Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00064 005726 13432119 na godz. na dobę w sumie
O literaturze i kulturze (nie tylko) popularnej. Prace ofiarowane Profesorowi Jakubowi Z. Lichańskiemu - ebook/pdf
O literaturze i kulturze (nie tylko) popularnej. Prace ofiarowane Profesorowi Jakubowi Z. Lichańskiemu - ebook/pdf
Autor: , Liczba stron: 260
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3808-8619-3 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> kultura, sztuka, media >> film, kino
Porównaj ceny (książka, ebook (-55%), audiobook).

Tematyka tomu koncentruje się wokół zagadnień literatury i kultury popularnej. Autorzy rozwijają wątki badawcze podejmowane przez Profesora Jakuba Z. Lichańskiego, Jubilata, któremu tom jest ofiarowany. Ten dialog dotyczy także metodologii oraz badawczego światopoglądu, dzięki czemu Czytelnik ma okazję zetknąć się z próbą całościowego oglądu dorobku naukowego w tej dziedzinie.

Wśród publikacji poświęconych literaturze/kulturze popularnej książka wyróżnia się zamierzoną, jak sądzę, rozległością tematyczną i metodologiczną prowadzonych oraz postulowanych w danym obszarze badań. Wskazuje ich kierunki i możliwości rozwoju, daje także podstawy źródłowe oraz inicjuje i inspiruje kolejne badawcze kroki [...\.

Z recenzji prof. dr hab. Izoldy Kiec

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Łódź 2017 Anna Gemra – Uniwersytet Wrocławski, Wydział Filologiczny Pracownia Literatury i Kultury Popularnej oraz Nowych Mediów 50-140 Wrocław, plac Nankiera 15 Adam Mazurkiewicz – Uniwersytet Łódzki, Wydział Filologiczny Zakład Dydaktyki Języka i Literatury Polskiej, 90-236 Łódź, ul. Pomorska 171/173 RECENZENT Izolda Kiec REDAKTOR INICJUJĄCY Urszula Dzieciątkowska REDAKTOR WYDAWNICTWA UŁ Bogusław Pielat SKŁAD I ŁAMANIE Munda – Maciej Torz PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Zdjęcie wykorzystane na okładce autorstwa Katarzyny Turkowskiej © Copyright by Authors, Łódź 2017 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2017 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.07675.16.0.K Ark. wyd. 14,6; ark. druk. 16,25 ISBN 978-83-8088-618-6 e-ISBN 978-83-8088-619-3 SPIS TREŚCI Anna Gemra, Adam Mazurkiewicz, Słowo wstępne . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 Tropem Tolkiena Agnieszka Szurek, Hobbit Tolkiena i Jacksona oczami ogrodnika. . . . . . Monika Brzóstowicz-Klajn, Między polską tradycją a Tolkienowskimi inspiracjami. Świat Smoczogór Wita Szostaka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bohaterowie i motywy Zbigniew Wałaszewski, Conan Barbarzyńca – heroizm bohatera fantasy. Mit, stereotyp i przetworzenie w filmie Johna Miliusa . . . . . . . . . . . . Dariusz Brzostek, Trzy maszyny. Obrazy mechanizmów w literaturze niewerystycznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tradycje i przetworzenia Konrad Dominas, Słów kilka o wariacyjności mitu. Analiza literackich źródeł podania o Niobe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bogdan Trocha, Renarracje spekulacyjne apokryfów we współczesnej prozie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Adam Mazurkiewicz, Człowiek z Marsa Stanisława Lema wobec trady- cji literatury fantastycznonaukowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Odczytywania nieoczywiste Mariusz Kraska, Przyjemność poznania vs poznanie przyjemności albo o czytaniu jako grzechu. Palimpsest . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Joanna Kokot, Z perspektywy reportera. Strategie narracyjne w Świecie zaginionym Arthura Conan Doyle’a . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Katarzyna Wodniak, „Moja Przyjaciółka” (1934–1939) i  literatura – ujęcie bibliograficzne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19 29 41 53 75 89 105 119 129 139 6 Spis treści Pogranicza Edyta Izabela Rudolf, Jedność świata i człowieka w koncepcjach medy- cyny komplementarnej na wybranych tekstach fantasy . . . . . . . . . . . . Agnieszka Kruszyńska, Powroty do przeszłości w Pamiętniku Janusza Korczaka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nowe wyzwania Anita Has-Tokarz, Od zabawy w gotowanie do książeczek „dla małych kucharzy” – o  proweniencji pierwszych książek kucharskich dla dzieci (prolegomena) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rafał Kochanowicz, Star Wars The Old Republic – cyfrowa gra masowej wyobraźni . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W kręgu mikrohistorii Wojciech Kajtoch, Tajemnicze Szczegóły życia Nikity Woroncowa S. Ja- rosławcewa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Anna Gemra, Od kuchni. O jedzeniu i nie tylko w utworach Lucy Maud Montgomery. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Krystyna Walc, Dzieje jednego wizerunku. Portretowanie hospodara Drakuli – pędzlem i słowem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Indeks osobowy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 163 171 181 195 209 223 237 249 Anna Gemra Uniwersytet Wrocławski Adam Mazurkiewicz Uniwersytet Łódzki SŁOWO WSTĘPNE Ani sylwetki twórczej, ani biografii Jakuba Z. Lichańskiego nie trzeba przy- bliżać; jest to badacz na tyle znaczący w rodzimej (i nie tylko) humanistyce, że zainteresowani mieli okazję wielokroć zapoznać się z  różnymi zestawieniami bibliograficznymi i biogramami Profesora, które powstawały przy różnych oka- zjach, a dostępne są nie tylko w wersji drukowanej, ale i – co można uznać za signum temporis – elektronicznej1. Jako „suplement” do ściśle bio-bibliograficznych informacji na temat życia i pracy Jakuba Lichańskiego, podanych w różnorodnych zestawieniach, można potraktować wspomnienia studentów Profesora2. Wyłania się z nich obraz na- ukowca obdarzonego nie tylko niezwykłą umiejętnością przekazywania swej pasji naukowej, ale i  empatycznego człowieka, potrafiącego dostrzec w  roz- mówcy partnera w dialogu. Pojęcie to zresztą traktował – zgodnie z etymologią greckiego źródłosłowu (διάλογος) – jako przejaw aktywnego działania na rzecz rozmówcy; można zatem ów termin utożsamiać z „dzieleniem się słowem (my- ślą)”3. Jest to jednak „dzielenie się” szczególne, stawiające bowiem w centrum 1 Zob.: S. Górzyński, Słowo o  Profesorze Jakubie Zdzisławie Lichańskim, [w:] Rhetorica Regina Artis Scientiaeque, red. S. Górzyński, Wydawnictwo D i G, Warszawa 2011, s. 7–10; http://www.fahrenheit.net.pl/archiwum/fif_p1/66.html [data dostę- pu: 21.04.2016]; http://pbl.ibl.poznan.pl/dostep/index.php?s=d_biezacy f=za- pisy p_autorid=31377 [data dostępu: 21.04.2016]. Szczególnym przejawem owej obecności Jubilata w fantomatycznych przestrzeniach Internetu jest obecność hasła osobowego, poświęconego życiu i  naukowemu dorobkowi Jakuba Z. Lichańskie- go w  najpopularniejszej wielojęzycznej encyklopedii, „Wikipedii” – zob.: https:// pl.wikipedia.org/wiki/Jakub_Z._Lichański, hasło: Jakub Z . Lichański [data dostępu: 21.04.2016]. 2 Zob.: Rhetorica Docens: wspomnienia studentów z okazji jubileuszu Profesora Jaku- ba Z . Lichańskiego, „Forum Artis Rhetoricae” 2011, nr 2, s. 7–14. 3 Zob.: T.T. Brzozowski, Deformacja i  pozorność dialogu w  kontekście quasi-relacji społecznych, „Acta Universitatis Lodzendzis” 2013, Folia Philosophica 26, s. 118. 8 uwagi Innego, co staje się zanikającą normą społeczną w obecnych czasach eks- pansywnego rozwoju nowych mediów i związanych z nim przemian modelu komunikacyjnego4. Będący niezbywalnym warunkiem koniecznym dialogu szacunek dla roz- mówcy, podkreślany w wielu wypowiedziach byłych uczniów, a jednocześnie dąż- ność do klarownego ukazania podejmowanych kwestii sprawiły, że – co podkre- śla szczególnie Karolina Stopa-Olszańska – wykłady Jubilata były świadectwem nie tylko erudycji, ale również umiłowania słowa i nauką odpowiedzialności za nie5. We wspomnieniach innej byłej studentki (a dziś pracownika naukowego ze znaczącym dorobkiem badawczym) – Agnieszki Kruszyńskiej – Jubilat odnawiał znaczenie słowa, pozwalając mu wybrzmieć w namyśle nad jego sensem: Kwestie oczywiste przestawały być oczywiste, pojawiały się drugie, trzecie i dziesią- te dna, jak w zaczarowanym kufrze. Słowa znaczyły coś więcej, struktury odsyłały do znaczeń, a symbole wypływały na powierzchnię. Eposy, przypowieści, mity, mowy i kazania odzyskiwały zasuszone życie6. Postawa taka zdaje się bliska złożonemu w nieco konfesyjnym tonie wyzna- niu Ryszarda Koziołka, deklarującego: Mam skłonność do przyznawania literaturze rangi najważniejszego składnika kul- tury. […] Jestem notorycznym poszukiwaczem dowodów, że literatura to koniecz- ność mówiącego człowieka, który w trosce o biologiczny i społeczny byt musi ulep- szać swoją mowę, czyli czytać oraz tworzyć metafory i opowieści7. Szczególnym wyrazem owych poszukiwań, o których pisze Koziołek, pozo- stają autorskie monograficzne wykłady Profesora, poświęcone różnym zagadnie- niom z kręgu literatury i kultury popularnej oraz sposobom jej badania (jedne z zajęć noszą znamienny tytuł: „Literatura i kultura popularna: wprowadzenie do badań”8). Spotkania ze studentami filologii w ramach zajęć uniwersyteckich to jednakże nie tylko doskonała okazja, by dać świadectwo umiłowaniu słowa 4 Zob.: M. Milewski, Nowe media a  komunikacja interpersonalna . Ujęcie społecz- no-kulturowe, „Studia Płockie” 2006, t. XXXIV, s. 183–192; T.T. Brzozowski, dz. cyt ., s. 113–130. 5 Zob .: Rhetorica Docens: wspomnienia studentów… [wypowiedź K. Stopy-Olszań- skiej], s. 10. 6 Rhetorica Docens: wspomnienia studentów… [wypowiedź A. Kruszyńskiej], s. 8. 7 R. Koziołek, Deklaracje, [w:] tenże, Dobrze się myśli literaturą, Wydawnictwo Czarne, Katowice–Wołowiec 2015, s. 7. 8 Zob.: [opis przedmiotu w USOS], Literatura i kultura popularna: wprowadzenie do badań, https://usosweb.uw.edu.pl/kontroler.php?_action=actionx:katalog2/przed- mioty/pokazPrzedmiot(prz_kod:3007-LKB-OG) [data dostępu: 26.04.2016]. Anna Gemra, Adam Mazurkiewicz Słowo wstępne 9 – zgodnie zresztą z etymologią terminu filologia (philologia), wywiedzioną przez Cycerona ze studiów nad literaturą9. Wykłady te są zresztą jednocześnie świadectwem intelektualnych poszukiwań i „zapisem” profesorskich fascynacji naukowych. Jakkolwiek bowiem Jakub Z. Li- chański to przede wszystkim badacz retoryki i literatury staropolskiej oraz ceniony znawca rękopisów i starodruków – przede wszystkim szwedzkich poloników, którym poświęcił osobne studia w Bibliotece Uniwersyteckiej w Uppsali10 – krąg jego zainte- resowań dalece wykracza poza problematykę doby staropolskiej. Nieobce są mu bo- wiem również kwestie związane z kulturą współczesną. Obie te sfery zainteresowań zdają się zresztą nierozerwalnie dlań złączone, o czym świadczy sposób, w jaki przy- bliża dzisiejszym odbiorcom poezję Macieja Kazimierza Sarbiewskiego. Czytamy: Poezja Sarbiewskiego dokonuje rzeczy niezwykłej: podkreślając zmysłowość świata, zarazem – wyzwala nas z niej, więcej: wyzwala nas z lęku przed śmiercią. Poeta nie twierdzi, że śmierć nie jest dramatem; on tylko pokazuje, że można go zniwelować, gdy odrzucimy strach, a poniesiemy na drugą stronę swą tęsknotę do piękna i prawdy11. Takie odczytanie utworów barokowego poety zdaje się bliskie ponowocze- snej myśli tanatologicznej, estetyzującej akt śmierci12. Szczególne miejsce pośród kwestii związanych ze współczesną kulturą zajmu- je – na co wskazuje przywołane wyżej exemplum zajęć akademickich – obieg po- pularny, intrygujący Jubilata spoglądającego nań jako znawca retoryki. Perspek- tywa ta umożliwia Mu nie tylko dostrzeżenie popkulturowych mechanizmów, odpowiedzialnych za kształtowanie imaginarium communis, ale też wskazanie na możliwe zagrożenia płynące z bezrefleksyjnej konsumpcji dóbr oferowanych 9 Zob.: M.T. Cicero, Cicero S . D . Attico 17, [w:] tenże, Epistolae ad Atticum, ad M . Brutum, ad Quinctum Fratrem, Venetiis 1564, s. 40 [https://archive.org/stream/ita- -bnc-ald-00000944-001#page/n6/mode/2up; dostęp: 26.04.2016] („Verum, ut scribis, haec in Arpinati a. d. vi circiter Idus Maias non deflebimus, ne et opera et oleum philolo- giae nostrae perierit; sed conferemus tranquillo animo”). 10 Na temat tego epizodu pracy naukowej Jakuba Z. Lichańskiego zob.: A. Szulc, R. Wilgosiewicz-Skutecka, O poznańskich rękopisach i starych drukach w zbiorach Biblio- teki Uniwersyteckiej w Uppsali, „Biblioteka” 2014, nr 18, s. 13. 11 J.Z. Lichański, »Horatius sarmaticus«, [wstęp do:] M.K. Sarbiewski, Poezje wy- brane, wyb. J.Z. Lichański, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1986, s. 18. 12 Zob.: P. Możdżyński, Tanatologia stosowana sztuki współczesnej, „Dyskurs. Zeszy- ty Naukowo-Artystyczne ASP we Wrocławiu” 2011, nr 12, s. 112–132. Osobną kwestią pozostaje, do jakiego stopnia postawa Jubilata wynika z przekonania o ciągłości kultury, stając się tym samym deklaracją przynależności do jednej z wyróżnionych przez Michała Pawła Markowskiego szkół myślenia, traktującej literaturę (resp . kulturę) jako „miejsce wspólne” (zob.: tenże, Podwójne dziedzictwo, [w:] tenże, Życie na miarę literatury. Eseje, Universitas, Kraków 2009, s. 13). 10 przez kulturę popularną. Znacząca pod tym względem pozostaje zwłaszcza roz- prawa pod prowokującym tytułem Wróg u bram: literatura popularna – oznaka kryzysu czy efekt globalizacji?13 W konkluzji szkicu padają ostre sformułowania, które uświadamiają rozmiar owego niebezpieczeństwa: Upowszechnia [popkultura] zarówno wzorce kulturowe, jak i odpowiada potrze- bom oraz marzeniom wielu ludzi. Buduje jednak owa literatura wizję świata, która wydaje się szalenie uproszczona i, co gorsza, narzuca tę wizję bardzo dużej grupie ludzi14. Trafność przywołanej – zawartej w artykule ogłoszonym w roku 2011 – tu kulturowej diagnozy Lichańskiego, odnoszącej się do społecznego zaistnienia tekstu kultury w  obiegu popularnym, potwierdzają obserwacje najnowszych trendów w popkulturze: funkcjonowanie tekstów popularnych w ramach coraz ekspansywniej rozwijających się „supersystemów rozrywkowych” (określenie Marshy Kinder15), akcentowanie rangi ich kontekstu ekonomicznego dla funk- cjonowania wśród fanów, coraz silniej zaznaczające się zjawisko prosumpcji spra- wiają, że redefinicji musi ulec społeczna i kulturotwórcza rola tekstów w najszer- szym zakresie wpływających na wyobrażenia, a tym samym aksjologię społeczną. Wybór instrumentarium krytyki retorycznej, jako metody oferującej najbar- dziej pogłębione spojrzenie na poruszaną w szkicach Profesora problematykę, nie wynika jednakże z osobistych preferencji badawczych Jubilata, lecz ze świadomości istoty rhetoric critical, traktowanego jako sposobu badania perswazyjnego charak- teru przekazu kulturowego. Nie można bowiem zapominać, że – w myśl propo- zycji Lichańskiego – analiza języka dyskursu krytycznego może (osobną kwestią pozostaje, do jakiego stopnia powinna) stać się wstępem do odtworzenia nie tylko intencji krytyka, lecz również jego sposobu postrzegania i wyrażania rzeczywisto- ści16. Formą utopii krytycznej pozostaje bowiem przeświadczenie o „przezroczy- stym” (w rozumieniu: pozbawionym zideologizowania) charakterze wypowiedzi krytycznej; ta przecież zawsze wypowiadana jest z określonych pozycji światopo- glądowych, a tym samym w istotny sposób współtworzy rekonstruowany w trakcie odczytania przez badacza danego dzieła system wartości wpisanych w owo dzieło. 13 Zob.: J.Z. Lichański, Wróg u bram: literatura popularna – oznaka kryzysu czy efekt globalizacji?, „Literatura i Kultura Popularna” [Wrocław] 2011, t. XVII [red. A. Gemra], s. 113–126. 14 Tamże, s. 123. 15 Zob.: M. Kinder, Playing with Power in Movies, Television, and Video games . From Muppet Babies to Teenage Mutant Ninja Turtles, University of California Press, Berkeley 1993, s. 1, 122–123. 16 Zob.: J.Z. Lichański, Retoryka . Historia – Teoria – Praktyka, t. I, Wydawnictwo D i G, Warszawa 2007, s. 76–77. Anna Gemra, Adam Mazurkiewicz Słowo wstępne 11 Co więcej: pozostaje też punktem odniesienia dla własnych sądów wartościują- cych17. Rozważając specyfikę wypowiedzi krytycznoliterackiej, Krzysztof Krasuski podkreśla uwikłanie wypowiedzi krytycznoliterackiej w „język wartościujący”: Aby należycie zrozumieć treść danej wypowiedzi oceniającej, trzeba ją umieścić w kontekście nie tylko określonego języka narodowego, środowiskowego czy na- wet sytuacyjnego (funkcjonalnego), ale również – w kontekście określonego języ- ka wartościującego. Sąd wartościujący może być bowiem prawdziwy lub fałszywy w zależności od języka wartościującego, na którego gruncie powstał i jest rozpatry- wany18. W zaproponowanym przez Profesora ujęciu, krytyka retoryczna dysponuje instrumentarium, za pomocą którego możliwe staje się wykrycie nie tylko tego, co pozostaje domeną warstwy kompozycyjnej utworu, lecz również konsekwencji wpływu gier językowych na kształt sfery publicznej, ludzką podmiotowość i toż- samość (tak indywidualną, jak i grupową)19. Tym samym zaś różne aspekty dzieła literackiego (resp . tekstu kultury) ukazują wzajemną zależność, wynikającą z de- cyzji autorskich na poszczególnych etapach pracy nad utworem. Kolejne etapy tej pracy: inventio, dispositio, elocutio, memoria (rozumiany jako odwołanie się do kul- turowej pamięci odbiorcy) oraz actio stają się nie tylko analizą schematu myślenia, wykorzystującą perypatetycką regułę „pięciu zadań”20. Wskazują przede wszyst- kim na uwikłanie myślenia czytelnika we wpisany w tekst kultury system wartości. Ten zaś, jeśli nawet zostaje ukazany w przestrzeni fikcyjnego świata przedstawio- nego tekstu kultury, zawsze odnosi do rzeczywistości pozatekstowej21. Oferowane przez Jubilata spojrzenie badawcze na popkulturę jest tym bar- dziej inspirujące, że uwzględnione zostają różnorodne perspektywy; dopiero bowiem ich kolejne rozważenie może ukazać złożoność poruszanej problema- tyki, a zarazem uwalnia od zideologizowanej wykładni omawianego zjawiska. Przyczynia się do takiego ujmowania problematyki badawczej obecnej w do- robku Profesora wysoka samoświadomość naukowca i odbiorcy, potrafiącego rozróżnić obie te role. Dzięki temu Jakub Lichański nawet na obiekty swych 17 Zob.: K. Krasucki, Krytyka literacka a język wartościujący, „Teksty. Teoria Litera- tury, Krytyka, Interpretacja” 1977, nr 4, s. 157–165. 18 Tamże, s. 163. 19 Zob.: J.Z. Lichański, Krytyka retoryczna: wprowadzenie do metody, „Zagadnienia Rodzajów Literackich” 2011, z. 2, s. 277. 20 Zob.: M. Korolko, Sztuka retoryki . Przewodnik encyklopedyczny, Wiedza Po- wszechna, Warszawa 1990, s. 53–54, 78, 98, 124, 129. 21 Zob.: J.Z. Lichański, Symbole niesamodzielne i retoryka . Rozważania na marginesie logicznej i retorycznej analizy wyrażeń typu »etyka słowa«, „Poradnik Językowy” 2014, nr 1 [styczeń], s. 41–53. 12 lekturowych fascynacji spogląda z dystansu, gwarantującego obiektywizm, tak jak dogłębna znajomość instrumentarium retorycznego pozwala Mu na uniknię- cie pułapek manipulacji, „wpisanej” w teksty popkultury. Zarazem szeroki kon- tekst interpretacyjny, wynikający z gruntownej znajomości literatury i kultury – zresztą nie tylko wieków dawnych, ale i współczesnej – pozwala Jubilatowi na dostrzeżenie korespondencji sztuk, obiegów, stanowisk artystycznych, która niezmiernie ubogaca rozważania interpretacyjne. Tym cenniejsza i przynoszą- ca obfity plon pozostaje zatem współpraca Jubilata ze środowiskiem wrocław- skim, związanym pierwotnie z rocznikiem „Literatura i Kultura Popularna” (od 1991 r.) – pierwszym i najstarszym rodzimym periodykiem zajmującym się, zgodnie z wymogami naukowej akrybii, tytułowymi zagadnieniami22. Od roku 2012 współpraca ta obejmuje również projekty prowadzone przez wrocławską Pracownię Literatury i Kultury Popularnej oraz Nowych Mediów (kierownik: dr hab. prof. UWr Anna Gemra)23. Osobne miejsce pośród badań nad literaturą i  kulturą popularną zajmują w dorobku Profesora kwestie związane z metodologią badań popkultury. Stając na stanowisku obrony tradycji – jej przejawem jest akcentowanie roli metody fi- lologicznej i krytyki retorycznej, jako uniwersalnych narzędzi badania tekstów24 – nie stroni od propozycji badawczych wykształconych w ramach paradygmatu poststrukturalnego, jest jednakże wobec nich sceptyczny. Co istotne, owa rezer- wa nie wynika z rutyny i przyzwyczajenia do jednego sposobu patrzenia na tekst, lecz z dogłębnej znajomości owych „metodologicznych nowinek”. Ich zakorze- nienie w różnorodnych dyskursach społecznych, wobec których niekiedy – jak w wypadku badań kulturowych – stają się dyspozycyjne jako filozoficzna legity- mizacja, sprawia bowiem, że tekst kultury zaczyna być przesuwany z centrum na margines zainteresowania. Reprezentatywne dla tego procesu przenoszenia ak- centu uwagi z tekstu na kontekst pozostają przywoływane wyżej badania kulturo- we. Według Josepha Natoliego są one dyskursem mającym na celu interpretowa- [data dostępu: 22.04.2016]. 23 Zob.: http://www.ifp.uni.wroc.pl/opis-pracowni/10,pracownia-literatury-i-kul- 22 Zob.: http://www.ifp.uni.wroc.pl/czasopismo/4,literatura-i-kultura-popularna tury-popularnej-oraz-nowych-mediow [data dostępu: 22.04.2016]. 24 Zob. np. z najnowszych prac: J.Z. Lichański, Literatura popularna i sztuka opowia- dania: glosy, „Studia Pragmalingwistyczne” 2011, r. III: Kultura popularna – części i cało- ści, red. tomu: B. Owczarek, J. Frużyńska, s. 20–29; tenże, Badania literatury popularnej . Tezy, [w:] Literatura i kultura popularna . Badania i metody, red. A. Gemra, A. Mazur- kiewicz, Pracownia Badań nad Literaturą i Kulturą Popularną oraz Nowymi Mediami, Wrocław 2014, s. 21–45; tenże, Boski Platon i niewiarygodny Kant, czyli filozofia i literatu- ra – prolegomena, [w:] Literatura i kultura popularna . Metody: propozycje i dyskusje, red. A. Gemra, Pracownia Badań nad Literaturą i Kulturą Popularną oraz Nowymi Mediami, Wrocław 2015, s. 11–42. Anna Gemra, Adam Mazurkiewicz Słowo wstępne 13 nie innych dyskursów25. Nie inaczej zresztą kulturową teorię literatury definiuje Anna Burzyńska: Kulturowy zwrot teorii oznacza […] przede wszystkim postawę skoncentrowaną na uruchamianiu w praktykach interpretacji wszelkich możliwych kulturowych odnie- sień dzieła literackiego i współdziałanie ze sobą rozmaitych dyskursów kulturowych26 . Nie bez znaczenia dla takiego przesunięcia akcentów badawczych pozosta- je zwłaszcza kontekst medialny, w którym funkcjonuje współcześnie literatura; zdaniem Krzysztofa Uniłowskiego to media wyznaczają obecnie mody literackie, kreowane m.in. przez dziennikarzy i celebrities27 . Świadomość implikacji metodologicznych, wynikających z  takiej rewalo- ryzacji przedmiotu badań filologicznych, stała się dla Jubilata inspiracją do po- szukiwania rozwiązania kwestii (potencjalnej) nieadekwatności utrwalonych tradycją filologiczną metod do opisu tego, co zostaje opisywane. Okazuje się jednak, że nawet najnowsze zjawiska popkulturowe, wynikające z konwergencji mediów (komiks internetowy, powieść hipertekstowa, cyfrowa wersja poemik- su, „supersystemy rozrywkowe”) można potencjalnie opisać za pomocą zakorze- nionej w humanistyce terminologii, jedynie modyfikując – jak np. w odniesieniu do pojęcia „tekstu” – ich zakres semantyczny. Dzięki takiemu zabiegowi, w myśl supozycji Seweryny Wysłouch, możliwa staje się problematyzacja utrwalonych kulturowo pojęć28. *** Wprowadzenie do niniejszego tomu, jak i samą koncepcję treściową traktu- jemy jako korespondującą z dedykowaną Jubilatowi monografią z roku 201129. Publikacja ta poświęcona była w przeważającej mierze największej z fascyna- cji Profesora – retoryce. Z tego względu na kartach tomu znalazły się szkice i rozprawy poświęcone téchne rhétorike, autorstwa uznanych specjalistów w tej dziedzinie, reprezentujących różne ośrodki naukowe. Pośród autorów nie za- 25 Zob.: J. Natoli, Introduction, [do:] Tracing Literary Theory, red. J. Natoli, Universi- ty of Illinois Press, Urbana 1987, s. 10. 26 A. Burzyńska, Kulturowy zwrot teorii, [w:] Kulturowa teoria literatury . Główne po- jęcia i problemy, red. M. P. Markowski, R. Nycz, Universitas, Kraków 2010, s. 79. 27 Zob.: K. Uniłowski, Prawo krytyki . O nowoczesnym i ponowoczesnym pojmowaniu literatury, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2013, s. 270. 28 Zob.: S. Wysłouch, Tekst wieloznakowy – wokół definicji, „Przegląd Humanistycz- ny” 2013, nr 4, s. 11. 29 Zob.: S. Górzyński, Słowo o Profesorze Jakubie Zdzisławie Lichańskim…, s. 7–10. 14 brakło przedstawicieli nie tylko Uniwersytetu Warszawskiego (z którym Jubilat pozostaje związany od lat), ale też innych znaczących ośrodków akademickich: Uniwersytetu Łódzkiego, Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego, Uniwersyte- tu Marii Skłodowskiej-Curie, Uniwersytetu Śląskiego, Uniwersytetu Wrocław- skiego. Takie jednowymiarowe akcentowanie osiągnięć Jubilata jako znawcy retoryki było zresztą w Rhetorica Regina Artis Scientiaeque w pełni zamierzone, o czym uprzedza redaktor tomu, Sławomir Górzyński. Ma ono jednakże zara- zem istotne konsekwencje dla postrzegania dorobku Profesora Lichańskiego, w którym sfera zainteresowań kulturą popularną została potraktowana margi- nalnie. Czytamy: Warto wspomnieć, iż jego [tj. Jakuba Z. Lichańskiego] zainteresowania obejmują także literaturę oraz kulturę popularną. Zaowocowało to książkami i artykułami po- święconymi tej problematyce, udziałem w konwentach, a także współpracą z ważny- mi dla badań twórczości m.in. Johna Ronalda Reuela Tolkiena pismem „Aiglos”30. Dziś, z okazji siedemdziesiątej rocznicy urodzin Jubilata, chcemy przywo- łać tę – związaną z badaniem popkultury – sferę aktywności badawczej Profe- sora. Dzięki temu dopiero obie publikacje, odczytywane we wzajemnie naświe- tlającym się kontekście, do pewnego stopnia ukazują wieloaspektowość na- ukowych inicjatyw Jubilata (zarówno bowiem w poprzednim, jak i niniejszym tomie pominięta została działalność krytycznoliteracka J.Z. Lichańskiego, bę- dącego przecież częstym gościem na łamach m.in. „Nowych Książek”). Pozwa- lają też w pełni docenić śmiałość koncepcji interpretacyjnych i przenikliwość sądów – niekiedy kontrowersyjnych, jednak zawsze udokumentowanych z im- ponującą erudycją. Autorzy skoncentrowali się przede wszystkim (choć nie tylko, o czym świad- czą choćby szkice Mariusza Kraski oraz Wojciecha Kajtocha) na kwestiach zwią- zanych z kulturą popularną, z perspektywy której omawiają różnorakie zjawiska, mające istotny wpływ na pozaartystyczną rzeczywistość konsumentów popkul- tury. Redaktorzy nie narzucili Współautorom jednego stylu ani tematyki; nie brak zatem w niniejszym tomie eseistycznych wywodów i podporządkowanych akry- bii naukowej rozpraw; prac o charakterze przekrojowym i „studiów przypadku”, poświęconych określonemu zagadnieniu bądź utworowi. Tym, co je łączy, pozo- staje dialog (niekiedy naznaczony polemicznością) z rozprawami Jubilata. Owe spory – czasami burzliwe, jednak zawsze na poziomie wyznaczanym przez ich naukowy charakter – inspirowały do dalszych poszukiwań i stawiania pytań. Te 30 Tamże, s. 9. Anna Gemra, Adam Mazurkiewicz Słowo wstępne 15 zaś – co powszechnie wiadomo – są równie ważne, jak odpowiedzi. Toteż nie będzie przesadą przywołanie tu wspomnienia jednej z uczennic Jubilata, Doroty Oleszczuk, deklarującej: Nadal lubię wyzwania, i choć nie nauczyłam się ani szwedzkiego, ani litewskiego, a ilość kwestii, których nie znam, wydaje się nieustannie wzrastać – wiem, że była- bym o wiele uboższa bez rozmów, dyskusji czy sporów z profesorem Jakubem Li- chańskim…31 Prosimy zatem Jubilata o przyjęcie tego skromnego daru, płynącego z po- trzeby wyrażenia wdzięczności za wszystkie chwile naukowych zmagań, owocu- jących przemyśleniami, z których część składa się na niniejszy tom. 31 Rhetorica Docens: wspomnienia studentów… [wypowiedź D. Oleszczuk], s. 11. TROPEM TOLKIENA Agnieszka Szurek Uniwersytet Warszawski HOBBIT TOLKIENA I JACKSONA OCZAMI OGRODNIKA Nie wszystko jest u nas doskonałe (…) lecz ogrodników rzeczywiście bardzo szanujemy . Hobbit, a także późniejszy Władca Pierścieni, to opowieści o podróży. Jednym z ważniejszych miejsc w obu utworach jest jednak to, w którym podróż bierze początek: ogród w Bag End. W książce i w filmie obraz tego ogrodu jest klamrą łą- czącą początek i zakończenie utworu. Podczas swojej wędrówki Bilbo odwiedza również ogród Beorna, a Frodo – zdziczałe ogrody Ithilien. Opisy tych ogrodów wymagają sporej wiedzy botanicznej od czytelnika, a zwłaszcza od tłumacza i krytyka utworów Tolkiena. Kompendia takie jak The Plants of Middle-earth1 lub Растения Средиземья2 dają encyklopedyczny przegląd wymienianych przez Tolkiena gatunków roślin, nie objaśniają jednak, jaka jest ich rola w utworze. Jak właściwie mamy czytać opisy ogrodów z Hobbita i Władcy Pierścieni? Czy to botanik-amator dostarcza fanom Śródziemia materiału do ko- lejnych encyklopedii i kompendiów? Czy badacz literatury średniowiecznej wy- korzystuje te same toposy, którymi posługiwali się Geoffrey Chaucer i Edmund Spenser? A  może starszy profesor z  Oksfordu z  nostalgią wspomina wiejskie ogródki z okolic swojego dzieciństwa?3 Czy źródłem inspiracji dla Tolkiena były średniowieczne herbaria, czy własne ogrodnicze doświadczenia? Ogród w Bag End jest – podobnie jak w tłumaczonym przez Tolkiena średnio- wiecznym poemacie Sir Orfeo – miejscem, w którym rozpoczyna się przygoda, gdzie zjawiają się dziwni posłańcy, aby zabrać bohatera w niebezpieczną podróż. Jest też miejscem ładu, spokoju, harmonii i  dobrobytu. W  Hobbicie bohater po powrocie z niebezpiecznej podróży odnajduje ten ład nienaruszony – wszystkie zmiany, jakie się dokonały, dokonały się w nim samym i w jego oglądzie świata. We Władcy Pierście- ni ład – tak jak ogród w Bag End – musi zostać odbudowany i przywrócony do życia. 1 D. Hazell, The Plants of Middle-earth, Kent State University Press, Kent 2006. 2 Хьялма и Скарапея, Растения Средиземья, http://www.kulichki.com/tolkien/ arhiv/manuscr/hyalsk1.shtml [data dostępu: 10.05.2016]. 3 Por. A. Adamczyk, Przyrodnicze inspiracje Tolkiena, „Gwaihir” 2004, nr 8, s. 47–64. 20 Agnieszka Szurek Podczas podróży Bilbo niejednokrotnie wspomina spokój i komfort swojej norki i ogrodu. Ten obraz pozwala mu przetrwać trudne doświadczenia. Nic też dziwnego, że w opisie Bag End i całego Shire krytycy często dostrzegali nawią- zania do sielanki – na przykład Patrick Curry widzi w Tolkienie spadkobiercę zakorzenionej w literaturze angielskiej tradycji idealizowania krajobrazu4. Czy należałoby pójść dalej i dostrzec w opisie ogrodu w Bag End nawiązania do czę- stego w literaturze antyku i średniowiecza toposu „idealnego zakątka”, lub wręcz do ogrodu rajskiego? Takie zestawienie, choć pozornie obiecujące, nie znajdu- je poparcia w analizie tekstu. Opisany przez Tolkiena ogród nie zawiera wielu stałych elementów (ziemskiego) raju: nie znajduje się w nim źródło, jest to też ogród przede wszystkim kwiatowo-warzywny, a nie sad5. Bohaterowie Tolkiena opuszczają „Eden” dobrowolnie i nie na skutek przekroczenia jakiegokolwiek zakazu. Coś z Edenu, a może raczej stereotypowej sielanki, ma natomiast Bag End przedstawiony w  filmach Petera Jacksona6. W  filmowych obrazach zaakcento- wany jest spokój, dobrobyt oraz prostota ogrodu Bilba. Nie znajdziemy w nim niemal żadnych elementów architektury ogrodowej – altany, ogrodowych figurek czy ławek. Zielony i słoneczny ogród w Bag End jest w filmie kontrastem nie tyl- ko dla pustkowi, zaśnieżonych gór czy dzikich lasów, ale również dla sztucznie zaaranżowanego krajobrazu Rivendell. Filmowy ogród w Bag End buduje nieco inny obraz relacji między człowie- kiem (hobbitem) a przyrodą niż dzieje się to w książce Tolkiena. W filmie widzimy ogród, w którym interwencja ogrodnika jest minimalna (niekoszona trawa, brak wytyczonych i wypielonych grządek), sugeruje to zatem opozycję między dobrą naturą a złą kulturą. W książce wizja była natomiast odmienna. Wzmianki rozsiane w tekście Hobbita, opisy z Władcy Pierścieni, a wreszcie szkic Tolkiena przedsta- wiający norkę w Bag End ukazują całkiem inny typ ogrodu: ze strzyżonym traw- nikiem oraz grządkami kwiatowymi i warzywnymi. Poglądy Tolkiena bliskie są 4 P. Curry, Defending Middle-earth . Tolkien: Myth and Modernity, Harper Collins, Glasgow 1998, s. 39. 5 Por. E.R. Curtius, Literatura europejska i łacińskie średniowiecze, tłum. A. Borow- ski, Universitas, Kraków 1997, s. 191–206; J. Sokolski, Architektura zaświatów w średnio- wiecznych łacińskich wizjach eschatologicznych, [w:] Wyobraźnia średniowiecza, red. T. Mi- chałowska, Instytut Badań Literackich, Warszawa 1996, s. 125; T. Michałowska, Dusza z ciała wyleciała…, [w:] Mediaevalia i inne, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1998, s. 218. 6 Obraz ogrodu pojawia się przede wszystkim w pierwszym filmie: Hobbit: nie- zwykła podróż (The Hobbit: an Unexpected Journey), Nowa Zelandia, USA 2012, reż. P. Jackson, powraca również w ostatniej części filmowej trylogii: Hobbit: Bitwa Pię- ciu Armii (The Hobbit: The Battle of the Five Armies), Nowa Zelandia, USA 2014, reż. P. Jackson.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

O literaturze i kulturze (nie tylko) popularnej. Prace ofiarowane Profesorowi Jakubowi Z. Lichańskiemu
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: