Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00390 009623 11232686 na godz. na dobę w sumie
Nowa jakość projektów teleinformatycznych IT a bezpieczeństwo organizacji Policji - ebook/pdf
Nowa jakość projektów teleinformatycznych IT a bezpieczeństwo organizacji Policji - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wyższa Szkoła Policji w Szczytnie Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7462-511-1 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

W rozdziale pierwszym niniejszej pracy zobrazowano problem, w obliczu którego stanęła dzisiaj teleinformatyka policyjna. W dobie wszechobecnej informatyzacji wskazana została potrzeba budowy bezpieczeństwa Policji na podstawie jakości rozwiązań IT.
Rozdział drugi poświęcony został zagadnieniu jakości projektów teleinformatycznych realizowanych w Policji. Wychodząc od powszechnie przyjętych definicji projektów, określono kryteria oceny ich rezultatów. Korzystając z wiedzy teoretycznej oraz badań przeprowadzonych w dziedzinie zarządzania projektami, wskazane
zostały kluczowe aspekty, istotne dla zapewnienia efektywnego prowadzenia przedsięwzięć
teleinformatycznych. Wysoka jakość rezultatów projektów teleinformatycznych winna być troską i celem organizacji, która chce zapewnić sobie bezpieczeństwo w postaci dogodnych warunków do doskonalenia i rozwoju.
W rozdziale trzecim, na bazie diagnozy poziomu usług świadczonych przez pion teleinformatyki policyjnej uzasadniono potrzebę kontynuowania dotychczas przyjętego kierunku prac i zapewnienia projakościowej metody zarządzania, aby możliwe było skorzystanie z oferty innowacyjności otoczenia. Podkreśliwszy specyfikę rozwiązań IT, uznawanych powszechnie za projekty wysokiego ryzyka, wskazane zostały elementy, które w sposób istotny wpływają na poprawę jakości ich rezultatów. Skonkretyzowane zostały obszary wymagające wprowadzenia działań naprawczych i nowych rozwiązań. Opisane zmiany w podejściu
do zarządzania projektami mają służyć skutecznemu wdrażaniu innowacyjnych rozwiązań i technologii, a w konsekwencji osiąganiu celów biznesowych organizacji.
Założenia budowy użytecznej metodyki zarządzania projektami teleinformatycznymi w Policji przedstawiono w sposób szczegółowy w rozdziale czwartym. Główną przesłanką opracowania metody zarządzania projektami była potrzeba wdrożenia narzędzia dostosowanego do możliwości i zidentyfikowanych potrzeb organizacji. Zaproponowane zostało heurystyczne podejście oparte na twórczym myśleniu, poprzedzone analizą ogólnodostępnych metod zarządzania projektami
IT.
W rozdziale piątym wykazany został związek pomiędzy jakością wdrażanych rozwiązań teleinformatycznych w Policji a jej bezpieczeństwem. Poruszona problematyka bezpieczeństwa daje obraz ewolucji tego pojęcia. Na podstawie istniejących definicji i poglądów omówiony został jego fenomen w różnych kontekstach.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Małgorzata Pawłowicz Nowa jakość projektów teleinformatycznych a bezpieczeństwo organizacji Policji Szczytno 2016 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Recenzja dr hab. Jacek Dworzecki, prof. WSPol Redakcja wydawcy Agnieszka Kamińska Justyna Zaryczna Projekt okładki Jan Napiórkowski © Wszelkie prawa zastrzeżone — Wyższa Szkoła Policji w Szczytnie 2016 ISBN 978-83-7462-510-4 e-ISBN 978-83-7462-511-1 Skład, druk i oprawa: Dział Wydawnictw i Poligrafi i Wyższej Szkoły Policji w Szczytnie 12-100 Szczytno, ul. Marszałka Józefa Piłsudskiego 111 tel. 89 621 51 02, fax 89 621 54 48 e-mail: wwip@wspol.edu.pl Objętość: 12,03 ark. wyd. (1 ark. wyd. = 40 tys. znaków typografi cznych) ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Spis treści Wykaz skrótów i podstawowe wyjaśnienia terminologiczne ..........................5 Wstęp ........................................................................................................9 ROZDZIAŁ I Teleinformatyka policyjna w obliczu globalnej informatyzacji .....................15 ROZDZIAŁ II Jakość projektów teleinformatycznych w Policji ..........................................21 1. Pojęcie jakości projektów teleinformatycznych ..........................................21 2. Obowiązujące uwarunkowania w obszarze zarządzania projektami teleinformatycznymi w Policji .................................................................53 3. Zdolność pionu teleinformatyki policyjnej do zapewnienia wysokiej jakości projektów teleinformatycznych .......................................73 4. Wnioski ................................................................................................75 ROZDZIAŁ III Organizacyjno-prawne kierunki zmian w obszarze zarządzania projektami teleinformatycznymi w Policji ..................................................77 1. Uzasadnienie potrzeby zmian w zarządzaniu projektami teleinformatycznymi w Policji .................................................................77 2. Kierunki zmian w zarządzaniu projektami teleinformatycznymi w Policji................................................................................................89 3. Wnioski .............................................................................................. 111 ROZDZIAŁ IV Metodyka zarządzania projektami teleinformatycznymi w Policji .............. 113 1. Zarządzanie projektami teleinformatycznymi w Policji jako organizacji sektora publicznego ...................................................... 114 2. Elementy ogólnodostępnych metod zarządzania projektami teleinformatycznymi właściwe do zastosowania w Policji ......................... 117 3. Koncepcja metodyki zarządzania projektami teleinformatycznymi w Policji.............................................................................................. 138 4. Wnioski .............................................................................................. 158 ROZDZIAŁ V Wpływ rezultatów projektów teleinformatycznych w Policji na bezpieczeństwo organizacji ................................................................. 161 1. Bezpieczeństwo Policji jako organizacji .................................................. 161 2. Rola teleinformatyki w kształtowaniu bezpieczeństwa Policji .................... 169 3. Efekty podejścia projektowego stosowanego w teleinformatyce policyjnej ................................................................. 174 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 4 Nowa jakość projektów teleinformatycznych a bezpieczeństwo organizacji Policji 4. Prognoza skutków zmian proponowanych w obszarze zarządzania projektami teleinformatycznymi w Policji .............................................. 178 5. Wnioski .............................................................................................. 183 Zakończenie ........................................................................................... 185 Bibliografi a ............................................................................................ 189 Literatura ............................................................................................... 189 Akty prawne ........................................................................................... 196 Źródła internetowe .................................................................................. 198 Wykaz tabel ........................................................................................... 201 Wykaz wykresów .................................................................................... 202 Wykaz rysunków .................................................................................... 203 Wykaz szablonów dokumentów ............................................................... 204 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wykaz skrótów i podstawowe wyjaśnienia terminologiczne BŁiI KGP — Biuro Łączności i Informatyki Komendy Głównej Policji. IT — information technology (tłum. technologia informacyjna) — całokształt za- gadnień, metod i środków oraz działań służących wszechstronnemu posługiwa- niu się informacją1. jednostka organizacyjna Policji — Komenda Główna Policji, komenda woje- wódzka (stołeczna) Policji, Wyższa Szkoła Policji w Szczytnie, szkoła policyjna, Centralne Laboratorium Kryminalistyczne Policji. KGP — Komenda Główna Policji. komórka merytoryczna — wyodrębniona część struktury organizacyjnej, wła- ściwa w zakresie produktu: wydziały BŁiI KGP, komórki organizacyjne KGP, komend wojewódzkich (stołecznej) Policji, Wyższej Szkoły Policji w Szczytnie, szkół policyjnych oraz Centralnego Laboratorium Kryminalistycznego Policji. KSP — Komenda Stołeczna Policji. KWP — komenda wojewódzka Policji. PMBoK® — Project Management Body of Knowledge — zbiór standardów i rozwią- zań w dziedzinie zarządzania projektami, zebranych i opublikowanych przez człon- ków Project Management Institute2. W 1998 r. American National Standards Insti- tute zaakceptował to rozwiązanie jako narodowy standard zarządzania projektami3. PMI — Project Management Institute — międzynarodowy instytut zrzeszający kie- rowników projektów, który powstał w 1969 r. w Pensylwanii, w USA, jako stowa- rzyszenie non profi t profesjonalistów w dziedzinie zarządzania projektami4 . proces — ustrukturyzowany zbiór działań zaprojektowany w celu osiągnięcia kon- kretnego celu. Proces pobiera jeden lub większą liczbę określonych elementów wejściowych i przekształca je w określone elementy wyjściowe5. produkt — element wejściowy lub wyjściowy, w formie materialnej lub niema- terialnej, który można wcześniej opisać, wytworzyć i sprawdzić6. W Policji: 1 M. Kręglewski, Technologia Informacyjna TI, http://www.staff.amu.edu.pl/~zcht/ pliki/Technologia 20Informacyjna.pdf , 5 sierpnia 2014 r. 2 PMBOK Guide and Standards, informacja umieszczona na stronie internetowej or- ganizacji Project Management Institute, http://www.pmi.org/PMBOK-Guide-and-Stan- dards.aspx , 5 sierpnia 2014 r. 3 A. Koszlajda, Zarządzanie projektami IT. Przewodnik po metodykach, Gliwice 2010, s. 31–32. 4 Informacje dotyczące organizacji Project Management Institute, umieszczone na stronie internetowej http://www.pmi.org/ , 5 sierpnia 2014 r. 5 W. Kosieradzki, PRINCE2: 2009 Glossary of Terms — Polish, wersja 1.2, AXELOS Li- mited 2012, s. 25, https://www.axelos.com/Corporate/media/Files/Glossaries/PRINCE2- -2009-Glossary-of-terms_PL-v1-2.pdf , 16 października 2015 r. 6 Tamże. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 6 Nowa jakość projektów teleinformatycznych a bezpieczeństwo organizacji Policji system teleinformatyczny zakupiony, wybudowany lub zmodernizowany w ra- mach przedsięwzięcia teleinformatycznego. Prince2® — PRojects IN a Controlled Environment (tłum. projekty w sterowanym środowisku) — metodyka zarządzania ustanowiona w 1989 r. przez brytyjską agencję rządową Central Computer and Telecommunications Agency (CCTA). Stanowi rozwinięcie metodyki PROMPT (ang. Project Resource Organisation Management Planning Technique) opracowanej przez fi rmę Simpact Systems Ltd. w 1975 r., stosowanej do prowadzenia projektów informatycznych sponso- rowanych przez rząd brytyjski. Zuniwersalizowana wersja Prince2 pozostaje za- rejestrowanym znakiem organizacji Offi ce of Government Commerce (OGC), której częścią jest CCTA7. projekt teleinformatyczny — tymczasowa organizacja powołana w celu zrealizo- wania jednorazowej sekwencji powiązanych działań, dla której zdefi niowano zakres, koszt i termin wykonania, z zamiarem osiągnięcia ustalonego celu. przedsięwzięcie teleinformatyczne — całokształt działań prowadzonych w jednost- kach organizacyjnych Policji obejmujących inicjowanie, przygotowanie, realizację i zamknięcie jednego lub wielu powiązanych projektów teleinformatycznych oraz przekazanie uzyskanych w wyniku tych działań produktów do eksploatacji. SIS — System Informacyjny Schengen — baza danych, w  której generowane są określone przepisami kategorie danych osób i przedmiotów, poszukiwanych i wprowadzanych do systemu przez państwa strefy Schengen na podstawie roz- porządzenia (WE) nr 1987/2006 Parlamentu Europejskiego i Rady z 20 grudnia 2006 r. w sprawie utworzenia, funkcjonowania i użytkowania Systemu Informa- cyjnego Schengen drugiej generacji (SIS II) oraz decyzji Rady 2007/533/WSiSW z 12 czerwca 2007 r. w sprawie utworzenia, funkcjonowania i użytkowania Sys- temu Informacyjnego Schengen drugiej generacji (SIS II). SIWZ — specyfi kacja istotnych warunków zamówienia — podstawowy dokument podczas postępowania o udzielenie zamówienia publicznego. Uregulowany co do zakresu w art. 36 ustawy z 29 stycznia 2004 r. — Prawo zamówień publicznych8. system teleinformatyczny — zespół współpracujących urządzeń informatycznych i oprogramowania, zapewniający przetwarzanie i przechowywanie, a także wy- syłanie i odbieranie danych poprzez sieci telekomunikacyjne za pomocą właści- wego dla danego rodzaju sieci urządzenia końcowego9. urządzenie końcowe — urządzenie elektryczne lub elektroniczne (lub jego pod- zespół), dołączane bezpośrednio lub pośrednio, przeznaczone do zapewniania telekomunikacji z policyjnym systemem teleinformatycznym. 7 A. Korczowski, G. Lasek, Zarządzanie projektami — Metodyka PRINCE2, materiały szkoleniowe, v. 2.21, Warszawa 2008, s. 8. 8 J. Szatan, Specyfikacja istotnych warunków zamówienia [w:] Encyklopedia zarzą- dzania „M-files” [online], http://mfiles.pl/pl/index.php/Specyfikacja_Istotnych_Warun- k C3 B3w_Zam C3 B3wienia , 6 września 2013 r. 9 Ustawa z 18 lipca 2002 r. o świadczeniu usług drogą elektroniczną (tekst jedn. DzU z 2013 r., poz. 1422). ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Żeby istnieć, trzeba uczestniczyć Antoine de Saint-Exupéry ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wstęp Rozwój technologii informacyjno-komunikacyjnych staje się coraz istotniej- szym czynnikiem zmian społeczno-gospodarczych w otaczającym świecie. „Nowo- czesne rozwiązania, które zdominowały trendy współczesnej globalizacji, stanowią czynnik, który wywiera trudny do przecenienia wpływ na prawie wszystkie sfery życia i działalności człowieka”10. W coraz większym stopniu zaczynamy rozumieć, że jakość naszego życia zależy od udanych zastosowań informatyki oraz związanych z tym kosztów. Ta tendencja będzie się z pewnością nasilać11. Globalna cyfryzacja wywiera ogromne piętno na sposobie myślenia, działania i pojmowania współcze- snej rzeczywistości. Generuje w ten sposób zmiany, których istotą jest potrzeba do- stosowania się do otoczenia. „Co więcej, nie są to wyłącznie drobne zmiany, mody- fikacji bowiem podlegają też sposoby funkcjonowania, organizacji i prowadzenia działalności przez firmy i inne instytucje. Technologie towarzyszą nam niemal na każdym kroku, przyczyniając się jednocześnie do transformacji procesów bizneso- wych. Nie ulega wątpliwości, że ich wykorzystanie może wymagać zmian nie tylko w sferze technicznej, ale też zmian o charakterze organizacyjnym, w komunika- cji z pracownikami i klientami, w procesie kształcenia i nabywania kompetencji, a także w innych obszarach funkcjonowania. Ma więc konsekwencje zarówno dla indywidualnych użytkowników, jak i całych instytucji”12. Prowadzone tu rozważania dotyczą obszaru, który staje się bezsprzecznym li- derem przemian zachodzących w otaczającym nas świecie i odzwierciedla skutki powszechnej transformacji systemowej, która kreuje zjawisko gospodarki opartej na wiedzy jako podstawowym czynniku rozwoju społeczeństw13. Na przykładzie Policji jako potężnej, zhierarchizowanej formacji, funkcjonującej w dynamicznie zmieniającym się otoczeniu, dysponującej środkami pochodzącymi w przeważają- cej części z budżetu państwa, przeprowadzona została analiza i ocena stanu przygo- towania do podejmowania złożonych, trudnych wyzwań w obszarze przedsięwzięć teleinformatycznych, których rezultaty przekładają się w istotny sposób na bezpie- czeństwo całej organizacji. Policja jako organizacja musi uczestniczyć w procesie globalnej informatyzacji. W trosce o swoje bezpieczeństwo, działając w określonej rzeczywistości, powinna na- dążać za najsilniejszymi trendami rozwojowymi. Wobec gwałtownie postępującego 10 M. Cieślarczyk, Teoretyczne i metodologiczne podstawy badania problemów bezpie- czeństwa i obronności państwa, Siedlce 2009, s. 158. 11 J. Górski (red.), Inżynieria oprogramowania w projekcie informatycznym, Warszawa 12 D. Batorski (red.), Cyfrowa gospodarka. Kluczowe trendy rewolucji cyfrowej. Diagno- za, prognozy, strategie reakcji, Warszawa 2012, s. 7. 13 K. Piech, Gospodarka oparta na wiedzy i jej rozwój w Polsce, „E-Mentor” 2004, 1999, s. 11. nr 4 (6), s. 37. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Nowa jakość projektów teleinformatycznych a bezpieczeństwo organizacji Policji 10 rozwoju technologicznego ten udział powinien być świadomy, uporządkowany i doj- rzały. Intensywność zmian obserwowanych w otoczeniu sprawia, że kluczowym dla organizacji pojęciem staje się wpływ jakości prowadzonych projektów teleinforma- tycznych na jej bezpieczeństwo. Zachwyt informatyzacją może nie tylko wesprzeć proces wzrostu wydajności organizacji, lecz także stać się zagrożeniem dla tych organizacji, które nie dostrzegły światowego trendu innowacyjności i nie potrafią poradzić sobie z jego postępującym charakterem. Warto jest pochylić się nad uwa- runkowaniami jakości przedsięwzięć, prowadzonych w pionie teleinformatyki po- licyjnej, które służyć mają skutecznej i efektywnej realizacji celów całej organizacji. „W myśleniu o bezpieczeństwie — jednym z najbardziej pożądanych i cenionych przez ludzkość dóbr wyróżnić można dwie zasadnicze strategie. Pierwsza koncen- truje się na działaniach przygotowujących do ochrony przed zagrożeniami, druga zaś skupia się na takim kształtowaniu otoczenia, aby oddalać i minimalizować moż- liwości pojawiania się tychże”14. Określenie bezpieczeństwa potrzebą podmiotową o charakterze egzystencjalnym powoduje, że podmioty, dążąc do jego zapewnienia, nie mogą podejmować tylko działań negatywnych, nakierowanych na eliminowanie zagrożeń. Organizacje podejmują także stawiane przed nimi wyzwania i starają się kształtować swoje bezpieczeństwo metodami pozytywnymi również wtedy, gdy nie doświadczają zagrożeń15. Zważywszy na dwojakość w postrzeganiu zagrożenia, któ- re z jednej strony jest odczuciem czysto subiektywnym, wynikającym z oceny wy- stępujących zjawisk, z drugiej zaś — obiektywnym czynnikiem, powodującym stan niepewności i obaw16, najczęściej uznawane jest ono za istniejące, gdy „w człowieku rodzi się obawa o utratę wysoko cenionych wartości”17. Zmieniającej się rzeczywi- stości i postępującej informatyzacji nie można nie zauważyć i nie da się powstrzy- mać. „Z procesami adaptacyjnymi organizacji do otoczenia wiąże się niepewność, wynikająca z trudności rejestrowania oraz przewidywalności zmian, dokonujących się w otoczeniu zewnętrznym, jak również w samej organizacji. Od szybkości i spo- sobu reagowania organizacji na zmienne warunki otoczenia zależy jej skuteczność i sprawność, dlatego zrozumienie otoczenia jest sprawą niezwykle ważną”18. Policja musi więc podjąć skuteczne działania w krytycznych aktualnie obszarach, które po- mogą jej sprostać nowym sytuacjom i przeciwdziałać potencjalnym negatywnym ich skutkom, aby mogła poprawnie realizować swoją misję. Wymaga to również okre- ślonych przedsięwzięć technicznych i  ich utrzymywania, niezależnie od  istnienia 14 W. Fehler, Zagrożenie — kluczowa kategoria bezpieczeństwa [w:] K. Jałoszyński, B. Wiśniewski, T. Wojtuszek (red. nauk.), Współczesne postrzeganie bezpieczeństwa. Mate- riały z konferencji zorganizowanej przez Wyższą Szkołę Administracji w Bielsku-Białej 23 li- stopada 2006 r., Bielsko-Biała 2007, s. 41. R. Zięba, O tożsamości nauk o bezpieczeństwie, „Zeszyty Naukowe Akademii Obro- ny Narodowej” 2012, nr 1 (86), s. 11. 15 16 17 18 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== S. Korycki, System bezpieczeństwa Polski, Warszawa 1994, s. 54. T. Tomaszewski, Wstęp do psychologii, Warszawa 1971, s. 124. K. Krzakiewicz (red. nauk.), Podstawy organizacji i zarządzania, Poznań 1994, s. 40. Wstęp 11 jakiegokolwiek zagrożenia19. Żeby efektywnie wykorzystywać szanse, jakie przynosi postępująca informatyzacja, i  jednocześnie minimalizować niepożądane rezultaty tego zjawiska, należy znaleźć właściwe podejście i mechanizmy, które zapewnią orga- nizacji zdolność do trwania, przetrwania i rozwoju. W rozdziale pierwszym niniejszej pracy zobrazowano problem, w obliczu któ- rego stanęła dzisiaj teleinformatyka policyjna. W dobie wszechobecnej informa- tyzacji wskazana została potrzeba budowy bezpieczeństwa Policji na podstawie jakości rozwiązań IT. Rozdział drugi poświęcony został zagadnieniu jakości projektów teleinforma- tycznych realizowanych w Policji. Wychodząc od powszechnie przyjętych definicji projektów, określono kryteria oceny ich rezultatów. Korzystając z wiedzy teoretycz- nej oraz badań przeprowadzonych w dziedzinie zarządzania projektami, wskazane zostały kluczowe aspekty, istotne dla zapewnienia efektywnego prowadzenia przed- sięwzięć teleinformatycznych. Wysoka jakość rezultatów projektów teleinformatycz- nych winna być troską i celem organizacji, która chce zapewnić sobie bezpieczeństwo w postaci dogodnych warunków do doskonalenia i rozwoju. Na podstawie analizy piśmiennictwa podkreślono istotę oceny wartości użytkowej rezultatów projektów teleinformatycznych. Satysfakcja użytkownika, jakkolwiek krytyczna dla sukcesu projektu, nie jest bowiem powszechnie stosowanym wymogiem obligatoryjnym. Poszukiwanie sprawdzonego podejścia do zarządzania projektami ukierunkowane zostało na metodę budowania jakości rozumianej jako „sposób myślenia, który po- woduje, że stosuje się i bez przerwy poszukuje najlepszych rozwiązań”20. Określone zostały kluczowe elementy zarządzania projektami przez jakość, które zakładają, że doskonalenie z założenia powinno stanowić stały, mierzalny cel, służący ulepsza- niu, poprawie, identyfikowaniu problemów i dysfunkcji. Dostosowana do potrzeb organizacji metoda oraz projakościowe podejście do  prowadzenia przedsięwzięć teleinformatycznych omówione zostały w ujęciu powszechnie przyjętym za najbar- dziej skuteczne — jako proces polegający na nieustannym dążeniu do doskonałości. Sukces projektów teleinformatycznych powiązano z wypełnieniem założeń przyję- tych w  strategii organizacji. Umiejętne określenie krytycznych czynników powo- dzenia projektu ma zapewnić ciągłość procesu tworzenia i rozwoju wytwarzanych rozwiązań teleinformatycznych oraz decydować o korzyściach i skali sukcesu osią- gniętego przez organizację. Odnosząc się do  stosowanych sposobów zapewnienia wysokiej jakości projektów teleinformatycznych, dokonano oceny aktualnego stanu przygotowań i zdolności Policji do wykorzystania szans i podjęcia wyzwań, jakie sta- wia przed nią nieubłaganie postępujące zjawisko cyfryzacji. 19 20 Szerzej M. Paździor, Konstytucyjne organy administracji publicznej właściwe w spra- wach bezpieczeństwa narodowego [w:] W.S. Kucharski (red. nauk.), Zadania administracji rządowej i organów samorządu terytorialnego w zakresie bezpieczeństwa i porządku publicz- nego, Lublin 2009. J. Pośpiech, M. Szepelawy, Aspekty jakości europejskiego wychowania fizycznego, „An- nales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska” 2005, Vol. 60, suppl. 16, nr 542, s. 404. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 12 Nowa jakość projektów teleinformatycznych a bezpieczeństwo organizacji Policji W rozdziale trzecim, na bazie diagnozy poziomu usług świadczonych przez pion teleinformatyki policyjnej uzasadniono potrzebę kontynuowania dotych- czas przyjętego kierunku prac i zapewnienia projakościowej metody zarządzania, aby możliwe było skorzystanie z oferty innowacyjności otoczenia. Podkreśliwszy specyfikę rozwiązań IT, uznawanych powszechnie za projekty wysokiego ryzy- ka, wskazane zostały elementy, które w  sposób istotny wpływają na poprawę jakości ich rezultatów. Skonkretyzowane zostały obszary wymagające wprowa- dzenia działań naprawczych i nowych rozwiązań. Opisane zmiany w podejściu do zarządzania projektami mają służyć skutecznemu wdrażaniu innowacyjnych rozwiązań i technologii, a w konsekwencji osiąganiu celów biznesowych orga- nizacji. Uporządkowane, dostosowane do potrzeb i możliwości organizacji po- dejście do realizacji projektów, przy zaangażowaniu profesjonalnych zespołów i  kierownictwa organizacji, ma  dawać podstawę do  nowych, innowacyjnych, niestandardowych i  twórczych rozwiązań. Przedyskutowano tu  wady i  zalety organizacji struktur, dedykowanych do prowadzenia projektów, pod kątem za- stosowania w Policji jako instytucji zhierarchizowanej. Zaproponowane zmiany kierunków organizacyjno-prawnych zostały potraktowane jako siła organizu- jąca, służąca utrwalaniu porządku. Uporządkowanie procesów wewnętrznych wpłynąć ma na zwiększenie wydajności pionu teleinformatyki policyjnej do sprawnego reagowania na szanse i wyzwania, jakie stawia przed nim rewolucja w świecie technologii. Założenia budowy użytecznej metodyki zarządzania projektami teleinforma- tycznymi w Policji przedstawiono w sposób szczegółowy w rozdziale czwartym. Główną przesłanką opracowania metody zarządzania projektami była potrzeba wdrożenia narzędzia dostosowanego do możliwości i zidentyfikowanych potrzeb organizacji. Zaproponowane zostało heurystyczne podejście oparte na twórczym myśleniu21, poprzedzone analizą ogólnodostępnych metod zarządzania projek- tami IT. Działania zarządcze oraz dobrane do ich specyfiki techniki i narzędzia mają wspomagać aktualnie nierozwiązane kwestie, zwiększając tym samym szanse powodzenia rezultatów planowanych przedsięwzięć. W  rozdziale piątym wykazany został związek pomiędzy jakością wdraża- nych rozwiązań teleinformatycznych w Policji a jej bezpieczeństwem. Poruszona problematyka bezpieczeństwa daje obraz ewolucji tego pojęcia. Na  podstawie istniejących definicji i poglądów omówiony został jego fenomen w różnych kon- tekstach. Przedstawiona potrzeba nowego spojrzenia na  bezpieczeństwo Policji wynika ze  zmian cywilizacyjnych, których główne kierunki wytyczają: global- na informatyzacja, płynna rzeczywistość, pogłębiająca się specjalizacja, atomi- zacja jednostek22. Społeczeństwo informacyjne wymusza ciągły rozwój metod 21 M. Jełowicki, W. Kieżun, Z. Leoński, B. Ostapczuk, Teoria organizacji i kierownic- twa, Warszawa 1979, s. 223. 22 A. Mrożek, Zarządzanie bezpieczeństwem organizacji o strukturze heterarchicznej, „Se- curitologia. Zeszyty Naukowe European Association for Security” 2011, nr 2 (14), s. 88–100. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wstęp 13 zbierania, przetwarzania i  wykorzystywania informacji w  procesach rozwojo- wych23. Zważywszy na wymagania, przed jakimi obecnie stoi ludzkość, pojęcie bezpieczeństwa Policji odniesiono do kondycji organizacji, która, aby trwać i roz- wijać się, musi umiejętnie reagować na zmiany w otoczeniu i nadążać za postępem cywilizacyjnym. Utrzymując, że bezpieczeństwo jest jedną z najważniejszych po- trzeb egzystencjonalnych i stanowi wartość dla organizacji, niniejsza praca wy- kazuje, że w obszarze teleinformatyki staje się ono funkcją jakości wdrażanych rozwiązań i technologii. Może być traktowane jako wyzwanie, ale również jako zagrożenie, postrzegane jako sytuacje, które nie są przez podmiot uświadamiane albo są dostrzegane zbyt późno, co wiąże się z poważnymi konsekwencjami24. Policja, podobnie jak inne instytucje sektora publicznego, dostarcza specyficz- ne usługi dla społeczeństwa, zarządzanie którymi musi być oparte na odpowie- dzialności za konkretne wyniki, gwarantujące jednocześnie przestrzeganie zasad racjonalizacji i celowości wydatków publicznych25. Wymagają więc właściwie do- branego podejścia, zbudowanego na kulturze organizacji otwartej na innowacje, zbieżnego ze szczególnymi uwarunkowaniami ekonomicznymi, prawnymi i orga- nizacyjnymi, aby mogły realizować misję państwa. Umiejętne radzenie sobie z wy- zwaniami, jakie stawia przed Policją otoczenie, oznacza konieczność dostosowania się do nowych trendów i coraz bardziej wymagających technologii. W prowadzonych rozważaniach wykorzystane zostały wyniki badań opraco- wanych na potrzeby rozprawy doktorskiej autorki, pt. Organizacyjno-prawne kie- runki zmian zarządzania projektami teleinformatycznymi w Policji. Wykorzystane opinie uczestników przedsięwzięć IT zrealizowanych w Policji uzupełniły ocenę aktualnego stanu gotowości Policji do podejmowania wyzwań w obszarze IT i po- zwoliły opracować pożądane kierunki zmian, które przyczynią się do zapewnienia długofalowego rozwoju całej organizacji. Jako autorowi pozostaje mi wierzyć, że prowadzone w niniejszej publikacji roz- ważania przyczynią się do nowego spojrzenia na kwestie bezpieczeństwa Policji. Bezprecedensowa złożoność i  niepewność dzisiejszego otoczenia w  połączeniu z burzliwym rozwojem technologii informacyjnych i wzrastającą dynamicznością organizacji powodują, że zmiany wymaga całe podejście do sposobu generowania wyborów strategicznych26. Adaptacja nowego podejścia do zagadnień teleinfor- matyki pozwoliłaby stawić czoła wyzwaniu współczesności i skutecznie budować sukces instytucji, takich jak Policja, wspierając proces wzrostu ich bezpieczeństwa. 23 J. Strojny, B. Stankiewicz, Wielowymiarowa analiza przedsiębiorczości — metodolo- gia, narzędzia i znaczenie dla społeczeństwa informacyjnego, „Przedsiębiorczość — Eduka- cja” 2009, nr 5, s. 117–132. B. Wiśniewski, System bezpieczeństwa państwa. Konteksty teoretyczne i praktyczne, 24 Szczytno 2013, s. 33. 25 B. Bobińska, Funkcjonowanie sektora publicznego jako organizacji „otwartych na klienta”, „Zeszyty Naukowe Zachodniopomorskiej Szkoły Biznesu. Firma i Rynek” 2012, nr 1, s. 62. P. Płoszajski, Organizacja przyszłości: przerażony kameleon, Warszawa 2005, s. 5. 26 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ROZDZIAŁ I Teleinformatyka policyjna w obliczu globalnej informatyzacji Schyłek XX w. to początek nowego spojrzenia na aspekty związane z pojęciem bezpieczeństwa, w tym na sposoby myślenia o bezpieczeństwie i zapewniania bez- pieczeństwa. Współczesna koncepcja bezpieczeństwa obejmuje znacznie szerszy wymiar niż w przeszłości. Dawne pojęcie bezpieczeństwa obejmowało w zasadzie polityczne i militarne aspekty. Wraz z rosnącą liczbą potencjalnych źródeł zagrożeń współczesne pojmowanie bezpieczeństwa zakłada jego kompleksowe traktowanie. Obecnie zwraca się również uwagę na pozamilitarne aspekty tej problematyki oraz jej personalne i  strukturalne konteksty27. Dzisiaj obejmuje ono również ekono- miczne zależności i współzależności, kwestie zasobów surowcowych, ekologię, de- mografię, sprawy społeczne i humanitarne, zagadnienia związane z zachowaniem narodowej tożsamości i zapewnieniem właściwego udziału w rozwoju cywilizacyj- nym współczesnego świata28. Bezpieczeństwo jest konfiguracją sytuacji, zdarzeń, faktów, stanów rzeczy, niezależnych od ludzi, czyli czynników obiektywnych, ale także konfiguracją czynników od  ludzi zależnych, subiektywnych, stanowiących konsekwencję istnienia homo sapiens w jego relacjach z otoczeniem29. Szeroko poj- mowane zjawisko bezpieczeństwa, które uznawane jest za jedną z najważniejszych potrzeb i wartości, jako atrybut30 decyduje o istnieniu i perspektywicznym funkcjo- nowaniu danego podmiotu. Stąd bezpieczeństwo organizacji może być postrzega- ne w wielu wymiarach i dotyczyć wielu sfer jej działalności. W sensie praktycznym, jak ujmuje Stanisław Koziej, zapewnienie bezpieczeństwa polega na zmierzaniu do „zapewnienia możliwości przetrwania, rozwoju i swobody realizacji własnych interesów w konkretnych warunkach, poprzez wykorzystanie okoliczności sprzy- jających (szans), podejmowanie wyzwań, redukowanie ryzyka oraz przeciwdzia- łanie (zapobieganie i  przeciwstawianie się) wszelkiego rodzaju zagrożeniom dla podmiotu i jego interesów”31. Przyjmując, że bezpieczeństwo jest jedną z funkcji 27 28 W. Pokruszyński, Teoretyczne aspekty bezpieczeństwa, Józefów 2010, s. 5. K. Świderski, Bezpieczeństwo narodowe w aspekcie polskiej racji stanu — kontekst socjologiczny, Wrocław 2008, s. 218. 29 W. Tulibacki, Etyczne aspekty bezpieczeństwa na tle pewnych „stałych” cech natury ludzkiej [w:] R. Rosa (red.), Edukacja do bezpieczeństwa i pokoju w jednoczącej się Europie. Teoria i jej zastosowanie. Materiały z konferencji naukowej, Siedlce–Chlewiska 1999, s. 33. J. Świniarski, O naturze bezpieczeństwa. Prolegomena do zagadnień ogólnych, War- 30 szawa–Pruszków 1997, s. 170–185. 31 S. Koziej, Między piekłem a rajem. Szare bezpieczeństwo na progu XXI wieku, Toruń 2006, s. 7. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Nowa jakość projektów teleinformatycznych a bezpieczeństwo organizacji Policji 16 jakości32, organizacja, jako reprezentacja struktur, strategii i zbiorowości ludzkich, musi istnieć i być w odpowiedniej kondycji, aby dysponować niezbędnymi zasoba- mi i w sposób ciągły realizować swoje cele. Zważywszy na obserwowany w ostatnich latach ogromny postęp technologicz- ny i związaną z tym wszechobecną informatyzację procesów i wykorzystywanych rozwiązań, dziedziną kluczową dla rozwoju organizacji stała się teleinformatyka. Wraz z wykorzystaniem nowych technologii i narzędzi informatycznych państwa realizują swoje cele, a społeczeństwa podstawowe potrzeby. Teleinformatyka prze- stała być domeną wybranych działów i, stosowana wszechstronnie, w pełni decy- duje o sukcesie organizacji. Niestety, zważywszy na fakt, że projekty prowadzone w  obszarze teleinformatyki uznawane są  za  szczególnie trudne i  określane jako zadania wysokiego ryzyka, specjaliści z  dziedziny technologii informatycznych uważani są zarówno za kreatorów postępu cywilizacyjnego, jak i obarczani winą za nieudane przedsięwzięcia i stracone szanse33. Badania prowadzone na świecie i opracowywane na ich podstawie statystyki pokazują, że niespełna 20 spośród ogólnej liczby projektów, planowanych w obszarze teleinformatyki, kończy się peł- nym sukcesem. Należy mieć na względzie, że projekty i produkty informatyczne charakteryzuje szczególna złożoność i mogą one dotyczyć nieograniczonej liczby zmieniających się w  czasie dziedzin problemowych, takich jak finanse, inżynie- ria techniczna, zarządzanie, które z kolei uzależnione są od zmieniającego się pra- wa, rynku i technologii. James R. Beniger zwraca uwagę, że obecne społeczeństwa z jednej strony są świadome zagrożeń i gotowe je ograniczać, z drugiej strony pre- zentują deficyt kontroli nad procesami powodowanymi w coraz większej mierze przez ekspansję nowych technologii34. Fascynacja informatyzacją, wbrew natu- ralnym oczekiwaniom, że jej ekspansja wesprze proces wzrostu bezpieczeństwa, często przeradza się w zagrożenie dla funkcjonowania nieprzygotowanych na nie organizacji. Jest to zagrożenie powodowane przede wszystkim możliwością utraty kontroli nad technologiami, które w dynamiczny sposób kreują kierunki rozwoju. Dlatego, w trosce o dobry interes organizacji, tym większego znaczenia nabiera pra- widłowe osadzenie kwestii teleinformatyki w celach organizacji i zasad związanych z jej funkcjonowaniem. Pion teleinformatyki musi być w pełni wydolny, by reago- wać na bieżące i docelowe potrzeby, zapewniając bezpieczeństwo organizacji przez pewność, dostępność i skuteczność wdrożonych rozwiązań teleinformatycznych. Każda jednostka może być podmiotem bezpieczeństwa. Policja jest jedną z  wiodących służb, które realizują prawny obowiązek administracji państwowej, stojąc na straży prawa. Zgodnie z treścią ustawy z 6 kwietnia 1990 r. o Policji35, A. Adamczyk, J. Radziulis, R. Renk, W. Hołubowicz, Polityka bezpieczeństwa organi- zacji „na miarę”, referat opublikowany w serwisie internetowym PLOUG — Polish Oracle User Group, www.ploug.org.pl/konf_06/materialy/pdf/14_Adamczyk.pdf , 1 lipca 2015 r. 32 33 34 J. Górski (red.), Inżynieria…, wyd. cyt., s. 11. J.R. Beniger, The Control Revolution, Technological and Economic Origins of the In- formation Society, Cambridge 1986. 35 Tekst jedn. DzU z 2015 r., poz. 355 (dalej: ustawa o Policji). ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ROZDZIAŁ I. Teleinformatyka policyjna w obliczu globalnej informatyzacji 17 ta umundurowana i uzbrojona formacja przeznaczona jest do ochrony bezpieczeń- stwa ludzi i mienia oraz do utrzymywania bezpieczeństwa i porządku publiczne- go, stanowiąc fundament stabilnego i  bezpiecznego państwa. Również realizacja nadrzędnego celu Strategii bezpieczeństwa narodowego Rzeczypospolitej Polskiej z  2007  r. wymaga od  Policji utrzymania zdolności do  reagowania w  przypadku wystąpienia zagrożeń bezpieczeństwa publicznego oraz bezpieczeństwa powszech- nego, związanych z ochroną porządku prawnego, życia i zdrowia obywateli oraz majątku narodowego przed bezprawnymi działaniami oraz skutkami klęsk żywio- łowych, katastrof naturalnych i awarii technicznych. Realizacja powyższego wyma- ga doskonalenia działalności wszystkich podmiotów państwowych i społecznych, których aktywność związana jest z  bezpieczeństwem wewnętrznym państwa36. Nadrzędnym zadaniem w  zakresie informatyzacji jest powszechna implementa- cja rozwiązań podnoszących stan techniczny systemów i sieci teleinformatycznych oraz poziom świadczenia usług drogą elektroniczną do przeciętnego poziomu ich rozwoju w krajach Unii Europejskiej37. Zapewnienie bezpieczeństwa wewnętrznego pozostaje w ścisłym związku z bezpieczeństwem narodowym, definiowanym jako najważniejsza wartość, potrzeba narodowa i priorytetowy cel działalności państwa, jednostek i grup społecznych, a jednocześnie proces obejmujący różnorodne środ- ki, gwarantujące trwały, wolny od zakłóceń byt i rozwój narodowy (państwa), w tym obronę państwa jako instytucji politycznej oraz ochronę jednostek i całego społe- czeństwa, ich dóbr i środowiska naturalnego przed zagrożeniami, które w znaczący sposób ograniczają jego funkcjonowanie lub godzą w dobra podlegające szczegól- nej ochronie38. Pośród priorytetów strategii operacyjnej opisanych w Strategicznym przeglądzie bezpieczeństwa narodowego, znajdują się takie, które zakładają „utrzy- manie własnej determinacji i gotowości w pełnym spektrum dziedzin, obszarów i sektorów bezpieczeństwa narodowego”39. Opcje strategii preparacyjnej zakładają wykorzystanie „racjonalnie umacnianych zdolności sukcesywnie integrowanego narodowego potencjału bezpieczeństwa”40. Wymóg realizacji celów i obowiązków ustawowych nałożonych na Policję skutkuje koniecznością zapewnienia odpowied- nich zasobów i rozwiązań, które kształtować będę zdolność organizacji do trwa- nia, współpracy z  otoczeniem i  perspektywicznego doskonalenia, determinując jednocześnie poziom bezpieczeństwa organizacji, bezpieczeństwa wewnętrznego i bezpieczeństwa narodowego. Zarówno bezpieczeństwo, jak i zagrożenia powo- dujące zakłócenia uznawanych za bezpieczne warunków funkcjonowania danego 36 Biuro Bezpieczeństwa Narodowego, Strategia bezpieczeństwa narodowego Rzeczypo- spolitej Polskiej, Warszawa 2007, s. 15. 37 38 Tamże, s. 29. W. Kitler, Bezpieczeństwo narodowe RP. Podstawowe kategorie. Uwarunkowania. Sys- tem, Warszawa 2011, s. 22–31. 39 Biuro Bezpieczeństwa Narodowego, Strategiczny przegląd bezpieczeństwa narodowe- go — główne wnioski i rekomendacje dla Polski, Warszawa 2012, s. 7. 40 Tamże, s. 7–8. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Nowa jakość projektów teleinformatycznych a bezpieczeństwo organizacji Policji 18 podmiotu podlegają gwałtownym oraz dynamicznym przeobrażeniom41. Troska o  bezpieczeństwo i  wszechobecne poczucie zagrożeń spowodowane wzrostem przestępczości, rozbudowującymi się organizacjami mafijnymi i terrorystycznymi, prezentowaniem w mediach scen przemocy oraz nasilającymi się zjawiskami agresji w zachowaniach ludzi, katastrof i awarii technicznych wymusza poszukiwanie me- tod gwarantujących likwidację lub chociażby ograniczenie negatywnych zjawisk42. Skuteczność działania Policji wymaga zapewnienia wysokiej jakości usług w obszarze teleinformatyki, który został powszechnie uznany w tym względzie za krytyczny z punktu widzenia potrzeby zapewnienia długofalowego funkcjonowa- nia organizacji. Pion teleinformatyki musi reagować na rosnące wymagania zarów- no organizacji, jak i  otoczenia, uwarunkowane postępem technologicznym, po- trzebami użytkownika, aktami prawa wewnętrznego czy zobowiązaniami między- narodowymi. Wywiązanie się z obowiązków nałożonych na Policję wymusza ko- nieczność wdrożenia niezawodnych i często złożonych innowacyjnych rozwiązań teleinformatycznych, które z punktu widzenia funkcjonariuszy usprawnią dostęp do informacji, zapewnią ich analizę, czy uwiarygodnią sprawdzane dane. Istotne jest przy tym zapewnienie elastycznego podejścia wdrażania rozwiązań, pozostają- cych w zgodności z założeniami, ograniczeniami, wymaganiami użytkownika koń- cowego i oczekiwaniami biznesowymi. W celu zapewnienia owocnej współpracy wszystkich uczestników projektów należy zadbać o zasoby, strukturę zarządzania, mechanizmy komunikacji, jak również odpowiedni poziom wiedzy i zaangażowa- nia członków organizacji na wszystkich jej szczeblach. Wprowadzane od  2005  r.  przepisy w sprawie prowadzenia w Policji przed- sięwzięć teleinformatycznych przyniosły wymierne efekty. Nowe podejście po- skutkowało wzrostem liczby zrealizowanych projektów, jak również wzrostem liczby złożonych, unikatowych, nowatorskich rozwiązań. Dzięki wprowadzeniu pierwszych regulacji w obszarze zarządzania projektami, Policja poradziła sobie z terminowym wydatkowaniem funduszy pochodzących ze środków pomoco- wych Unii Europejskiej, które pozwoliły m.in. na sfinansowanie nowych techno- logii. Funkcjonujące zasady zarządzania przedsięwzięciami teleinformatycznymi ograniczały się do  wskazania trybu obiegu dokumentów w  kolejnych etapach prac oraz podstawowych narzędzi wspomagających przyjęty sposób prowadze- nia projektów. Wymagają więc nowego spojrzenia, aktualizacji oraz uzupełnie- nia, aby odpowiadać na pojawiające się szanse, wyzwania oraz potrzeby organi- zacji i otoczenia. Spójne aplikacje informatyczne i ogólnodostępne policyjne bazy danych służące do gromadzenia, utrzymania i przetwarzania przez Policję informacji, prowadzenia 41 B. Wiśniewski (red. nauk.), Bezpieczeństwo w teorii i badaniach naukowych, Szczyt- no 2011, s. 11. 42 J. Fiebig, M. Róg, A. Tyburska (red.), Bezpieczeństwo to wspólna sprawa. Ochro- na bezpieczeństwa publicznego — rozwiązania systemowe w skali kraju i regionu, Szczytno 2002, s. 3. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ROZDZIAŁ I. Teleinformatyka policyjna w obliczu globalnej informatyzacji 19 analiz i sporządzania statystyk, jednolite narzędzia uwierzytelniania i autoryzacji, zapewnienie sprawnej komunikacji i  transmisji danych w  czasie rzeczywistym — to  potrzeby funkcjonariuszy, których realizacja wymaga podjęcia wyzwania i wprowadzenia udoskonaleń i usankcjonowania praktyk zmierzających do wpro- wadzenia zmian organizacyjno-prawnych i prawidłowego osadzenia w Policji kwe- stii jakości projektów IT. Niewątpliwie brak obligatoryjnie stosowanego spójnego podejścia do zarządzania projektami teleinformatycznymi w  Policji, formalnych uregulowań w  tym zakresie oraz kultury organizacji ogranicza możliwości oraz sprawność prowadzenia przedsięwzięć, w szczególności zadań złożonych, skompli- kowanych technologicznie, w których wymagana jest szeroka wiedza, dyscyplina oraz zaangażowanie użytkownika końcowego. Wdrożenie metodyki zarządzania projektami IT w Policji ma zwiększyć poziom jakości prowadzonych projektów, zapewniając gotowość i skuteczność organizacji do realizacji celów. Dedykowana dla Policji i dostosowana do jej potrzeb metodyka pozwoli w sposób profesjonalny prowadzić projekty, w tym usuwać napotykane problemy i minimalizować z odpo- wiednim wyprzedzeniem identyfikowane ryzyko. Rezultaty projektów, wprowa- dzając Policję w erę nowoczesnych technologii i innowacyjnych rozwiązań, zapew- nią jej zdolność do profesjonalnego, efektywnego i racjonalnego wywiązywania się z nałożonych na nią obowiązków, przyczyniając się tym samym do zapewnienia bezpieczeństwa organizacji. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw==
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Nowa jakość projektów teleinformatycznych IT a bezpieczeństwo organizacji Policji
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: