Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00084 008628 11204017 na godz. na dobę w sumie
O sztuce przestankowania w Polsce i we Włoszech - ebook/pdf
O sztuce przestankowania w Polsce i we Włoszech - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-235-1580-7 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> literaturoznawstwo, językoznawstwo
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Kontrastywny opis polskiej i włoskiej normy interpunkcyjnej, stanowi porównanie dwóch norm w ujęciu diachronicznym. Ujęcie historycznojęzykowe pozwoliło zbadać wpływ włoskiej normy interpunkcyjnej na staropolskie zasady przestankowania, obowiązujące w dużej mierze jeszcze do połowy XIX wieku. Analizie poddana została przede wszystkim interpunkcja intonacyjna, kształtowana przez Pietra Bemba i stosowana w oficynie wydawniczej Aldusa Manucjusza. Ostatnia część pracy - analiza współczesnej interpunkcji w obu badanych językach - ma charakter synchroniczny. Jej celem jest wskazanie najsilniejszych tendencji rozwoju interpunkcji oraz zbadanie różnic między normą językową a uzusem. Zestawienia w niej mogą zostać wykorzystane praktycznie - jako trzon podręcznika przybliżającego Polakom zasady włoskiej interpunkcji.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Katarzyna Foremniak O sztuce przestankowania w Polsce i we Włoszech ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== O sztuce przestankokok wania w Polsce i we WłWłW oszech ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Katarzyna Foremniak O sztuce przestankokok wania w Polsce i we WłWłW oszech RoRoR zwój normy interpunkckck yjyjy nej od XVXVX I wiekukuk do współczesnoÊci ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== WaWaW rszawawa a 2014 Recenzenci Ingeborga Beszterda Jan Miodek Redaktor prowadzący Maria Szewczyk Redakcja Danuta Wojcieszak Redakcja techniczna Beata Stelęgowska Korekta Monika Ochnik Projekt okładki i stron tytułowych Zbigniew Karaszewski W projekcie wykorzystano obraz Marco Angeliniego Silenzio gravido (Brzemienne milczenie). Wydawca dziękuje artyście za wyrażenie zgody na wykorzystanie dzieła w projekcie okładki. Skład i łamanie Beata Stelęgowska ISBN 978-83-235-1580-7 © Copyright by Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2014 Publikacja dofinansowana przez Wydział Neofilologii Uniwersytetu Warszawskiego oraz Rektora Uniwersytetu Warszawskiego Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego 00-497 Warszawa, ul. Nowy Świat 4 www.wuw.pl; e-mail: wuw@uw.edu.pl Dział Handlowy WUW: tel. +48 22 55 31 333; e-mail: dz.handlowy@uw.edu.pl Księgarnia internetowa: www.wuw.pl/ksiegarnia Wydanie 1 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== SPIS RZECZY  SŁOWO WSTĘPNE (Profesor Jan Miodek) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  WPROWADZENIE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Cel pracy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Stan badań . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Materiał badawczy i przyjęta metodologia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. Struktura i zakres pracy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  ROZDZIAŁ I. INTERPUNKCJA ŁACIŃSKA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  ROZDZIAŁ II. WIEK XVI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Dlaczego wiek XVI? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Pietro Bembo, ród Manucjuszów i Francesco Griffo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Lodovico Dolce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. Pier Francesco Giambullari . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5. Francesco Sansovino . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6. Lionardo Salviati . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7. Orazio Lombardelli . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8. Jacopo Vittori da Spello . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9. Interpunkcja jako narzędzie retoryki – XVI-wiecznej ars artium . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10. Jakub Górski i Benedykt Herbest . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  ROZDZIAŁ III. WIEK XVII . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Giacomo Pergamini da Fossombrone . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Giovanni Battista Ceci . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Daniello Bartoli . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. Pietro Sforza Pallavicino . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5. Pio Rossi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6. Interpunkcyjna cisza w Polsce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  ROZDZIAŁ IV. WIEK XVIII . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Jacopo Facciolati i Pietro Sforza Pallavicino . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Girolamo Gigli i Domenico Maria Manni . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Stefano Bosolini . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. Salvatore Corticelli . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5. Domenico Soresi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6. Francesco Soave . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 11 11 13 18 21 25 32 32 34 42 46 48 49 51 61 67 72 80 83 87 89 91 96 97 101 103 105 106 107 109 112 115 117 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 6  SPIS RZECZY 7. Walenty Szylarski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8. Tadeusz Nowaczyński . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9. Onufry Kopczyński . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  ROZDZIAŁ V. WIEK XIX . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Charakterystyka ilościowa znaków przestankowych w źródłach XIX-wiecznych . . . . . . . 2. Dwaj XIX-wieczni humaniści – Feliks Bentkowski i Giovanni Gherardini . . . . . . . . . . . . 2.1. Rola interpunkcji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2. Struktura systemu interpunkcyjnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2.1. Zasady użycia przecinka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2.2. Zasady użycia średnika . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2.3. Zasady użycia dwukropka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2.4. Zasady użycia kropki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2.5. Zasady użycia znaku zapytania i znaku wykrzyknienia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2.6. Zasady użycia wielokropka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2.7. Zasady użycia myślnika i łącznika . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2.8. Znak rozmowy i tratteggino doppio, czyli o polskich i włoskich znakach ulotnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2.9. Zasady użycia cudzysłowu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2.10. Zasady użycia nawiasów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2.11. Inne znaki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Interpunkcja i składnia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   ROZDZIAŁ VI. WIEK XX I XXI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Kalendarium interpunkcyjne XX i XXI wieku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Publikacje na temat interpunkcji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Klasyfikacje i liczba znaków interpunkcyjnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. Różnice i rozróżnienia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.1. Przecinek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.2. Myślnik . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.3. Cudzysłów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5. Interpunkcja czy interpunkcje? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   PODSUMOWANIE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Rezultaty badań . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Przyjęte założenia a wyniki pracy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Przydatność badań i możliwości dalszych analiz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   BIBLIOGRAFIA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   ANEKS . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   SPIS TABEL I DIAGRAMÓW . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tabele . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Diagramy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   RIASSUNTO . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 119 125 127 134 137 140 164 167 168 169 174 177 178 180 182 187 194 201 202 203 204 214 216 217 233 261 270 271 279 284 289 292 292 299 300 302 318 336 336 338 339 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== SŁOWO WSTĘPNE Od samego początku swej działalności naukowo-dydaktyczno-popularyzacyjnej kła- dłem ogromny nacisk na edukację w dziedzinie przestankowania, bo świadom byłem ogromnych zaniedbań szkoły w tym zakresie, bo widziałem, na jak żenująco niskim pozio- mie poprawności interpunkcyjnej jeszcze 30-40 lat temu stały pisma urzędowe, gazety co- dzienne i powszechnie szanowane tygodniki społeczno-kulturalne, bo czytałem naukowe książki językoznawcze, w których często więcej było „przecinkowych” uchybień niż stron druku. Z ogromnym zaangażowaniem emocjonalnym przekonywałem więc rodaków, że ta niedobra sytuacja, będąca skutkiem stawiania znaków przestankowych na wyczucie albo w miejscu pauz rytmiczno-oddechowych, musi się zmienić, ponieważ mamy świetne, jed- noznaczne normy, oparte na formalnym, składniowym kryterium, pozwalające na uzyska- nie w tej materii stanu wręcz idealnego. Tego ostatniego we wszystkich dziedzinach życia, oczywiście, zdobyć się nie da, ale muszę stwierdzić z ogromną satysfakcją, że na polu dydaktyki interpunkcyjnej osiągnęli- śmy już w Polsce bardzo, bardzo wiele. Mógłbym dziś wskazać kilka tytułów prasowych, w których znalezienie choćby jednego błędu graniczy z cudem. Coraz lepiej pod tym względem wyglądają także pozostałe gazety i czasopisma, studenckie prace seminaryjne i magisterskie czy teksty uczniowskie. Nie wypada więc tu nie podkreślić zasług szeroko pojętej kadry oświatowej, która przed mniej więcej 40-45 laty ogłosiła alert interpunkcyj- ny, a dziś może czuć ogromną satysfakcję dydaktyczną. Byłoby wielką niesprawiedliwo- ścią, gdyby się udawało, że się nie widzi jakże pozytywnych jego skutków. Sceptycy wskażą od razu nowe niebezpieczeństwa, zagrażające polskiej interpunkcji – dostrzegalne już w korespondencji mejlowej czy esemesowej. Zgadzam się i dopo- wiem, że te właśnie formy językowego obcowania w piśmie mogą sprzyjać nawrotowi złych nawyków w traktowaniu znaków przestankowych, związanych przede wszystkich z preferencją dla emocjonalnego rozczłonkowania tekstu. Zostawmy jednak te niepokoje, poprzestając na podkreślonych wyżej pozytywnych odczuciach, będących introdukcją do zasadniczego nurtu niniejszego mojego tekstu. A była mi ona potrzebna do podkreślenia szczególnego zainteresowania, z jakim za- brałem się do lektury książki Katarzyny Foremniak poświęconej sztuce przestankowania w Polsce i we Włoszech, a ściślej – rozwojowi normy interpunkcyjnej w obu tych kręgach ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 8  SŁOWO WSTĘPNE językowo-kulturowych od XVI wieku do współczesności. Dodam od razu, że to wyjąt- kowe zaciekawienie towarzyszyło mi do końca studiowania tej pracy, co jest zasługą nie tylko ważnego i fascynującego tematu, ale przede wszystkim autorki, która w sposób niezwykle przystępny i klarowny, wzorowy pod względem językowo-stylistycznym, podparty imponującym zapleczem erudycyjnym (odsyłam do jakże obfitej bibliografii), zrealizowała podstawowy cel swego dokonania, jakim była diachroniczna analiza porów- nawcza dwóch systemów interpunkcyjnych – polskiego i włoskiego. Przeprowadzona z budzącą podziw skrupulatnością i filologiczną dojrzałością, do- prowadziła ona Katarzynę Foremniak do przekonujących dlatego rezultatów badań. Najważniejszy z nich sprowadza się do uchwycenia zależności norm interpunkcyjnych od preferencji dla określonych typów komunikacji. Wielowiekowa dominacja oralności w kulturze i komunikacji oraz wypływająca z niej ważność środków retorycznych mu- siały niejako sprzyjać intonacyjnym zasadom przestankowania, opartym na rytmie mowy i pauzach rytmiczno-oddechowych; wzrastające znaczenie tekstów pisanych z kolei ewo- lucyjnie prowadziło do wyraźnego powiązania interpunkcji ze składnią, do wypracowa- nia norm na formalno-składniowych kryteriach opartych. Tę umiejętność powiązania zaplecza cywilizacyjno-kulturowego z mechanizmami normotwórczymi uznaję za największą zaletę intelektualną autorki i zarazem za najcen- niejszą poznawczo stronę jej dokonania, za najważniejsze zaś zdanie całej książki – to o trwającym przez wieki swoistym oswajaniu interpunkcji, która na dobrą sprawę zaist- niała w pełni po upowszechnieniu się wynalazku druku. Choć zainteresowanie interpunkcją, jak pokazuje Katarzyna Foremniak, i dążenie do ustalenia zasad użycia poszczególnych znaków przestankowych ma dłuższą tradycję we Włoszech niż w Polsce, to jednak dziś polska norma interpunkcyjna jest zdecydowanie bardziej ujednolicona i jednoznaczna, konsekwentnie składniowa, podczas gdy norma włoska wciąż w znacznym stopniu wiąże przestankowanie z rytmem mowy, dopuszcza więcej użyć fakultatywnych i oddających indywidualne upodobania użytkowników języ- ka. Co równie istotne, konstatuje autorka, bardziej jednoznaczna polska norma operuje precyzyjniejszą terminologią, rozróżniając czasem znaki o podobnym kształcie graficz- nym (np. myślnik i łącznik); dopuszczająca subiektywną interpretację norma włoska ma większą liczbę terminów o niejednoznacznej konotacji. Przychodzą tutaj do głowy od razu skojarzenia z takimi czy innymi – mniej lub bardziej stereotypowymi – cechami poszczególnych narodów. Ale właśnie dlatego, że stereotypowe i ponadto nieuchronnie skażone piętnem subiektywności, nie będą one w niniejszym omówieniu przywoływane. Ogrom wysiłku dokumentacyjnego i interpretacyjnego, jaki autorka włożyła w przy- gotowanie pracy, obala z całą mocą niemądry mit o niszowym charakterze interpunkcji jako przedmiocie rozważań naukowych. Badawczy rozmach pozwala Katarzynie Forem- niak sięgać do wielu dziedzin wiedzy i sprawia, że jej książka ma w gruncie rzeczy cha- rakter interdyscyplinarny. Ogromny jest korpus językowy – składa się na niego 347 tytułów publikacji dru- kiem wydanych w latach 1549–2012, w tym 291 poruszających zagadnienia polskiej lub ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== SŁOWO WSTĘPNE  9 włoskiej normy interpunkcyjnej i 56, w których przepisów interpunkcyjnych zabrakło. Mozół badawczy był tym większy, że znaczna część materiału wyekscerpowana została z publikacji podejmujących szerszą tematykę związaną z językoznawstwem normatyw- nym. Dla mnie, polonisty, szczególnie ważne i cenne poznawczo były teksty włoskie, oczywiście – z traktatem Aldusa Manucjusza Ortographiae ratio i jego rozdziałem De interpungendi ratio na czele. Ale i inne przywołane pozycje mają dla mnie ogromne znaczenie – jak chociażby Lodovica Dolcego, upominającego się o odpowiednią rangę dla norm przestankowania, czy Giovanniego Battisty Ceciego, odznaczającego się dużym wyczuciem składniowym. Jak pisze Katarzyna Foremniak, mimo dość lakonicznych tre- ści teoretycznych udało mu się parę razy wpleść informację o tym, że zdanie skupione jest wokół czasownika, że zależność poszczególnych członów zdania od tegoż czasownika może być podstawą ich klasyfikacji i uznania za część należącą do zdania bądź z niego wyłączoną. To swoisty prototyp interpunkcji składniowo-logicznej, a co najmniej – jak ostrożniej to formułuje autorka – duża wrażliwość na uwarunkowania składniowe, które pozwalają na wyznaczenie konkretnych reguł, opartych na jednoznacznej budowie zda- nia, a nie bazujących na zmiennym rytmie wypowiadanych słów. W dziejach polskiej interpunkcji natomiast za bezdyskusyjne uznaje Katarzyna Foremniak znaczenie XIX wieku (dokonania Floriana Łagowskiego i Feliksa Bentkow- skiego). To wtedy obowiązująca przez stulecia interpunkcja retoryczno-intonacyjna, oparta jeszcze na zasadach łacińskich, przekształca się stopniowo w interpunkcję składniową. Uznawany za głównego kodyfikatora współczesnych reguł przestankowania – jakże stabil- nych (od roku 1936 dokonano w nich tylko dwóch niewielkich zmian!) – prof. Stanisław Jodłowski nazwie ten proces ugramatycznieniem, czyli przypisaniem znakom interpunk- cyjnym roli wykładnika stosunków składniowo-logicznych. W interpunkcji włoskiej zwrot w kierunku składni nastąpił później i nie był tak oczywisty, o czym zresztą była już mowa w niniejszym słowie wstępnym. Z konieczności ograniczyłem się tutaj do przytoczenia najistotniejszych konstatacji o charakterze ogólnym i ustaleń normatywnych, do przywołania najważniejszych nazwisk i dzieł. Czytelnik książki Katarzyny Foremniak znajdzie w niej doprawdy imponującą licz- bę szczegółów, przejrzyście zresztą podanych, pozwalających na dogłębne zapoznanie się z dziejami interpunkcji włoskiej i polskiej. Dokonanie to ma więc bezcenny i bezdyskusyjny walor dokumentacyjny. Powinno się ono stać pozycją kanoniczną w polskiej i nie tylko w polskiej literaturze przedmiotu. Tak przebogato zarysowane tło historyczne nie pojawiło się dotąd w żadnym naszym opracowaniu poświęconym interpunkcji, a konfrontacja materiału polskiego z włoskim wzbogaca pracę o wymiar uniwersalny, nie waham się powiedzieć – europejski. Jan Miodek Wrocław, czerwiec 2014 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== WPROWADZENIE 1. CEL PRACY Celem pracy jest diachroniczna analiza porównawcza dwóch systemów interpunk- cyjnych – polskiego i włoskiego. Inspiracją do rozpoczęcia badań zestawiających pol- skie zasady przestankowania z normami włoskimi był napisany ponad pół wieku temu artykuł Stanisława Furmanika O interpunkcji w drukach staropolskich [1955]. Autor zauważył zbieżność między normą interpunkcyjną obowiązującą w Polsce w drugiej połowie XVI wieku a zasadami wyłożonymi w łacińskim traktacie Aldusa Manucju- sza Ortographiae ratio zawierającym rozdział poświęcony przestankowaniu – De interpungendi ratio [Furmanik 1955: 439–448]. Stwierdzenie wydaje się o tyle zaska- kujące dla współczesnego użytkownika języka, o ile współczesna polska norma inter- punkcyjna jest w bardzo wielu kontekstach zaprzeczeniem zasad, którymi rządzi się włoski system przestankowania. Zdawałoby się, że oba systemy rozwinęły się w tym samym kierunku – od zasad odnoszących się do intonacji, właściwych retoryce, do re- guł opartych na strukturze zdania, właściwych składni. Taką ewolucję zauważają za- równo językoznawcy polscy [Przyłubski 1953: 11; Musiołek 1981: 43; Angełowa 1985: 16–17, 21; Podracki 2005: 13], jak i włoscy [Tognelli 1963: 3–9; Maraschio 1981: 188; Serianni, Castelvecchi 1988: 57; Nobili 2002: 208–209; Mortara Garavelli 2008: 4–12]. Twierdzenie to można rozszerzyć na inne języki europejskie. Jak pisze Malcolm Beckwith Parkes w monografii poświęconej dziejom przestankowania w kulturze Zacho- du, w całej historii interpunkcji użycie znaków przestankowania wiązało się ze zmiana- mi w pojmowaniu dyskursu, co prowadziło – zależnie od epoki – do jednego z dwóch sposobów analizy: gramatycznej bądź retorycznej. Analiza gramatyczna koncentrowała się na dostosowaniu interpunkcji do granic zdań (sententiae) i ich części, retoryczna zaś – na odzwierciedleniu budowy okresów retorycznych (periodi), których długość i struk- tura mogły, ale nie musiały odpowiadać konstrukcji zdania w ujęciu gramatycznym1. 1 Throughout the history of punctuation attitudes to the use of the symbols have been bound up with de- velopments in traditional attitudes to discourse. These are reflected principally in discussions of punctuation ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 12  WPROWADZENIE W międzynarodowym skrypcie z uproszczonymi wytycznymi dla autorów i redaktorów tekstów technicznych opublikowanym przez Centrum Informacji Naukowej i Technicz- nej NASA za podstawową i uniwersalną, niezależną od języka, funkcję przestankowania przyjmuje się właśnie rozdzielanie zdań bądź ich części [NASA 1998: 44]. Stanisław Jodłowski, analizując rozwój polskiej interpunkcji, pisze o stopniowym przekształcaniu się interpunkcji pionowej – retoryczno-deklamacyjnej, w poziomą – skła- dniowo-logiczną [Jodłowski 1969]. Jeśli więc przyjmiemy zbieżność zasad interpunkcji polskiej i włoskiej w XVI wieku, uznać musimy, że rezultat przekształceń jest w każdym z języków odmienny. Najbardziej intuicyjnym wytłumaczeniem takiej sytuacji jest wska- zanie na różnice między składnią polską a włoską. Prześledzenie normy interpunkcyjnej od traktatu Manucjusza do czasów współczesnych pozwala jednak twierdzić, że różnice widoczne są także w postrzeganiu funkcji, jaką ma pełnić przestankowanie. Analiza polskiej i włoskiej interpunkcji, którą podejmuję w niniejszej rozprawie, oparta jest na publikacjach o charakterze normatywnym i ma na celu porównanie teo- rii leżącej u podstaw dwóch systemów przestankowania oraz jej rozwoju od połowy XVI wieku do czasów współczesnych. Zawężenie materiału językowego wyłącznie do tekstów teoretycznych wynika z chęci skupienia się na stanowisku najbardziej świado- mych użytkowników języka. Decyzja ta pozwala ponadto na zastosowanie jednolitej me- todologii, a przede wszystkim – ze względu na ograniczenie objętości materiału – umoż- liwia prześledzenie ewolucji zasad interpunkcyjnych w długim odcinku czasu – w ciągu pięciu stuleci. Istotne dla pracy o charakterze komparatystycznym jest również precy- zyjne ustalenie tertium comparationis. O ile przy analizie tekstów literackich niemal za- wsze mamy do czynienia z subiektywną interpunkcją autorską, która nawet jeśli poddana cenzurze wydawcy i korektora, pozostaje zjawiskiem jednostkowym, o tyle w przypadku tekstów teoretycznych – podręczników do gramatyki, traktatów językowych czy porad- ników poprawnościowych – spotykamy się z wypracowaną na podstawie doświadczenia normą, która staje się z czasem podstawą dydaktyki. W swoich badaniach teorię traktuję jako punkt wyjścia. Autorskie decyzje o łamaniu zasad interpunkcji, o ich dostosowywa- niu do własnych potrzeb zaistnieć mogą jedynie, gdy istnieje sama norma. Zestawianie polskich i włoskich tekstów literackich i ich analiza porównawcza mogłyby być zatem kolejnym krokiem badawczym kontynuującym obrany przeze mnie kierunek studiów nad interpunkcją. based on different modes of analysis: grammatical analysis and rhetorical analysis, which are most com- monly found in the works of schoolmasters in all periods. Grammatical analysis has been concerned with the application of punctuation to identify the boundaries of sententiae (later, ‘sentences’) and the units of sensus or grammatical constituents within them. Rhetorical analysis has been concerned with the ways in which punctuation reflects the periodic structure of a discourse, and indicates the periodus and its parts […]. A rhetoricians’ periodus should not be confused with a grammarians’ sententia [Parkes 1993: 3–4]. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 2. STAN BADAŃ  13 2. STAN BADAŃ W Polsce o interpunkcji w ujęciu diachronicznym pisze się zwykle nieśmiało i ra- czej niewiele. Brak wśród polskich publikacji naukowych opracowania dziejów naszego systemu przestankowania w formie odrębnej monografii2. Temat historii interpunkcji po- ruszany jest albo w sposób skrótowy, na marginesie publikacji ujmujących zagadnienie synchronicznie, albo fragmentarycznie – analizie poddaje się wybrane konteksty, często na przykładzie dzieł jednego autora. W bibliografii dotyczącej wcześniejszych stuleci pojawią się więc przede wszystkim artykuły: wspomniany tekst Stanisława Furmanika O interpunkcji w drukach staropolskich z 1955 roku oraz o dwa lata wcześniejsza – cenna, bo przedstawiająca przekrojowe ujęcie tematu – praca Feliksa Przyłubskiego Kilka słów o historii przecinka. Problem staropolskiej normy interpunkcyjnej to również przedmiot rozważań Anny Werpachowskiej, która w kilkustronicowym artykule poświęconym prze- stankowaniu w teoriach retorycznych Jakuba Górskiego i Benedykta Herbesta zwraca uwagę na nierozłączność przestankowania i retoryki w XVI-wiecznej myśli o języku [Werpachowska 1980]. Godne uwagi są artykuły Jana Godynia dotyczące interpunkcji w utworach literackich – w trenach Jana Kochanowskiego [1986] i w anonimowym Oblężeniu Jasnej Góry Częstochowskiej [1983] – poruszające zagadnienie normy inter- punkcyjnej kształtującej się w XVI i XVII stuleciu. Jan Godyń jest także autorem wstępu do najnowszego, zmienionego i rozszerzonego, wydania Zasad interpunkcji Stanisława Jodłowskiego [Jodłowski 2002/1935]3, w którym w sposób bardzo zwięzły, ale skrupulat- ny omawia dzieje polskiej interpunkcji od czasów najdawniejszych. Regułą w polskich publikacjach poświęconych historii interpunkcji jest pomijanie cza- sów staropolskich – niełatwo poddających się panoramicznemu opisowi4. Karin Musiołek w artykule pt. Z dziejów kształtowania się normy interpunkcyjnej w pisowni polskiej rozpo- czyna „prezentację polskiej myśli interpunkcyjnej” od gramatyki Onufrego Kopczyńskiego, 2 Wyjątkiem jest obroniona w 2003 roku rozprawa doktorska Anny Stachurskiej pt. Historia inter- punkcji polskiej. Praca powstała w Instytucie Filologii Polskiej Uniwersytetu Gdańskiego pod kierunkiem prof. Edwarda Łuczyńskiego. Nie została jednak wydana. 3 Wydanie to uzupełnione zostało o datowane na rok 1964 materiały odnalezione po śmierci Stanisława Jodłowskiego w jego archiwum domowym. Miały one stanowić podstawę drugiego, poszerzonego wydania podręcznika Zasady interpunkcji. Prawidła, przykłady, wyjaśnienia, uzasadnienia wydanego w Warszawie w 1935 roku. Maszynopisy udostępniła Janowi Godyniowi, uczniowi profesora Jodłowskiego, córka – Da- nuta Jodłowska-Wesołowska. Tom opublikowany w roku 2002 w Wydawnictwie Tomasz Strutyński jest efektem ich wspólnej pracy redakcyjnej. 4 O problemach z dotarciem do źródeł staropolskiej normy przestankowania i z jej jednoznacznym usta- leniem piszę obszerniej w rozdziale drugim rozprawy. Badania interpunkcji tego okresu polegają w pierwszej kolejności na określeniu zbioru publikacji poświęconych poprawności językowej, które pomijają temat prze- stankowania. Dopiero na ich tle opisywać można ustępy (bo za wcześnie jeszcze na całe tomy) poświęcone interpunkcji. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 14  WPROWADZENIE a więc od ostatnich dziesięcioleci XVIII wieku [1981]. Elementy opisu diachronicznego obecne są również w rozprawie doktorskiej Iskry Angełowej z 1983 roku Charakterysty- ka interpunkcji polskiej w świetle normy i praktyki, wydanej przez Zakład Narodowy im. Ossolińskich w roku 1985. Podobnie jak Karin Musiołek autorka wiąże początki teorii polskiej interpunkcji z Grammatyką dla szkół narodowych na klassę I 5 i stwierdza jasno: „Po raz pierwszy pisał o interpunkcji O. Kopczyński w 1789 r.”6 [Angełowa 1985: 19]. W dziejach rozwoju zasad przestankowania wydziela trzy okresy, które konsekwentnie rozpoczyna od daty ukazania się podręcznika Kopczyńskiego. Podobne stanowisko zajmu- je Jerzy Podracki we wstępie do Nowego słownika interpunkcyjnego: „W średniowieczu Polacy przejęli znaki interpunkcyjne razem z alfabetem z łaciny. Skodyfikował je po raz pierwszy pijar Onufry Kopczyński” [Podracki 2005: 11]. Nie da się zaprzeczyć, że wśród polskich publikacji trudno się przed wiekiem XIX dopatrzeć odrębnego dzieła czy choćby rozdziału poświęconego interpunkcji. Zupełne pomijanie kilku stuleci, w których norma interpunkcyjna – niezaprzeczalnie chwiejna i nigdy w całości niespisana – istniała i kon- sekwentnie się rozwijała, wydaje się jednak niesłuszne. Przed pijarem Kopczyńskim był przecież Walenty Szylarski, który w Początkach nauk dla narodowey młodzieży z roku 1770 uznaje interpunkcję za część ortografii, a współczesne znaki interpunkcyjne nazy- wa ortograficznymi: „Znaki Ortograficzne są pewne kreski lub kropki, ktore się, nje już nad literami, jak akcenta, lecz mjędzy słowami, lub przy zawartym jakim sensie kładą” [Szylarski 1770: 25]. Autor nie tylko wymienia owe „kreski i kropki”, lecz także udziela wskazówek i przestróg co do ich użycia, podając konteksty w języku polskim. To prawda, że niełatwo znaleźć podobne przykłady we wcześniejszych stuleciach, nie można jednak mówić o zupełnym braku rozważań teoretycznych na temat interpunkcji w piśmiennictwie staropolskim. Nawet jeśli są fragmentaryczne, często dodawane mimochodem lub przy okazji innych tematów, w danej epoce uznanych za ważniejsze, zasługują na miano świa- dectw kształtującej się i stopniowo kodyfikowanej normy. Dużo częściej temat przestankowania poruszany jest w polskich publikacjach w ujęciu synchronicznym. Autorem najpełniejszej monografii poświęconej współczesnej normie interpunkcyjnej jest Edward Łuczyński – jego Współczesna interpunkcja polska. Norma a uzus ukazała się w roku 1999 i stanowi „próbę skonfrontowania normy interpunkcyjnej ze współczesnym zwyczajem używania znaków przestankowych” [Łuczyński 1999: 197]. Głównym źródłem normy przestankowania są słowniki ortograficzne. Niemal każdy 5 W rozprawie zachowuję oryginalną pisownię tytułów. Wszystkie cytowane fragmenty tekstów podaję zgodnie ze źródłem, bez dostosowania ich do współczesnych przepisów ortograficznych i inter- punkcyjnych. 6 Autorka błędnie podaje rok wydania gramatyki Kopczyńskiego. W przypisie informuje, że odwołuje się do pierwszego, a więc wydanego najwcześniej, tomu gramatyki, powinna więc podać rok 1778, a nie 1789. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 2. STAN BADAŃ  15 wydawany w ostatnich dziesięcioleciach słownik ortograficzny zaopatrywany jest w choć- by krótką część teoretyczną z obowiązkowym akapitem poświęconym interpunkcji. Mno- żą się również słowniki i poradniki stricte interpunkcyjne. W momencie zakończenia prac nad rozprawą na rynku dostępne były słowniki interpunkcyjne pięciorga autorów: Marii Froelichowej [1951], bestseller wydawniczy Ewy i Feliksa Przyłubskich [1967, dzie- sięć wydań – ostatnie z 1993], kilka wersji słownika Jerzego Podrackiego [1993, 1998, 1999, 2002, 2005], wspólne prace Aliny Gałązki i Jerzego Podrackiego [2001, 2010] oraz słowniki Artura Dzigańskiego [2004, 2005, 2008, 2009]7. Popularne stały się w ostatnim dziesięcioleciu różne formy poradników i samouczków ułatwiających naukę przestanko- wania. Wydaje się je albo w jednym tomie ze słownikiem, jak w przypadku poradnika Aliny Gałązki i Jerzego Podrackiego [2010], albo jako odrębną publikację [Herman 2003; Wierzbicka-Piotrowska 2004; PI 2010]. Temat dydaktyki interpunkcji opracował, jak dotąd najpełniej, Edward Polański [Po- lański 1987], łącząc rozważania na ten temat z rozprawą poświęconą nauczaniu ortografii. We włoskiej literaturze naukowej zagadnienie interpunkcji pojawia się częściej, częściej też staje się przedmiotem opisu diachronicznego. Jedną z najważniejszych, a na pewno najobszerniejszą publikacją ostatnich lat jest ponadsześciusetstronicowy tom pod redakcją Bice Mortary Garavelli Storia della punteggiatura in Europa [Mortara Garavelli 2008] poświęcony historii interpunkcji na całym obszarze naszego kontynentu. Publi- kacja jest pracą zbiorową, napisaną jednak z perspektywy włoskiej (dzieje włoskiej interpunkcji zajmują niemal jedną trzecią tomu). Znalazło się w niej również miejsce dla polskiego systemu przestankowania, którego historia została zwięźle omówiona w czę- ści dziesiątej, poświęconej językom słowiańskim [Mortara Garavelli 2008: 513–532]. Monografia Mortary Garavelli, mimo że siłą rzeczy w wielu miejscach zbyt skrótowa i powierzchowna (polski czytelnik ciekawy interpunkcji słowiańskiej z pewnością poczuje niedosyt), podkreśla różnorodność europejskich systemów interpunkcyjnych. Cenna jest także dla badaczy włoskiej interpunkcji, która opisana została – epoka po epoce – przez grono uznanych językoznawców specjalizujących się w badaniach nad językiem danego okresu. Prócz szczegółowej charakterystyki zasad przestankowania tom zawiera również liczne wskazówki bibliograficzne. Znacząca w dziedzinie badań nad włoskim systemem przestankowania jest także publikacja pokonferencyjna z 1992 roku Storia e teoria dell’interpunzione gromadzą- ca referaty wygłoszone podczas międzynarodowego sympozjum poświęconego historii i teorii interpunkcji, które miało miejsce w maju 1988 roku na uniwersytecie we Florencji [Interpunzione]. Słowo międzynarodowy, jak to się często zdarza w przypadku włoskich publikacji, jest jednak mylące. Tom pod redakcją trojga florenckich językoznawców: 7 Szerzej o kolejnych wydaniach słowników interpunkcyjnych piszę w Rozdziale VI rozprawy. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 16  WPROWADZENIE Emanueli Cresti, Nicoletty Maraschio i Luki Toschiego, zawiera przede wszystkim ar- tykuły związane z włoskim systemem interpunkcyjnym (jedynie trzy ostatnie teksty po- święcone są przestankowaniu poza obszarem Półwyspu Apenińskiego). Badacz włoskiej interpunkcji znów zatem nie poczuje się zawiedziony, tym bardziej że referaty, ułożone w porządku chronologicznym, odczytane po kolei składają się na szczegółowy opis dzie- jów przestankowania we Włoszech. Z prac wcześniejszych warto zwrócić uwagę na monografię Jole Tognellego Introdu- zione all’«Ars punctandi» [1963]. Podzielona na dwie części łączy analizę diachroniczną (część pierwsza poświęcona dziejom interpunkcji od łaciny po czasy współczesne au- torowi) z synchroniczną (część druga analizująca kolejno współczesne użycie znaków interpunkcyjnych). Ciekawostką jest również kilkunastostronicowy aneks opisujący róż- ne rodzaje ekstrawagancji w przestankowaniu [Tognelli 1963: 195–211]. Można zatem sprawdzić, czy interpunkcyjne dziwactwa z lat sześćdziesiątych ubiegłego wieku nadal znajdują się poza normą. Za niezbędnik interpunkcyjny (wydanie kieszonkowe utwierdza dodatkowo w prze- konaniu o takiej właśnie funkcji tej monografii) uznać by natomiast można niewielką książeczkę Bice Mortary Garavelli Prontuario di punteggiatura, wydaną po raz pierwszy w 2003 roku i do tej pory (rok 2013) wznawianą już piętnaście razy. Jak zaznacza we wstępie sama autorka, publikacja zawiera wskazówki praktyczne, wzbogacone – tam, gdzie to konieczne – wyjaśnieniami o charakterze teoretycznym. Zadanie, które przed sobą postawiła, jest – jak twierdzi – skromne: nie chodzi o panoramiczne ujęcie dziejów interpunkcji, lecz o „coś praktycznego”, co opiera się właściwie na znanych wszystkim zasadach i tylko je porządkuje [Mortara Garavelli 2003: VII]. Mimo niewielkiej objętości w poradniku zmieściły się również informacje historyczne – zwięzłe i ogólne, ale za to opatrzone szczegółową bibliografią. Publikacją szczególną jest dwutomowa monografia Punteggiatura [Punteggiatura] wydana przez turyńską Scuola Holden – założoną przez słynnego pisarza Alessandra Baricco szkołę twórczego pisania kształcącą przyszłych scenarzystów, dramaturgów, autorów komiksów, a także wszystkich tych, którzy chcą poznać tajniki sprawnego pro- wadzenia narracji. Punteggiatura stanowi część serii eksperymentalnych podręczników Holden Maps i jak wszystkie pozostałe tomy w serii niewiele ma wspólnego z tradycyjnie pojmowaną publikacją dydaktyczną. O ile tom drugi Storia, regole, eccezioni faktycznie gromadzi konkretne informacje na temat historii interpunkcji i poprawnego używania poszczególnych znaków przestankowych, o tyle pierwszy, zatytułowany po prostu Segni (Znaki8), stanowi zbiór esejów jedenastu współczesnych pisarzy włoskich, którzy opisują swój osobisty stosunek do poszczególnych znaków interpunkcyjnych. Podkreślić należy wyraźnie – pisarzy, a nie językoznawców. 8 Jeśli nie zaznaczono inaczej, tłumaczenia włoskich tytułów dzieł i ich części przytaczane w niniejszej rozprawie są mojego autorstwa – K.F. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 2. STAN BADAŃ  17 We Włoszech interpunkcja stała się w ostatnim dziesięcioleciu tematem modnym, czego efektem są nie tylko poważne, wymagające wieloletnich przygotowań publikacje, takie jak Storia della punteggiatura in Europa, lecz także artykuły w gazetach codzien- nych, np. obszerny artykuł Enrico Franceschiniego w dzienniku La Repubblica – Virgola. Quel piccolo segno ha 500 anni (Przecinek. Ten mały znak ma pięćset lat) opublikowa- ny z okazji 500. urodzin przecinka [Franceschini 2004]. Pisze się o niej w blogach9, na Facebooku powstają grupy przyjaciół średnika10 i grupy broniące go przed wyginięciem11. Trudno powiedzieć, co było pierwsze – zwiększenie zainteresowania interpunkcją w krę- gach naukowych czy moda na interpunkcję, związana raczej z zafascynowaniem postacią graficzną znaków niż z chęcią ich poprawnego używania. Przypuszczać można, że obie tendencje łączą się z nowym sposobem używania znaków przestankowych, jakim jest tworzenie emotikonów. Najlepszym stwierdzeniem podsumowującym stan badań nad interpunkcją będzie określenie ich jako rozproszone, często fragmentaryczne. Obserwacje dotyczące prze- stankowania dodaje się wielokrotnie przy okazji „poważniejszych” rozważań i tak jak wieki temu mówiło się o nim w kontekście retoryki, tak dziś temat porusza się, omawiając zagadnienia związane ze składnią. Zjawisko to widać dobrze na przykładzie tomu pokon- ferencyjnego zbierającego referaty wygłoszone podczas X kongresu zorganizowanego przez Società Internazionale di Linguistica e Filologia Italiana, poświęconego składni (30 czerwca – 3 lipca 2008). Temat kongresu Sintassi storica e sincronica dell’italiano (Składnia historyczna i synchroniczna języka włoskiego) nie musi zapowiadać zagad- nień związanych z przestankowaniem. Wśród referatów znajdziemy jednak całą serię artykułów o interpunkcji12. Podobnie w opracowaniu Jerzego Podrackiego z 2007 roku Konstrukcje złożone w gramatykach języka polskiego (rys historyczny), mimo że temat zapowiada dyskurs o składni, odrębny rozdział poświęcono interpunkcji. Rozprawa na temat przestankowania, niezależnie od tego, czy ujmuje zagadnienie synchronicznie, czy diachronicznie, będzie więc zawsze pracą czerpiącą wnioski z wielu 9 Przytaczam tylko kilka z bardzo wielu przykładów: http://maestrarosasergi.wordpress.com/2010/ 02/05/la-punteggiatura-schede-didattiche; http://www.mestierediscrivere.com/index.php/articolo/punteggia- tura; http://aore12.blogspot.com/2009/11/come-usare-i-segni-dinterpunzione.html [dostęp: 25.08.2010]. Więcej o stronach internetowych poruszających zagadnienie poprawności interpunkcyjnej piszę w Rozdziale VI rozprawy. 10 http://www.facebook.com/#!/pages/Punto-e-virgola/107760172586674?ref=ts [dostęp: 25.08.2010]. 11 Lottiamo contro la scomparsa del punto e virgola (Walczmy przeciwko zanikaniu średnika): http://www.facebook.com/group.php?gid=9087759637 ref=search [dostęp: 25.08.2010]. 12 Wśród najciekawszych w tomie pierwszym: G. Lepschy i L. Lepschy, Sintassi e punteggiatura [Lep- schy 2009: 101–117]; w tomie drugim: L. Lala, I due punti: segno a cavallo tra punteggiatura e lessico istruzionale [Lala 2009: 1039–1054]; A. Scarano, Punteggiatura e funzioni semantiche dei costrutti relativi [Scarano 2009: 1171–1188]. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 18  WPROWADZENIE różnorodnych dziedzin. Powszechne twierdzenie, że interpunkcja to temat niszowy, spy- cha często badania tej dziedziny na margines prac naukowych. Należałoby jednak spojrzeć na traktowane z przymrużeniem oka kropki i przecinki z należytym szacunkiem i powoli – bo sprawa nie jest łatwa – uzupełniać obraz dziejów przestankowania. Uzupełnianiu towarzyszyć powinna świadomość, że wykonuje się pracę interdyscyplinarną. 3. MATERIAŁ BADAWCZY I PRZYJĘTA METODOLOGIA Na zgromadzony korpus językowy składa się 347 tytułów publikacji drukiem wyda- nych w latach 1549–2012, w tym 291 poruszających zagadnienie polskiej lub włoskiej normy interpunkcyjnej i 56 – w których przepisów interpunkcyjnych zabrakło13. Zasady interpunkcji i teoretyczne rozważania na temat reguł przestankowania w niewielkim stop- niu ujmowane były w odrębne traktaty. Znaczna część materiału wyekscerpowana została z publikacji podejmujących szerszą tematykę związaną z językoznawstwem normatyw- nym. Publikacje te podzielić można na sześć grup: 1) podręczniki do gramatyki, zarówno ogólne, jak i przeznaczone do użytku szkolnego; 2) traktaty ortograficzne, w których interpunkcji poświęcony został jeden, zwykle ostatni, rozdział lub dołączony do tomu aneks; 3) traktaty retoryczne; 4) monografie na temat składni; 5) poradniki ortoepiczne i publikacje dotyczące redakcji tekstów; 6) słowniki ortograficzne i interpunkcyjne. Pierwsza, najliczniejsza grupa reprezentowana jest zarówno przez publikacje polskie, jak i włoskie. Grupa druga – traktaty ortograficzne – wiąże się przede wszystkim z refor- mami pisowni i walką o jej ujednolicenie. Publikacje z zakresu retoryki i składni, ujęte w grupach trzeciej (z epok wcześniejszych) i czwartej (późniejsze), odzwierciedlają ewo- lucję zasad interpunkcji od reguł intonacyjnych do logiczno-składniowych. Włączanie in- terpunkcji do poradników ortoepicznych (grupa piąta) to zjawisko charakterystyczne dla ostatnich dziesięcioleci; zasady przestankowania omawiane są w poradnikach dotyczą- cych stylistyki oraz szeroko pojętej redakcji i adiustacji tekstu. Słowniki interpunkcyjne i ortograficzne jako źródło wiedzy o zasadach przestankowania to zjawisko nieobecne we Włoszech, częste natomiast we współczesnej polskiej praktyce wydawniczej. 13 Są to publikacje, które sprawdziłam ze względu na podobieństwo gatunkowe do uwzględniających zasady przestankowania. Przebadałam np. XX-wieczne polskie podręczniki do gramatyki, jako że w po- przednim stuleciu to właśnie autorzy gramatyk omawiali przepisy interpunkcyjne. W poszukiwaniu najwcze- śniejszych śladów polskiej normy przestankowania zbadałam XVI-wieczne prace poświęcone poprawności ortograficznej i dbałości o język ojczysty. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 3. MATERIAŁ BADAWCZY I PRZYJĘTA METODOLOGIA  19 Publikacje włączone do korpusu tekstów zestawione zostały w tabelach składających się na Aneks do niniejszej pracy. Tytuły zgromadzone w tabelach – ułożone w porządku chronologicznym, z podziałem na sekcje – odpowiadają kolejnym stuleciom i kolejnym rozdziałom rozprawy. Oddzielnie dla każdej sekcji opisane zostały opracowania polskie i włoskie. Jeżeli na dany rok przypadał więcej niż jeden tytuł, przyjęto porządek alfabe- tyczny. W korpusie uwzględnione zostały także te publikacje, w których brak wzmianek o przestankowaniu, ale które przywołuję w tekście pracy; w zestawieniach tabelarycznych oznaczone są asteryskiem. Żeby ułatwić lekturę tekstu głównego rozprawy, publikacje zawarte w korpusie, do których odwołuję się za pomocą informacji podanej w nawiasach kwadratowych, znajdują się również w Bibliografii. Zgromadzony materiał poddany został analizie diachronicznej, która pozwoliła nie tylko prześledzić rozwój normy interpunkcyjnej, lecz także zaobserwować, jak zmieniało się miejsce zasad przestankowania w dyskusji o języku. Sekcje, na które został podzielony materiał badawczy, odpowiadają kolejnym stuleciom i odzwierciedlają tendencje obo- wiązujące w sposobie przestankowania w danym czasie. Przyjęta metoda badań – analiza historyczno-porównawcza – umożliwiła dokładniejszą charakterystykę obu norm oraz dostrzeżenie zmian w tempie ich rozwoju. Znamienna jest liczba tytułów, które udało się zgromadzić dla każdej sekcji – od kilku w XVI-wiecznej Polsce po kilkadziesiąt lub nawet kilkaset dla obu badanych obszarów językowych w XIX i XX stuleciu. Ważnym punk- tem rozważań jest także, zależna od epoki, dysproporcja między liczbą publikacji polskich i włoskich oraz ich zróżnicowanie, szczególnie jeśli chodzi o ostatnie dziesięciolecia. Żeby ułatwić porównanie tekstów włoskich i polskich, stosuję zestawienia tabela- ryczne. W rozdziałach poświęconych trzem pierwszym stuleciom (XVI, XVII i XVIII wiek) zasady przestankowania omówione w każdym ważniejszym źródle pisanym ze- stawione zostały w oddzielnej tabeli z uwzględnieniem zastosowanej terminologii, postaci graficznej znaków (o ile została podana) oraz funkcji przypisywanej poszcze- gólnym elementom systemu przestankowania. Ze względu na obfitość materiału badaw- czego w rozdziałach dotyczących normy XIX-wiecznej i najnowszej stosuję zestawie- nia zbiorcze, a szczegółowe zasady przestankowania omawiam na przykładzie jednego dzieła włoskiego i jednego polskiego (w XIX wieku – traktaty F. Bentkowskiego [1830] i G. Gherardiniego [1847], w wieku XX i XXI – Wielki słownik ortograficzny PWN [WSO] oraz gramatyka L. Serianniego i A. Castelvecchiego [1988]). Obok cytowanych w tekście rozprawy fragmentów prac włoskich podaję tłumaczenie na język polski. Jeśli istnieje wydany drukiem przekład, przywołuję go; jeśli przekładu brak, podaję tłumaczenie własne. Ze względu na komparatystyczny charakter pracy i zestawianie źródeł normy przynależnych dwóm różnym tradycjom językoznawczym problematyczne okazało się porównywanie terminologii gramatycznej, szczególnie tej, która dotyczy nazw części mowy. W tłumaczeniach cytatów ze źródeł włoskich podaję ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 20  WPROWADZENIE zawsze termin właściwy włoskiej klasyfikacji, np. wyraz nie uznawany w polszczyźnie za partykułę przeczącą w języku włoskim zaszeregowany zostanie jako przysłówek. Zaznaczyć należy ponadto, że w przypadku większości włączonych do korpusu tomów interesująca w kontekście badań nad interpunkcją okazywała się często niewielka część dzieła: rozdział, podrozdział, a często kilka stron, jeden ustęp czy nawet jedno zdanie. Niemniej jednak przy analizie systemu interpunkcyjnego w XVI i XVII wieku ze względu na niewielką objętość zachowanego materiału, szczególnie jeśli chodzi o polski obszar językowy, nawet tak krótkie wzmianki poruszające badany temat były bardzo cenne. Wskazówką przy ekscerpowaniu najstarszych polskich źródeł była przede wszystkim bibliografia zawarta w tomie pod redakcją Marii Renaty Mayenowej Walka o język w ży- ciu i literaturze staropolskiej [Mayenowa 1955], którą opracowały Barbara Otwinowska, Lucylla Pszczołowska i Jadwiga Puzynina. Przydatne okazały się również Elektroniczna Baza Bibliografii Estreichera (EBBE)14 oraz wykazy gramatyk polskich dołączone do dwóch monografii Jerzego Podrackiego [Podracki 1982 i 2007]: Koncepcje składniowe w gramatykach języka polskiego (od O. Kopczyńskiego do Z. Klemensiewicza) i Kon- strukcje złożone w gramatykach języka polskiego (rys historyczny). Pomocą przy poszukiwaniu źródeł włoskich było obszerne opracowanie pod redakcją Bice Mortary Garavelli z 2008 roku – Storia della punteggiatura in Europa [Mortara Garavelli 2008]. Cenne wskazówki bibliograficzne zawiera również tom pokonferencyj- ny z roku 1992 – Storia e teoria dell’interpunzione. Atti del Convegno Internazionale di Studi (Firenze 19–21 maggio 1988) pod redakcją Emanueli Cresti, Nicoletty Maraschio i Luki Toschiego [Interpunzione]. Przy ustalaniu korpusu tekstów najstarszych owocna okazała się ekscerpcja gramatyk dostępnych w formie zdygitalizowanej na stronach in- ternetowych Accademia della Crusca15 – w sumie 80 woluminów datowanych od XVI (Prose di m. Pietro Bembo, 1525) do końca XIX wieku (Errori non errori in fatto di grammatica Francesco Mastelloniego i Nova grammatica italiana a uso delle scuole ele- mentari superiori Policarpo Petrocchiego z 1898 roku). Ekscerpcja publikacji najnowszych, zarówno włoskich, jak i polskich, opierała się przede wszystkim na zbadaniu gramatyk, włączając gramatyki szkolne i podręczniki akademickie, publikacji poprawnościowych oraz słowników ortograficznych i interpunk- cyjnych, które ukazały się w ostatnich dziesięcioleciach. Przeanalizowany włosko-polski korpus tekstów traktować należy jako zbiór otwar- ty, który można i należy stopniowo uzupełniać. Mam świadomość, że nie udało mi się 14 Baza opracowywana przez Centrum Badawcze Bibliografii Polskiej Estreicherów przy Uniwersyte- cie Jagiellońskim dostępna jest na stronie internetowej: http://www.estreicher.uj.edu.pl [dostęp: 7.02.2013]. Przydatna okazała się przede wszystkim Bibliografia Staropolska. 15 Korzystałam z wirtualnej biblioteki Akademii dostępnej pod adresem: http://www.bdcrusca.it [dostęp: 7.02.2013]. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 4. STRUKTURA I ZAKRES PRACY  21 dotrzeć do wszystkich źródeł normy interpunkcyjnej; niektóre opracowania są już nie- dostępne, wiele zaginęło, wciąż powstają i powstawać będą nowe. Grupą tekstów szcze- gólnie liczną i trudną do uporządkowania okazały się podręczniki szkolne do nauczania gramatyki, i nie zawsze obecne w katalogach bibliotecznych. Uwzględnione w rozprawie pozycje należy zatem traktować jako reprezentatywne dla tego zbioru publikacji. Obfitość źródeł zachęca do uzupełnień i do kontynuowania analiz, zmusza też jednak do ostrożno- ści w wydawaniu sądów o poprawności interpunkcyjnej w epokach minionych. 4. STRUKTURA I ZAKRES PRACY Sekcje historyczne, na które został podzielony materiał badawczy, odpowiadają ko- lejnym rozdziałom rozprawy i mają za zadanie chronologiczną analizę porównawczą dziejów interpunkcji w Polsce i we Włoszech. Osią każdego rozdziału są najważniejsze publikacje poruszające temat normy dotyczącej przestankowania w danej epoce. Przy- kłady z dzieł literackich i tekstów użytkowych – jeśli się pojawiają – służą jedynie zi- lustrowaniu reguł wyłożonych w publikacjach o charakterze normatywnym. W każdym rozdziale pojawia się również zwięzła charakterystyka słownictwa związanego z inter- punkcją (nazwy znaków przestankowania, wprowadzone w danym czasie terminy). Za punkt wyjścia analizy została przyjęta połowa XVI wieku. Decyzja ta wydawać się może rozpoczynaniem od środka, bo o przestankowaniu mówi się przecież w kontekście dzieł antycznych. Teoretyczne rozważania na temat interpunkcji i wyraz świadomości istnienia określonych reguł przestankowania pojawiają się już u Arystotelesa (Retoryka: 1407b, 12–17): Pisany tekst powinien być w ogóle łatwy do czytania, tym samym więc łatwy również do wygłoszenia. Nie spełnia zaś tego warunku, jeśli zawiera liczne spójniki i sprawia trudności w przestankowaniu, jak w pismach Heraklita. Trudno jest bowiem w jego tekstach stawiać zna- ki przestankowe, bo nie jest jasne, czy dane słowo połączyć z poprzednim, czy też z następnym członem. W pierwszym zdaniu swego dzieła mówi on np.: „Chociaż logos (rozum) istnieje zawsze ludzie [tego] nie rozumieją”. Nie wiadomo tu przecież, z którym ze zdań połączyć za pomocą znaku przestankowego słowo „zawsze”. Nieprawdą byłoby też twierdzenie, że przed rokiem 1550 obywano się we Włoszech i w Polsce bez interpunkcji. Jest ona obecna – na wzór łacińskiej – zarówno w rękopi- sach, jak i w książce drukowanej. O przełomie w pojmowaniu zasad przestankowania dotyczących języka rodzimego, a nie łaciny jako lingua dotta, mówi się jednak dopiero po wynalezieniu prasy drukarskiej. Nicoletta Maraschio pisze o XVI-wiecznej „rewolu- cji graficznej” jako o zjawisku ogólnoeuropejskim, przełomowym zarówno w wymiarze politycznym oraz społecznym, jak i antropologicznym [Maraschio 1993: 174]. Wszystkie ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 22  WPROWADZENIE te aspekty związane ze zjawiskiem, które Marshall McLuhan nazwie w 1962 roku „naro- dzinami człowieka typograficznego”16, analizować można z dwóch perspektyw: rozwoju czytelnictwa oraz rodzącej się potrzeby ujednolicenia zasad przekazywania treści. Roz- wój interpunkcji najlepiej poddaje się analizie z tej drugiej perspektywy – jako przejaw chęci ujednolicania zasad, potrzeby porządkowania, które w konsekwencji ułatwi i przy- spieszy proces drukarski. Jak zauważa Zenon Klemensiewicz [1999/1974: 251]: Wystarczy uprzytomnić sobie najważniejsze następstwa postępu technicznego w produkcji książki od jej postaci rękopiśmiennej do drukowanej. Książkę drukowaną wykonuje się w wiel- kiej ilości egzemplarzy w bez porównania krótszym czasie […]. W różnych, współzawodniczą- cych oficynach drukarskich kształtują się i ustalają pewne normy ortograficzne, gramatyczne i stylistyczne, przez co przezwycięża się z wolna średniowieczną dowolność i rozmaitość, za- razem propaguje zdobycze poprawnościowe w szerokich kręgach czytelników. Od momentu powstania pierwszych prężnie działających drukarń (we Włoszech – w Wenecji, w Polsce – w Krakowie) zaczynają się więc dążenia do stopniowej kodyfika- cji i ujednolicenia reguł przestankowania. Zaczynają się jednak, jak pisze Klemensiewicz, „z wolna”, a na ich rezultaty trzeba poczekać. Momentu założenia pierwszych oficyn wydawniczych nie można traktować jako przełomu w rozwoju normy interpunkcyjnej – mówić raczej należy o stopniowym wzroście wrażliwości i świadomości językowej w tej dziedzinie. Za interpunkcyjny przełom uznać można połowę XVI wieku, kiedy we włoskich podręcznikach do gramatyki pojawiają się fragmenty poświęcone prze- stankowaniu (jako jeden z pierwszych o znakach przestankowych pisze Rinaldo Corso w Fondamenti del parlar toschano z 1549 roku). W drugiej połowie XVI stulecia powsta- ją również pierwsze traktaty interpunkcyjne, z których najwcześniejszy – napisane po łacinie dzieło Aldusa Manucjusza Młodszego z 1561 roku – rozpowszechnia się również poza granicami Półwyspu Apenińskiego. Pierwszy rozdział rozprawy poświęcony został interpunkcji łacińskiej i należy go traktować jako wprowadzenie do właściwej analizy. Ma za zadanie nie tyle szczegółowo opisać zasady przestankowania w tekstach łacińskich, ile przybliżyć te, które dały po- czątek normom języków nowożytnych. Znalazła się w nim ponadto część wyjaśniająca terminy, którymi posługuję się w części analitycznej pracy. Rozdział drugi opisuje, jak kształtowała się norma interpunkcyjna w XVI wieku. Materiał badawczy, który stał się podstawą tej części pracy, obejmuje przede wszystkim dzieła opublikowane w drugiej połowie wieku. Można jednak nazwać je podsumowaniem tego, co działo się z systemem interpunkcyjnym od początku stulecia, i uznać za ilustrację zasady, wedle której kodyfikację normy poprzedza zwykle praktyka. Ważnymi postaciami 16 Por. M. McLuhan, The Gutenberg Galaxy: The Making of Typographic Man [McLuhan 1962]. Tłuma- czenie polskie ukazało się 13 lat później: M. McLuhan, Galaktyka Gutenberga [McLuhan 1975]. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 4. STRUKTURA I ZAKRES PRACY  23 w pierwszym okresie rozwoju normy przestankowania są – zarówno we Włoszech, jak i w Polsce – dwaj Włosi, Pietro Bembo i Aldus Manucjusz, czyli filolog i typograf. Ich profesje w sposób symboliczny odzwierciedlają dwie główne przyczyny przemian w świadomości językowej Europejczyków w XVI wieku – początki traktowania nauki o języku jako dziedziny naukowej oraz wpływ druku na kształtowanie się normy języko- wej i jej kodyfikację. Ważnym punktem XVI-wiecznych dyskusji o interpunkcji będzie jej związek z retoryką – widoczny w krakowskim sporze Jakuba Górskiego z Benedyktem Herbestem, ale także we włoskich traktatach z tego okresu poświęconych przestankowa- niu – u Orazia Lombardellego i Vittoriego da Spello. Rozdział trzeci, poświęcony kodyfikacji normy interpunkcyjnej w wieku XVII, opi- suje spadek zainteresowania poprawnym przestankowaniem w kolejnym stuleciu. Naj- wyraźniej ukazuje także dysproporcję między materiałem włoskim a polskim w począt- kowej fazie kształtowania się rodzimych systemów interpunkcyjnych. Wyniki analizy wydanych w XVII wieku polskich gramatyk i traktatów poruszających kwestię popraw- ności językowej nazwać można interpunkcyjną listą nieobecności. W źródłach włoskich wytyczne na temat przestankowania pojawiają się regularnie, ale – co godne podkreśle- nia – nie w najważniejszych dziełach dotyczących kwestii języka. Brak informacji na temat interpunkcji zarówno w sztandarowej dla XVI wieku gramatyce Buonmatteiego, jak i w Osservazioni della lingua italiana Cinonia. Stabilizuje się natomiast pozycja prze- stankowania w gramatykach jezuickich i popularnych traktatach gramatycznych adreso- wanych do sekretarzy. Rozwojowi interpunkcji w XVIII wieku poświęcony jest rozdział czwarty. O ile w XVII wieku ważne włoskie gramatyki milczały na temat przestankowania, o tyle w kolejnym stuleciu do najbardziej uznanych publikacji językowych, co prawda zawsze jako ostatni, ale regularnie włączany jest rozdział o interpunkcji. W Polsce, wraz z pu- blikacją pierwszych podręczników do gramatyki, pojawiają się również pierwsze próby kodyfikacji normy interpunkcyjnej. Zasady przestankowania uwzględniają Walenty Szy- larski i Onufry Kopczyński. Szczególnie ważny w dziejach kodyfikacji polskiej normy interpunkcyjnej jest przełom lat osiemdziesiątych, gdy wydana zostaje trzytomowa gra- matyka Onufrego Kopczyńskiego przeznaczona dla uczniów szkół narodowych17. Nie jest to dzieło rewolucyjne, Kopczyński nie przeprowadza reformy interpunkcji, kody- fikuje jedynie, a tym samym sankcjonuje przestankowanie oparte na konstrukcji reto- rycznej tekstu. Wydarzeniem epokowym jest natomiast sam fakt uporządkowania zasad 17 Pierwsze wydanie Grammatyki dla szkół narodowych na klassę I ukazało się w 1778 roku. W tym samym roku opublikowane zostały Przypisy do gramatyki na klassę I. Dwa lata później wydana została druga część dzieła, przeznaczona dla klas drugich, oraz przypisy do niej. Grammatyka dla szkół narodowych na klassę III ukazała się w roku 1781, przypisy zaś wydrukowano w 1783 roku. Por. Stasiewicz-Jasiukowa 1987: 31–36. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 24  WPROWADZENIE interpunkcji i włączenia ich do podręcznika do gramatyki, jak również pierwsza próba ustalenia polskiego nazewnictwa „znamion pisarskich”. Wiek XIX – opisany w rozdziale piątym – obfituje w materiał źródłowy. Przede wszystkim to czas, gdy interpunkcję retoryczną wypiera, coraz bardziej konsekwentnie, interpunkcja syntaktyczno-logiczna. Widać to już na poziomie najbardziej powierzchow- nym: w podręcznikach do gramatyki rozdział czy passus poświęcony przestankowaniu coraz częściej umieszczany jest nie w części dotyczącej fonetyki, lecz w dziale opisują- cym składnię. We Włoszech, wraz z coraz większą obfitością materiałów do nauki zasad interpunkcji, pojawia się powtarzana do znudzenia refleksja Carla Collodiego, wedle któ- rej przestankowania nauczyć się można jedynie przez praktykę. Queste, caro mio, sono cose, che a suo tempo le imparerai meglio con l’uso18 – napisze autor Pinokia w gra- matyce dla Giannettina [Collodi 1883: 32]. W Polsce, po gramatyce Kopczyńskiego – wy- danej jako dzieło pośmiertne w pełniejszej wersji, z uzupełnionym opisem użycia „zna- mion pisarskich” – interpunkcja znajduje stałe miejsce w podręcznikach do gramatyki. W roku 1830 – prawie trzysta lat po pierwszych traktatach na temat włoskiej interpunkcji – ukazuje się dzieło Feliksa Bentkowskiego O znakach przecinkowych w pismie czyli zna- kach pisarskich – pierwszy traktat poświęcony polskiemu systemowi p
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

O sztuce przestankowania w Polsce i we Włoszech
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: