Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00276 004073 12914326 na godz. na dobę w sumie
Obiektywny i subiektywny wymiar starości - ebook/pdf
Obiektywny i subiektywny wymiar starości - ebook/pdf
Autor: , Liczba stron:
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8088-011-5 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> psychologia i filozofia >> socjologia
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Monografia stanowi zbiór multidyscyplinarnych tekstów dotyczących różnych aspektów starości, jej postrzegania i interpretowania. Zasadnicza refleksja podjęta w publikacji odnosi się do pytania o możliwość zobiektywizowania starości, zamknięcia tej tematyki w liczbach i statystycznych ujęciach bądź też w uproszczonym zbiorowym portrecie, z którego wynikałoby, że większość osób w zaawansowanym wieku ma takie same problemy i potrzeby. Autorzy zastanawiają się, co kształtuje społeczny i indywidualny obraz starości, jak powstają stereotypy jej dotyczące, a następnie zadają pytanie, jaka jest prawdziwa starość. Istotnym wątkiem badawczym w prezentowanym tomie jest subiektywny wymiar starości ukazywany w różnorakich aspektach, także w odniesieniu do odbicia w owym lustrze społecznym.

Książka może przyczynić się do stworzenia holistycznej perspektywy postrzegania starości, starzenia się i ludzi starych, a podejmowana w niej tematyka jest ważna społecznie.

 

Teksty zgromadzone w pracy zainteresują badaczy, studentów i doktorantów zajmujących się problematyką gerontologiczną (pedagogów, socjologów, psychologów) oraz instytucje wspierające osoby starsze (domy pomocy społecznej, uniwersytety trzeciego wieku).

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Elżbieta Dubas, Marcin Muszyński – Uniwersytet Łódzki, Wydział Nauk o Wychowaniu Zakład Andragogiki i Gerontologii Społecznej, 91-408 Łódź, ul. Pomorska 46/48 RECENZENCI Jerzy Halicki, Zofia Szarota REDAKTOR INICJUJĄCY Iwona Gos REDAKTOR WYDAWNICTWA UŁ Dorota Stępień SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR PROJEKT OKŁADKI Magdalena Muszyńska Zdjęcie wykorzystane na okładce: Fotolia: © Leigh Prather; © beaubelle © Copyright by Authors, Łódź 2016 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2016 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.07197.15.0.K Ark. wyd. 15,4; ark. druk. 15,375 ISBN 978-83-8088-010-8 e-ISBN 978-83-8088-011-5 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 SPIS TREŚCI Wstęp (Marcin Muszyński).................................................................................. 9 STAROŚĆ SUBIEKTYWNA I OBIEKTYWNA – WYBRANE KONTEKSTY Elżbieta Dubas, Refleksje nad starością. Obiektywny i subiektywny wymiar starości – wprowadzenie w debatę ............................................................. Marcin Muszyński, Przegląd wybranych stanowisk dotyczących teorii gerotranscendencji ...................................................................................... Maria Łuszczyńska, Starość w kryzysie czy kryzys(y) starości? Społeczne znaczenie kryzysowej interpretacji starości ................................................ Emilia Kramkowska, Subiektywny wymiar problemu przemocy doświadczanej w rodzinie przez ludzi starych ..................................................................... 13 23 37 53 SPOŁECZNY OBRAZ STAROŚCI Anna Gutowska, Instytucjonalne i pozainstytucjonalne wsparcie seniorów – na przykładzie województwa łódzkiego .................................................... Mirosław Górecki, Wolontariat seniorów i dla seniorów .................................... 91 73 Anna Rudnik, Dzieci i młodzież wobec ludzi starych i starości – perspektywa pedagogiczna .............................................................................................. 103 Małgorzata Dzięgielewska, Tożsamość osób starszych w opiniach studentów .... 119 Bartosz Mitkiewicz, Starość w opiniach trzydziestolatków ............................... 131 STAROŚĆ W PERSPEKTYWIE BIOGRAFICZNEJ Monika Sulik, Miejsce osób starszych w doświadczeniach biograficznych stu- dentek i studentów – refleksje z badań ....................................................... 145 Anna Szafranek, Subiektywny wymiar starości w świetle „Roczników” Jana Długosza ..................................................................................................... 155 Katarzyna Buczek, Twórcza starość Kołłątaja .................................................. 167 6 Spis treści Agata Szwech, Subiektywny wymiar starości w świetle dzienników Haliny Semenowicz ................................................................................................ 185 Dorota Sieroń-Galusek, Doświadczenie starości i śmierci w dziennikach Sándora Máraiego ....................................................................................... 193 Monika Kalinowska, Głos Starych Poetów – późna twórczość liryczna w świetle wybranych teorii starzenia się...................................................... 203 STAROŚĆ I SAMOREALIZACJA Renata Konieczna-Woźniak, Starość czasem samorealizacji – subiektywne i obiektywne postrzeganie zjawiska ............................................................ 221 Elżbieta Dubas, Starość – darem, zadaniem i wyzwaniem. Rola aktywności i edukacji (wybrane wątki) ........................................................................... 233 CONTENTS Introduction (Marcin Muszyński) ......................................................................... 9 SUBJECTIVE AND OBJECTIVE OLD AGE – SELECTED CONTEXTS Elżbieta Dubas, Reflections on old age. Objective and subjective dimension of old age – launching the debate ............................................................... Marcin Muszyński, Review of selected positions concerning gerotranscendence theory .......................................................................................................... Maria Łuszczyńska, Ageing in the crisis or crises of ageing? Social meaning of aging in the light of crisis ......................................................................... Emilia Kramkowska, Subjective dimension of the problem of domestic violence experienced by the elderly .......................................................................... SOCIAL IMAGE OF OLD AGE Anna Gutowska, Institutional and non-institutional care for the elderly – on the example of the Lodz Voivodeship ............................................................... Mirosław Górecki, Volunteering seniors and for seniors .................................. 13 23 37 53 73 91 Anna Rudnik, Children and adolescents about old people and old age – peda- gogical perspective ...................................................................................... 103 Małgorzata Dzięgielewska, The identity of older people in the opinion of stu- dents............................................................................................................ 119 Bartosz Mitkiewicz, Old age in the opinions of thirty ........................................ 131 OLD AGE IN THE BIOGRAPHICAL PERSPECTIVE Monika Sulik, Students’ biographical experience of old people – research reflection report ........................................................................................... 145 Anna Szafranek, The Subjective Dimension of Old Age in the “Annals” of Jan Długosz ....................................................................................................... 155 8 Contents Katarzyna Buczek, Kołłątaj’s creative old age .................................................. 167 Agata Szwech, Subjective dimension of old age in the Halina Semenowicz’s diaries .......................................................................................................... 185 Dorota Sieroń-Galusek, The experience of senility and death in diaries Sándor Márai’s ......................................................................................................... 193 Monika Kalinowska, A Voice of the Old Poets – Late Lyrical Works in View of the Selected Theories of Ageing ............................................................. 203 OLD AGE AND SELF-REALIZATION Renata Konieczna-Woźniak, Old age as the time of self-realization – subjective and objective perception of the phenomenon ............................................. 221 Elżbieta Dubas, Old age – a gift, a task and a challenge. The role of activity and education (selected issues).................................................................. 233 Wstęp W ostatniej dekadzie można zaobserwować nasilone zainteresowanie badaczy zjawiskiem starzenia się i starości. Powstało wiele publikacji poświę- conych tym zagadnieniom. Bezpośrednio jest to związane z obserwowanymi niekorzystnymi zmianami demograficznymi. Zwyczajowo uważa się, że pro- ces starzenia się ma charakter indywidualny. Jednak w opracowaniach na- ukowych, oprócz jednostkowego, uwzględniany jest także kolektywny aspekt starzenia się. Kiedy liczba ludności w starszym wieku (60 lub 65 lat i więcej) wzrasta do poziomu powyżej 12 ogólnej liczby ludności, mówi się o demo- graficznej starości. Europa, w tym i Polska, już od wielu lat stoi w obliczu wy- zwań związanych ze starzeniem się społeczeństwa. Zagadnienia te są przed- miotem dociekań wielu gerontologów. Na polskim rynku wydawniczym istnieje zaledwie kilka czasopism o tej tematyce: „Gerontologia Polska”, „Biblioteka Gerontologii Społecznej Exlibris” oraz „Gerontologia Współczesna Alter Ego Seniora”. Z oczywistych względów czasopisma te nie są w stanie objąć wszystkich istotnych wątków obecnie po- ruszanych w pracach badawczych polskich gerontologów społecznych. Dlate- go też istnieje silna potrzeba tworzenia kolejnych czasopism lub serii wydaw- niczych, na łamach których badacze mogliby systematycznie prezentować wyniki swoich badań. Właśnie takie uzasadnienie leży u podstaw powołania nowej serii wydawniczej „Refleksje nad Starością”. Inicjatywie tej przewodzą gerontolodzy społeczni związani z Uniwersytetem Łódzkim, którzy nawiązują do bogatej tradycji badań, jakie były prowadzone w tym obszarze m.in. przez Edwarda Rosseta, Aleksandra Kamińskiego czy Olgę Czerniawską. Celem nowej serii wydawniczej „Refleksje nad Starością” jest stworzenie multidyscyplinarnego forum wymiany myśli, które ma upowszechniać dokona- nia środowiska naukowego w zakresie badań nad starością i starzeniem się. Seria dedykowana jest szerokiej społeczności badaczy, głównie zajmujących się gerontologią społeczną. W ramach serii wydawniczej prezentowane będą oryginalne prace na- ukowo-badawcze, artykuły poglądowe oraz opracowania specjalne, przygoto- wywane na zamówienie Redakcji, dotyczące wybranych zagadnień z zakresu gerontologii społecznej. Oddajemy do rąk Czytelników pierwszy tom nowej serii „Refleksje nad Starością” zatytułowany Obiektywny i subiektywny wymiar starości pod re- dakcją prof. Elżbiety Dubas i dr. Marcina Muszyńskiego. Tytułem tego tomu pragniemy zwrócić uwagę na to, co w starości jest oczywiste i empirycznie 10 Wstęp weryfikowalne oraz na to, co jest trudne do wyrażenia i silnie zindywiduali- zowane. Zebrane teksty naukowe zostały podzielone na te, które poruszają wybrane konteksty starości obiektywnej i subiektywnej (autorstwa Elżbiety Dubas, Marcina Muszyńskiego, Marii Łuszczyńskiej, Emilii Kramkowskiej), kolejne pięć tekstów (Anny Gutowskiej, Mirosława Góreckiego, Anny Rudnik, Małgorzaty Dzięgielewskiej, Bartosza Mitkiewicza) odnosi się do społecznego obrazu starości. Artykuły autorstwa Moniki Sulik, Anny Szafranek, Katarzyny Buczek, Agaty Szwech, Doroty Sieroń-Galusek i Moniki Kalinowskiej ukazują starość w perspektywie biograficznej. Tom zwieńczają dwa teksty (Renaty Koniecznej-Woźniak, Elżbiety Dubas) dotyczące szeroko rozumianej samo- realizacji. Artykuły zawarte w niniejszym pierwszym tomie stanowią swoisty wstęp do „Refleksji nad Starością”, a także impuls do dalszej eksploracji zagadnień poruszanych w ramach szeroko pojętej gerontologii społecznej. Życzymy in- spirującej lektury. Marcin Muszyński w imieniu Redaktorów tomu STAROŚĆ SUBIEKTYWNA I OBIEKTYWNA – WYBRANE KONTEKSTY Elżbieta Dubas*1 Refleksje nad starością. Obiektywny i subiektywny wymiar starości – wprowadzenie w debatę Streszczenie. W tekście autorka zastanawia się, czym są refleksje nad starością i jakie mają znaczenie dla rozwoju wiedzy gerontologicznej oraz dla pomyślności praktyki starzenia się. Ukazuje początki takiego podejścia badawczego w gerontologii polskiej, a w szczególności w gerontologii społecznej i andragogice – geragogice. Bardziej szczegółowo koncentruje się na jednym z aspektów refleksji nad starością – jej obiektywnym i subiektywnym wymiarem, wska- zując na wzajemne między nimi zależności. Słowa kluczowe: starość, refleksje, obiektywny i subiektywny wymiar. Reflections on old age. Objective and subjective dimension of old age – launching the debate Summary. In this text, the authoress discuss: what are the reflections on old age, how important are they for development of gerontological knowledge and the prosperity of practice of aging. She shows the beginnings of such a research approach in Polish gerontology, espe- cially in social gerontology, as well as andragogy – geragogy. Much attention is paid to one of the aspects of reflection on old age – its objective and subjective dimension and the mutual dependence between them. Keywords: old age, reflections, objective and subjective dimension. Wstęp Refleksje nad starością są niewątpliwie ważnym zakresem debaty geron- tologicznej prowadzonej przez badaczy gerontologów. Często podejmują je osoby zwyczajne, gdy dotyka je codzienność starości – ta aktualnie osobiście doświadczana lub ta obserwowana u innych i zbliżająca się. * Uniwersytet Łódzki, Wydział Nauk o Wychowaniu, Zakład Andragogiki i Gerontologii Społecznej, 91-408 Łódź, ul. Pomorska 46/48, zaigs@uni.lodz.pl. 14 Elżbieta Dubas Refleksje nad starością Co można mieć na uwadze, gdy mówimy o refleksjach nad starością? Re- fleksja, za Popularnym słownikiem języka polskiego (Dunaj, 2002, s. 582), to „myśl, głębsze zastanowienie, rozmyślanie nad czymś, analizowanie czegoś”. Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych (Kopaliński, 1980, s. 825) podaje natomiast, że refleksja to „głębszy namysł, zastanowienie; myśl, wnio- sek, będące wynikiem, owocem rozmyślania, medytacji”. Refleksja to więc z jednej strony wewnętrzna aktywność poznawcza (myślenie – reflektowa- nie) – pewien namysł, zaduma, poznawanie intelektualne, połączone często z doświadczeniem osobistym, w tym także emocjonalnym. To rozpoznawanie rozumem tego, co nas interesuje, niepokoi, intryguje; to również efekt tego namysłu, efekt rozmyślania, w postaci myśli – nowej, inaczej skonstruowanej, pogłębionej itp. Reflektowanie (myślenie) przynosi refleksję (myśl) i pozwala na formułowanie nie tylko odpowiedzi, lecz także pytań. Pozwala na odnajdo- wanie nowych horyzontów i sposobów oglądu rzeczywistości, której namysł dotyczy. Refleksje łączy się z pogłębionym oglądem rzeczywistości, wnikliwo- ścią tego oglądu, swoistą medytacją nad danym zagadnieniem. Zdolność do refleksji jest cechą indywidualną i możliwą do ćwiczenia. Gdy myślimy o refleksjach nad starością, mamy na uwadze szeroki wa- chlarz zagadnień, które wiążą się ze starością i starzeniem się, a dla bada- cza-gerontologa stanowią przedmiot badań. W polskiej gerontologii kategoria językowa i poznawcza nazwana „reflek- sje nad starością” w sposób bezpośredni pojawiła się w latach 90. XX wie- ku jako tytuł międzynarodowej konferencji gerontologicznej i pokonferencyj- nej publikacji Refleksje nad starością – aspekty społeczne, edukacyjne i etyczne (Dzięgielewska, 1992). Konferencja ta odbyła się w Łodzi, została zorganizowana przez Zakład Oświaty Dorosłych i Polskie Towarzystwo Ge- rontologiczne Oddział w Łodzi, pod kierunkiem naukowym prof. dr hab. Olgi Czerniawskiej, w dniach 12–13 czerwca 1992 roku. Początek myślenia o pro- blemach starości w kategorii refleksji nad starością pochodzi od dr. Józefa Marczaka, honorowego członka PTG, który, sam będąc w wieku senioralnym, chętnie snuł rozważania poparte własnym doświadczeniem, nad, jak to okre- ślił, wątkami filozofii życia starego człowieka (Marczak, 1992b, s. 153). We wskazanym tomie także inne teksty dotyczyły ważkich dla gerontologicznych refleksji zagadnień, takich jak: czas i jego wymiary (praca Olgi Czerniawskiej), cierpienie (Jana Helandera), rodzina (Barbary Tryfan), dziadkowanie (Zu- zanny Małeckiej), rozmowa (Kazimierza Zawadzkiego), samotność (Brygidy Butrymowicz, Anny Kotlarskiej-Michalskiej, Elżbiety Dubas). Ponadto wiele innych rozważań włączono w szerokie zagadnienie, za jakie uznano miejsce człowieka starszego w społeczeństwie XXI wieku. Kolejnym ważnym opracowaniem, które również w sposób bezpośredni odniosło się do kategorii „refleksje nad starością”, była księga jubileuszowa poświęcona Profesorowi Wojciechowi Pędichowi w 80. rocznicę jego urodzin Refleksje nad starością. Obiektywny i subiektywny wymiar starości... 15 i 55. rocznicę jego pracy naukowej – Zostawić ślad na ziemi (Halicka, Ha- licki, 2006). Jeden z rozdziałów tej pracy nosi tytuł Refleksje nad starością i zawiera opracowania dotyczące: starości w literaturze (Lucyny Aleksandro- wicz-Pędich), starości w filozoficznych rozważaniach nad tożsamością (Be- aty Bugajskiej), wartości w życiu człowieka starego (Leona Dyczewskiego), mądrości zawartej w refleksji Heleny Radlińskiej, a dotyczącej wychowania człowieka (Elżbiety Dubas), mitów odnoszonych do ludzi starych (Joanny Sta- ręgi-Piasek), skrajnych postaw wobec starości typu piękny umysł lub kidult (Jolanty Twardowskiej-Rajewskiej) oraz propozycji zasad dobrego starzenia się (Zbigniewa Woźniaka). Idąc tropem „refleksji nad starością”, warto zwrócić uwagę na zawar- tość treściową jednego z ostatnich podręcznikowych opracowań dotyczą- cych starości i starzenia się. Stanisława Steuden (2011) w kilku rozdziałach swej książki pt. Psychologia starości i starzenia się odnosi się do kwestii, które łączą się z pogłębionym namysłem nad starością. Należy zaliczyć do nich psychobiograficzne podejście do starości (rozdz. 6), mądrość życiową (rozdz. 7), różne wymiary doświadczenia starości – godność, jakość życia, przystosowanie do starości, postawę wobec starości (rozdz. 9) oraz egzysten- cjalny wymiar starości – doświadczanie czasu, choroba i cierpienie, śmierć, religia (rozdz. 10). Referowane przez autorkę refleksje poparte są wynikami badań empirycznych z zakresu psychologii. Warto też odnotować geragogiczny wątek refleksji nad starością podej- mowany w bezpośredniej formie przez Elżbietę Dubas (2004, 2012, 2013). Uwypukla on związek między starością, aktywnością, uczeniem się i rozwo- jem, wskazuje na znaczenie kształtowania na przestrzeni całego życia właści- wych postaw wobec starości własnej i innych, traktowania starości jako war- tości, dorabiania się właściwej „filozofii” wobec życia i starości oraz osiąganie „sztuki starzenia się” jako efektu działań edukacyjnych i samorozwojowych. Niewątpliwie bogata i wielowątkowa jest paleta zagadnień, jakie pojawia- ją się, gdy badacze snują refleksje nad starością. Cechą charakterystyczną tych refleksji jest często próba docierania do istoty starości, jej sensu i eg- zystencjalnego znaczenia. Refleksje nad starością mogą być równocześnie refleksją nad konkretnym działaniem w konkretnej rzeczywistości – refleksją nad starością mniej lub bardziej opartą o realia życia, prowadzoną przed, w trakcie i po działaniu (refleksyjny praktyk). Refleksje nad starością czę- sto mają podłoże w rozważaniach filozoficznych, teologicznych, pedago- gicznych, opierają się na analizie literatury pięknej czy dzieł sztuki. Reflek- sje te nie zawsze są poparte badaniami empirycznymi, ale mogą zachęcać do takich badań. Refleksje nad starością często też wynikają z badań em- pirycznych, doświadczeń klinicznych, są ich następstwem i dopełnieniem (refleksyjny badacz). Refleksje nad starością często wykraczają również poza warstwę obiektywną – bywają myślową spekulacją, opierającą się cza- sem o genialne intuicje uczonych, umiejętnie łączących wiedzę o przeszło- ści z aktualną sytuacją i przewidywaną przyszłością (uczony myśliciel). 16 Elżbieta Dubas Refleksje nad starością mogą być też marzeniem, wizją, utopią, stymulującą do zmian, wskazującą kierunki, inspirującą tak badaczy, jak i praktyków. Podsumowując, refleksję teoretyczną o charakterze spekulacji myślowej prowadzi uczony – myśliciel, refleksję w kontekście badań empirycznych – refleksyjny badacz oraz refleksje nad działaniem (przed, w trakcie i po) realizuje refleksyjny praktyk. Refleksje nad starością można więc „uprawiać” w kontekście różnych zagadnień dotyczących starości oraz z różnych per- spektyw ich oglądu. Obiektywny i subiektywny wymiar starości Snując refleksje nad starością, można dostrzec jej obiektywny i subiek- tywny wymiar. Starość bowiem to nie tylko to, co oczywiste, namacalne, zwe- ryfikowane empirycznie, zobrazowane wskaźnikami liczbowymi, lecz także to, co ulotne, trudne do wyrażenia i uchwycenia, zindywidualizowane. Starość jest zjawiskiem biologicznym i społeczno-kulturowym, ale jest również jed- nostkowym losem ludzkim. Obok więc z/diagnozowanych ogólnych tendencji opisujących ludzką starość (w aspekcie biologicznym, demograficznym, kul- turowym, społecznym, prawnym, psychologicznym, edukacyjnym, biograficz- nym itp.) współwystępują indywidualne doświadczenia starości i z perspekty- wy jednostki te wydają się mieć zasadnicze znaczenie. To one nie poddają się próbom pełnego rozpoznania, pełnej obiektywizacji. Obiektywny wymiar starości oznacza wiedzę o starości w znacznym stop- niu udokumentowaną, zobiektywizowaną, np. poprzez badania empiryczne, najczęściej (choć nie tylko) prowadzone w podejściu ilościowym, z wyko- rzystaniem miar statystycznych, diagnoz laboratoryjnych, badań klinicznych itp. (wiedza o starości jako efekt badań naukowych). Obiektywny wymiar starości to też starość, jaką dostrzega się powszechnie – starość „uogólnio- na”, często obecna w społecznych stereotypach wieku, w wiedzy potocznej, nieujętej w rygory naukowości, bazującej na codziennych schematach my- ślowych, wynikających z procesów socjalizacji związanej z wiekiem (wiedza o starości jako efekt socjalizacji). Taka starość nie wydaje się jednak w peł- ni prawdziwa, stąd pojawia się pytanie o jeszcze inny jej wymiar – subiektyw- ny wymiar starości (wiedza o starości jako efekt jednostkowego doświad- czenia biograficznego). Subiektywny wymiar starości to wiedza o starości często intuicyjna, czę- sto nie jest poparta „twardymi” danymi empirycznymi ze względu na charakter rzeczywistości, której badania miałyby dotyczyć. To wiedza wyprowadzona z osobistego indywidualnego doświadczenia życiowego, wiedza implicite. Jej wartość kształtuje się i sprawdza w jednostkowym życiu. W miarę poszerzania się pola badań nad rozwojem człowieka dorosłego dostrzeżono dość szybko, obok obiektywnego, także subiektywny wymiar do- świadczania starości. Początki takiego myślenia o starości można odnaleźć Refleksje nad starością. Obiektywny i subiektywny wymiar starości... 17 w latach 30. XX wieku w badaniach Charlotty Buhler (1999). Autorka uka- zała życie człowieka w trzech zazębiających się planach: biologiczno-beha- wiorystycznym, na który należy patrzeć „obiektywnym okiem biologa”; „prze- życiowym”, czyli subiektywnym, rozumianym jako „jednostkowe przeżycia i doświadczenia, będące także efektem dokonywania przez człowieka wybo- rów, a odzwierciedlające się w faktach biograficznych oraz w planie „dzieł” ro- zumianych jako dokonania czy osiągnięcia życiowe, rezultaty, które, zdaniem autorki, można ujmować zarówno ilościowo, jak i jakościowo (Rzepa, 1999; Buhler, 1999, s. 15–19). Buhler (1999, s. 35), przyjmując takie trzy zakresy biegu życia, prezentuje go w sposób całościowy, zwracając uwagę na pionier- ski charakter takiego ujęcia: „Należy jeszcze wspomnieć, że badania te nie są pierwszymi, które z psychologicznego punktu widzenia zajmują się problema- tyką biegu ludzkiego życia, chociaż są pierwszymi zajmującymi się biegiem życia jako całością” (Buhler, 1999, s. 36). Zauważa: Jednakże, gdy planujemy rzeczywiste studium ludzkiego biegu życia, obiektyw- ne dane nie są wystarczające. […] Jednak to wszystko daje jedynie niepełny obraz ludzkiego życia. Dla tego, do czego zmierza człowiek i co osiąga, interesujące są nie tylko zewnętrzna ekspansja i restrykcja, lecz także subiektywne nastawienie. W wielu przypadkach nawet same fakty nie są jednoznaczne (Buhler, 1999, s. 107–108). Można więc przyjąć, że dostrzeżenie, obok obiektywnego, także subiek- tywnego wymiaru ludzkiego życia, w tym również wymiaru starości, która jest etapem ludzkiego życia, sprzyja jego holistycznemu ujęciu, a poprzez to naj- prawdopodobniej jego pełniejszemu rozpoznaniu i zrozumieniu. Subiektywny i obiektywny wymiar starości są dziś powszechnie spo- strzegane przez badaczy gerontologów, w szczególności psychologów i an- dragogów. Wcześnie został zauważony ten aspekt w odniesieniu do stanu zdrowia. Maria Susułowska (1989, s. 97) wprost zwróciła uwagę na subiek- tywną i obiektywną ocenę stanu zdrowia, odwołując się także do badań za- granicznych: „Osobnym zagadnieniem, dość szeroko ostatnio dyskutowanym w gerontologii, jest problematyka obiektywnej oceny zdrowia przez lekarzy w porównaniu z subiektywnym poczuciem zdrowia czy choroby, dokonanym przez pacjenta”. Zauważoną w badaniach już w latach 60. XX wieku (Saczuk cyt. za: Lehr, zob. Susułowska, 1989, s. 97) tendencję osób starszych do oceniania swego zdrowia jako „średniego”, wiąże Susułowska (1989, s. 98) z tendencją człowieka do uśredniania. Inny bardzo znamienny obszar reflek- sji i badań gerontologicznych, który uwypukliła Susułowska, dotyczył zado- wolenia z życia i bilansu życiowego, związanych przecież z subiektywnymi ocenami, w tym także z jakże ulotnym poczuciem bycia szczęśliwym. Należy podkreślić, że psychologiczne badania nad procesami starzenia się i staro- ścią niewątpliwie dotykają rozlicznych aspektów osobowości, które wymykają się jedynie obiektywnej ocenie. Susułowska (1989, s. 146 i n.) zwraca uwagę np. na obraz samego siebie czy doświadczenie lęku. W nowszym podręczni- ku z zakresu psychologii starzenia się i starości Stanisława Steuden (2011) 18 Elżbieta Dubas uwypukla liczne kwestie, które same w sobie wymagają też subiektywnych ocen i są wyrazem jednostkowych doświadczeń (takie jak: mądrość życiowa, godność, jakość życia, doświadczenie czasu, choroby i cierpienia, śmierci oraz doświadczenia religijne, o czym wyżej)1. W badaniach gerontologicznych realizowanych przez andragogów nale- ży podkreślić silne uwypuklenie subiektywnego wymiaru (życia w) starości w podejściu biograficznym zapoczątkowanym przez Olgę Czerniawską i kon- tynuowanym przez jej uczennice (Elżbietę Dubas2, Joannę Stelmaszczyk, Elżbietę Woźnicką, Katarzynę Wypiorczyk). Należy też odnotować wyraźnie subiektywny wymiar starości wynikający z badań empirycznych Jerzego Ha- lickiego, który ukazuje 14 różnych typów doświadczania starości przez bada- ne osoby (Halicki, 2010). Z punktu widzenia współczesnej gerontologii, w szczególności gerontolo- gii społecznej, trudno ustalić (chyba że arbitralnie) jedynie obiektywne aspek- ty życia w starości. Zazwyczaj obiektywnym jest to, co manifestuje się na ze- wnątrz i co daje się obserwować i zmierzyć. Dlatego najwcześniej i najczęściej w gerontologii badane były zachowania, aktywność ludzi starszych. Obiekty- wizacji podlegała także starość z perspektywy makrospołecznej, w tym także w zakresie funkcjonowania instytucji na rzecz ludzi starszych. Niewątpliwie w tym kontekście zawsze nasuwa się wątpliwość dotycząca rzetelności i traf- ności stosowanych procedur badawczych, w tym możliwości precyzyjnej ob- serwacji i standaryzacji użytych miar. Wątpliwością równie ważną jest kwestia pozyskiwania, uogólniania i interpretacji uzyskanych wyników. Wydaje się, że wszystkie przejawy życia w starości, choć niewątpliwie często stymulowane z zewnątrz, „przechodzą” przez wewnętrzny świat człowieka, przez jego oso- bisty, subiektywny odbiór. W czasie nasilenia się tendencji podmiotowych we współczesnych społeczeństwach wyraźniej akcentowane jest też znaczenie owego subiektywnego odbioru rzeczywistości. Jednostce we współczesnym demokratyzującym się świecie przyznaje się większe prawo do podmiotowo- ści, a aspekty psycho-duchowe osobowości zyskują znaczenie i często decy- dują o odbiorze świata zewnętrznego oraz sposobie bycia w tym świecie. Tym samym subiektywny odbiór świata wywiera (ma prawo wywierać) silniejszy wpływ na przebieg jednostkowego życia. Powiązania między obiektywnym i subiektywnym wymiarem starości są dziś w badaniach gerontologicznych bardzo widoczne. Poniżej kilka przykładów: – aktywność – niegdyś ilościowo badana aktywność zewnętrzna jako wykonywane czynności, podejmowane zadania, dziś uwzględnia się także aktywność wewnętrzną, a więc świat myśli, uczuć, procesy podejmowania decyzji; 1 Podobne zagadnienia uwypukla Piotr Oleś, odnosząc się do kwestii dotyczących doj- rzewania i rozwoju osobowości (Oleś, 2011, rozdz. 7, 8, 9). 2 Jeden z pierwszych tekstów na ten temat nosił tytuł Subiektywny wymiar życia w sta- rości (Dubas, 1990). Refleksje nad starością. Obiektywny i subiektywny wymiar starości... 19 – role życiowe – obiektywnie ich repertuar i zakres to wynik potrzeb spo- łecznych i oczekiwań socjalizacyjnych, subiektywnie związane z poczuciem własnej tożsamości, poczuciem satysfakcji życiowej; – zdrowie – obiektywne standaryzowane wskaźniki diagnozują zdrowie i chorobę, ale także uwzględniana jest samoocena stanu zdrowia dokonywa- na przez pacjenta/osobę badaną. Obie oceny często są uwzględnianie w ba- daniach społecznych, niekiedy jednak ocena subiektywna jest dla badacza szczególnie ważna, np. w badaniach biograficznych; – sytuacja materialna – obiektywne wskaźniki diagnozują np. stan po- siadania, a z drugiej strony subiektywną ocenę sytuacji materialnej. „Dobra” sytuacja materialna dla każdego badanego może oznaczać coś innego; – sytuacje trudne – obiektywne obserwowane obciążenia, jakich do- świadcza badana osoba, np. w wyniku kataklizmu naturalnego (zniszczony dorobek całego życia), z drugiej zaś strony próba uchwycenia doznań we- wnętrznych, związanych z tą sytuacją (cierpienie, uczucie bezsilności, złość, ale także doszukiwanie się pozytywnych stron w przeżytym doświadczeniu – czasami dopiero po latach); – bilans życia – to obiektywne wytwory aktywności jako dzieła w szero- kim tego słowa znaczeniu oraz subiektywna ocena własnego życia, poczucie zadowolenia z życia, poczucie szczęścia; – czas – obiektywny, mierzony ustalonymi społecznie miarami, adekwat- nie do jego zakresu i funkcji, z perspektywy subiektywnej to jednostkowy od- biór czasu, poczucie jego upływu, znaczenie i sens czasu, także z perspekty- wy biograficznej; – edukacja – obiektywne etapy edukacji (szkoły itp.), wskaźniki osią- gniętego poziomu wykształcenia w formie certyfikatów, dyplomów itp. oraz subiektywne poczucie znawstwa, mądrość życiowa, osobiste doświadczenia edukacyjne, potrzeby i motywacje uczenia się; – zainteresowania – obiektywnie manifestują się np. jako hobby, z dru- giej strony to też emocje i myśli związane z podejmowanym i realizowanym zainteresowaniem, przyczyny i korzyści, także wewnętrzne, wynikające z tej aktywności. Niewątpliwie można przyjąć, że pewne obszary życia człowieka starszego są mniej lub bardziej obiektywne lub subiektywne niż inne. Wydaje się, że do „bardziej” obiektywnych wymiarów starości nalezą: zewnętrzne uwarunkowa- nia życia, uwarunkowania fizjologiczne procesu starzenia się, zewnętrzna ak- tywność – rozwojowa, edukacyjna, zawodowa, rodzinna itp., typowe zadania rozwojowe, efekty działań. Do „bardziej” subiektywnych wymiarów starości zaliczyć można np. postawy wobec starości, emocjonalny wymiar życia w sta- rości, doświadczenia egzystencjalne (śmierć, choroba, cierpienie, osamotnie- nie), fenomen czasu, odczuwane motywacje i potrzeby. Subiektywny odbiór starości wynika ponadto z czynników różnicujących poszczególnych ludzi, całe kohorty społeczne oraz pokolenia i narodowości. Należą do nich np. płeć, wiek, narodowość, odmienności kulturowe, wyznanie, wykształcenie, sytuacja 20 Elżbieta Dubas materialna, pozycja społeczna, sytuacja rodzinna i zawodowa, stan zdrowia i inne, ale także cechy osobowościowe, osobiste doświadczenia życiowe, na- stawienie wobec życia, umiejętność radzenia sobie w trudnościach, stopień refleksyjności itp. Niektóre z tych cech uświadomione zostały jako „formujące” ów subiektywny wymiar życia w starości (por. Dubas, 1990). W pewnym stopniu można przyjąć, że w każdym człowieku, w zależności od jego osobistych cech i wpływów społeczno-kulturowych, którym podlega, różnorako umiejscawiają się relacje między tym, co obiektywne a tym, co su- biektywne. W tym kontekście można wyznaczyć trzy typy tych relacji i zara- zem trzy typy sterowności człowieka: 1) człowiek zewnętrzny – sterowany z zewnątrz, reaktywny – odpowia- dający swym zachowaniem na czynniki zewnętrzne, zdominowany w swych działaniach, sposobie myślenia i odczuwania przez świat zewnętrzny – jego otoczenie. Kierowany procesami socjalizacji, inkulturacji i wychowania. To człowiek ulegający autorytetom, w małym stopniu podejmujący samodzielną refleksję – często nierefleksyjny. W tym przypadku rola czynników obiektyw- nych, „organizujących” życie człowieka jest decydująca; 2) człowiek wewnętrzny – sterowany w głównej mierze przez własny świat wewnętrzny. To człowiek podmiotowy i samostanowiący, w dużej mie- rze wolny w swych wyborach, refleksyjny i odczuwający. Jego świat myśli i uczuć formuje w znacznej mierze jego bycie w świecie. Jego świat życia jest bardzo zindywidualizowany. Procesami kształtującymi jego osobowość i bycie w świecie są procesy samorozwoju i autoedukacji (samokształcenia i samowychowania). Własna aktywność wewnętrzna jest wyrazista i posiada prymat nad aktywnością zewnętrzną. Czynniki subiektywne wyraziście wpły- wają na odbiór świata i doświadczanie własnego życia; 3) człowiek zewnętrzno-wewnętrzny – świat zewnętrzny odbija się w jego aktywnym i podmiotowym świecie wewnętrznym. Świat wewnętrz- ny ma wpływ na formowanie postaw wobec świata, ludzi i siebie samego. Między światem zewnętrznym i wewnętrznym istnieje zwrotność. Procesy inkulturacji, socjalizacji i edukacji „przechodzą” przez pryzmat twórczej, ak- tywnej i samostanowiącej samoświadomości. Człowiek jest tu bytem reak- tywno-refleksyjnym. Czynniki obiektywne i subiektywne łączą się i współ- występują, trudno jest je wyizolować, tworzą pewien dynamiczny całościowy system wpływów i reakcji. Takie ujęcie istoty człowieka to jedna z propozycji wyjaśniania jego ho- listycznej natury. To próba uchwycenia tego, co różne, lecz łączone w psy- cho-fizyczno-duchowej jedności człowieczeństwa. To próba ważenia relacji między światem zewnętrznym a światem wewnętrznym i podkreślenia zna- czenia tych obu wymiarów funkcjonowania człowieka. Trzeba mieć jednak świadomość, o czym wyżej, że ważności owych światów są wynikiem tak- że aktualnych wpływów kulturowo-cywilizacyjnych, a w tym ideologicznych i edukacyjnych. Refleksje nad starością. Obiektywny i subiektywny wymiar starości... 21 Zakończenie Czy potrzebna jest refleksja nad starością? Niewątpliwie tak. Starość, choć jest już stosunkowo dobrze (po)znana, ale zarazem jest wciąż nieznana (Dubas, 2013). Cały czas dostarcza ona bowiem wielu pytań i wątpliwości. Trzeba stwierdzić, że nowoczesne społeczeństwa nie radzą sobie z nią do- brze. Refleksja nad starością, a więc pogłębiony nad nią namysł, może po- zwolić na twórcze przekraczanie dotychczasowej wiedzy o starości, często schematycznej i stereotypowej. Może też pomóc w „odnajdywaniu” nowych, bardziej optymalnych i przyjaznych człowiekowi dróg starzenia się, co uczyni starość bardziej pomyślną. Bibliografia Buhler Ch., 1999, Bieg życia ludzkiego, PWN, Warszawa. Czerniawska O., 2000, Drogi i bezdroża andragogiki i gerontologii, Wydawnictwo Wyższej Szko- ły Humanistyczno-Ekonomicznej w Łodzi, Łódź. Czerniawska O., 2007, Szkice z andragogiki i gerontologii, Wydawnictwo Wyższej Szkoły Hu- manistyczno-Ekonomicznej w Łodzi, Łódź. Czerniawska O., 2011, Nowe drogi w andragogice i gerontologii, Wydawnictwo Akademii Huma- nistyczno-Ekonomicznej w Łodzi, Łódź. Dubas E., 1990, Subiektywny wymiar życia w starości, [w:] J. Staręga-Piasek, B. Synak (red.), Społeczne aspekty starzenia się i starości, Centrum Medyczne Kształcenia Podyplomowe- go, Warszawa. Dubas E., 2004, Starość w perspektywie rozwoju, duchowości i edukacji. Geragogiczny przy- czynek do refleksji nad starością i starzeniem się człowieka, [w:] E. A. Wesołowska (red.), Człowiek i edukacja. Studia ofiarowane profesorowi Józefowi Półturzyckiemu, Wydawnic- two Naukowe Novum, Płock. Dubas E., 2012, Sztuka starzenia się – uczenie się starości. Kontekst andragogiczny, „Bibliote- Dubas E., 2013, Starość znana i nieznana – wybrane refleksje nad współczesną starością, ka Gerontologii Społecznej”, nr 1. „Rocznik Andragogiczny”, t. 20. Dunaj B. (red.), 2002, Popularny słownik języka polskiego, Wydawnictwo Wilga, Warszawa. Dzięgielewska M. (red.), 1992, Refleksje nad starością – aspekty społeczne, edukacyjne i etycz- ne, Międzywydziałowy Zakład Technicznych Środków Nauczania Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź. Halicka M., Halicki J. (red.), 2006, Zostawić ślad na ziemi księga pamiątkowa dedykowana Pro- fesorowi Wojciechowi Pędichowi w 80. rocznicę urodzin i 55. rocznicę pracy naukowej, Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, Białystok. Halicki J., 2010, Obrazy starości rysowane przeżyciami seniorów, Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, Białystok. Kopaliński W., 1980, Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych, Wiedza Powszechna, Warszawa. Marczak J., 1992a, Osiągnięcia życiowe w świadomości ludzi starych, [w:] M. Dzięgielewska (red.), Refleksje nad starością – aspekty społeczne, edukacyjne i etyczne, Międzywydzia- łowy Zakład Technicznych Środków Nauczania Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź. Marczak J., 1992b, Wątki filozofii życia człowieka starego, [w:] M. Dzięgielewska (red.), Reflek- sje nad starością – aspekty społeczne, edukacyjne i etyczne, Międzywydziałowy Zakład Technicznych Środków Nauczania Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź. 22 Elżbieta Dubas Oleś P. K., 2011, Psychologia człowieka dorosłego. Ciągłość – zmiana – integracja, PWN, War- szawa. Rzepa T., 1999, Przedmowa do wydania polskiego, [w:] Ch. Buhler, Bieg życia ludzkiego, PWN, Warszawa, s. 7–23. Steuden S., 2011, Psychologia starości i starzenia się, PWN, Warszawa. Susułowska M., 1989, Psychologia starzenia się i starości, PWN, Warszawa. Marcin Muszyński*1 Przegląd wybranych stanowisk dotyczących teorii gerotranscendencji Streszczenie. Celem artykułu jest krótki przegląd wybranych stanowisk dotyczących teorii gerotranscedencji. Autor przedstawia zbiór założeń oraz terminologiczną siatkę teorii gerotran- scendencji wraz z twierdzeniami. Ostatecznie, w centrum rozważań znajdują się wybrane sta- nowiska oceniające teoretyczny dorobek Larsa Tornstama. Słowa kluczowe: teoria gerotranscendencji, Lars Tornstam, gerontologia społeczna. Review of selected positions concerning gerotranscendence theory Summary. The purpose of this article is a brief overview of selected positions concerning gerotranscendence theory. The author presents a set of assumptions as well as a set of con- cepts with statements. Finally, the selected positions which evaluate the theoretical outputs of Lars Tornstam attract the main attention. Keywords: gerotranscendence theory, Lars Tornstam, social gerontology. Wstęp Mimo rosnącego zainteresowania zagadnieniem duchowości jest zaska- kująco niewiele badań oraz opracowań na gruncie gerontologii dotyczących tego obszaru doświadczania starości. Przykładem może być teoria gerotran- scendencji, która w Polsce w niewielkim stopniu jest wykorzystywana jako interpretacyjna rama dla przeprowadzonych badań. Być może dlatego, że perspektywa ta nadal nie jest dość dobrze znana polskiemu czytelnikowi, tak jak klasyczne teorie starzenia się – teoria aktywności oraz teoria wycofania. Dotychczasowe analizy oraz próby oceny teorii gerotranscendencji prze- prowadzone zostały w Polsce przez Jerzego Halickiego (2006), Stanisławę Steuden (2011) oraz Małgorzatę Malec (2012). Istnieje także grupa autorów wzmiankująca bądź odnosząca się w swoich badaniach do tej teorii (m.in. * Uniwersytet Łódzki, Wydział Nauk o Wychowaniu, Zakład Andragogiki i Gerontologii Społecznej, 91-408 Łódź, ul. Pomorska 46/48, mlodziako@go2.pl. 24 Marcin Muszyński Mroczkowska, 2005; Młynarska, 2008; Stelcer, 2009; Dubas, 2013; Brudek, 2014). Stosunkowo niewielkie doświadczenia polskich badaczy z teorią gero- transcendencji skutkują ograniczoną możliwością formułowania krytycznych uwag pod jej adresem. Zdecydowana większość sądów wyrosła na gruncie skandynawskiej gerontologii, skąd pochodzi Lars Tornstam, autor omawianej teorii. Oceny te nie były jeszcze w Polsce przedmiotem odrębnego opraco- wania. Zatem celem niniejszego artykułu jest przegląd wybranych krytycz- nych stanowisk dotyczących teorii gerotranscedencji. Tego typu wiedza może przyczynić się do bardziej świadomego wykorzystania tej perspektywy przez innych badaczy jako ram interpretacyjnych dla zgromadzonych wyników ba- dań empirycznych. Na początku zaprezentowane zostaną odrębne zbiory założeń ontolo- gicznych, wokół których budowana jest wiedza na temat starości i starzenia się. Przedstawiona zostanie paradygmatyczna zmiana. L. Tornstam (1992, s. 318–326) określa ją przejściem od materialistycznej i racjonalnej wizji pro- cesu rozwoju człowieka, w kierunku bardziej kosmicznej i transcendentnej, związanej ze zwiększeniem poziomu satysfakcji życiowej. W dalszej części omówione będą twierdzenia wraz z siatką pojęć teorii gerotranscendencji. Ostatecznie, w centrum rozważań znajdą się wybrane stanowiska oceniające teoretyczny dorobek Tornstama. Umiejscowienie teorii gerotranscendencji – od obiektywnych do subiektywnych wskaźników starzenia się i starości Jedną z pierwszych kategorii analitycznych jest umiejscowienie teorii. Na- leży przez to rozumieć podanie źródła jej pochodzenia. Chodzi tu o wskaza- nie zbioru założeń, na których spoczywa dana teoria. Pomimo że w ostatnich dekadach doszło do trzech zwrotów w badaniach gerontologicznych – zwrotu krytycznego (critical turn in social gerontology)1, 1 Zdaniem Carroll L. Estes i Briana R. Grossmana (2007, s. 129–133) zwrot krytyczny po- jawił się z końcem lat 70. oraz początkiem lat 80. XX wieku. W Stanach Zjednoczonych rozwija- ny był przez Carroll Estes, Laurę Katz Olson i Jilla Quadagno, w Kanadzie przez Johna Mylesa i Victora Marshalla, a w Europie przez Petera Townsenda, Alana Walkera, Chrisa Phillipsona i Anne Marie Guillemard. Podejście to było odpowiedzią na rozprzestrzeniający się w geron- tologii społecznej interakcjonizm symboliczny, perspektywę biegu życia oraz konceptualiza- cję takich pojęć, jak wycofanie, satysfakcja życiowa i zależność, które zdaniem gerontologów krytycznych ujmowały zjawisko starzenia się w sposób fragmentaryczny. Prace gerontologów krytycznych inspirowane były pracami radykalnych gerontologów politycznej gerontologii, mo- ralnej ekonomii starzenia się, kulturowej i humanistycznej gerontologii, a także politycznej eko- nomi wieku. Podejście to analizuje skutki obecności w gerontologii społecznej modelu scjen- tystycznego, poszukującego prawd obiektywnych i faktów społecznych w późnej dorosłości. Uważając, że wiedza na temat starości jest społecznie konstruowana, gerontologia krytyczna zwraca uwagę, że wiek, wykształcenie i pochodzenie jest źródłem nierówności społecznej.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Obiektywny i subiektywny wymiar starości
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: