowej konsumpcji, uniemożliwiały także kształ- towanie nowych potrzeb. Aksjonormatywną barierę na drodze do powstania społeczeństwa masowej produkcji i równie masowej konsumpcji należało usunąć, co uczyniono stopniowo, zniechęcając do ascezy jako wartości i prze- konując do nowej wartości hedonizmu pojmowanego jako jej przeciwieństwo, czyli idącego w parze z kultem wartości materialnych i nieskrępowanego uży- wania dóbr5. Przewartościowanie, którego dokonano w społeczeństwie ame- rykańskim, oznaczało porzucenie etosu twórców kapitalizmu amerykańskie- go (Ostendorf 1997: 163) i zastąpienie go materialistycznym hedonizmem, który otworzył nową epokę hedonizmu (Bell 1987: 109–110). Jest to równo- cześnie epoka, w której nastąpiło oddzielenie czasu pracy i czasu wolnego w ten sposób, że czas pracy łączy się z ograniczeniem swobody i zdolności twórczych człowieka, podporządkowaniem urządzeniom czy coraz bardziej 3 Analizuję tę kwestię w innej publikacji (Romaniszyn 2007). 4 Badania i studia z zakresu antropologii gospodarczej pokazują, że rzeczywistość go- spodarcza, kulturowa i społeczna nie są wobec siebie autonomiczne, gospodarka kształtowa- na przez wyobrażenia i teorie o gospodarowaniu, czyli kulturę symboliczną, jest osadzona na gruncie instytucji społecznych, które ze swej strony podlegają działaniu reguł przyjmowanych w obszarze gospodarowania (por. Romaniszyn 1994). Przemiana społeczeństw przemysłowych w konsumpcyjne potwierdza tę teorię, co staram się w tym rozdziale pokazać. 5 Odmiennie pojmowany hedonizm, obecny w programach różnych systemów etycznych, oznacza pomyślność jednostek lub największej liczby osób w społeczeństwie.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Nowa droga do zniewolenia? O życiu w społeczeństwie konsumpcyjnym
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: