Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00218 007795 10476819 na godz. na dobę w sumie
Nowe trendy w zachowaniach konsumentów na rynkach finansowych - ebook/pdf
Nowe trendy w zachowaniach konsumentów na rynkach finansowych - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 250
Wydawca: Placet Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7488-046-6 Rok wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> ekonomia, biznes, finanse
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Rynek usług finansowy stanowi jeden z najważniejszych elementów systemu społeczno-ekonomicznego każdego kraju. O randze, a jednocześnie znacznej złożoności tego rynku świadczy to, iż stanowi on mechanizm, dzięki któremu oferuje się usługi pozwalające na przepływ strumieni pieniężnych (siły nabywczej) w gospodarce. Rezultatem funkcjonowania tego rynku jest zatem możliwość współtworzenia pieniądza przez niefinansowe podmioty gospodarcze. Rynek usług finansowych jest zatem szkieletem, na którym opiera się funkcjonowanie całego systemu rynkowego.

Wszystko to daje asumpt do podjęcia kompleksowych badań nad nowymi trendami w zachowaniach konsumentów na tym rynku. Szczególną uwagę należy zwrócić na kwestię ocen, które z trendów i kierunków zmian w zachowaniach konsumentów mają charakter względnie trwały, a które incydentalny i krótkookresowy. I wreszcie, które z trendów będą się nasilać i w jakich grupach konsumentów, które będą przenikać do innych grup, ulegać modyfikacjom, a które będą z czasem zanikać. To właśnie było przedmiotem badań, których wyniki przedstawiono w tej książce.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Recenzja: prof. zw. dr hab. Czesław Bywalec Redakcja: Leszek Plak Projekt okładki : Aleksandra Olszewska Na okładce wykorzystano rysunek © Fabian Pietrzyk Praca naukowa finansowana ze środków na naukę w latach 2009–2011 jako projekt badawczy. © Copyright by Wydawnictwo Placet 2012 WYDANIE ebook Wszelkie prawa zastrzeżone. Publikacja ani jej części nie mogą być w żadnej formie i za pomocą jakichkolwiek środków technicznych reprodukowane bez zgody właściciela copyright. Wydawca Wydawnictwo PLACET 01-517 Warszawa ul. Mickiewicza 18a/1 tel. (22) 8393626 fax. (22) 8396761 księgarnia internetowa: http:// www.placet.pl e-mail: redakcja@placet.pl ISBN 978-83-7488-046-6 Skład i łamanie: Wydawnictwo PLACET Spis treści 5 Wstęp 100 111 120 125 125 134 144 152 Rozdział I Rola i znaczenie rynków finansowych we współczesnej gospodarce11 1.1. Rynki finansowe – pojęcie, charakterystyka 11 1.2. Podmioty rynków finansowych – rodzaje, charakterystyka 25 1.3. Miejsce polskiego rynku finansowego w globalnym systemie finansowym 35 Rozdział II Konsument i jego zachowania na rynkach finansowych 2.1. Konsument i jego rola na rynkach finansowych 2.2. Istota zachowań konsumentów na rynkach finansowych 2.3. Proces decyzyjny konsumenta na rynkach finansowych Rozdział III Heterogenizacja a homogenizacja zachowań konsumentów na 44 44 53 68 rynkach finansowych 3.1. Potrzeby finansowe i wartości oczekiwane przez konsumentów na rynkach finansowych 83 84 3.2. Poszukiwanie i ocena możliwości zaspokojenia potrzeb przez konsumentów na rynkach finansowych 3.3. Decyzje zakupu konsumentów na rynkach finansowych 3.4. Ocena decyzji i wartości uzyskanych przez konsumentów na rynkach finansowych Rozdział IV Charakterystyka nowych trendów w zachowaniach konsumentów na rynkach finansowych 4.1. Wpływ globalizacji na zachowania konsumentów na rynkach finansowych 4.2. Etnocentryzm konsumencki na rynkach finansowych 4.3. Wirtualizacja zachowań konsumentów na rynkach finansowych 4.4. Zjawisko podwójnego zagrożenia a lojalność konsumentów na rynkach finansowych 4.5. Postawy etyczne konsumentów na rynkach finansowych Rozdział V Negatywne zjawiska w zachowaniach konsumentów na rynkach 4 finansowych 5.1. Wpływ kryzysu gospodarczego na zachowania konsumentów na rynkach finansowych 158 163 164 173 184 195 5.2. Analfabetyzm finansowy konsumentów 5.3. Wykluczenie finansowe konsumentów 5.4. Upadłość finansowa konsumentów Rozdział VI Zmiany w zachowaniach konsumentów na rynkach finansowych 200 200 6.1. Typologia konsumentów na rynkach finansowych w świetle zmian rynkowych 6.2. Model zachowań konsumentów w świetle zmian na rynkach finansowych 207 6.3. Kierunki zmian w zachowaniach konsumentów na rynkach finansowych 215 Zakończenie Bibliografia Spis rysunków i tabel Załącznik 226 234 241 243 Wstęp Począwszy od połowy XX wieku w krajach rozwiniętych postępują inten- sywne i głębokie przemiany w zachowaniach konsumentów. Są one tak wy- raźnie zarysowane, że mówi się nawet o zjawisku „nowej konsumpcji”1. Zmia- ny dotyczą bowiem zarówno hierarchii potrzeb, poziomu, sposobów i środ- ków ich zaspokajania, jak i kryteriów dokonywania wyborów. Polegają one także na upowszechnieniu się konsumpcji nowych produktów. Zjawiska te wynikają z charakterystycznych dla okresu postindustrialnego przemian spo- łeczno-gospodarczych. W makroskali ich przejawem jest wzrost roli kon- sumpcji, która zajmując dotychczasowe miejsce pracy, stała się osią życia spo- łecznego i elementem integrującym jednostki.2 Konsumpcja umożliwia do- świadczanie przyjemności, która staje się siłą motywującą do podejmowania działań przez konsumentów i w konsekwencji kreuje jego nowe zachowania rynkowe. Z kolei w krajach rozwijających się czy też transformujących swoje gospo- darki wyraźnie zarysowuje się tendencja do naśladowania, czyli przejmowa- nia wzorów konsumpcji i zachowań realizowanych w krajach wyżej rozwinię- tych. Efektem tych procesów jest rozpowszechnianie się potrzeb w skali świa- ta, a jednocześnie upowszechnianie i ujednolicanie sposobów ich zaspokaja- nia. Czynnikami wzmacniającymi te tendencje są: globalizacja, a w następ- stwie nasilenie się kontaktów międzynarodowych, gwałtowny rozwój środ- ków komunikacji oraz oddziaływanie środków masowego przekazu. Wszystko 1 Bywalec Cz.: Konsumpcja w teorii i praktyce gospodarowania, WN PWN, Warszawa 2007, s. 137. 2 Antonides G., van Raaij W. F.: Zachowania konsumenta. Podręcznik akademicki. WN PWN, Warszawa 2003, s. 75. 6 to umożliwia szybki i łatwy wgląd w przebieg i formy zachowań konsumen- tów w innych państwach i kulturach. W Polsce rynki, które są szczególnie wrażliwe na wpływ procesów globali- zacyjnych i adoptowania wzorów konsumpcji charakterystycznych dla krajów Szybko przebiegające zmiany syste- wyżej rozwiniętych są rynki finansowe.3 mowe spowodowały nie tylko przeobrażenia infrastrukturalne na tych ryn- kach, ale zintensyfikowały także zmiany w zachowaniach konsumentów. Stali się oni bardziej niezależnymi uczestnikami gry rynkowej, ograniczanymi w swych wyborach jedynie własnymi zasobami finansowymi, wiedzą i umie- jętnościami. O ile diagnoza zachowań konsumentów na rynkach finansowych nie nastręcza większych problemów badawczych, to istotne trudności poja- wiają się w trakcie wyznaczania nowych trendów. Przeprowadzone rozważania dają zatem asumpt do podjęcia komplekso- wych badań nad nowymi trendami w zachowaniach konsumentów na rynkach finansowych. Szczególną uwagę należy zwrócić na kwestie dotyczące ocen, które z trendów i kierunków zmian w zachowaniach konsumentów mają cha- rakter względnie trwały, a które incydentalny i krótkookresowy. I wreszcie, które z trendów będą się nasilać i w jakich grupach konsumentów, które będą przenikać do innych grup, ulegać modyfikacjom, a które będą z czasem zanikać. Należy zaznaczyć, że problematyka zachowań konsumentów na rynkach fi- nansowych, a szczególnie nowych trendów w nich pojawiających się nie jest dostatecznie zbadana na gruncie teorii konsumpcji i zachowań konsumpcyj- nych. Rozważania o tym prezentowane są głównie w pracach J. Garczarczyka i Cz. Bywalca. W literaturze polskiej można znaleźć przede wszystkim publika- cje dotyczące zachowań konsumentów na rynku dóbr i usług konsumpcyjnych (m.in. J. Kramer, E. Kieżel, K. Mazurek-Łopacińska, G. Światowy, L. Garbarski, L. Rudnicki) czy na rynku dóbr i usług przemysłowych (m.in. Z. Kędzior, K. Karcz, E. Frąckiewicz, A. Bajdak). Problem zachowań konsumentów na ryn- kach finansowych jest praktycznie nieobecny w opracowaniach literaturo- wych z dziedziny finansów. Analizy w tym obszarze dotyczą głównie skali ma- 3 Por.: Szymaniak A. (red.): Globalizacja usług – outsourcing, offshoring i shared services center, Deloitte, Warszawa 2008; Chardraba P. G., Springer R. (red.): Business strategies for economices in trasition, Cam- bridge Scholars Publishing, Newcastle 2008. 7 kro (m.in. B. Pietrzak, Z. Polański, B. Woźniak, G. Rytelewska). Problematyka badań zachowań konsumentów w obszarze finansów nie jest także częstym przedmiotem analiz zagranicznych naukowców. Podejmują oni głównie ten problem przy okazji realizacji badań nad szeroko pojętą problematyką zacho- wań konsumentów (m.in. R. D. Blackwell, P. W. Miniard, J. F. Engel, L. G. Schiffman, L. L. Kanuk, G. Antonides, W. F. van Raaij) lub zajmują się je- dynie wybranymi obszarami zachowań na rynkach finansowych, jak oszczę- dzanie czy zaciąganie zobowiązań finansowych (m.in. A. Lindqvist, J. H. Aders, L. C. Lee, R. Ferber, L. M. Ausubel, T. Poiesz). Mając to na uwadze za celowe uznano podjęcie badań związanych z identy- fikacją i charakterystyką nowych trendów w zachowaniach konsumentów na tle zmian zachodzących na rynkach finansowych. Celem teoretycznym było opracowanie modelu przyszłych zachowań konsumentów na zmieniających się rynkach finansowych. Tak określone cele: poznawczy i teoretyczny wyma- gały wyodrębnienia szeregu celów uzupełniających. Za takie uznano:  diagnozę rynków finansowych w Polsce, a szczególnie zachodzących na nim zmian, mających wpływ na kształtowanie się zachowań konsumentów,  rozpoznanie złożonej struktury zachowań konsumentów na rynkach finan- sowych, w tym szczególnie w sytuacji turbulentnych zmian,  określenie stopnia występowania nowych trendów w zachowaniach konsu- mentów na rynkach finansowych, a szczególnie: globalizacji i etnocentryzmu konsumenckiego oraz homogenizacja i heterogenizacja zachowań konsu- mentów,  wskazanie negatywnych tendencji kształtujących się w zachowaniach kon- sumentów na rynkach finansowych,  identyfikację czynników warunkujących i różnicujących nowe trendy w zachowaniach konsumentów na rynkach finansowych,  określenie kierunków zmian w zachowaniach konsumentów na rynkach finansowych w perspektywie roku 2020,  wyodrębnienie oraz opis grup typologicznych konsumentów w świetle przewidywanych zmian ich zachowań na rynkach finansowych. Do celów metodycznych pracy należy zaliczyć: rozstrzygnięcie problemów koncepcyjno-metodycznych związanych z badaniem nowych trendów w za- chowaniach konsumentów na rynkach finansowych i procesem budowy ich modelu, wypracowanie metod i technik badawczych najbardziej przydatnych 8 do przewidywania zachowań konsumentów w przyszłości na tych rynkach, a także określenie zbiorów wskaźników statystycznych służących do charak- terystyki tego modelu. Celem aplikacyjnym pracy jest wskazanie możliwości i sposobów praktycznego wykorzystania wiedzy na temat nowych trendów w zachowaniach konsumentów. Przedmiotem badań były zatem szeroko pojęte nowe trendy w zachowa- niach konsumentów na rynkach finansowych, czynniki je determinujące. Ba- daniami bezpośrednimi objęto głównie klientów instytucji finansowych. Badania wśród menedżerów pracujących w instytucjach finansowych miały charakter uzupełniający. Badania bezpośrednie przeprowadzone zostały w 2011 roku na terenie całego kraju. W pracy podjęto próbę weryfikacji hipotezy głównej, zgodnie z którą przyjmuje się, że zachowania konsumentów na rynkach finansowych ulegają znacznej heterogenizacji, przy wyraźnie wyodrębnionych postawach kosmo- politycznych konsumentów. Można także zauważyć, że wymiar etyczny za- chowań konsumentów na tym rynku dla konsumentów ma małe znaczenie, co w rezultacie prowadzi do występowania wielu negatywnych zjawisk na ryn- kach finansowych. Ponadto w pracy poddano weryfikacji hipotezy szczegółowe, w których przypuszcza się, że:  polski sektor finansowy w znacznym stopniu został włączony w proces glo- balizacji, dzięki czemu charakteryzuje go bogata infrastruktura i szeroka oferta rynkowa, a taka sytuacja sprzyja dużemu zdywersyfikowaniu zacho- wań konsumentów,  globalizacja zachowań konsumentów na rynkach finansowych ma bardzo ograniczony zakres, bowiem konsumenci niechętnie korzystają z usług fi- nansowych poza granicami kraju, mimo to rzadko na polskim rynku prezen- tują postawy etnocentryczne,  zachowania konsumentów na rynkach finansowych mają przede wszystkim charakter zwyczajowy, co przejawia się większą lojalność i zaufaniem do in- stytucji finansowych, z którymi konsumenci mają największe doświadczenie, a to z kolei wiąże się z występowaniem zjawiska podwójnego zagrożenia,  konsumenci preferują tradycyjne formy nabywania/korzystania z usług fi- nansowych tj. w oddziałach tych jednakże wirtualizacja instytucji; 9 zachowań konsumentów na tych rynkach nabiera coraz większego zna- czenia,  w sytuacjach kryzysu finansowego konsumenci podejmują przede wszyst- kim działania dostosowujące o charakterze pasywnym wewnątrz gospodar- stwa domowego, rzadziej aktywizują swe działania na rynku,  na rynkach finansowych można w szczególności zaobserwować takie nega- tywne zjawiska jak: wykluczenie finansowe i analfabetyzm finansowy,  głównymi zmiennymi różnicującymi występowanie nowych trendów w zachowaniach konsumentów na rynkach finansowych są: poziom docho- dów konsumenta, jego wiek oraz poziom wykształcenia,  dominującym typem konsumentów na turbulentnych rynkach finansowych są konsumenci ostrożnie dostosowujący się do zachodzących zmian, zdecy- dowaną mniejszość stanowią ci, którzy szybko antycypują zmiany lub nawet je wyprzedzają. Podstawami źródłowymi pracy są: bogata literatura przedmiotu: polska i zagraniczna, zarówno w formie zwartej, jak i w postaci artykułów, dokumen- tacja i materiały wewnętrzne instytucji finansowych, dane statystyczne z roczników i innych publikacji GUS, raporty NBP, dane z Internetu, a także inne materiały publikowane i niepublikowane instytucji badawczych. Cen- nym źródłem informacji były dane pochodzące z własnych badań empi- rycznych. Praca składa się z sześciu rozdziałów, wstępu i zakończenia. Pierwsze dwa rozdziały mają charakter teoretyczny, zaś kolejne – empiryczny. W rozdziale pierwszym zostały przedstawione rynki finansowe, jako układ instytucjonalny, w którym przebiegają zachowania konsumentów. Na wstępie pokazano specy- fikę i znaczenie tych rynków w gospodarce. Następnie zostały scharakteryzo- wane różne podmioty rynków finansowych. Rozdział kończy charakterystyka rynków finansowych w Polsce i określenie ich miejsca w globalnym, a szczegól- nie europejskim, systemie finansowym. Z kolei w rozdziale drugim rozstrzy- gnięto problemy terminologiczne związane z badaniami konsumenta i jego za- chowań na rynkach finansowych. W rozdziale tym przedstawiono specyfikę zachowań konsumentów na rynkach finansowych, na tle szeroko pojętych za- chowań finansowych. Wskazano także na uwarunkowania i czynniki różnicują- ce te zachowania. Ważną część tego rozdziału stanowi opis poszczególnych eta- pów procesu decyzyjnego konsumenta na rynkach finansowych. 10 Kolejne rozdziały zawierają wyniki badań bezpośrednich. Zasadniczą część rozdziału trzeciego stanowi opis zachowań konsumentów w świetle zacho- dzących procesów heterogenizacyjnych i homogenizacyjnych na rynkach fi- nansowych. W rozdziale czwartym zamieszczono charakterystykę istotnych trendów występujących w zachowaniach konsumentów na współczesnych rynkach finansowych, takich jak: globalizacja konsumpcji, etnocentryzm kon- sumencki, wirtualizacja zachowań, zjawisko podwójnego zagrożenia czy kształtowanie się postaw etycznych konsumentów na rynkach finansowych. W rozdziale piątym wskazano na negatywne zjawiska występujące na rynkach finansowych, w szczególności na wpływ kryzysu na zachowania konsumen- tów, analfabetyzm finansowy, a także na problem wykluczenia finansowego i upadłości konsumenckiej. Ostatni, szósty rozdział zawiera charakterystykę różnych typów konsumentów wyodrębnionych według sposobu dostosowy- wania się do zachodzących zmian na rynkach finansowych. Ponadto w roz- dziale tym zaprezentowano model zachowań konsumentów na turbulentnych rynkach finansowych. Zwieńczeniem rozdziału są prognozy dotyczące kierun- ków zmian w zachowaniach konsumentów na rynkach finansowych. Pracę kończą wnioski z całości rozważań. Rozdział I Rola i znaczenie rynków finansowych we współczesnej gospodarce Rynki finansowe stanowi jeden z najważniejszych elementów systemu spo- łeczno-ekonomicznego każdego kraju. O randze, a jednocześnie znacznej złożono- ści tych rynków świadczy to, iż stanowią one mechanizm, dzięki któremu oferuje się usługi pozwalające na przepływ strumieni pieniężnych (siły nabywczej) w gospodarce. Procesy te nie dokonują się jednak tylko w wyniku działania insty- tucji finansowych, ale także na skutek decyzji podejmowanych przez podmioty sfery realnej (przedsiębiorstwa i konsumentów). Rezultatem funkcjonowania rynkach finansowych jest zatem możliwość współtworzenia pieniądza przez nie- finansowe podmioty gospodarcze oraz możliwość przepływu strumieni pienięż- nych między nimi. Rynki finansowe są zatem szkieletem, na którym opiera się funkcjonowanie całego systemu rynkowego. Współczesne gospodarki krajów rozwiniętych oparte są na zasadach rynko- wych, w których alokacja zasobów i czynników wytwórczych między alterna- tywne możliwości ich wykorzystania (dziedziny wytwarzania, konkretne pro- dukty), a także podział wytworzonych produktów między poszczególne jednost- ki dokonuje się głównie za pośrednictwem rynku4 przy niewielkim wpływie 4 W literaturze występują różne podejścia do pojęcia rynek. Zwykle jednak definiuje się go jako ogół stosun- ków wymiennych między sprzedającymi, oferującymi towary i usługi i reprezentującymi podaż, a kupują- cymi, zgłaszającymi zapotrzebowanie na określone towary i usługi, poparte odpowiednimi środkami płatni- czymi i reprezentującymi popyt. 1.1. Rynki finansowe – pojęcie, charakterystyka 12 państwa.5 W gospodarce rynkowej decyzje dotyczące tego, co i w jakich ilościach będzie produkowane, w jaki sposób, tzn. przy użyciu jakich metod technicznych oraz dla kogo podejmowane są przez suwerenne podmioty gospodarcze, kieru- jące się własnym interesem i postępujące zgodnie z zasadami racjonalności go- spodarowania.6 Ważnym podkreślenia jest również fakt, iż w gospodarce ryn- kowej to sami konsumenci decydują: co kupują, kiedy, gdzie, ile produktów na- bywają itp. Można zatem stwierdzić, że w gospodarce rynkowej zarówno produ- cenci, jak i konsumenci mają (w ramach obowiązującego prawa) swobodę po- dejmowania decyzji rynkowych. Podstawą podejmowania tych decyzji są infor- macje płynące z rynku, m.in. ceny dóbr i usług, ceny czynników wytwórczych, płace, stopy procentowe, poziom zysku, kursy papierów wartościowych, walut oraz oczekiwania podmiotów gospodarczych co do ich kształtowania się w przyszłości. Decyzje mogą być w pewnym stopniu modyfikowane przez pań- stwo w związku z ustaleniem przez nie, np. stóp podatkowych, nakładaniem lub zmianą ceł, ustaleniem minimalnych lub maksymalnych cen, minimalnych płac, ograniczeniem wahań kursów walutowych, kształtowaniem systemu ubezpie- czeń, zakresu opieki socjalnej itp. Skrajną postacią gospodarki rynkowej byłaby gospodarka wolnorynkowa, pozbawiona całkowicie wpływu państwa – taka jednak współcześnie nie istnieje. Istniejące natomiast formy (odmiany) gospo- darki rynkowej cechują się trzema wyróżnikami ustrojowymi:  racjonalnością ekonomiczną – oznacza to, że konieczna jest dominacja pry- watnej własności. Tylko ona zapewnia troskę i odpowiedzialność właścicieli. Przedsiębiorstwa państwowe nigdy nie były w stanie w pełni przestrzegać zasad racjonalności ekonomicznej,  charakterem pieniężnym – podstawą gospodarki rynkowej jest pieniądz. Pełni on rolę parametru, wyceny dokonywane za jego pomocą są zawsze miarodajne dla oceny efektów gospodarowania. Wielkości pieniężne w go- spodarce rynkowej są podstawą podejmowania decyzji gospodarczych,  mechanizmem rynkowym, który powinien mieć zdolność ciągłego równowa- żenia gospodarki, weryfikacji oferty, dostarczania argumentów do podej- mowania decyzji. 7 5 Nasiłowski M.: System rynkowy, Key Text, Warszawa 1998, s. 19. 6 Swadźba S.: Systemy gospodarcze i ich ewolucja, AE, Katowice 2000, s. 32. 7 Wojtyna A.: Nowe trendy w zachodniej teorii ekonomii, WN PWN, Warszawa 1998, s. 75. 13 W praktyce można wyróżnić trzy główne typy gospodarki rynkowej: 1. Neoliberalna gospodarka rynkowa, w której docenia się rolę państwa, ale tylko jako twórcy i strażnika ustroju. Neoliberalizm jest reakcją na nadmier- ny interwencjonizm i jego ekonomiczne skutki – wzrost deficytu budżetowe- go, długu publicznego i inflacji. Hasłem neoliberałów jest deregulacja, czyli powrót do samoczynności mechanizmów rynkowych, odchodzenie od mode- lu państwa opiekuńczego jako zmniejszającego aktywność i kreatywność lu- dzi. Od strony teoretycznej, współczesny neoliberalizm oparty jest na tzw. ekonomii podażowej. Zadaniem państwa w tej koncepcji nie jest stymulacja popytu, ale tworzenie warunków sprzyjających wzrostowi podaży i aktyw- ności wytwórców zmuszonych konkurencją do obniżania kosztów produkcji i cen.8 Neoliberałowie uważają, iż konsument na rynku podejmuje decyzje racjonalnie, kierując się własnym interesem ekonomicznym. Stąd niepo- trzebna jest interwencja państwa w obszarze konsumpcji. Są zatem przeciw- ni rozszerzaniu funduszy konsumpcji zbiorowej (a w szczególności tzw. kon- sumpcji społecznej). 2. Społeczna gospodarka rynkowa, która zakłada możliwość i konieczność po- godzenia twardej logiki zasad gospodarki rynkowej z zabezpieczeniem okre- ślonego poziomu świadczeń socjalnych i zapewnienie w ten sposób ładu spo- łecznego. Koncepcja ta odrzuca jednak zarówno własność państwową, jak i ingerowanie państwa w funkcjonowanie mechanizmów rynkowych. Teore- tyczne źródła społecznej gospodarki rynkowej tkwią w tzw. ordoliberali- zmie. 9 Należy mocno podkreślić, że społeczna gospodarka rynkowa nie ma nic wspólnego z socjalizmem i interwencjonizmem państwowym, a dzięki bezkrytycznemu zaufaniu do mechanizmów rynkowych pozwala odnieść go- spodarczy sukces.10 Należy dodać, iż zwolennicy koncepcji społecznej go- spodarki rynkowej uważają, że konsument nie jest w stanie podejmować na współczesnym rynku w pełni racjonalnych decyzji. Nie ma on bowiem ani dostępu do wszystkich informacji, ani tak dużej siły ekonomicznej by być równorzędnym partnerem dla podmiotów strony podażowej. Stąd oprócz uregulowań prawnych, mających chronić interes konsumenta na rynku, pań- 8 Milewski R.: Podstawy ekonomii, WN PWN, Warszawa 2000, s. 200. 9 Por.: Yumus M.: Przedsiębiorstwo społeczne. Kapitalizm dla ludzi, Concordia, Warszawa 2011. 10 Kotlorz D.: Rynek pracy w systemie społecznej gospodarki rynkowej, WN PWN, Warszawa 2000, s. 16. 14 stwo winno stwarzać warunki do rozwoju instytucji zajmujących się eduka- cją rynkową konsumentów i „walką” o egzekwowanie należnych konsumen- towi praw. W tym modelu gospodarki rynkowej państwo, podobnie jak w neoliberaliźmie, ogranicza wydatki na konsumpcję społeczną, lecz rozsze- rza wydatki na tzw. konsumpcję ogólnospołeczną i publiczną. 3. Socjaldemokratyczna (interwencjonistyczna) gospodarka rynkowa, której podstawą jest przyjęcie założenia tkwiącego w tzw. ekonomii dobrobytu, iż korzyści społeczne wynikające z pewnego ograniczenia wolności gospodar- czej będą większe niż straty. W praktyce państwa realizujące ten model go- spodarki rynkowej mają bardzo wysoką stopę redystrybucji budżetowej, ogromne długi publiczne, nadmierne świadczenia socjalne, wysokie obciąże- nie fiskalne przedsiębiorstw. Powoduje to ogólny spadek inwestycji i wzrost kosztów produkcji, a co za tym idzie, spadek konkurencyjności danej gospo- darki. W sferze społecznej model ten powoduje demoralizację części społe- czeństwa, tzw. kulturę bezrobocia, spadek aktywności i kreatywności.11 W tym modelu gospodarki uznaje się, że konsument nie potrafi lub nie jest w stanie podejmować racjonalnych decyzji na rynku. Konieczny jest zatem silny interwencjonizm państwa w ochronę interesów ekonomicznych kon- sumentów. Ponadto zakłada się, duży wzrost wydatków na fundusz kon- sumpcji zbiorowej, a w szczególności na konsumpcję społeczną, obejmującą różnego rodzaju dotacje i subsydiowanie zakupywanych przez konsumen- tów produktów na rynku czy wręcz oferowanie niektórych świadczeń za darmo. Niektórzy teoretycy ekonomii wyróżniają również dodatkowy typ gospo- darki rynkowej: gospodarka rynkowa „azjatyckich tygrysów”. Cechuje się ona z jednej strony daleko posuniętą wolnością gospodarczą, a z drugiej strony autokratyzmem państwa, także w sferze polityki gospodarczej państwa. 12 Ingerencja państwa (w przeciwieństwie do interwencjonizmu) preferuje przedsiębiorców, a nie pracowników najemnych, których niskie płace i wyma- gania powinny zapewnić sukces inwestycyjny i eksportowy. Przewiduje się, że gospodarki „azjatyckich tygrysów” będą ewoluować w kierunku jednego 11 Żurawicki S.: Drogi dociekań ekonomicznych, WN PWN, Warszawa 2000, s. 91. 12 Por.: Prahalad C. H., Krishnan S.: Nowa era innowacji, WN PWN, Warszawa 2010. 15 z trzech głównych typów gospodarki rynkowej. Można jedynie przypuszczać, że najbliżej tym krajom jest do gospodarki neoliberalnej. Mimo tak wielu różnic, szczególnie różnego stopnia interwencjonizmu pań- stwowego, trzeba jednak stwierdzić, że wszystkie przedstawione modele go- spodarki rynkowej zachowują istotne cechy ustrojowe i funkcjonalne, jak do- minacja prywatnej własności, rachunku mikroekonomicznego, praca na wła- sny rachunek i odpowiedzialność, wymienialność pieniądza i mechanizm ryn- kowy jako główna forma funkcjonowania gospodarki, ale przede wszystkim swoboda decyzji rynkowych konsumentów. Gospodarka rynkowa jest systemem bardzo złożonym. Składa się ona z mi- lionów różnych podmiotów, jak konsumenci, gospodarstwa domowe, przed- siębiorstwa, instytucje rynkowe, administracja państwowa oraz władze lokal- ne. Wszystkie te podmioty wchodzą we wzajemne interakcje, a ich rezultatem są transakcje wymienne. Stanowi to istotę mechanizmu rynkowego, który oznacza, że chodzi o wzajemnie zazębiające się procesy produkcji i realizacji, dające w sumie efekt końcowy w postaci odpowiedniego zaspokojenia potrzeb odbiorców finalnych.13 Mechanizm rynkowy sprawia, że zasoby dla produkcji bieżącej i inwestycji są oddolnie alokowane na podstawie rachunku ekono- micznego, natomiast podział nadwyżki następuje na podstawie preferencji podmiotów gospodarczych. Jeśli te sprzężenia działają sprawnie, to podział Moż- nadwyżki jest optymalny dla funkcjonowania rynku i jego równowagi.14 na wtedy stwierdzić, że mechanizm rynkowy jest sprawny, a gospodarkę ma- jącą taki mechanizm określa się jako dojrzałą. O stopniu dojrzałości gospodarki rynkowej świadczy poziom rozwoju in- stytucji rynkowych, zapewniających sprawność procesów rynkowych. Insty- tucje rynkowe są organizacjami, za pośrednictwem których dokonuje się przepływu od producentów do finalnych odbiorców i odwrotnie różnych strumieni rynkowych. Charakter tych strumieni jest ściśle związany z rodza- jem rynku. Najwcześniej ukształtował się rynek produktów, potem rynek fi- nansowy i wreszcie rynek pracy. Te dwa ostatnie rynki są ściśle powiązane 13 Kramer T.: Podstawy marketingu, PWE, Warszawa 2000, s. 35. 14 Simon H.: 33 sposoby na kryzys gospodarczy. Natychmiastowe rozwiązania dla twojej firmy, Difin, Warsza- wa 2009, s. 7–8. 16 Przy czym należy pod- z istnieniem i funkcjonowaniem rynku produktów.15 kreślić w tym miejscu szczególną rolę rynku finansowego i instytucji na nim działających. Instytucje te bowiem pełnią dwie funkcje: realizacji wymiany środków kapitałowych i pieniężnych oraz świadczenia usług przedsiębior- stwom produkcyjnym, handlowym, usługowym i gospodarstwom domowym w trakcie przepływu strumieni na rynku produktów. Szczególna rola instytucji finansowych w gospodarce rynkowej polega przede wszystkim na współdzia- łaniu w procesie usprawniania systemu transakcyjnego, tworzenie warunków zmniejszania ryzyka podejmowanych decyzji gospodarczych, organizowaniu źródeł i sposobów zasileń kapitałowych podmiotów gospodarczych, współ- udziale w pobudzaniu popytu, a także kreowaniu warunków bezpieczeństwa lokaty dochodów, majątku, zdrowia i życia, związanego z pełnieniem obo- wiązków zawodowych oraz związanego z uczestnictwem w ruchu pasażer- skim, turystycznym itp. Rynek finansowy w literaturze przedmiotu jest definiowany bardzo różno- rodnie, często także bywa mylnie utożsamiany z systemem finansowym. I tak, system finansowy w wąskim ujęciu obejmuje całokształt instytucji finan- sowych, a także normy określające wzajemne powiązania i stosunki z otocze- niem. 16 O systemie finansowym można jednak mówić dopiero wówczas, gdy rozwój instytucji finansowych pozwala na ustalenie zasad struktury tego sys- temu. Sprawny system finansowy składa się bowiem z elementów o określo- nych właściwościach i określonych wzajemnych relacjach między tymi insty- tucjami. Elementami (podmiotami) systemu finansowego są m.in. banki, firmy ubezpieczeniowe, fundusze inwestycyjne i emerytalne, giełdy itp. Z kolei w szerokim ujęciu, system finansowy należy zdefiniować jako mechanizm współdziałania i przepływu siły nabywczej między niefinansowymi podmio- tami gospodarczymi.17 Głównym zadaniem systemu finansowego w gospodar- ce rynkowej jest współuczestniczenie w tworzeniu powszechnie akceptowa- 15 Kramer J. (red.): Zachowania podmiotów rynkowych, PWE, Warszawa 1999, s. 13–14. 16 Por. Jaworski W. L., Krzyżkiewicz Z., Kosiński B.: Banki – rynek, operacje, polityka, Poltext, Warszawa 1997, s. 15. 17 Pietrzak B., Polański Z. (red.): System finansowy w Polsce, WN PWN, Warszawa 2001, s. 11. 17 oraz umożliwianie nego środka dokonywania transakcji (czyli pieniądza)18 jego przemieszczania się między niefinansowymi podmiotami gospodarczymi, tj. konsumentami, gospodarstwami domowymi, przedsiębiorstwami i Skar- bem Państwa. Takie ujęcie systemu finansowego nie jest jednak precyzyjne. W praktyce wszystkie podmioty gospodarcze uczestniczą w jakimś stopniu w tworzeniu i przepływie siły nabywczej. Na przykład gospodarstwa domowe zaciągając kredyt w banku uczestniczą w kreowaniu siły nabywczej. Natomiast groma- dząc oszczędności oraz ponosząc wydatki konsumpcyjne biorą udział w prze- pływie siły nabywczej. Dlatego konieczne jest zidentyfikowanie dodatkowych elementów, precyzujących zakres pojęcia systemu finansowego. Tymi elemen- tami są ogniwa (składniki) systemu finansowego, a mianowicie:  instrumenty finansowe,  rynki finansowe,  instytucje finansowe,  zasady funkcjonowania trzech ww. elementów.19 Tabela 1.1. przedstawia schematycznie tę strukturę, uwzględniając jedno- cześnie główne kryteria grupowania poszczególnych rodzajów ogniw systemu finansowego. W systemie finansowym dużą rolę odgrywają instrumenty finansowe czyli zobowiązania finansowe, a więc roszczenia dotyczące majątku jednych pod- miotów gospodarczych w stosunku do drugich. Są one przedmiotem wymiany na rynku, na którym działają instytucje finansowe, często określane jako po- średnicy finansowi. Głównym przedmiotem ich działalności jest kreowanie instrumentów finansowych i dokonywanie transakcji nimi.20 W efekcie in- strumenty finansowe są zazwyczaj dominującym składnikiem ich majątku. Elementem scalającym system finansowy są zaś zasady funkcjonowania, a więc reguły gry, na jakich opiera się jego działanie. 18 Można mówić o „współuczestniczeniu” przez system finansowy w kreowaniu pieniądza, ponieważ współ- czesny pieniądz w ostateczności generowany jest przez kredyt bankowy. 19 Polański Z.: System finansowy, w: Pietrzak B. i Polański Z. (red.): System... op. cit., s. 12. 20 Por. Owsiak S.: Finanse publiczne. Teoria i praktyka, WN PWN, Warszawa 2011. Tabela 1.1. Schemat struktury systemu finansowego w gospodarce rynkowej 18 Ogniwo systemu finansowego Kryterium grupowania Rynki finansowe Instytucje finansowe Instrumenty finansowe Zasady funkcjonowania 1. o charakterze wierzycielskim i własnościowym 2. o stałym i zmiennym dochodzie 3. krótko-, średnio- i długookresowe 4. bezpośrednie i pośrednie 5. rzeczywiste i pochodne 1. pierwotne i wtórne 2. otwarte i zindywidualizowanych transakcji finansowych (depozytowe, kredytowe i ubezpieczeniowe) 3. pieniężne i kapitałowe 4. instrumentów denominowanych w walucie krajowej i rynek walutowy 5. hurtowe i detaliczne 6. instrumentów pochodnych 1. wyłącznie dystrybuujące i tworzące instrumenty finansowe (pieniądz i instrumenty finansowe niebędące pieniądzem) 1. sformalizowane i niesformalizowane Źródło: Polański Z.: System finansowy, w: System finansowy w Polsce, Pietrzak B., Polański Z. (red.): System finansowy w Polsce, WN PWN, Warszawa 2001, s. 12. Do podstawowych funkcji systemu finansowego należy zaliczyć współ- udział w kreowaniu siły nabywczej oraz umożliwianie jej przepływu między niefinansowymi podmiotami ekonomicznymi. Innym szerokim sformułowa- niem określającym funkcję systemu finansowego jest stwierdzenie mówiące, że jego rolą jest obniżanie kosztów dokonywania transakcji powstających w procesie wymiany, ale także funkcje kontrolne.21 Wraz z rozwojem gospodarczym zmieniała się jednak ranga ekonomiczna poszczególnych funkcji oraz sposób i konkretne rozwiązania instytucjonalne, za pomocą których dochodziło do ich realizowania. W ewolucji systemu fi- nansowego można wyróżnić trzy główne fazy (etapy): 1. Pierwszy etap dotyczy okresu, kiedy system finansowy opierał się głównie na bankach depozytowych, tj. bankach, których podstawową czynnością było 21 Smyczek S.: Modele zachowań konsumentów na rynku usług finansowych, AE, Katowice 2007, s. 101–102. 19 przyjmowanie oszczędności (w różnych formach) od jednostek (konsumen- tów indywidualnych i firm) i wykorzystywanie ich w większości na zabez- pieczenie pożyczek oraz w mniejszym stopniu na inwestycje w obligacje państwowe w celu utrzymania płynności. Główną cechą systemu finansowe- go w pierwszej fazie rozwoju było zatem to, że banki zbierały większość oszczędności i były odpowiedzialne za ich alokację, co ściśle wiązało się z oceną ryzyka i rentowności. Banki w tej fazie były również odpowiedzialne za monitorowanie i dyscyplinowanie kredytobiorców. Były też odpowie- dzialne za stworzenie i funkcjonowanie systemu płatniczego. Inne instytucje finansowe, np. firmy ubezpieczeniowe i fundusze powiernicze nie odgrywały w tej fazie większej roli. 2. Drugi etap – jego najbardziej pierwotną formą funkcjonowania była tzw. faza kapitalizmu właściwego. Był on charakterystyczny dla gospodarek typu rol- niczego i łączył się z początkowym okresem rozwoju przemysłowego. Dla te- go etapu największe znaczenie miało funkcjonowanie sektora bankowego. Banki deponowały bowiem większość oszczędności oraz dokonywały ich alokacji. Funkcjonowanie gospodarki opierało się głównie na korzystaniu z usług banków, co powodowało brak zapotrzebowania na inne wyspecjali- zowane podmioty oraz usługi rynku finansowego. Bardziej zaawansowaną formą rozwoju systemu finansowego był tzw. kapitalizm menedżerski. Pole- gał on na coraz większej roli rynków kapitałowych oraz stopniowym zmniej- szaniu dominacji sektora bankowego. Ten typ systemu finansowego charak- terystyczny jest dla gospodarek uprzemysłowionych, w których przemysł jest głównym „udziałowcem” dochodu narodowego państwa. Obserwuje się początki funkcjonowania wyspecjalizowanych banków inwestycyjnych. 3. Trzeci etap – jest najbardziej rozwiniętą fazą rozwoju systemu finansowego i określany jest mianem tzw. kapitalizmu instytucjonalnego. Ten rodzaj funk- cjonowania systemu finansowego charakterystyczny jest dla najprężniej rozwijających się gospodarek świata. Cechą wyróżniającą jest dominujący udział w dochodach państwa szeroko rozumianego sektora usług. Ponadto, zauważalne jest jasne określenie i niezależne od siebie funkcjonowanie ryn- ków pieniężnych i kapitałowych. Rynki pieniężne oferują wyspecjalizowane krótkoterminowe instrumenty finansowe, zaś długoterminowe finansowanie wszelkich przedsięwzięć gospodarczych dokonywane jest na rozwiniętym rynku kapitałowym. Rola banków systematycznie maleje, natomiast wzrasta znaczenie wszelkiego rodzaju funduszy (inwestycyjnych czy też emerytal- 20 my finansowe oparte na funkcjonowaniu rynków papierów wartościo- nych). Tego typu fundusze stają się bowiem znacznie atrakcyjniejszą formą lokowania wolnych środków finansowych niż lokaty bankowe.21F22 Ewolucja systemu finansowego doprowadziła do ukształtowania się we współczesnych gospodarkach rynkowych dwóch podstawowych rodzajów systemów. Są to systemy finansowe zorientowane bankowo 23 oraz syste- Mimo, że w systemie finansowym każdego kraju występują cechy wych.24 niepowtarzalne, to możliwe jest usystematyzowanie cech każdego z dwóch wymienionych systemów. Należy dodać, iż w praktyce nie ma i nie było, tzw. czystych systemów finansowych. To, z jakim systemem finansowym mamy do czynienia w danej gospodarce, wiąże się przede wszystkim z charakterem całokształtu relacji umownych System finansowy w Polsce zbliżo- występujących w danym społeczeństwie. 25 ny jest to modelu bankowego. Można jednak zauważyć, szczególnie w obsza- rze mechanizmów płatniczych, wpływy systemu opartego na funkcjonowaniu rynków papierów wartościowych. Zarówno wąskie, jak i szerokie rozumienie systemu finansowego określa je- dynie podmiotową (lub też podmiotowo-instrumentalną) strukturę rynków finansowych (i to tylko po stronie podażowej). Dlatego też nie można tych pojęć utożsamiać. Rynek, bowiem to ogół stosunków wymiennych między sprzedają- cymi, oferującymi dobra i usługi (w tym przypadku usługi finansowe) a kupują- cymi, zgłaszającymi zapotrzebowanie na te produkty, poparte odpowiednimi środkami płatniczymi (reprezentującymi popyt). Można zatem rynki finanso- 26 we zdefiniować, jako ogół działań o charakterze ekonomicznym i związanych 22 Opracowanie własne na podstawie: Rybczyński T. M.: Ewolucja systemu finansowego. Giełdowe bitwy i keiretsu, w: Pietrzak B. i Polański Z. (red.): System..., op. cit., s. 35; Zawartka P.: Aspekty prawne funkcjono- wania rynku finansowego w Polsce, „Bank i Kredyt” Nr 1/2002. 23 System ten w literaturze znany jest także jako kontynentalny, niemiecko-japoński albo reński (nadreński). 24 Polański Z.: Instytucje finansowe a przedsiębiorstwa, „Życie Gospodarcze” 1994, nr 11. 25 Kester W. C.: Governance, Contracting, and Investment Horizons: A look at Japan and Germany, “Journal of Applied Corporate Finance” 1992, nr 2. 26 Kotler P., Keller K., Brady M., Goodman M., Hansen T.: Marketing management, Prentice Hall, New Jersey 2009, s. 24. System oparty na funkcjonowaniu rynków System zorientowany bankowo papierów wartościowych Tabela 1.2. Cechy systemów finansowych w gospodarce rynkowej 21 1) Typy i rola instytucji finansowych − niski stopień specjalizacji instytucji − wysoki stopień specjalizacji instytucji − banki uniwersalne, nastawione na długotermi- − banki nastawione na krótkoterminowa działal- nową działalność kredytową ność kredytową − mniejsza skłonność do tworzenia innowacji − duża skłonność do tworzenia innowacji finan- finansowych sowych 2) Rynki papierów wartościowych – bardziej rozwinięty – mniej rozwinięte 3) Polityka banku centralnego – operacje otwartego rynku – działalność refinansowa 4) Mechanizm płatniczy − transfery kredytowe (system giro) − transfery debetowe (system czekowy i/lub − poczta oparty na kartach płatniczych) − izby rozliczeniowe Źródło: Pietrzak B., Polański Z. (red.): System..., op. cit., s. 31. z tym czynności prawnych, dokonywanych między poszczególnymi podmiotami rynku, przy użyciu instrumentów finansowych i za pośrednictwem wyspecjali- zowanych instytucji rynku finansowego, których przedmiotem jest przepływ i alokacja środków finansowych.27 Jednakże z punktu widzenia przedmiotu ba- dań, za pełniejsze należy uznać ogólnoekonomiczne ujęcie rynków finansowych. Według tego podejścia, rynki finansowe to zespół wszystkich kupujących (klienci indywidualni i reprezentowane przez nich na rynku gospodarstwa do- mowe, przedsiębiorstwa, inne instytucje finansowe, skarb państwa i inne pod- mioty) i sprzedających (instytucje finansowe), których decyzje, nawzajem od siebie zależne, kształtują układ elementów sprzężonych: popyt, podaż i cena.28 Wartość żadnego z tych elementów nie może powstawać w oderwaniu od dwóch pozostałych i poza rynkiem.29 27 Zawartka P.: Aspekty..., op. cit. 28 Por. Johansson J. K.: Global marketing. Foreign entry, local marketing and global management, McGraw- Hill, Boston 2006. 29 W ujęciu marketingowym rynek usług finansowych można określić jako zespół potencjalnych klientów, mających określona potrzebę finansową, którzy w celu jej zaspokojenia są gotowi i są w stanie dokonać 22 Wszelka ingerencja zewnętrzna w układ rynkowy prowadzi do rozerwania sprzężeń między elementami i do degradacji rynku. Skuteczne oddziaływanie na rynek jest możliwe jedynie przez pośrednie działanie na otoczenie za po- mocą narzędzi ekonomicznych wyrosłych w środowisku rynkowym. Najważ- niejszą przesłanką funkcjonowania rynków finansowych jest prawo do nie- ograniczonego wyboru klienta oraz do prowadzenia transakcji kupna–sprze- daży. Wówczas rynki finansowe traktuje się jak zespół powiązań poziomych między sprzedającymi a kupującymi, podstawową zaś formą nawiązywania kontaktów między nimi jest umowa (np. bankowa, ubezpieczeniowa, leasin- gowa). Wszelkie działania zmierzające do ograniczenia swobody umów zakłó- cają normalne procesy rynkowe i powodują, iż mechanizmy rynkowe nie dzia- łają sprawnie. Tymczasem sprawnie funkcjonujące rynki finansowe to taki stan rynków, na których przepływ poszczególnych instrumentów usług finan- sowych (np. depozytów, kredytów, polis ubezpieczeniowych, jednostek fun- duszy inwestycyjnych) odbywa się bez zakłóceń, warunki zawierania więk- szości transakcji zapewniają satysfakcję wszystkim uczestnikom procesu, a szczególnie nabywcom, a ponadto istnieje dostępność do systemów ograni- czających stopień ryzyka podejmowania decyzji gospodarczych. We współczesnej gospodarce relacje zachodzące między instytucjami fi- nansowymi, oferującymi określone usługi finansowe na rynku, a klientami, będącymi ich nabywcami, stwarzają sytuację tzw. rynku nabywcy. Taka sytu- acja na rynku charakteryzuje się tym, iż instytucje finansowe są zmuszone respektować życzenia klientów i oferować im usługi na poziomie przyjętym w danym społeczeństwie. Istotą zatem rynku nabywcy jest pewien układ sto- sunków i pewien charakter współzależności między uczestnikami rynku, po- dzielonymi na dwie grupy: sprzedawców i nabywców. Przewaga podaży nad popytem na usługi finansowe i wynikające z tego możliwości świadczenia okre- ślonych usług są okolicznością niezbędną i sprzyjającą, ale niewystarczającą powstaniu takiego układu stosunków.30 Rynek nabywcy stanowi efekt określo- nej linii polityki gospodarczej, zorientowanej na klienta. Funkcjonowanie rynku nabywcy jest możliwe zatem dzięki uruchomieniu zestawu narzędzi ekono- wymiany, zaś sprzedających (instytucje finansowe) należy określić jako gałąź. Por.: Kotler P.: Marketing management, Prentice Hall, New Jersey 2000, s 10. 30 Por.: Bilińska-Reformat K. (red.): Relacje podmiotów rynkowych w warunkach zmian, Placet, Warszawa 2009, s. 18. 23 micznych, zapewniających „gładkość” procesów adaptacyjnych podaży i popytu w ujęciu podmiotowym (między instytucjami finansowymi i klientami).31 Dla rynku nabywcy jest również charakterystyczna konkurencja między różnymi To z kolei stwarza instytucjami finansowymi oferującymi usługi finansowe.32 klimat do rozwoju marketingowego podejścia do zarządzania tymi podmiotami i przyjęcia przez nie orientacji na klienta. Orientacja ta oznacza, że:  instytucja finansowa jest gotowa i ma umiejętność słuchania klientów oraz uzyskiwania od nich informacji,  kreowanie misji instytucji finansowej następuje na podstawie wartości istot- nych dla klienta,  kształtowanie oferty rynkowej w dostosowaniu do charakterystyk segmen- tów rynku,  instytucja finansowa koncentruje się na takiej jakości, jaka jest pożądana przez klienta,  instytucja finansowa buduje relacje z klientami, w tym zwłaszcza z klientami kluczowymi,  występuje zapewnienie udziału wszystkich pracowników w kreowaniu ro- snących wartości dla klientów,  tworzy się w instytucji finansowej służby prokonsumenckie,  systematycznie mierzy się w instytucji finansowej poziom jakości świadczo- nych usług oraz poziom satysfakcji klientów. 33 Kierunki zmian w orientacji na klienta w instytucjach finansowych wyraź- nie wskazują na zacieśnianie więzi z klientami i postrzeganie ich jako partne- rów w biznesie. Potwierdzają to także wyniki badań przeprowadzonych wśród menedżerów instytucji finansowych działających w Polsce, według których klienci znajdują się na pierwszym miejscu listy zainteresowań dzia- łów marketingu w instytucjach finansowych. 31 Żabiński L. (red.): Sterowanie rynkiem i konsumpcją. Słownik terminologiczny, AE, Katowice 1988, s. 142. 32 Milic-Czerniak R.: Orientacja na klienta w marketingu bankowym, w: Milic-Czerniak R., Dobiegała-Koro- na R. (red.): Marketing bankowy – doświadczenia i perspektywy, WSZiM, Warszawa 2003, s. 170. 33 Por.: Mazurek-Łopacińska K.: Orientacja na klienta w przedsiębiorstwie, PWE, Warszawa 2002, s. 18. Rys. 1.1. Priorytety w działalności marketingowej instytucji finansowych w Polsce* 24 w 60 50 40 30 20 10 0 * respondenci mogli wskazać 3 priorytety w działalności Źródło: opracowanie własne na podstawie badań bezpośrednich. Sprawnie funkcjonujące rynki finansowe są rynkami dynamicznie zrówno- ważonymi dzięki efektywnie działającym instytucjom finansowym, a właściwie systemowi pośredników wzajemnie ze sobą powiązanych. Jednakże obecna sytuacja gospodarcza na świecie stawia rynkom finansowym znacznie trudniej- sze wyzwania, niż jedynie zapewnienie równowagi rynkowej. Wyzwania te two- rzą nowe szanse zrównoważonego rozwoju społeczeństw i gospodarek jako całości, realizacji celów podmiotów w nich funkcjonujących, jak i osiąganie do- brobytu konsumentów. Wyzwania te rodzą również trudne do przewidzenia, szczególne zagrożenia dla rozwoju gospodarki, aż po jego okresowe zahamo- wanie, stagnację, a nawet regres.34 Do jednych z najbardziej istotnych wyzwań stojących obecnie przed rynkami finansowymi należy zaliczyć z jednej strony globalny kryzys gospodarczy, który zagraża dalszemu rozwojowi i spójności społecznej wielu państw, z drugiej zaś konsumpcjonizm w bogatych społeczeń- stwach Zachodu, szczególnie widoczny na tle nadmiernego rozwarstwienia bo- gactwa i biedy na całym świecie. 34 Por.: Żabiński L.: Wyzwania współczesności a marketing. Konsumpcjonizm. Kryzys globalny. Innowacje i rozwój, Forum UE w Katowicach 2011, Nr 22. 25 1.2. Podmioty rynków finansowych – rodzaje, charakterystyka We współczesnej gospodarce na rynkach finansowych funkcjonuje wiele podmiotów. Ich różnorodność wynika z samego zróżnicowania rynku usług finansowych, który można podzielić według różnych kryteriów. I tak, biorąc pod uwagę kryterium czasu wyróżnia się rynek pieniężny i kapitało- wy. Pierwszy rodzaj rynku obejmuje transakcje krótkookresowymi instru- mentami finansowymi35 (do 1 roku), drugi – instrumentami finansowymi Z punktu widzenia konsumenta indywi- o dłuższym okresie zapadalności.36 dualnego transakcje na rynku pieniężnym należy wiązać przede wszystkim z zaspokajaniem krótkookresowych potrzeb, tj. związanych z zagospodaro- waniem chwilowo wolnych środków finansowych lub też finansowaniem bieżących zakupów (np. zaciąganie pożyczek gotówkowych, kredytów ratal- nych, ubezpieczenia OC samochodu itp.). Z kolei transakcje rynku kapitało- wego wiążą się zazwyczaj z procesami odkładania oszczędności i inwesty- cjami (np. kredyty średnio- i długoterminowe, ubezpieczenia na życie, papie- ry wartościowe itp.). Biorąc z kolei pod uwagę fakt czy transakcja na rynkach finansowych wiąże się z emisją (kreacją) instrumentu finansowego (papierów wartościowych), czy też z odprzedażą istniejącego już instrumentu można wyróżnić rynek pierwotny i wtórny. Rynkiem pierwotnym nazywa się transakcje, w których występuje proces objęcia papierów wartościowych, a więc gdy pojawia się ich pierwszy właściciel. Inaczej mówiąc, jest to rynek transakcji między emiten- tem, za pośrednictwem biur maklerskich, a ich pierwszym nabywcą. Na rynku pierwotnym papiery wartościowe mogą być oferowane w emisji publicznej lub niepublicznej. Od momentu emisji papiery wartościowe znajdują się 37 w obiegu na rynku. Wszystkie następne transakcje zalicza się do rynku wtór- 35 Z formalnego punktu widzenia instrumenty finansowe to zobowiązania finansowe, tj. roszczenia dotyczące majątku jednych podmiotów w stosunku do drugich. Za: Pietrzak B., Polański Z. (red.): System…, op. cit., s. 23. 36 Jaworski W. L, Krzyżkiewicz Z., Kosiński B.: Banki…, op. cit., s. 51. 37 W ofercie publicznej propozycja nabycia papierów wartościowych składana jest do więcej niż 300 osób lub nieoznaczonego adresata, za pośrednictwem środków masowego przekazu.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Nowe trendy w zachowaniach konsumentów na rynkach finansowych
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: