Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00150 007759 13585396 na godz. na dobę w sumie
Oblicza getta. Antologia literatury z getta łódzkiego. Wydanie drugie - ebook/pdf
Oblicza getta. Antologia literatury z getta łódzkiego. Wydanie drugie - ebook/pdf
Autor: , Liczba stron: 473
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8142-199-7 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> literatura piękna
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Objętość, bogactwo, różnorodność gatunkowa i tematyczna tekstów zamieszczonych w antologii Oblicza getta jest olbrzymia, a jej rozmach oszałamiający. Antologia staje się dzięki temu zwierciadłem getta łódzkiego, jego dnia powszedniego i wydarzeń nadzwyczajnych, funkcjonowania najróżniejszych gettowych instytucji i ludzi żyjących, pracujących, głodujących w getcie, poddanych terrorowi, w końcu – eksterminowanych. Wszystkie te doświadczenia, które możemy nazwać doświadczeniami granicznymi, stawiającymi człowieka w sytuacji ostatecznej, na granicy między życiem i śmiercią – odbijają się w całej mozaice tekstów zamieszczonych w antologii. Przed czytelnikiem odsłania się niezmierzone uniwersum getta łódzkiego. Obcując z tymi tekstami czytelnik w głębszy sposób może zbliżyć się do fenomenu getta niż tylko poprzez lekturę opracowań historycznych na ten temat. To ogromna, niedająca się przecenić wartość tej antologii.

Z recenzji prof. dr. hab. Jacka Leociaka

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Oblicza getta Antologia tekstów z getta łódzkiego UNIWERSYTET ŁÓDZKI Instytut Filologii Germańskiej, Zakład Niemcoznawstwa Centrum Badań Żydowskich RADA NAUKOWA SERII JUDAICA ŁÓDZKIE Krystyna Radziszewska Adam Sitarek Jacek Walicki Ewa Wiatr Oblicza getta Antologia tekstów z getta łódzkiego Wydanie drugie Redakcja naukowa Krystyna Radziszewska i Ewa Wiatr Łódź 2018 Tłumaczenie z języka żydowskiego Dariusz Dekiert, Natan Gross, Monika Polit, Marek Tuszewicki, Małgorzata Zaremba, Agnieszka Żółkiewska Tłumaczenie z języka niemieckiego Małgorzata Półrola, Krystyna Radziszewska Recenzent Jacek Leociak Redakcja Bogusław Pielat Indeksy Ewa Wiatr Projekt graficzny Studio WW Witold Warzywoda Skład, łamanie, przygotowanie do druku Adam Sitarek Projekt okładki Tomasz Matczak Na okładce ilustracje ze zbiorów Żydowskiego Instytutu Historycznego w Warszawie Wydrukowano z gotowych materiałów dostarczonych do Wydawnictwa UŁ Publikacja finansowana w ramach programu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego pod nazwą Narodowy Program Rozwoju Humanistyki w latach 2012–2017 nr 0078/NPRH2/H11/81/2012 © Copyright by Authors, Łódź 2018 © Copyright for translations by Authors, Łódź 2018 © Copyright for this editon by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2018 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie II. W.08763.18.0.K Ark. druk. 29,5 ISBN 978-83-8142-198-0 e-ISBN 978-83-8142-199-7 Spis treści Wykaz skrótów ............................................................................................................ XI Wstęp Krystyna Radziszewska, „Groza, z którą nie upora się twórcza dłoń poety”. Teksty z łódzkiego getta ..................................................................................... XIII Ewa Wiatr, Nota edytorska ................................................................................... XXIII Część 1. Dzienniki Oskar Rosenfeld, 17 lutego 1942 r. – 28 lipca 1944 r. ...................................... 3 NN (Minia lub Esterka), 24 lutego – 18 marca 1942 r. ........................... 37 Abram Icchak Łaski, 5 maja – 3 sierpnia 1944 r. ............................................. 49 NN, 1 lipca – 15 sierpnia 1944 r. ....................................................................... 69 Część 2. Szkice i reportaże Józef Zelkowicz Śmierć z getta w Litzmannstadt .............................................................. 127 Umieranie w getcie ...................................................................................... 131 Litzmannstadt-Getto 16 września 1942 r. ................................................ 132 Lag ba-Omer w getcie (Refleksje) ............................................................. 80 W bursie dla sierot ......................................................................................... 81 Kiedy Żyd wstaje o trzeciej ........................................................................... 84 Eliksir życia – kartoflane łupiny ................................................................. 84 W resorcie tapicerskim .................................................................................. 86 Ludzkie słabości .............................................................................................. 89 Kiedy koń kopie (Obrazek z getta) ........................................................... 90 W składnicy książek (Myśli i impresje) .................................................... 92 W getcie może się zdarzyć wszystko (Wycinki z folkloru getta) ........ 97 Wolny handel. Psychologia kolejki ............................................................ 101 Pierwsze siedem miesięcy w getcie Litzmannstadtu. Przelotne wrażenia i obrazy ............................................................................................................ 103 Bernard Heilig Oskar Singer VI Antologia tekstów z getta łódzkiego Alice de Buton Jak pracuje nowo wsiedlony w getcie .......................................................... 147 Przyleciał ptaszek ......................................................................................... 151 Drobny przekrój getta ................................................................................ 152 Rzut oka przez okno... albo ostatni niebieski ........................................... 155 Co dzisiaj gotuje się w getcie .............................................................. 156 Małe zwierciadło getta ................................................................................ 158 U wrót cmentarza. Reportaż ........................................................................ 161 Lolek Dudelczyk Część 3. Opowiadania Jeszajahu Szpigiel Złocisty rosół (fragmenty) ......................................................................... 167 Moja córeczka (fragmenty) ......................................................................... 175 Śmierć Anny Jakowlewny Tiomkiny (fragmenty) ................................ 193 Królestwo Getto (fragmenty) .................................................................... 198 Oskar Rosenfeld Abram Cytryn Podróż tramwajem ....................................................................................... 201 Straszny czyn matki .................................................................................... 205 Pies szmugler ................................................................................................ 229 Przygody Haneczki w ogonku po kiełbasę ............................................... 231 Srul .................................................................................................................. 237 Część 4. Wiersze Rywa Kwiatkowska Symcha Bunem Szajewicz Modlitwa gettowego Żyda .......................................................................... 245 Lech Lecho ..................................................................................................... 250 Wiosna 1943 r. ............................................................................................... 264 Jerachmil Bryks Melania Fogelbaum Alice de Buton Nie trać ducha ............................................................................................... 275 Litzmannstadt-getto, resort 76 .................................................................. 276 Wiersze ........................................................................................................... 277 Krople deszczu ............................................................................................. 291 Wiosna za drutami ..................................................................................... 292 Gospodyni ugotuje, co jej getto podyktuje ........................................... 294 Luty… maj… wrzesień… listopad… ......................................................... 295 Bibliografia VII Część 5. Twórczość młodzieżowa i dziecięca Abram Koplowicz Marzenie ......................................................................................................... 301 Wicher ............................................................................................................. 302 W Odzieżowym (Scenka z Wydziału Odzieżowego) ................................. 303 Po rację. Scenka z gettowskiej kooperatywy ............................................. 305 Abram Cytryn Grecja starożytna ........................................................................................... 313 Miłość ............................................................................................................. 314 Drzewa moje .................................................................................................. 314 Potop świata .................................................................................................. 315 Chrystus .......................................................................................................... 315 Życie przeszłe i teraźniejsze ........................................................................ 317 Żyd ................................................................................................................... 317 *** [Czy zdolny jestem...] ............................................................................ 319 Boleść ............................................................................................................. 319 Zastygłe getto ............................................................................................... 321 Do chleba ...................................................................................................... 322 Odejdź ............................................................................................................ 322 Aliza Cygelman Gazetka „Kol Hechazit” Tęsknota ......................................................................................................... 324 Do zwątpiałych ............................................................................................ 324 Zima ................................................................................................................ 325 Wiosna w więzieniu ..................................................................................... 326 NN NN Hela Ryng NN Do słońca ...................................................................................................... 328 Lolek Dudelczyk Gazetka „Koło” Historia Litzmannstadt-Getta .................................................................... 329 Ballada gettowa ............................................................................................. 331 Wspomnienia ................................................................................................ 334 NN G[rono] P[rzyjaciół] Niechaj żywi nie tracą nadziei ..................................................................... 335 Mierz siły na zamiary, a nie zamiar podług sił ..................................... 336 Impreza chanukowa .................................................................................... 337 VIII Antologia tekstów z getta łódzkiego Część 6. Twórczość satyryczna i panegiryczna Marek Fogelbaum Monosowski .................................................................................................. 343 Pożegnanie ...................................................................................................... 344 Egzekucja ....................................................................................................... 345 Rumkowski (w stylu Lokomotywy) .............................................................. 346 7700. List skierowany do pana Reingolda ................................................. 347 Do pana Gertlera. Podanie wierszem ........................................................ 348 Pralnia ............................................................................................................ 351 Oferty .............................................................................................................. 351 Most ................................................................................................................ 352 Koncert .......................................................................................................... 353 Czopek hemoroidalny i milicjant ................................................................. 354 M.G. Most ................................................................................................................ 356 Getto ................................................................................................................ 357 Coś o getcie ................................................................................................... 358 Pan Prezes Rumkowski .................................................................................. 359 Getto ............................................................................................................... 359 Racja żywnościowa ....................................................................................... 361 Żydowski grobowiec .................................................................................... 363 Szymon (Salek) Dratwa NN (Motywy gettowe) Trzecia Rzesza – Litzmannstadt .................................................................. 366 Słowo o getcie ................................................................................................ 366 Getto ............................................................................................................... 367 Ojciec zażydzonych ...................................................................................... 371 Jak co dzień .................................................................................................... 375 Oda do Prezesa Rumkowskiego ................................................................. 377 Malkies ........................................................................................................... 378 Szpet ................................................................................................................ 379 Hercberg ....................................................................................................... 379 Podofier S. ...................................................................................................... 380 Samelson ........................................................................................................ 380 Wajnsztajnówna ............................................................................................. 382 Taśmowe roboty .......................................................................................... 382 Modlitwa do Boga ......................................................................................... 383 Kot ................................................................................................................... 384 Nocą ................................................................................................................. 385 Pobożne życzenie .......................................................................................... 385 Bibliografia IX Credo ............................................................................................................... 386 Na potwarców ................................................................................................ 387 Moje życzenie ................................................................................................ 388 Fekaliowe wojsko ......................................................................................... 389 Syp ................................................................................................................... 392 Zdania ............................................................................................................. 393 Jestem głodny ................................................................................................. 395 Plotki ............................................................................................................... 396 Podobno .......................................................................................................... 397 Anglia ma czas .............................................................................................. 399 Miliony ............................................................................................................ 400 Przepis na babkę gettową ........................................................................... 402 Filmy w getcie I ........................................................................................... 405 Filmy w getcie II ......................................................................................... 406 Jam Krawiec ................................................................................................... 409 Trzy worki mąki ........................................................................................... 410 Gwiazda .......................................................................................................... 411 Rumkowski Chaim daje nam kleik ......................................................... 412 Nie ma handlu na ulicach ........................................................................... 413 Gra w karty ...................................................................................................... 413 Pensjonat .................................................................................................... 414 Szpera ............................................................................................................. 414 Kiszki marsza grają ...................................................................................... 415 Aprowizacja ................................................................................................... 416 Diana Szejnówna .......................................................................................... 416 Jadę do Palestyny ........................................................................................... 417 Jankiel Herszkowicz Lajb Berman Prezes jedzie ................................................................................................... 419 Prezes pośród dzieci ...................................................................................... 420 Bibliografia .................................................................................................................. 421 Indeks osób ................................................................................................................. 427 Wykaz skrótów – Archiwum Państwowe w Łodzi – Archiwum Yad Vashem w Jerozolimie – Archiwum Żydowskiego Instytutu Historycznego w Warszawie – hebrajski – jidysz APŁ AYV AŻIH AGFH – Archiwum Ghetto Fighters’ House hebr. jid. Kronika – Kronika getta łódzkiego / Litzmannstadt Getto 1941–1944, t. 1–5, Łódź 2009 niem. OD Pf pol. PSŻ RG Rm SP SS sygn. YIVO ZAIKS – Związek Autorów i Kompozytorów Scenicznych ŻDŁ – niemiecki – Ordnungsdienst – Pfening – polski – Przełożony Starszeństwa Żydów – Record Group – Reichsmark – Służba Porządkowa – Die Schutzstaffel der NSDAP – sygnatura – Archiwum YIVO w Nowym Jorku – Żydzi dawnej Łodzi. Słownik biograficzny, t. 1–4, Łódź 2001–2004 Krystyna Radziszewska „Groza, z którą nie upora się twórcza dłoń poety” Twórczość literacka w łódzkim getcie Łódź była w okresie międzywojennym drugim po Warszawie ośrodkiem kultury żydowskiej. Jej rozwój został brutalnie przerwany we wrześniu 1939 r. Artyści, którzy znaleźli się w getcie, próbowali kontynuować swą działalność teatralną, malarską, literacką. Mimo niekorzystnych warunków, braku przyborów do pisania, papieru, rozwijała się w getcie „epidemia pisania”. Autorka tego określenia Chawa Rosenfarb zauważyła, że „każdy, kto był w  stanie utrzymać w dłoni pióro, pisał żeby zachować morale, pozostawić ślad, dać świadectwo przeżytego kataklizmu. W łódzkim getcie roiło się od pisarzy, poetów, felietonistów, autorów dzienników”1. Badacz literatury Holocaustu Jacek Leociak podkreśla, że deklarowane przez autorów motywacje pisania zakorzenione są zarówno w tradycji żydowskiej, jak i w formule humanizmu wypracowanej w  kręgu kultury śródziemnomorskiej2. Zarówno Tora, jak i Talmud nakazują świadczyć o niegodziwości. Autorzy sięgający po pióro w czasie Zagłady podporządkowują się tej biblijno-talmudycznej tradycji. Dając świadectwo nie tylko stwierdzają zaistniałe fakty, ale przekazują prawdę o nich tym, którzy jej nie znają. Dawanie świadectwa staje się według Leociaka „swoistym aktem nauczania, usankcjonowanym Boskim nakazem”3. Humanistyczna tradycja przeciwstawia natomiast biologicznemu przemijaniu trwanie tekstu, a fizycznemu oddaleniu duchową bliskość autora i czytelnika4. Dzienników w łódzkim getcie powstało wiele. Pisali je mężczyźni, kobiety i dzieci, ludzie w różnym wieku, o różnym poziomie wykształcenia. Pisali w wielu językach: polskim, jidysz, niemieckim, czeskim. Dla większości z nich był to pierwszy ich tekst. Notatki zapisywane były w starych zeszytach szkolnych, między linijkami wypracowań, na papierze pakowym, na odwrocie ksiąg rachunkowych, a nawet na marginesie książki. Dla autorów, którzy podjęli decyzję o pisaniu, zapisywane kartki papieru miały 1 Ch. Rosenfarb, Simcha Bunem Szajewicz, „Di goldene kejt” 1991, nr 131, s. 17, tłumaczenie z jidysz M. Zaremba. 2 J. Leociak, Tekst wobec Zagłady. (O relacjach z getta warszawskiego), Wrocław 1997, s. 11. 3 Tamże, s. 120. 4 Tamże. XIV Antologia tekstów z getta łódzkiego ogromne znaczenie. Często jednak wyrażali wątpliwość, czy słowa będą w stanie oddać rzeczywistość, grozę i niepowtarzalność getta. Abram Icchak Łaski wątpił w swe zdolności przelania na papier grozy getta, znalezienia odpowiednich słów: Nawet gdybym ukradł Homerowi, Szekspirowi, Goethemu i Dantemu ich muzy, czy byłbym w stanie opisać, jak cierpimy, co czujemy, czego doświadczamy w ży- ciu? Czy to jest w ogóle w mocy człowieka? […] Skąd wziąć słowa, rzeczowniki, przymiotniki, które byłyby w stanie oddać choćby w nikły sposób to, co my prze- chodzimy? Nasze pisanie może tylko zasygnalizować, ale w żadnym wypadku nie opisać wszystkiego i oddać wiernie obrazu naszego życia5. Podobne wątpliwości miał także deportowany z Pragi Oskar Singer. Autor pyta: Czy kiedyś ktoś z potomnych będzie mógł powiedzieć, jak tutaj żyliśmy i umiera- liśmy? Rzeczywiście jest taka groza, z którą nie upora się twórcza dłoń poety. Nie wiem, czy tutaj wśród żyjących jest jakiś poeta, który może sprostać temu zadaniu. A jeśli tak, to czy on przeżyje?6 Autor tych słów niestety nie przeżył wojny. Ocalał tylko jego tekst. Józef Zelkowicz opisując „szperę” we wrześniu 1942 r., kiedy odbierano rodzicom dzieci i wysyłano je na śmierć, także wątpił w fizyczne możliwości opisania takiej grozy. Autor zadaje dramatyczne, zdawałoby się retoryczne, pytanie: „Kto miałby siłę, by opisać, by odmalować ten straszny, dziki bieg obumarłych i odrętwiałych ludzi?”, na które jednak zaraz sam sobie odpowiada: „Nikt by jej nie miał”7. Mimo braku tej siły, świadomy wagi wydarzeń i odpowiedzialności, jaka spoczywa na ich świadku wzywa sam siebie do odwagi, a jednocześnie opanowania emocji, powściągliwości i skrupulatności w opisywaniu tych strasznych dni: Człowieku, wyjdź na ulicę, przypatrz się, napełnij nozdrza bezwiedną trwogą nie- mowląt skazanych na rzeź. Bądź silny, nie płacz! Bądź silny, niech nie zadrży twe serce, tak byś mógł jasno i logicznie opisać choć najdrobniejszą cząstkę tego, co się wydarzyło w getcie w pierwszych dniach września roku 1942!8 Oprócz wymienionych już powodów skłaniających autorów do sporządzania notatek, przyświecały im jeszcze inne cele. Wiele z zapisków deportowanego z Pragi pisarza i dziennikarza Oskara Rosenfelda ma charakter „pro memoria”, a więc lapidarnych notatek, które autor chciał dokładnie opracować dopiero w przyszłości. Planował m.in. szkic na temat kultury getta łódzkiego. W każdym z zapisanych zeszytów zaznaczył ich przeznaczenie, np. „Przypomnienie na 5 Por. zapisy dziennika w niniejszym tomie. 6 O. Singer, „Przemierzając szybkim krokiem getto…”. Reportaże i eseje z getta łódzkiego, red. J. Baranowski, K. Radziszewska, K. Woźniak, tłum. K. Radziszewska, Łódź 2002, s. 44. 7 J. Zelkowicz, Notatki z getta łódzkiego 1941–1944, red. M. Trębacz i in. Łódź 2016, s. 172. 8 Tamże, s. 143. Wstęp XV przyszłość (luźne notatki etc.)”, „Zapiski. Wspomnienia. Rękopis”. Jakub Poznański zanotował w swym dzienniku, iż intencją przyświecającą pisaniu dziennika była chęć przekazania wiedzy, „by późniejszy kronikarz mógł czerpać nie tylko ze źródeł oficjalnych, ale również z prywatnych opisów”9. Nieznana autorka krótkiego dziennika, pełna nadziei na przeżycie piekła getta, zwraca się bezpośrednio do swego trzyletniego synka Jurka tak uzasadniając swą decyzję o prowadzeniu notatek: „Piszę to dlatego, że może w szkole będzie ci to potrzebne, nie wątpię, że nasze życie wejdzie do historii, a my ludzie z Litzmannstadt-Ghetto będziemy odgrywać największą rolę”10. Autorzy dzienników spisywali swe relacje mniej lub bardziej regularnie, przedstawiając w nich własną subiektywną wizję rzeczywistości. Pisanie „na gorąco” wykluczało dystans i chłodną ocenę. Ponieważ autorzy nie byli w stanie opisać wszystkiego, dokonywali wyborów decydując o hierarchii wydarzeń. Zapiski w dziennikach dotyczą głównie społeczności zamkniętej za drutami getta. Nie ma w nich w zasadzie miejsca dla oprawców. W niektórych dziennikach wydarzenia pokazywane są w szerszej perspektywie wykraczającej poza zamkniętą „żydowską dzielnicę mieszkaniową”. Siedemnastoletni Dawid Sierakowiak systematycznie odnotowuje wydarzenia na frontach, m.in. agresję III Rzeszy na Związek Radziecki oraz ocenę tego wydarzenia przez Churchilla, ucieczkę Rudolfa Hessa do Anglii, a w późniejszym okresie ofensywę sowiecką przeciwko Niemcom. Jakub Poznański wymienia walki w Jugosławii, Grecji, lądowanie Aliantów w Normandii oraz katastrofę lotniczą, w której zginął generał Sikorski. Oskar Rosenfeld pisze o deportacjach z getta warszawskiego i samobójczej śmierci Adama Czerniakowa. Wspomniany już Abram Łaski zapisał 20 czerwca 1944 r.: „Ja i moi koledzy z pracy spędziliśmy wiele godzin na rozmowach na temat Chełmna”. Zapis ten potwierdza przypuszczenie, iż fakt istnienia ośrodka zagłady w Chełmnie nad Nerem był znany w niektórych kręgach społeczności getta. Najczęstsze motywy pojawiające się w zapiskach to głód, śmierć, deportacje, choroby, praca, funkcjonowanie różnych instytucji w getcie, jak szkoły, szpitale, policja, zjawiska patologiczne, jak np. korupcja. Z tekstów wyłaniają się także portrety pewnych zbiorowości: Żydów zachodnioeuropejskich, dzieci, kobiet, urzędników oraz pojedyncze osoby, na czele z Przełożonym Starszeństwa Żydów Chaimem Mordechajem Rumkowskim. Ten ostatni oceniany jest zwykle negatywnie, a najczęściej używane określenia jego osoby to: „król żydowski”, „cesarz”, „władca absolutny”, „napuszony król owładnięty manią wielkości”, „sadysta i idiota”. Oskar Rosenfeld zwraca natomiast uwagę na dwoistość osobowości Rumkowskiego. W notatce zatytułowanej Dwa profile autor pisze, że Rumkowski z jednej strony jest „gładki, czysty, spokojny, dobry, religijny, 9 J. Poznański, Pamiętnik z getta łódzkiego, Warszawa 2002, s. 90. 10 Archiwum Żydowskiego Instytutu Historycznego w Warszawie (dalej AŻIH), 302/31, k. 2. XVI Antologia tekstów z getta łódzkiego tradycyjnie żydowski”, z drugiej zaś „ironicznie uśmiechnięty, sprytny, złośliwy, zdradziecki […]”, jego działania są „dwuznaczne”, jest „humorzasty”, podejmuje „nagłe decyzje”11. W getcie pisano również reportaże i eseje. Mistrzem tego gatunku był ceniony dziennikarz z Pragi Oskar Singer. Jak wynika z listu Singera do Bernarda Freunda, jego teksty należy traktować jak „reportaże prasowe”. Napisał je na życzenie dr. Klementynowskiego, ówczesnego kierownika Archiwum w getcie, choć pośrednim zleceniodawcą był prezes Rumkowski. Fakt ten „odcisnął piętno na tych pracach”. Jednak Singer „starał się jak najmniej kolorować” rzeczywistość12. Po zakończonej wojnie chciał gruntownie przerobić swoje reportaże. Mimo iż autor wiedział, że jego teksty miały służyć propagandzie Rumkowskiego starał się sumiennie wykonywać swą dziennikarską pracę; odwiedzał zakłady pracy, zaglądał na ich zaplecze, rozmawiał z pracownikami i kierownictwem na temat produkcji, problemów, sukcesów i porażek. Zadbał o wiarygodność relacji podając nazwiska, tabele z wielkością produkcji, ceny, liczby. Reportaże te stały się nie pomnikiem wystawionym Rumkowskiemu, lecz robotnikom getta, którzy za pomocą nędznych narzędzi lub w ogóle przy ich braku wykonują pracę „ścigając się ze śmiercią, napełniając sobie tkanki wodą, powodując puchnięcie rąk i nóg, które zamieniają się w bryły”13. Niezwykle wnikliwym talentem obserwatora, ale także umiejętnością analizy postrzeganych zjawisk, wykazał się Singer w esejach Z problematyki Wschodu i Zachodu, których tematem jest konfrontacja dwóch żydowskich światów na małej powierzchni łódzkiego getta; świata zasymilowanych Żydów zachodnioeuropejskich deportowanych do getta jesienią 1941 r. oraz łódzkich Żydów, w znakomitej większości ortodoksyjnych. Autor pokazuje zarówno nadzieje obu stron związane z tym spotkaniem, jak i przyczyny rozczarowania i  niepowodzenia, wskazując na wzajemne uprzedzenia, różnice kulturowe i religijne, napięcia i obustronną niechęć wynikającą w dużej mierze ze specyfiki getta. Dziennikarz skrupulatnie odtwarza sytuację przesiedlonych do getta z  Zachodu. Podkreśla, że Przełożony Starszeństwa Żydów obiecywał sobie „po tym zastrzyku z Zachodu organiczną odnowę”14, podniesienie kultury na wyższy poziom. Oczekiwania te były związane z ich wyższym wykształceniem, zmysłem do utrzymania porządku, ale także z jeszcze niezużytymi siłami. Nadzieje te okazały się jednak w dużej mierze „pobożnymi życzeniami Przełożonego Starszeństwa 11 O. Rosenfeld, Wozu noch Welt. Aufzeichnungen aus dem Getto Lodz, wyd. H. Loewy, Frankfurt am Main 1994, s. 167. Tłum. K. Radziszewska. 12 Por. AŻIH, 205/348, k. 1. Oryginał w j. niemieckim. Tłum. K. Radziszewska. 13 O. Singer, „Przemierzając…, s. 62. 14 Tamże, s. 98. Wstęp XVII Żydów i jego najbliższych współpracowników”15. Przyczynę tego stanu rzeczy zgłębia Singer na kartach szesnastu esejów poświęconych tej problematyce. Tematem szkicu deportowanego z Pragi doktora ekonomii Bernharda Heiliga zatytułowanego Pierwsze siedem miesięcy w getcie Litzmannstadtu. Ulotne wrażenia i obrazy16 jest los Żydów zachodnich w łódzkim getcie. Wiele miejsca autor poświęca warunkom życia przybyłych w transportach z Niemiec i Czechosłowacji, szczególnie zaś tym wygnańcom, którzy dotarli tu w drugim transporcie. Przedstawia przekrój społeczny tego tak zwanego transportu adwokatów, pokazując przy tym degradację społeczną i materialną niegdyś majętnych i dobrze wykształconych ludzi. Autor wymienia zawody współuczestników swego transportu oraz szkicuje krótko los każdego z nich. W ten sposób otrzymują oni indywidualne cechy i  przestają być bezimienną masą wygnańców. Ponadto dzieli się pierwszymi wrażeniami na temat zamkniętej dzielnicy żydowskiej oraz jej mieszkańców. Pokazuje przy tym kontrast pomiędzy większością ludności odzianej w nędzne szmaty a niemalże bez wyjątku dobrze odżywionymi i ubranymi żydowskimi policjantami. Obserwacje autora dotyczą również warsztatów, sklepów, przedsiębiorczości mieszkańców. Odwiedza mieszkania łódzkich Żydów w getcie i komentuje stan ich utrzymania oraz wyposażenia. Spojrzenie Heiliga jest spojrzeniem człowieka z zewnątrz, dla którego nędza Bałut jest dużym zaskoczeniem. Żydowskie środowisko literackie Łodzi uległo w znacznej mierze rozproszeniu po wkroczeniu wojsk hitlerowskich do miasta. Jedni uciekli do Związku Radzieckiego, inni znaleźli się w getcie i próbowali tam, odcięci od świata, kontynuować swą dotychczasową działalność. Sporządzona w 1944 r. lista literatów zawiera 23 nazwiska osób piszących w języku jidysz oraz dziewięć piszących w innych językach17. Nachman Blumental podzielił środowisko literackie getta na trzy grupy: „literaturę dworską”, poezję uliczną oraz krąg literatów skupionych wokół Miriam Ulinower18. W najnowszych publikacjach podział ten rozszerzony został o kolejne dwie grupy: literaturę dzieci i młodzieży oraz literatów niemieckojęzycznych19. Trzeba zaznaczyć, że podział ten nie jest do końca ostry, ponieważ w grupie autorów tworzących „poezję dworską” znajdowało się także wiele dzieci. 15 Tamże, s. 98. 16 Por. tekst w niniejszym tomie. 17 Archiwum Państwowe w Łodzi (dalej APŁ), Przełożony Starszeństwa Żydów (dalej PSŻ), 871, k. 47. 18 N. Blumental, Dos getto fun Lodz [w:] S.B. Szajewicz, Lech lecho, Łódź 1946, tłum. M. Zaremba. Por. także: M. Kozieł, Środowisko literackie w getcie łódzkim [w:] Pamięć Shoah. Kulturowe reprezentacje i praktyki upamiętniania, red. T. Majewski, A. Zajdler-Janiszewska, Łódź 2009, s. 149–174. 19 Por. K. Radziszewska, Flaschenpost aus der Hölle. Texte aus dem Lodzer Getto, Frankfurt am Main 2011, s. 82. XVIII Antologia tekstów z getta łódzkiego Głównym autorem reprezentującym „literaturę dworską”, czyli twórczość panegiryczną, był Lajb Berman (1887–1944). Ten urodzony w Pińsku współpracownik żydowskich łódzkich gazet pisywał w okresie międzywojennym wiersze oraz teksty humorystyczne, które publikowano w łódzkiej prasie. W getcie jego panegiryki na cześć Rumkowskiego drukowane były w „Geto-Cajtung”, organie propagandowym Przełożonego Starszeństwa Żydów20. Wiersze autorstwa Lajba Bermana opiewają zasługi Chaima Rumkowskiego dla getta. Autor wychwala nie tylko „rozum i talent” Prezesa, lecz podkreśla, że został obdarzony przez Boga „twardą, mocną ręką”. W nakreślonej czarno-białej wizji gettowego świata ręka ta dba o to, aby wszyscy wzorowo pracowali w fabrykach, a „złe elementy”, ludzie leniący się, zostali należycie ukarani. Autor pokazuje Rumkowskiego jako obrońcę, zatroskanego ojca getta, dbającego także o chorych i słabych, którym daje „mleko i masło, aby uleczyć ich ciała”. Częste stosowanie takich czasowników i wyrażeń jak „pracować”, „wzywać do pracy”, „budować”, „siać”, „sadzić”, „zatrudniać”, „dawać pracę”, sugeruje, że chodzi o państwo w fazie intensywnego rozwoju, a nie o nędzną zamkniętą dzielnicę pod totalitarnym zarządem. Berman pisał też panegiryki na cześć innych ważnych funkcjonariuszy getta, m.in. szefa Oddziału Specjalnego (Sonderabteilung) policji żydowskiej i jednocześnie agenta Gestapo Dawida Gertlera. Wyliczaniu niezliczonych zasług i bohaterskich czynów Gertlera towarzyszą porównania go do „błyszczącej gwiazdy przenikającej wszystkie miejsca”, a jego charakteru do „brylantu” oraz zapewnienia, że „getto może spać spokojnie”21, ponieważ Gertler jest gwarantem spokoju i bezpieczeństwa. Proste rymy, brak typowych dla liryki tropów literackich oraz ironicznego dystansu, to cechy tej poezji spełniającej głównie funkcje propagandowe. Poezja uliczna kojarzona jest zwykle z Jankielem Herszkowiczem (1910– 1972), najpopularniejszym śpiewakiem z łódzkiego getta. Był on swego rodzaju kontynuatorem tradycji śpiewaków z Brodów z czasów Haskali – żydowskiego Oświecenia. Śpiewacy ci, pochodzący przeważnie z niższych warstw społecznych, wędrowali po Europie Wschodniej wykonując satyryczne piosenki na podwórkach i ulicach miast. W getcie, gdzie nie było dostępu do gazet oraz radia i zabronione były wszelkiego rodzaju zgromadzenia, chętnie słuchano ulicznych pieśni komentujących bieżące wydarzenia. Początkowo śpiewano piosenki z okresu 20 „Getto-Cajtung” – tygodnik w języku jidysz ukazujący się w getcie łódzkim od 7 III do 21 IX 1941 r. W sumie wydano osiemnaście numerów. Redaktorem „Getto-Cajtung” był Szmul Rozensztajn, kierownik Referatu Prasowego przy Przełożonym Starszeństwa Żydów w Łodzi. „Getto-Cajtung” wydawana była w getcie oficjalnie, za zgodą Niemców. Zasadniczą treść gaze- ty stanowiły informacje o składzie i terminach przydziałów żywnościowych, raporty i reporta- że z pracy poszczególnych resortów i wydziałów getta, sprawozdania z wizyt składanych przez Rumkowskiego oraz jego odezwy i komunikaty. Na potrzeby niemieckiej administracji gazeta była tłumaczona na język niemiecki. W Archiwum Państwowym w Łodzi znajduje się komplet wszystkich numerów gazety – APŁ, PSŻ 1076. 21 AŻIH, 226/23, k.1, oryginał w j. jidysz. Tłum. K. Radziszewska. Wstęp XIX przedwojennego, następnie do popularnych melodii pisano nowe słowa odnoszące się do aktualnej sytuacji. Według słów Nachmana Blumentala śpiewacy ci nie potrzebowali niezbędnego do tworzenia warsztatu (gazet, czasopism, drukar- ni), który był nieosiągalny w getcie. Pieśniarz taki stawał na środku ulicy na pustej beczce i zaczynał śpiewać, nie potrzebując do tego pozwolenia władz. Wokół niego zbierała się publiczność22. Jankiel Herszkowicz śpiewał o niecnych postępkach Hercberga, komendanta gettowego więzienia, o pensjonacie dla urzędników getta, o bawiącej się elicie, o skorumpowanej żydowskiej policji. Największym szlagierem była piosenka Rumkowski Chajim. Opis ówczesnej sytuacji Żydów w getcie splata się w niej z elementami historii. W pieśni jest wiele odniesień do kulturowego dziedzictwa Żydów, do motywów biblijnych, syjonizmu i chasydyzmu. Herszkowicz śpiewa o  Rumkowskim, który obiecał mieszkańcom getta, że będą mieli co jeść, tymczasem oni głodują. Trubadur getta porównuje Przełożonego Starszeństwa Żydów do Mojżesza, który obiecał Żydom mannę na pustyni. Piosenka przedstawia Prezesa jako niedostępnego człowieka, kroczącego dumnie ulicami getta, strzeżonego przez swoją gwardię przyboczną. Pieśń o Rumkowskim znana była w całym getcie. Wspominają ją wszyscy ocaleni. Dużą popularnością cieszyła się także pieśń Es gejt a jeke mit a teke, która traktowała o przygodach naiwnych, deportowanych do getta niemieckich Żydów. Gila Flam, badaczka pieśni łódzkiego getta, nazwała pieśni uliczne ruchomym kabaretem, oferującym polityczną i społeczną satyrę oraz humor. Były parodią popularnych pieśni komentujących życie codzienne, skierowaną do publiczności głodnej nie tylko chleba i kartofli, lecz także wolności wypowiedzi23. Środowisko literackie krytyczne wobec Przełożonego Starszeństwa Żydów skupione było wokół poetki Miriam Ulinower. Prowadziła ona salon literacki, który był kontynuacją jej przedwojennego salonu z ulicy Narutowicza. W getcie, przy ulicy Jakuba, spotykali się Simcha Bunem Szajewicz, Jeszajahu Szpigiel, Jerachmil Bryks, Chawa Rosenfarb, Abraham Cykiert i wielu innych autorów. J. Szpigiel wspomina domową atmosferę tego miejsca spotkań, z „którego promieniowało wewnętrzne światło”24. Chawa Rosenfarb określa Ulinower jako „pobożną, delikatną osobę, która stała się literacką matką getta. Jej serce było pełne miłości. Pisarze ją ubóstwiali”25. Poetka, która była bardzo chora i już nic nie pisała, motywowała do pisania młodych ludzi. Był wśród Simcha Bunem 22 N. Blumental, Dos getto..., s. 11. Tłum. M. Zaremba. 23 Por. G. Flam, Singing for Survival. Songs of the Lodz Ghetto 1940–1945, Chicago 1992, s. 25. 24 J. Szpigiel, Mit der dichterin fun „Der bobes ojcer” [w:] Y. Szeintuch, Jeszajahu Szpigl – proza sifruitit mi – getto Lodz, Jerusalem 1995. Cyt. za: A grus fun der alter hejm/Un jour du pays natal, red. N. Krynicka, Paris 2003, s. XXVII. 25 Ch. Rosenfarb, Simcha Bunem Szajewicz…, s. 17. XX Antologia tekstów z getta łódzkiego Szajewicz (1908–1945), który debiut literacki miał już za sobą. W łódzkiej prasie ukazało się kilka jego opowiadań, tom wierszy Der weg kejn Błękitne był gotowy do druku w 1939 r. Na terenie byłego getta odnalezione zostały dwa poematy Szajewicza: Lech lecho (Wyjdź!) oraz Friling taszaw (Wiosna). Inne teksty, o których wspomina Chawa, będąca częstym gościem w domu Szajewicza, odebrano mu na rampie w Auschwitz. Kiedy dowiedział się o samobójczej śmierci Szmula Zygielbojma, poświęcił mu wiersz odczytywany podczas różnych spotkań w getcie26. W 1941 r. zaczął pracę nad większym dziełem. W liście do Szmula Rozensztajna pisał: „Piszę większy poemat na temat getta. Koleżanka Ulinower uścisnęła mi dłonie i powiedziała, że będzie to pomnik getta i tym podobne superlatywy. Zelkowicz był zachwycony”27. Lech lecho składa się ze 120 zwrotek w języku jidysz. Tytuł nawiązuje do słów ze Starego Testamentu, które wypowiedział Bóg do Abrahama polecając mu wyjść ze swojej ziemi rodzinnej, z domu swego ojca, do kraju, który mu ukaże. Podobne słowa usłyszeli Żydzi w 1942 r. kiedy zaczęły się masowe deportacje do obozu zagłady w Chełmnie nad Nerem. Żydzi byli wielokrotnie wypędzani ze swych miejsc osiedlenia i musieli udawać się w nieznane. Podmiot liryczny nie ma jednak nadziei, gdyż czuje, że tym razem wypędzenie to oznacza śmierć. Poemat jest monologiem ojca, który zwraca się do swej pięcioletniej córeczki Blimele przygotowując ją do podróży w nieznane; tam gdzie dotrą nie zostaną powitani chlebem i solą, lecz wtrąceni do wspólnego grobu i przysypani ziemią. Dalsza część poematu jest refleksją nad dotychczasowym życiem w getcie. Kolejny poemat, Friling taszaw, poświęcony jest także wysiedleniom wiosną 1942 r. Autor przeciwstawia obrazom budzącego się wiosną nowego życia wizję setek ludzi pędzonych w grupach na śmierć. Inny autor, Jeszajahu Szpigiel, publikował swe wiersze już w okresie międzywojennym w żydowskiej prasie w Łodzi i Warszawie. W getcie pisał głównie prozę. Opowiadania te, odnalezione na terenie byłego getta, zostały opublikowane w języku oryginału w 1947 r. pt. Malches geto (Królestwo getto)28. Autor nie odwzorowywał wiernie świata getta, gdyż jego celem nie było dawanie świadectwa, lecz estetyczne ujęcie tej rzeczywistości. Chciał stworzyć teksty ponadczasowe, które nie odnoszą się tylko do jednej konkretnej sytuacji, choć inspiracją były autentyczne sytuacje z getta. Jego bohaterowie żyją w getcie, tęsknią za miłością, bliskością, ale także za chlebem, za ciepłym mieszkaniem. Same wydarzenia z getta schodzą na drugi plan, ważniejsze dla autora są indywidualne zachowania w ekstremalnych sytuacjach. Obrazy są bardzo naturalistyczne. Język nasycony jest metaforami, porównaniami, personifikacjami, które tworzą niezwykły nastrój. 26 Por. tamże, s. 22. 27 N. Blumental, Dos getto fun Lodz…, s. 16. 28 J. Szpigel, Malchs geto (noweln). Lodz, „Dos Naje Lebn” 1947. Wybrane opowiadania zosta- ły wydane w języku polskim: J. Szpigel, Przeżyliśmy, red. K. Radziszewska, M. Zaremba, Łódź 2011. Wstęp XXI Spuścizna literacka kolejnego autora Altera Sznura, który był redaktorem nielegalnego pisma „Min-ha-mejcar”, to wiersze, fragmenty wierszy oraz wspomnień, krótkie artykuły tudzież referaty, np. o żydowskich malarzach w  getcie i ich twórczości29. Chawa Rosenfarb była najmłodszą uczestniczką spotkań u  Miriam Ulinower. Simcha Bunem Szajewicz zapoznał ją z innymi twórcami. Młoda poetka pisała wówczas wiersze. Wiersze pisał także Jerachmil Bryks. Czytał je podczas wieczorów literackich, które sam organizował. Teksty autora odnalezione po zakończeniu wojny wydane zostały w języku jidysz30. Inni poeci z kręgu Ulinower to Melania Fogelbaum, Feliks Garfinkel, Alter Hofman oraz Hersz Glicksberg. Najczęstszym gatunkiem literackim w getcie była liryka. Autorzy nie mieli ani czasu, ani siły, ani też niezbędnej ilości papieru, żeby pisać dłuższe teksty prozą. Wiersze pisały też dzieci i młodzież. Na Marysinie młodzież syjonistyczna redagowała własną gazetkę, w której publikowano wiersze, skecze, scenki humorystyczne. Wiele z nich miało krytyczny charakter w stosunku do funkcjonariuszy getta i ich polityki, jak np. wiersz autorstwa Lolka Dudelczyka Historia Litzmannstadt-Getto, w którym nędzy „Moszków i Srulków” przeciwstawione zostało życie wąskiej elity, posiadającej talony, kolacje, domy wypoczynkowe, gońców i gabinety. Hela Ryng znała zapewne ballady polskich romantyków. W swym wierszu Do słońca wykorzystuje motywy nocy, błyszczącego księżyca, a także nimf wodnych, które porywają ją we śnie. Pląsając z nimi w wodzie czuła się wolna. Do tekstu Juliusza Słowackiego nawiązuje anonimowy autor w wierszu Niechaj żywi nie tracą nadziei. Podobnie jak Słowacki w 1839 r. autor wiersza z getta apeluje do przyjaciół, by ci nie tracili nadziei, mimo iż żyją w „żelaznych kajdanach”, „wokół panuje ciemność”, „często poznawali smak knuta” i nie jest im obcy głód. Nadzieja powinna towarzyszyć im „w słońcu i  zamieci śnieżnej, w latach pełnych upału i zimna”. Lolek Dudelczyk, autor Ballady gettowej wzorował się na formie ballad o tematyce miłosnej, w których jedna strona zostaje odrzucona. Srulek, biedny chłopiec pracujący w warsztacie szewskim zostaje odrzucony i wyśmiany przez ukochaną dziewczynę, ponieważ nie ma uprzywilejowanej pozycji w getcie, jak policjanci czy członkowie bajratu, nie dostaje też dodatkowych przydziałów. Jedyne co może zaoferować ukochanej, to żarliwa miłość, ale to w warunkach getta jest zbyt mało. Niezwykle wzruszający wiersz Abrama Koplowicza Marzenie, to projekcja marzeń młodego chłopca, który w wieku dwudziestu lat chciałby podróżować po wielkim świecie, oglądać dziwy przyrody: Saharę, wodospady Niagara, Nil, Eufrat, szczyty Tybetu oraz dzieła ludzkiej cywilizacji – piramidy, sfinksy, budowle w „ojczyźnie Homera” lub w Ziemi Świętej. Nadzieja pojawia się także w wielu z kilkudziesięciu wierszy 29 Teczki z rękopisami znajdują się m.in. w AŻIH, 0.76/19. 30 J. Bryks, Geto fabrik 76, New York 1976. XXII Antologia tekstów z getta łódzkiego Abrama Cytryna. Tego młodego poetę fascynowały starożytna Grecja i Rzym, czemu dał wyraz w swoich utworach. Dla literatury powstającej w getcie nie było wzorców. Getto i Zagłada były dla autorów nowymi zjawiskami, musieli szukać odpowiedniej formy, by spróbować wyrazić to, co wydawało się niewyrażalne. Dzieci starały się szukać wzorców znanych z lektur szkolnych. Bardzo wiele tekstów powstałych w getcie nie ma wartości estetycznej. Należy je odczytywać jako świadectwo tamtych strasznych czasów, jako świadectwo woli życia oraz terapeutycznej roli sztuki w sytuacjach granicznych. Ewa Wiatr Nota edytorska Antologia Oblicza getta jest pierwszą publikacją obejmującą w tak szerokim zakresie twórczość powstałą wyłącznie w getcie łódzkim. Dokonując wyboru starano się ukazać zarówno różnorodność form pisarskich, jak i tematyki oraz odmienność środowisk, z których wywodzili się autorzy. Jedynym elementem łączącym jest przymusowe przebywanie autorów w getcie w okupowanej Łodzi w czasie II wojny światowej. W tuż powojennych antologiach twórczości poświęconej Zagładzie nie znajdujemy wielu odniesień do getta łódzkiego. Michał Borwicz, pionier badań nad literaturą powstałą w gettach i obozach, autor tomu Pieśń ujdzie cało, zawarł tylko jeden taki wiersz, pod tytułem Z Łodzi1. Jest to kuplet na melodię znanej przedwojennej piosenki, którego inną wersję prezentujemy w niniejszym tomie. Borwicz poświęcił natomiast twórczości powstałej w getcie łódzkim wiele uwagi we wstępie do publikacji. W antologii Ireny Maciejewskiej Męczeństwo i Zagłada Żydów w zapisach literatury polskiej zamieszczone są jedynie fragmenty dziennika Dawida Sierakowiaka2, brak jest jakichkolwiek wierszy z getta. Twórczość łódzka z okresu wojny nie znalazła też odzwierciedlenia w opracowanej przez Adama Włodka i publikowanej cyklicznie w latach 1971–1976 na łamach tygodnika „Fołks Sztyme” antologii Wspólny dom. Dopiero w ostatnich latach, w dwutomowej antologii utworów znajdujących się w Archiwum Żydowskiego Instytutu Historycznego: Słowa pośród nocy oraz Tango wśród łez śpiewajcie muzy3, znalazły się liczne utwory łódzkich autorów. Twórczości z getta łódzkiego dokładnie przyjrzał się natomiast Ber Mark w opublikowanej w 1954 r. monografii w języku jidysz Twórczość pisarzy poległych w gettach i obozach4. Getto łódzkie było według niego żywym ośrodkiem pisania 1 Pieśń ujdzie cało. Antologia wierszy o Żydach pod okupacją niemiecką, oprac. M. Borwicz, Warszawa–Łódź–Kraków 1947, s. 255. Reprint ukazał się w 2012 r. w wydawnictwie Ośrodek Brama Grodzka – Teatr NN w Lublinie. 2 I. Maciejewska, Męczeństwo i Zagłada Żydów w zapisach literatury polskiej, Warszawa 1988, s. 173–176. 3 Słowa pośród nocy. Poetyckie dokumenty Holocaustu, oprac. A. Żółkiewska, Warszawa 2012; Tango łez śpiewajcie muzy. Poetyckie dokumenty Holocaustu, oprac. B. Kleff, Warszawa 2012. 4 Korzystałam z przetłumaczonych przez Dariusza Dekierta fragmentów pracy Marka dotyczą- cych getta łódzkiego – http://hebrajski.nazwa.pl/moje/mark.htm (dostęp 14 XI 2016 r.) XXIV Antologia tekstów z getta łódzkiego oraz tworzenia i drugim po getcie warszawskim centrum literatury żydowskiej w  okupowanej Polsce. Na tę opinię miał też z pewnością wpływ fakt, że zachowało się, dzięki uniknięciu zniszczeń miasta, stosunkowo dużo materiałów i dokumentów oraz przeżyło wielu świadków. Zbierając materiały do publikacji Mark z wieloma z nich się spotkał. Ich relacje pojawiły się w tekście. Wymienił około 30 pisarzy, którzy znaleźli się w getcie, choć jedynie kilku z nich podjęło się pisania lub też tylko niektórych spuścizna się zachowała. Dużo uwagi poświęcił twórczości satyrycznej, którą analizował na podstawie zeszytów z ręcznie pisanymi utworami, przekazanych po wojnie do Żydowskiego Instytutu Historycznego. Niestety tych, o których wspominał Mark, nie ma w obecnie dostępnym zbiorze Archiwum. Najnowsze badania nad twórczością i życiem kulturalnym łódzkiego getta przeprowadziła Krystyna Radziszewska. Ich wyniki zostały opublikowane w  książce „Flaschenpost” aus der Hölle. Texte aus dem Lodzer Getto5. Jest to najszersze dotąd opracowanie analizujące literaturę z getta. Szkic systematyzujący tę twórczość otwiera niniejszą antologię, której autorka jest współredaktorem. Dobór utworów Jak w przypadku każdej antologii autorki mierzyły się z problemem wyboru. Do ostatniej chwili gromadzenia materiałów i opracowywania tekstów rozpatrywane były kolejne nazwiska i dodatkowe utwory. Autorzy różnili się wiekiem, płcią, wykształceniem, językiem oraz doświadczeniami. Znaleźli się wśród nich zarówno ci, którzy publikowali już przed wojną, jak i debiutanci. Sprawia to, że obraz getta wyłaniający się z utworów jest bardzo zróżnicowany i bogaty. Ze względu na okoliczności powstania tekstów ostatnim kryterium branym pod uwagę była ich wartość literacka. Treść i emocje zawarte w utworach, pisanych najczęściej pod wpływem chwili i bez możliwości dalszego ich redagowania, muszą równoważyć niedoskonałą niekiedy formę. Ostateczny kształt publikacji jest subiektywną decyzją, podjętą ze świadomością niedosytu. Bogactwo materiału, który nie pojawił się w tej antologii, pozwala mieć nadzieję, że w przyszłości powstaną kolejne tego typu opracowania. Układ Antologia składa się z dwóch zasadniczych części: utworów pisanych prozą oraz wierszy. Część prozatorska dzieli się z kolei na cztery podgrupy – dzienniki, szkice i reportaże oraz opowiadania. Dzienniki zamieszczone są w kolejności chronologicznej. Dwa z nich, obejmujące zaledwie kilka tygodni, napisały anonimowe, niestety, nastolatki. Zostały opublikowane w całości, choć nie 5 K. Radziszewska, „Flaschen-post” aus der Hölle. Texte aus dem Lodzer Getto, Frankfurt am Main 2011. Wstęp XXV można wykluczyć, że były dalsze zeszyty dzienników, które niestety zaginęły. Oba pisane były w dramatycznych chwilach wysiedleń: pierwszy w czasie pierwszej fali deportacyjnej wiosną 1942 r., drugi natomiast w czasie likwidacji getta w lipcu/ sierpniu 1944 r. Pozostałe dzienniki zamieszczone są we fragmentach. Są to po raz pierwszy na język polski przetłumaczone urywki dziennika deportowanego z Pragi Oskara Rosenfelda oraz fragmenty dziennika Abrama Icchaka Łaskiego, pisanego w czterech językach na marginesach książki Les Vrais Riche. Dotychczas autor tego tekstu, znanego głównie z wydania niemieckiego6, był anonimowy. Jego tożsamość udało się ustalić podczas prac nad niniejszą antologią. W części zatytułowanej „Szkice i reportaże” zostały umieszczone tłumaczone z języka jidysz teksty Józefa Zelkowicza oraz z niemieckiego – Alice de Buton, Oskara Singera i Oskara Rosenfelda. Wszyscy ci autorzy pracowali w getcie w Wydziale Archiwum. Dodatkowo zamieszczony jest krótki reportaż Lolka Dudelczyka, młodego autora kojarzonego przede wszystkim z wierszami ukazującymi się w gazetkach młodzieżowych. W grupie „Opowiadań” reprezentowane są teksty, których oryginały powstały w trzech językach: w jidysz – Jeszajahu Szpigla, w niemieckim – Oskara Rosenfelda oraz w polskim – Abrama Cytryna. Zgromadzone w antologii wiersze i utwory rymowane zostały podzielone również na trzy grupy. W pierwszej znajdują się utwory poetów dorosłych: piszącej po polsku Melanii Fogelbaum, tłumaczone z jidysz utwory Rywy Kwiatkowskiej, Simchy Bunem Szajewicza oraz Jerachmila Bryksa, a także z języka niemieckiego Alice de Buton. Drugą część stanowi „Twórczość młodzieżowa i dziecięca”, w której obok znanych młodych poetów, Abrama Koplowicza i Abrama Cytryna, pojawiają się utwory, często anonimowe, zamieszczane w gazetkach organizacji młodzieżowych. Trzecia, kończąca antologię część, to zbiór twórczości satyrycznej i panegirycznej pochodzącej w większości z ręcznie pisanych i krążących po getcie zeszytów. Utwory te najczęściej nie były podpisane, prawdopodobnie ze względów bezpieczeństwa, choć w kilku przypadkach udało się ustalić ich autorstwo. Na czoło wysuwa się przede wszystkim twórczość Marka Fogelbauma, bardzo zręcznego w układaniu rymowanych tekstów. W tej części znajdują się również tłumaczone z jidysz piosenki barda łódzkiego getta, Jankiela Herszkowicza. Ostatnie dwa utwory pochodzą z jedynej ukazującej się oficjalnie w getcie gazety, „Getto-Cajtung”, i są panegirykami na cześć Rumkowskiego. Twórczość satyryczna nie pojawiała się często w powojennych publikacjach, a niniejsza antologia zawiera prawdopodobnie najliczniejszy jej zbiór. Ta, używając określenia Michała Borwicza, „parada humoru przed Zagładą”7, nie znajdowała 6 Les Vrais Riches – Notizen am Rand. Ein Tagebuch aus dem Ghetto Lodz. Mai bis August 1944, hrgs. H. Loevy, A. Bodek, Leipzig 1997. 7 Pieśń ujdzie..., s. 19. XXVI Antologia tekstów z getta łódzkiego zrozumienia u wydawców, zwłaszcza tuż po wojnie. Dopiero dystans czasowy oraz coraz szersze badania prowadzone nad życiem codziennym w gettach na terenie okupowanej Polski, w tym łódzkim, o bardzo specyficznym charakterze, pozwoliły docenić tę twórczość jako istotny element poznania okupacyjnej rzeczywistości. Jeden z zeszytów z przepisanymi wierszami o charakterze satyrycznym, które były czytane podczas spotkań w getcie, dotarł do getta warszawskiego i stał się częścią Archiwum Ringelbluma. Zawartość zeszytu została opublikowana przez Monikę Polit w książce Losy Żydów łódzkich8. Język utworów Nie sposób jest jednoznacznie stwierdzić, w którym języku powstało najwięcej utworów. Mimo bogatej bazy źródłowej mamy bowiem do czynienia jedynie z  częścią zachowanej twórczości. W prezentowanym zbiorze dominuje język polski, którym posługiwała się zasymilowana część autorów, oraz jidysz, stanowiący z jednej strony język macierzysty dla dużej grupy piszących, jak też i język ulicy getta oraz codziennej komunikacji. Utwory w języku niemieckim zostały napisane przez Żydów deportowanych do Łodzi z Europy Zachodniej. Unikalny charakter ma pisany w czterech językach, po polsku, angielsku, hebrajsku i w jidysz dziennik Abrama Icchaka Łaskiego. Jego dziennik może stać się również ciekawym materiałem do badań nad sposobem wyrażania emocji – nie dość, że autor ucieka się do używania różnych języków, to jeszcze w polskim, którym posługuje się najsprawniej, stosuje liczne neologizmy. Warto zwrócić uwagę na pojawienie się w utworach określeń charakterystycznych tylko dla getta oraz wytworzenie specyficznego języka getta. Celnie ujął to przygotowujący Encyklopedię getta Oskar Rosenfeld we wstępie do tego monumentalnego projektu: Dotychczasowe pojęcia, które wśród Europejczyków miały jednoznaczny sens, uległy całkowitej przemianie. Musiały zostać dopasowane do warunków panują- cych w getcie. Po tym, jak została utracona wolność przemieszczania się, nie mogło także słowo, przysłowie, sentencja być używane w dotychczasowym sensie. Zmiana form życia wymusiła zmianę form pojęciowych. Ponadto dotychczasowe słowa i szyk zdania nie odpowiadały już wymogom świata getta. Należało utworzyć nowe wyrazy, a starym nadać nowe znaczenie. Trójjęzyczność – jidysz, polski i niemiecki – poszerzyła bazę tego procesu. Stworzyła ona możliwość wzbogacenia słownictwa getta, a także dodania mu subtelności i niuansów znaczeniowych. Dotychczasowe słowa otrzymały teraz nowe znaczenia. Mogły one być ironiczne albo bardziej rze- czowe. [...] Tworzono określenia na zasadzie gier słownych czy przysłów ludowych. Źródło tych językowych tworów tkwi w ludziach. Nikt nie może powiedzieć, kiedy i gdzie po raz pierwszy usłyszał to lub tamto słowo czy pojęcie. Liczne przypadki dowodzą fonetycznego zapoczątkowania wszystkich tych nowo powstałych pojęć. 8 Archiwum Ringelbluma. Losy Żydów łódzkich, oprac. M. Polit, Warszawa 2013. Wstęp XXVII Ponieważ nie ma żadnej gazety ani żadnego drukowanego lub pisanego słowa, któ- re w ten sposób może być rozpowszechniane, „czarno na białym”, nowe sformuło- wanie znajduje swą drogę tylko w postaci ustnego przekazu9. Autorzy Autorzy zamieszczonych tekstów reprezentują bardzo liczne środowiska, a ich twórczość – zróżnicowany poziom. To, co charakterystyczne, to niewielki odsetek parających się pisaniem przed powstaniem getta. Swoje debiuty przed wojną mieli jedynie Jeszajahu Szpigiel, Jerachmil Bryks oraz Symcha Bunem Szajewicz, należący do poetów języka jidysz oraz Józef Zelkowicz, dziennikarz publikujący w łódzkich gazetach żydowskich i autor artykułów z zakresu historii i etnografii. Uznanym dorobkiem zarówno jako pisarze, jak i dziennikarze oraz naukowcy, mogli poszczycić się deportowani z Pragi niemieckojęzyczni Oskar Singer, Oskar Rosenfeld i Bernard Heilig. Wrażliwą i zdolną poetką była Melania Fogelbaum, choć brak jest jednak jakichkolwiek śladów jej przedwojennej twórczości. Osoba jej brata, Marka Fogelbauma, autora licznych satyr, wyłoniła się w czasie zbierania materiałów do antologii. Pozostali autorzy rozpoczęli swoją pisarską przygodę dopiero w getcie. Ci, którym dane było przeżyć wojnę, z reguły kontynuowali swoją twórczość, najczęściej nie rozstając się z tematyką wojenną. Jeszajahu Szpigiel został sekretarzem Związku Literatów i Dziennikarzy Żydowskich. Jego utwory włączono do dwóch almanachów literackich z lat 1946 i 1947 Jidisze Szriftn wydanych przez Związek10. W 1947 r. ukazał się pierwszy zbiór jego opowiadań Malches getto (Królestwo getto). Na łamach drugiego almanachu Jidisze Szriftn ukazały się również wiersze Rywy Kwiatkowskiej. Jerachmil Bryks na debiut powojenny czekał aż do 1967 r. Opublikował wówczas utwór pochodzący z  czasów getta i zamieszczony w niniejszym tomie: Litzmanstadt-getto, resort 76. Cała trójka opuściła Polskę pod koniec lat 40. W Polsce pozostał jedynie Jankiel Herszkowicz, który dał się namówić na nagranie piosenek z getta, choć niczego nowego już nie tworzył. Pozostali autorzy z grona dorosłych piszących w getcie, niestety, znani i zapamiętani mogą być jedynie z twórczości powstałej w czasie wojny. Wyjątkową pozycję w spuściźnie literackiej getta zajmuje twórczość dziecięca i młodzieżowa, choć linia pomiędzy tymi grupami jest płynna. Lata spędzone w getcie należy zwielokrotnić, gdyż przebyte doświadczenia sprawiały, że dzieci gwałtowanie dojrzewały. Podejmowane przez nie tematy daleko wykraczały poza sprawy typowe dla ich wieku. O tym, że jest to twórczość osób młodych świadczy 9 Encyklopedia getta łódzkiego. Niedokończony projekt archiwistów z getta łodzkiego, oprac. K. Radziszewska i in., Łódź 2014, s. 3. 10 Jidisze Szriftn. Literarisz zamlbuch, red. L. Finkelsztajn, Łódź 1946 oraz Jidisze Szriftn. Literarisz zamlbuch, red. I. Aszendorf, B. Heller, L. Olicki, Łódź 1948. XXVIII Antologia tekstów z getta łódzkiego raczej forma niż treść. W mniejszym stopniu dostrzegane są tu klisze z twórczości przedwojennej, słabsza jest znajomość konwencji literackich. Jest to zresztą, według pierwszego badacza poezji gettowej i obozowej, Michała Borwicza, zaletą tych utworów. Bezpośredniość dzieci, jak zauważył, osiągnięta była przez „realizm naiwny, ale skromny w środkach i przy całym swoim ubóstwie doskonale wymowny”11. Tematyka Mimo różnorodności autorów i utworów, tematyka ma w sobie wiele elementów wspólnych, będących pochodną sytuacji w getcie i losu Żydów w czasie wojny. Niezmiennym wątkiem przewijającym się przez prozę i poezję, w tym również utwory satyryczne, jest głód. Każdy z autorów dotknięty został śmiercią, często najbliższej osoby z rodziny. Dzienniki zawierają bieżący opis wydarzeń, w każdym z zamieszczonych w antologii poruszane są dramatyczne momenty związane z wysiedleniami, czy to w 1942 r., czy też w czasie likwidacji getta w sierpniu 1944 r
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Oblicza getta. Antologia literatury z getta łódzkiego. Wydanie drugie
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: