Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00590 008921 10733506 na godz. na dobę w sumie
Nowoczesne metody i narzędzia zarządzania rozwojem lokalnym i regionalnym - ebook/pdf
Nowoczesne metody i narzędzia zarządzania rozwojem lokalnym i regionalnym - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 178
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3796-9531-7 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> poradniki >> zarządzanie projektami
Porównaj ceny (książka, ebook (-20%), audiobook).
Prezentowany zbiór wypełnia lukę na rynku wydawniczym w zakresie współczesnych metod i narzędzi zarządzania rozwojem. Ze względu na swoją zawartość wpisuje się w nowy paradygmat, określany mianem terytorialnego podejścia do rozwoju. Zaproponowano w nim nowe metody i sposoby stymulowania rozwoju w wymiarze regionalnym i lokalnym, których ucieleśnieniem jest paradygmat terytorialnej polityki rozwoju (ang. place based policy). Nowe podejście terytorialne eksponuje konieczność terytorialnego zróżnicowania polityki rozwoju – odejście od uniwersalnego modelu polityki na rzecz polityki zróżnicowanej terytorialnie, w zależności od specyficznych zasobów, problemów i mechanizmów rozwoju. Akcentuje znaczenie kapitałów terytorialnych, integracji i partycypacji społecznej, innowacyjnego podejścia do rozwoju poprzez wykorzystanie innowacyjnych metod i narzędzi informatycznych zarządzania rozwojem.
W książce omówiono nowe lub mało spopularyzowane metody i narzędzia zarządzania rozwojem lokalnym/regionalnym. Całość publikacji składa się z pięciu rozdziałów stanowiących odrębne bloki tematyczne, skomponowanych w logiczny i przejrzysty sposób. Są to: zintegrowane plany rozwoju (rozdz. 1); partycypacyjne instrumenty zarządzania jednostkami samorządu terytorialnego (rozdz. 2); systemy informacji przestrzennej jako narzędzie partycypacyjnej polityki rozwoju lokalnego (rozdz. 3); tematyzacja przestrzeni jako metoda zarządzania rozwojem lokalnym (rozdz. 4) oraz zasobooszczędne gospodarowanie w jednostkach samorządu terytorialnego (rozdz. 5).
Monografia jest adresowana przede wszystkim do praktyków i teoretyków, zajmujących się problemami zarządzania rozwojem lokalnym i regionalnym, ale także do studentów i absolwentów różnych kierunków ekonomicznych, gospodarki przestrzennej, geografii gospodarczej, socjologii przestrzeni czy ochrony środowiska. Jest ona dedykowana wszystkim tym, którzy w myśl idei wpółzarządzania aktywnie wpisują się kształtowanie procesów rozwoju miast i regionów.
 
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Nowoczesne metody i narzędzia zarządzania rozwojem lokalnym i regionalnym Nowoczesne metody i narzędzia zarządzania rozwojem lokalnym i regionalnym pod redakcją Aleksandry Nowakowskiej Aleksandra Nowakowska – Uniwersytet Łódzki, Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny Instytut Gospodarki Przestrzennej, Katedra Gospodarki Regionalnej i Środowiska 90-214 Łódź, ul. Rewolucji 1905 r. nr 39 RECENZENT Marzena Piotrowska-Trybull REDAKTOR WYDAWNICTWA UŁ Bogusława Kwiatkowska SKŁAD I ŁAMANIE Oficyna Wydawnicza Edytor.org Lidia Ciecierska PROJEKT OKŁADKI Stämpfli Polska Sp. z o.o. Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Shutterstock.com © Copyright by Authors, Łódź 2015 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2015 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.06819.15.0.M Ark. wyd. 10,7; ark. druk. 11,125 ISBN 978-83-7969-530-0 (wersja papierowa) ISBN 978-83-7969-531-7 (wersja online) Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63, faks (42) 665 58 62 Spis treści Wstęp 7 Aleksandra Nowakowska Zintegrowane plany rozwoju – w stronę terytorialno-funkcjonalnego podejścia do roz- woju jednostki terytorialnej 1. Terytorializacja procesów rozwoju – wprowadzenie 2. Place-based policy – w kierunku terytorializacji i integracji polityki rozwoju 2.1. Idea place-based policy 2.2. Nowe instrumenty zintegrowanej polityki w KSRR 3. Zintegrowane planowanie rozwoju 3.1. Istota zintegrowanego podejścia do planowania rozwoju jednostki terytorialnej 3.2. Obszary funkcjonalne – podstawowa jednostka planowania 3.3. Logika i specyfika zintegrowanego planu strategicznego 3.4. Problemy i wyzwania w budowaniu zintegrowanych planów rozwoju – polskie do- świadczenia Podsumowanie Integrated development plans – towards territorial-functional approach to the development of a territorial unit Ewa M. Boryczka Partycypacyjne instrumenty zarządzania jednostkami samorządu terytorialnego 1. Samorząd a społeczność lokalna – wprowadzenie 2. Partycypacja społeczna w zarządzaniu jednostkami samorządu terytorialnego 2.1. Partycypacja społeczna – idea, istota, cele 2.2. Zakres i formy procesu partycypacji 2.3. Modele partycypacji społecznej 2.4. Instytucjonalno-prawne uwarunkowania udziału mieszkańców w procesach decy- 11 11 14 14 17 21 21 24 26 33 35 37 39 39 41 41 46 50 54 59 61 61 75 78 81 82 85 zyjnych 2.5. Bariery procesu partycypacji społecznej 3. Wybrane instrumenty partycypacyjne w teorii i praktyce 3.1. Konsultacje społeczne jako forma partycypacji społecznej 3.2. Budżet partycypacyjny 3.3. Inicjatywa lokalna 4. Bariery wykorzystania instrumentów partycypacyjnych w zarządzaniu jednostkami sa- morządu terytorialnego Podsumowanie Participatory instruments for the management of local government units 6 2.1. Koncepcja good governance i jej zasady 2.2. Partycypacja w polityce rozwoju lokalnego Marcin Feltynowski Systemy informacji przestrzennej – narzędzie partycypacyjnej polityki rozwoju lokalnego 87 1. Istota lokalnej polityki rozwoju 87 2. Polityka rozwoju lokalnego w kontekście koncepcji dobrego rządzenia 94 94 99 102 102 104 109 113 3.1. Systemy informacji przestrzennej w podstawowej jednostce podziału terytorialnego 3.2. Wykorzystanie systemów informacji przestrzennej w polityce rozwoju lokalnego Podsumowanie Spatial information systems – a participatory policy tool for local development 3. Systemy informacji przestrzennej wsparciem dla good governance Piotr Rzeńca Tematyzacja przestrzeni jako metoda zarządzania rozwojem lokalnym 1. Przemiany współczesnej turystyki i jej wpływ na rozwój miast i regionów 2. Rozwój nowych form turystyki tematycznej 3. Tematyzacja przestrzeni jako instrument rozwoju i zarządzania obszarami 3.1. Koncepcja procesów tematyzacji przestrzeni 3.2. Charakterystyka obszarów tematycznych 3.3. Typologie przestrzeni tematycznych 4. Park Kulturowy Miasto Tkaczy w Zgierzu – case study przestrzeni tematycznej Podsumowanie Thematization of space as a management method for local development Agnieszka Rzeńca Zasobooszczędne gospodarowanie w jednostkach samorządu terytorialnego 1. Ekologiczny wymiar procesów rozwoju 2. Zielona gospodarka – współczesne wyzwania dla polityki rozwoju 2.1. Zasoby przyrody i zasobooszczędne gospodarowanie 2.2. Bioróżnorodność jako kapitał w procesach rozwoju 3. W kierunku gospodarki niskoemisyjnej 3.1. Istota gospodarki niskoemisyjnej 3.2. Plany gospodarki niskoemisyjnej 3.3. Instrumenty finansowe wspierające lokalne bezpieczeństwo energetyczne 4. Ekoinnowacje i ekoinnowacyjność 5. Klastry ekologiczne – budowanie partnerstwa na rzecz zrównoważonego rozwoju Podsumowanie Resource-efficient management of territorial units 115 115 119 122 122 126 135 137 139 140 143 148 148 148 152 157 157 160 162 165 170 173 178 Spis treści Wstęp W ostatnich latach nastąpiła daleko idąca reinterpretacja znaczenia przestrzeni w procesach rozwoju gospodarczego. Dokonano przewartościowania czynników w rozwoju terytorium. Uwaga zwrócona została na niematerialne zasoby, niefor- malne instytucje czy społeczny kontekst procesów rozwoju. Eksponowane są sieci i interakcje tworzące powiązania funkcjonalne. Następuje większe zaangażowanie podmiotów lokalnych/regionalnych w działania na rzecz rozwoju terytorialnego, eksponowane jest znaczenie dialogu społecznego i partnerstwa publiczno-prywat- nego. Na znaczeniu zyskują zasoby środowiskowe, które mocno warunkują rozwój sfery gospodarczej i społecznej. W literaturze przedmiotu wskazywany jest nowy paradygmat określany mianem terytorialnego podejścia do rozwoju. W konsekwencji tych zmian następuje reinterpretacja sposobów prowadzenia polityki rozwoju lokalnego/regionalnego. U podstaw tej transformacji leży także powszechna krytyka dotychczasowych metod stymulowania rozwoju, wskazująca na nieefektywność i nieskuteczność polityki rozwoju, tak w wymiarze budowania spójności, jak i konkurencyjności. W odpowiedzi na te problemy zaproponowano nowe metody i sposoby stymulowania rozwoju w wymiarze regionalnym i lo- kalnym, których ucieleśnieniem jest paradygmat terytorialnej polityki rozwoju (ang. place based policy). Nowe podejście terytorialne eksponuje konieczność te- rytorialnego zróżnicowania polityki rozwoju – odejście od uniwersalnego modelu polityki na rzecz polityki zróżnicowanej terytorialnie, w zależności od specyficz- nych zasobów, problemów i mechanizmów rozwoju. Akcentuje znaczenie kapita- łów terytorialnych, integracji i partycypacji społecznej, innowacyjnego podejścia do rozwoju poprzez wykorzystanie innowacyjnych metod i informatycznych na- rzędzi zarządzania rozwojem. W kontekście tych przemian proponujemy rozważania dotyczące nowych lub mało spopularyzowanych metod i narzędzi zarządzania rozwojem lokalnym/ regionalnym. Całość publikacji składa się z pięciu rozdziałów stanowiących od- rębne bloki tematyczne. Pierwszy z nich zatytułowany Zintegrowane plany rozwoju – w stronę teryto- rialno-funkcjonalnego podejścia do rozwoju jednostki terytorialnej bezpośrednio 8 dotyka nowego paradygmatu planowania i kształtowania rozwoju terytorialne- go, określanego mianem place-based policy. Autorka swoje rozważania osadza w procesach rozwoju terytorialnego, by na tak określonej podbudowie teoretycz- nej dokonać interpretacji istoty zintegrowanej polityki. W dalszych analizach swoją uwagę koncentruje na nowych instrumentach terytorializacji polityki roz- woju określonych w ramach KPZK. Kwintesencją rozważań jest pokazanie istoty i etapów tworzenia zintegrowanych planów strategicznych na poziomie lokal- nym. Swoje rozważania Autorka kończy identyfikacją barier i wyzwań w two- rzeniu zintegrowanych planów, wskazując obszary przełamywania stereotypów w polskich realiach samorządowych. Kolejny rozdział poświęcony jest partycypacyjnym instrumentom zarządza- nia. Zagadnienia te są wciąż słabo spopularyzowane i wykorzystywane w stymu- lowaniu rozwoju lokalnego. Swoje rozważania Autorka rozpoczyna od pokazania idei i celów partycypacji społecznej. Analizuje zakres i formy oraz modele par- tycypacji. Eksponuje instytucjonalno-prawne uwarunkowania udziału miesz- kańców w procesach decyzyjnych oraz opisuje wybrane, najbardziej popularne instrumenty partycypacji. Analizuje aktywność mieszkańców w podejmowaniu i realizacji decyzji publicznych w Polsce oraz identyfikuje bariery wynikające z wykorzystywania instrumentów partycypacyjnych w zarządzaniu jednostkami terytorialnymi. Rozdział trzeci zatytułowany Systemy informacji przestrzennej narzędziem partycypacyjnej polityki rozwoju lokalnego koncentruje swoją uwagę na wyko- rzystywaniu narzędzi informatycznych w kształtowaniu rozwoju lokalnego. Swo- je rozważania Autor osadza w koncepcji good governance, która stanowi punkt wyjścia do określenia znaczenia współzarządzania i partycypacji społecznej w procesach rozwoju. Omawia istotę systemów informacji przestrzennej, wska- zując zarazem paletę możliwości ich zastosowania w kształtowaniu lokalnej po- lityki rozwoju. Rozważania w podrozdziale Zasobooszczędne gospodarowanie miast i regio- nów rozpoczyna analiza zasobów przyrody połączona z nowym spojrzeniem na ich znaczenie w gospodarowaniu. Autorka eksponuje mocno wątek oszczędno- ści zasobów oraz niskoemisyjnego gospodarowania w kontekście współczesnych przemian. Omawia istotę gospodarki niskoemisyjnej, wskazując plany i instru- menty finansowe wspierające lokalne bezpieczeństwo energetyczne. Wskazuje na wyzwania w zakresie polityki ochrony środowiska wynikające z uwarunkowań globalnych i integracji europejskiej. Pokreśla znaczenie ekoinnowacji i klastrów ekologicznych w budowaniu zasooboszczędnej gospodarki. Monografię kończą rozważania poświęcone tematyzacji przestrzeni jako metody budowania kapitału terytorialnego i zarządzania rozwojem turystyki. Au- tor analizuje znaczenie turystyki dla rozwoju jednostek terytorialnych, by na tak określonej podbudowie pokazać nowe formy turystyki tematycznej. W dalszych Wstęp 9 rozważaniach swoją uwagę koncentruje na problematyce tematyzacji przestrzeni, omawiając istotę tego zjawiska, typologię i uwarunkowania rozwoju. Rozważa- nia konkluduje analiza parku kulturowego Miasto Tkaczy w Zgierzu stanowiąca dobry przykład (case study) tematyzacji przestrzeni, jaka z powodzeniem funk- cjonuje w polskich realiach lokalnych. Monografia adresowana jest zarówno do praktyków, jak i teoretyków zajmu- jących się problemami zarządzania rozwojem lokalnym i regionalnym. Do lektu- ry tej publikacji zapraszamy także studentów i absolwentów różnych kierunków ekonomicznych, gospodarki przestrzennej, geografii gospodarczej, socjologii przestrzeni czy ochrony środowiska. Jest ona dedykowana wszystkim tym, którzy w myśl idei wpółzarządzania aktywnie wpisują się kształtowanie procesów roz- woju miast i regionów. Aleksandra Nowakowska Wstęp Aleksandra Nowakowska* Zintegrowane plany rozwoju – w stronę terytorialno-funkcjonalnego podejścia do rozwoju jednostki terytorialnej 1. Terytorializacja procesów rozwoju – wprowadzenie Od początku lat dziewięćdziesiątych, w podejściu do kształtowania rozwoju lokalnego/regionalnego obserwujemy ewolucje wcześniejszego zainteresowania aglomeracją i nowymi przestrzeniami przemysłowymi na rzecz zagadnień oscy- lujących wokół problematyki sieci, specyficznych zasobów czy endogenicznego podejścia do rozwoju. Jest to między innymi konsekwencją przesunięcia akcentu z badań relacji input-output i powiązań materialnych w kierunku zagadnień po- święconych społecznym i instytucjonalnym aspektom rozwoju. Ta nowa orien- tacja badań eksponuje znaczenie czynników niematerialnych i terytorialnych, trudno „uchwytnych” w analizach rozwoju społeczno-gospodarczego. Podkreśla ważność pozaekonomicznych czynników, takich jak: zaufanie, partnerstwo, insty- tucje, tradycje i tożsamość czy powiązania i relacje sieciowe. Redefinicji czynników rozwoju towarzyszy wzrost zainteresowania lokal- nym i regionalnym wymiarem rozwoju, który staje się fundamentalną skalą eko- nomicznej i politycznej organizacji życia społeczno-gospodarczego. Z jednej strony lokalne/regionalne zasoby i mechanizmy stają się kluczem do zrozumienia współczesnego charakteru procesów rozwoju, z drugiej zaś lokalna/regionalna płaszczyzna podstawową skalą prowadzenia polityki rozwoju. Równolegle następuje reinterpretacja pojęcia region i rozwoju regionalne- go na rzecz pojęcia terytorium i rozwoju terytorialnego. W klasycznych teoriach * Uniwersytet Łódzki, Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny, Instytut Gospodarki Przestrzen- nej, Katedra Gospodarki Regionalnej i Środowiska, 90-214 Łódź, Rewolucji 1905 r. nr 39. 12 rozwoju przestrzeń była wtórnym czynnikiem i statycznym miejscem lokalizacji podmiotów gospodarczych. Postrzegana była głównie jako przestrzeń fizyczna, definiowana przez pryzmat lokalizacji zasobów, kosztów prowadzenia działalno- ści gospodarczej, lokalizacji siły roboczej czy kosztów transportu. Nowe podejście teoretyczne radykalnie odmiennie interpretuje znaczenie przestrzeni w procesach rozwoju. Terytorium określane jest przez pryzmat relacji i aktywność lokalnych aktorów oraz kapitał społeczny i instytucjonalny. Terytorium jest źródłem wie- lu niematerialnych zasobów, takich jak: informacja, wiedza, innowacja. Jest ono miejscem tworzenia się zasobów oraz zdolności rozwojowych podmiotów (No- wakowska, 2011). W terytorialnym paradygmacie rozwoju, terytorium jest przestrzenią ukształ- towaną historycznie, w której powstał specyficzny układ instytucjonalno-orga- nizacyjny. Kategoria terytorium wykracza poza proste rozumienie przestrzeni w wymiarze fizycznym i definiowana jest jako przestrzeń „stworzona” (fr. cons- truit) przez określoną społeczność, mająca swoją historię i kulturę, nagromadzo- ną wiedzę i umiejętności wraz z funkcjonującymi w jej łonie instytucjami oraz sieciami relacji między wszystkimi aktorami życia społeczno-gospodarczego (Pietrzyk, 2004, s. 12–13). Terytorium nie jest przestrzenią określaną wielkością zgromadzonych zasobów czy granicami administracyjnymi, lecz przestrzenią określaną przez relacje i powiązania oraz wspólne mechanizmy rozwoju. Jest to przestrzeń stworzona poprzez naturalne powiązania społeczne i gospodarcze, two- rzone przez podmioty posiadające wspólny cel działania (Pecqueur, 2005, s. 132). Innymi słowy terytorium definiowane jest przez pryzmat specyficznych i endo- genicznych zasobów powstałych w sposób ewolucyjny, jest swoistym zasobem gospodarczym posiadającym swoją historię, kulturę, swoją logikę i architekturę społeczną. Terytorium jest więc określane przez posiadane zasoby i sposoby or- ganizacji, jest to przede wszystkim „wytwór” podmiotów połączonych wspólnym celem działania (Jewtuchowicz, 2005). W nowym paradygmacie rozwoju wyodrębniamy trzy główne wymiary tery- torium: geograficzny, relacyjny oraz instytucjonalny (rys. 1). Te dwie ostatnie for- my przestrzeni tworzą „zawartość” terytorium, jego specyficzność i tożsamość. Są fundamentem dla tworzenia i funkcjonowania terytorium (Pietrzyk, 2004, s. 13). Wymiar geograficzny terytorium wynika z lokalizacji i dostępu do zasobów tkwiących w konkretnym terytorium. Nie są to tylko powszechne i klasyczne za- soby, takie jak dostępność do infrastruktury technicznej i społecznej, jakość ży- cia czy potencjał naukowo-badawczy zlokalizowany w danym terytorium. Nade wszystko kluczowe znaczenie odgrywają zasoby specyficzne i niepowtarzalne, tworzące unikalność danego terytorium i jego naturalną przewagę konkurencyjną. W tym kontekście, terytorium jest miejscem wspólnego i ewolucyjnego tworzenia zasobów i podmiotów, kumulacji informacji i wiedzy, źródłem procesów innowa- cji i sukcesu gospodarczego poszczególnych podmiotów. Aleksandra Nowakowska 13 Rysunek 1. Geograficzny, relacyjny i instytucjonalny wymiar terytorium Źródło: opracowanie własne Wymiar relacyjny terytorialnego paradygmatu rozwoju opisuje zjawisko zako- rzeniania procesów rozwoju, które określane jest mianem społecznego umocowania aktywności gospodarczej (Grzeszczak, 1999, s. 56–58). Jest to osadzenie działalności ekonomicznej i jej efektów w środowisku społecznym oraz wyjaśnienie społeczno- -przestrzennej natury procesów gospodarczych. Wskazuje, że relacje pomiędzy pod- miotami gospodarczymi są mocno zakorzenione w społecznym środowisku lokalnym, współzależą od określonej struktury terytorialnej i panujących tam norm, zaufania, relacji społecznych. Z tej perspektywy terytorium charakteryzowane jest przez trwałą sieć wzajemnych interakcji, tworzonych wspólnie przez daną społeczność, w której zaufanie, więzi i tożsamość, poczucie przynależności do danej społeczności (tzw. ka- pitał społeczny, często określany mianem kapitału relacyjnego) tworzą bazę dla dzia- łania podmiotów współtworzących terytorium. W podejściu terytorialnym przestrzeń zawiera element społecznego środowiska, gdzie jej aktorzy są wzajemnie połączeni wartościami ekonomicznymi, kulturowymi i historycznymi (Jewtuchowicz, 2005). Zintegrowane plany rozwoju… 14 Wymiar instytucjonalny pokazuje sposób organizacji terytorium oraz sposo- by koordynacji zachowań podmiotów w nim funkcjonujących. Odwołuje się on do instytucji nieformalnych i bliskości instytucjonalnej (analizowanej w ramach nurtu nowej ekonomii instytucjonalnej). Instytucje nieformalne definiowane są jako zbiór wspólnych reguł gry, tworzonych przez wspólne zwyczaje, zasady i procedury współdziałania, regulują stosunki i interakcje pomiędzy podmiotami. Instytucje te tworzą bazę dla koordynacji działań gospodarczych, sprzyjając wy- mianie informacji, procesom kooperacji, interaktywnego i kolektywnego uczenia się. Instytucje funkcjonują jako rodzaj „kleju” dla wspólnych działań, zmniejsza- jąc niepewność i obniżając koszty transakcji (Boschma, 2005, s. 68). Instytucje formalne tworzone są zazwyczaj na poziomie ponadlokalnym (zasady prawne) i nie mają terytorialnego charakteru. Instytucje nieformalne są mocno zlokalizo- wane i powiązane z terytorium (np. normy kulturowe, przyzwyczajenia). Poziom bliskości instytucjonalnej warunkuje zakres i sposób, w jaki podmioty czy organi- zacje koordynują swoje zachowania rynkowe. Rozwój terytorialny to rozwój przebiegający w układach funkcjonalnych, sil- nie powiązany zasobami specyficznymi i endogenicznymi. Jest to proces zoriento- wany na optymalne wykorzystanie kapitału terytorialnego, wspólnie tworzonego poprzez relacje sieciowe. Mocno warunkowany jest on kontekstem historycznym, społecznym i instytucjonalnym. 2. Place-based policy – w kierunku terytorializacji i integracji polityki rozwoju 2.1. Idea place-based policy Nowa interpretacja znaczenia przestrzeni w procesach rozwoju gospodarcze- go stała się podstawą do reinterpretacji sposobów prowadzenia polityki rozwoju lokalnego/regionalnego. U podstaw nowego paradygmatu kształtowania polityki rozwoju leży także krytyka dotychczasowych metod stymulowania rozwoju do- konana u progu nowego okresu programowania. Kluczowe znaczenie miał tu ra- port F. Barca wskazujący na nieefektywność i nieskuteczność polityki kohezyjnej tak w wymiarze budowania spójności, jak i konkurencyjności europejskiej wspól- noty (Barca, 2009). Krytyka dotyczyła przede wszystkim zunifikowanej polityki regionalnej, nieuwzględniającej specyfiki miejsca oraz braku koordynacji i inte- gracji działań podejmowanych przez różne podmioty publiczne. W odpowiedzi na te problemy podjęto próbę reform sposobów i narzędzi stymulowania rozwoju w wymiarze europejskim, regionalnym i lokalnym, których ucieleśnieniem jest paradygmat terytorialnej polityki rozwoju (ang. place based policy). Aleksandra Nowakowska Ewa M. Boryczka* Partycypacyjne instrumenty zarządzania jednostkami samorządu terytorialnego 1. Samorząd a społeczność lokalna – wprowadzenie Związek jednostek samorządu terytorialnego ze społecznością lokalną jest istotą samorządności, gdyż wyrasta ona z pojęcia społeczności lokalnej, która odgrywa główną rolę i jest gospodarzem przestrzeni terytorialnej. Samorząd te- rytorialny jest jednym z ważnych elementów funkcjonowania systemu demokra- tycznego (Tocqueville, 1996, za: Swaniewicz, 2008, s. 67). Sprawnie funkcjonujący samorząd definiowany jest jako wspólnota połączona silnymi więzami i interak- cjami między członkami tej wspólnoty, a wybieralna w wyborach powszechnych władza wyposażona w szereg instrumentów działa w imieniu społeczności lokal- nej, jednocześnie na nią oddziałując. Stąd też sprawnie i zdrowo funkcjonujący system demokratyczny zakłada bliskość między władzą lokalną a społecznością (Sakowicz, 2007, s. 44). Wskazuje się także, że instytucje rządowe w systemie de- mokratycznym bez instytucji samorządowych nie mogą posiadać ducha swobody, a nawet ducha prawdziwej wolności, która jest fundamentem demokracji. Z kolei bez instytucji samorządowych, które działają w bliskości ze społecznościami lo- kalnymi, wcześniej czy później ujawniają się silne tendencje despotyczne, które są wpisane w samą naturę systemów społecznych. W takim przypadku silnie się one uaktywniają, wypaczając i niszcząc systemy demokratyczne. Potrzeba samorząd- ności wynika więc z samej istoty życia społecznego (Swianiewicz, 2008, s. 67). Należy w tym miejscu zadać pytanie o rolę i wartości związanie z istnieniem samorządów w państwach demokratycznych? Idea funkcjonowania samorządu * Uniwersytet Łódzki, Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny, Instytut Gospodarki Przestrzen- nej, Katedra Gospodarki Regionalnej i Środowiska, 90-214 Łódź, Rewolucji 1905 r. nr 39. 40 terytorialnego związana jest z jedną z najważniejszych wartości demokracji, czyli wolnością (autonomią). Rolą samorządów jest zapobieganie koncentracji władzy publicznej w jednych rękach, a także zwiększanie możliwości podejmo- wania własnych decyzji politycznych w mniejszych społecznościach lokalnych. Ponadto samorządy mają za zadanie zwiększać zaangażowanie innych jednostek i podmiotów funkcjonujących na danym obszarze w proces samorządzenia. Z za- łożenia także dzięki istnieniu samorządów i przedstawicieli społeczności lokalnej, którzy w nich zasiadają, zwiększa się dostęp obywateli do rządzących (osób po- dejmujących kluczowe decyzje). Ponadto istnieje możliwość wpływania także na ich decyzje oraz zwiększa się stopień poinformowania społeczności o działaniach władzy. Wskazane wartości i elementy mają więc większe znaczenie w zdecen- tralizowanym systemie demokratycznym niż w przypadku systemu opartego na centralnym rządzeniu państwem. Decentralizacja systemu demokratycznego, a także nowoczesne, sprawne i efektywne zarządzanie strategiczne w jednostkach samorządu terytorialnego wymaga większego niż dotychczas zaangażowania społeczności lokalnej. Wska- zuje się, że zarządzanie strategiczne powinno być jasne, przejrzyste i zrozumiałe dla społeczności lokalnej, a także powinno być realizowane w poczuciu uczciwo- ści oraz równych szans rozwoju wszystkich grup społecznych. Istotnym elemen- tem jest również uwzględnienie interesów różnych grup społecznych, co zachęca do ich współdziałania (zasada partycypacji), a także ważną rolę odgrywa dążenie do zaspokajania potrzeb społeczności lokalnej (zasada społecznego nastawienia) (Markowski, Marszał, 2005, s. 13). W wielu dyskusjach nad możliwościami i przyszłością rozwoju instytu- cji obywatelskich, które odgrywają coraz większą rolę w procesie zarządzania m.in. jednostkami samorządu terytorialnego, pojawia się pojęcie demokracji de- liberacyjnej. To pojęcie występuje również w dyskusjach nad rolą i znaczeniem społeczności lokalnej w procesie współdecydowania w zarządzaniu. Demokra- cja deliberacyjna ma za zadanie prowadzić w niedalekiej przyszłości do rozwoju i upowszechnienia bardziej zaawansowanych form procesu komunikacji w demo- kratycznych społeczeństwach. Deliberację definiuje się jako „publiczny proces komunikacji zorientowanej na poszukiwanie wystarczająco dobrych argumentów przemawiających za określonymi ocenami oraz rozwiązaniami dyskutowanych kwestii i odnoszących się do istotnych problemów wspólnoty”. Stosowanym na- rzędziem w deliberacji jest perswazja1, a jej celem jest dążenie do osiągnięcia konsensusu, ale wskutek reinterpretacji potrzeb, zmiany postaw i preferencji ko- munikujących się stron. Zwolennicy podkreślają wyższość deliberacyjnych form dialogu i partnerstwa społecznego, obywatelskiego od dotychczasowych form demokracji, w której najczęściej dominują trójstronne reprezentacje oraz klasycz- 1 Perswazja, czyli namawianie do czegoś lub odradzanie czegoś z przytoczeniem odpowied- nich argumentów (Słownik języka polskiego, www.sjp.pwn.pl). Ewa M. Boryczka 41 ne formy komunikacji, umożliwiające agregację, artykulację, a następnie osią- gnięcie konsensusu interesów zaangażowanych grup społecznych. Demokracja deliberacyjna i stosowane w niej formy prowadzą do aktywizacji obywatelskiej, wzmocnienia poczucia wspólnoty, zmiany poglądów, postaw, preferencji komu- nikujących się ze sobą stron. W ten sposób wypracowywany jest zupełnie inny sposób spojrzenia i budowania wartości dóbr wspólnych, którymi dysponuje dana wspólnota (Cohen, Cooke, 1996, za: Sroka, Kwieciński, 2007, s. 3–5). Zakłada się, że istotną rolę w drodze do demokracji deliberacyjnej odegrają stosowane obecnie metody i techniki partycypacyjne, które mogłyby być stop- niowo uzupełniane o innych przedstawicieli społeczności lokalnych (m.in. or- ganizacje pozarządowe). Aby jednak tak się stało, konieczne jest wypracowanie i przyswojenie nowych kodów komunikacyjnych i zmian w komunikacji społecz- nej i politycznej w Polsce. Ta zdolność do zmiany postaw, preferencji oraz stylu i treści komunikacji wydaje się być kluczowym czynnikiem na drodze do de- mokracji deliberacyjnej, którą charakteryzuje wielopodmiotowa komunikacja deliberacyjna, a z kolei jej przedmiotem są wyzwania rozwojowe stojące przed wspólnotą samorządową. Jednym z takich wyzwań jest zarządzanie strategiczne z szerokim wykorzystaniem partycypacji społecznej. 2. Partycypacja społeczna w zarządzaniu jednostkami samorządu terytorialnego 2.1. Partycypacja społeczna – idea, istota, cele Partycypacja społeczna jest zagadnieniem budzącym zainteresowanie oraz wiele emocji. Emocje z nią związane wynikają z nadziei, ale także z wielu obaw. W życiu jednostki samorządu terytorialnego jednym z przejawów aktywno- ści społecznej jej mieszkańców jest uczestnictwo (partycypacja) w funkcjonowa- niu tej wspólnoty terytorialnej. W historii powiązanie partycypacji z demokratyczną obywatelskością ma naturalne korzenie. Jednak na przestrzeni dekad zarówno postulowany, jak i praktykowany zakres partycypacji był bardzo zróżnicowany. Po drugiej woj- nie światowej partycypacja społeczna uważana była wręcz za niebezpieczną dla demokracji. Zmiana tego spojrzenia nastąpiła w latach 60. XX w. i trwa do dziś, z coraz większym naciskiem na jej pozytywne oddziaływanie i związek z demo- kratyczną obywatelskością. Jednak zwolenników i przeciwników nie brakuje. Wciąż bez odpowiedzi pozostaje pytanie, ile partycypacji w demokracji, a argu- mentów za i przeciw wydaje się sporo, choć z punktu widzenia teorii partycypa- cja wydaje się być jednym z trzech podstawowych elementów obywatelskości. Partycypacyjne instrumenty zarządzania… 42 W tym kontekście partycypacja oznacza prawo do pełnego i równego uczestni- czenia w gospodarce i procesach sprawowania władzy w samorządzie lokalnym. W tradycyjnym ujęciu partycypacja oznacza udział mieszkańców w formuło- waniu, podejmowaniu decyzji i realizacji polityki, co zarezerwowane było dotąd do wyłącznej kompetencji władzy samorządowej i administracji (Podręcznik za- rządzania partycypacyjnego, s. 7). W rzeczywistości dotyczy ona jednak decyzji, które podejmowane są ostatecznie nie przez mieszkańców biorących w nich udział, a przez osoby mające demokratyczną legitymizację władzy, ale z ich mniejszym lub większym zaangażowaniem (Parry, Moyser, Day, za: Swianiewicz, Klimska, Mielczarek, 2004, s. 35–38). Termin „uczestnictwo mieszkańców” podkreśla rolę raczej grup mieszkańców niż jednostek. Z reguły są to grupy reprezentujące po- dobne stanowiska, interesy, działalność czy też organizowane wokół wspólnego miejsca zamieszkania. W praktyce partycypacja wymaga nie tylko aktywnego udziału tych grup, ale także aktywności poszczególnych jednostek będących ich reprezentantami. Grupy te mogą reprezentować różne interesy lokalne, którymi się kierują. Mają one najczęściej charakter formalny, ale mogą występować też jako grupy nieformalne, manifestujące sprzeciw w określonych sprawach. W tradycyjnym ujęciu i w tradycyjnym modelu funkcjonowania samorządu (ang. local government) dominują formalne, zhierarchizowane procedury i insty- tucje, których przejawami partycypacji społecznej są takie działania, jak: lobbo- wanie, pisemne zgłaszanie uwag, petycje do władz, pisanie listów i stanowisk, demonstracje oraz uczestnictwo w spotkaniach z władzami i przedstawicielami administracji. W tym modelu zarządzania partycypacja oznacza branie udziału w formułowaniu, podejmowaniu decyzji i realizacji polityki publicznej. Party- cypacja dotyczy udziału mieszkańców, którzy próbują oddziaływać na decyzje i działania samorządu lokalnego. Jednak decyzje te ostatecznie podejmowane są przez osoby mające demokratyczną legitymizację (np. prezydenta, wójta, rad- nych). W literaturze przedmiotu podkreśla się różnice między głosem rozumia- nym jako możliwość wyrażenia swojego stanowiska, która przysługuje aktywnym politycznie członkom społeczności lokalnej, a głosem pozostałych członków tej społeczności, który rozumiany jest jako udział w głosowaniu podczas wyborów. Głos ten jednak w okresie między jednymi a drugimi wyborami niewiele znaczy, gdyż należy on tylko do demokratycznie wybranych przedstawicieli społeczności (Swaniewicz, Klimska, Mielczarek, 2004, s. 35–42). W nowoczesnym ujęciu partycypacja w zarządzaniu jednostkami samorzą- du terytorialnego oznacza nie tylko udział różnych grup społeczności lokalnych w formułowaniu polityk publicznych czy też strategii, ale także, a może przede wszystkim, udział tych grup w podejmowaniu decyzji i realizacji zbudowanej wspólnie polityki publicznej. W procesie zarządzania lokalnego (ang. local go- vernance) charakterystyczny staje się elastyczny model podejmowania decyzji oparty na luźnych powiązaniach poziomych między różnymi podmiotami ze sfery publicznej, prywatnej i społecznej. Fundamentem działania samorządu lokalnego Ewa M. Boryczka
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Nowoczesne metody i narzędzia zarządzania rozwojem lokalnym i regionalnym
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: