Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00130 009713 7505454 na godz. na dobę w sumie
Oblicza polskiej spółdzielczości wiejskiej - ebook/pdf
Oblicza polskiej spółdzielczości wiejskiej - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: FREL Język publikacji: polski
ISBN: 9788364691058 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> biznes
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Cała spółdzielczość wiejska i rolnicza w jednej książce

Publikacja skierowana do działaczy gospodarczych, polityków oraz młodzieży uczącej się i studiującej oraz wszystkich próbujących zgłębić problematykę rozwoju wsi i rolnictwa w Polsce.
W książce:
– dokonano krótkiej charakterystyki historyczno-ideologicznych uwarunkowań powstawania i rozwoju spółdzielczości na ziemiach polskich, przeanalizowano odbudowę i rozwój spółdzielczości w okresie II Rzeczypospolitej.
– pokazano, jak w Polsce Ludowej przebiegały procesy rozwoju i udziału spółdzielczości w unowocześnianiu wsi i rolnictwa oraz jaki był jej udział w odbudowie kraju po zniszczeniach wojennych.
– zaprezentowano główne problemy, jakie spółdzielczość wiejska musi rozwiązywać (musi się z nimi uporać), aby poszerzać i umacniać zaufanie członków-użytkowników, społeczności lokalnych, władz państwowych i samorządowych oraz zdobywać stałe rynkowe przewagi konkurencyjne (nie tylko niszowe).
– naświetlono problematykę szans i zagrożeń rozwoju spółdzielczości wiejskiej i rolniczej w Polsce.

„…prof. dr hab. Marian G. Brodziński napisał kolejną wartościową pracę, która powinna odegrać istotną rolę w przezwyciężaniu kryzysu i nakreślaniu wizji reaktywacji spółdzielczości w Polsce […]. Dzieło to zostało przygotowane dzięki wyjątkowo dobremu rozpoznaniu sytuacji i głębokiemu znawstwu problemów spółdzielczości wiejskiej i rolniczej, która jest od lat naukowo-badawczą pasją autora. Podnosi on otwarcie to, co powinno zmienić się w ideologii, organizacji i prawie spółdzielczym […]. Praca fragmentami bywa krytyczna, ale budująca i zmuszająca Czytelnika do myślenia. Niekwestionowana kompetencja prof. Brodzińskiego uczyniła, że przygotował On wysoce wartościową pracę «w jednej książce» dotyczącą rozległych kwestii wspomnianej spółdzielczości […]. Na rynku księgarskim stanowi ona wszechstronną i najbardziej głęboką merytoryczną ocenę szans i zagrożeń rozwoju spółdzielczości wiejskiej i rolniczej w Polsce…”.
(z recenzji prof. dr. hab. Eugeniusza Mazurkiewicza)
Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

Marian G. Brodziński Oblicza polskiej spółdzielczości wiejskiej geneza – rozwój – przyszłość Recenzent prof. dr hab. eugeniusz Mazurkiewicz Redakcja i koRekta jolanta Sierakowska PRojekt okładki tomasz Fabiański Skład i łaManie Wydawnictwo FReL © copyright by Wydawnictwo FReL, Warszawa 2014 Wszelkie prawa zastrzeżone. każda reprodukcja lub adaptacja całości bądź części niniejszej publikacji, niezależnie od zastosowanej techniki reprodukcji (drukarskiej, fotograficznej, komputerowej i in.), wymaga pisemnej zgody Wydawcy. Wydawnictwo FReL 05-101 nowy dwór Mazowiecki, ul. Wyszyńskiego 3/9 www.wydawnictwo.frel.pl iSBn 978-83-64691-04-1 – wersja papierowa iSBn 978-83-64691-05-8 – e-book zaMóWienia e-mail: wydawnictwo@frel.pl księgarnia internetowa: www.ksiegarnia.frel.pl Dzieciom Zamojszczyzny wymordowanym i wysiedlonym przez hitlerowców w latach 1942–1943 w 70. rocznicę wysiedlenia i pacyfikacji ludności ziemi zamojskiej Z polskich łez i krwi W nocy z 27 na 28 listopada 1942 r. rozpoczęła się jedna z najpodlejszych operacji niemieckich przeciwko narodowi Polskiemu. W ramach tzw. Generalnego Planu Wschodniego kuzyni Hitlera, z agronomem psychopatą na czele (Heinrich Him- mler1), postanowili utworzyć na ziemiach polskich oraz – po pokonaniu Sowie- tów – na obszarach wschodniosłowiańskich „bastiony niemczyzny” (deutsches Bollwerk) – zasiedlone przez niemców, po uprzednim ograbieniu i wypędzeniu rdzennych mieszkańców. „inżynieria społeczna” w stylu bolszewickim. zamojszczyzna była obszarem „eksperymentalnym”. „Umacnianie niem- czyzny” trwało tu do sierpnia 1943 roku. operacja objęła 110 tysięcy Polaków. okradziono ich, zabrano dzieci do zniemczenia i wypędzono lub zamknięto w obozach. na ich miejsce zwieziono 12 tysięcy niemców, także „zaprzyjaź- nionych” Ukraińców. Wysiedlenia rozpoczęte nocą z 27 na 28 listopada i trwające przez kolejne cztery miesiące objęły 116 polskich wsi. następnie, w okresie od czerwca do sierpnia 1943 r. wypędzono mieszkańców 171 wsi. dowodził SS-zbrodniarz odilo Globocnik2, który w 1945 r. próbował się ukryć. Gdy go zidentyfikowa- no, otruł się jak szczur. operacja objęła w sumie 293 wsie, z planowanych 700. Polskie Państwo Podziemne zorganizowało opór wypędzanych i prowadziło akcje przeciwko siłom niemieckim i „kolonistom”. niemcy nazwali to Powstaniem zamojskim. Przewodziła mu ak z obwodów zamość, Biłgoraj, Hrubieszów i tomaszów Lubelski, wspierały Bataliony chłopskie. to wszystko doprowadziło do prze- rwania operacji. niemcy i ich kolaboranci Ukraińscy zabijali stawiających opór Polaków. W obozie w Rotundzie zamojskiej zamordowali w sumie około 8 tysięcy osób. niemiecki „bastion” budowali na polskich łzach i polskiej krwi. Piotr Szubarczyk, „Nasz Dziennik” z 28.11.2013 1 Heinrich Himmler – szef SS (Reichsführer SS) i Gestapo; twórca niemieckiego planu osadnictwa na zamojszczyźnie. 2 odilo Globocnik – SS-Gruppenfürer, dowódca SS i policji na dystrykt lubelski; główny wykonawca planu niemieckiego osadnictwa na zamojszczyźnie, nadzorował budowę obozów zagłady w Bełżcu, Sobiborze i treblince. Spis treści Przedmowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17 Rozdział 1 Spółdzielczość wiejska na terenie poszczególnych zaborów ziem polskich do roku 1918 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 1.1. Początki ruchu spółdzielczego na ziemiach polskich . . . . . . . 25 1.2. Spółdzielczość na ziemiach polskich do roku 1914 . . . . . . . 31 1.2.1. Spółdzielczość wiejska w zaborze pruskim . . . . . . . . 34 1.2.2. Spółdzielczość wiejska w zaborze austriackim . . . . . . . 41 1.2.3. Spółdzielczość wiejska w zaborze rosyjskim . . . . . . . 44 1.3. Spółdzielczość polska w czasie i wojny światowej . . . . . . . . 51 Rozdział 2 Spółdzielczość wiejska w okresie międzywojennym i w czasie okupacji hit‑ lerowskiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 53 2.1. Spółdzielczość w niepodległej ii Rzeczypospolitej . . . . . . . 53 2.2. konsolidacja spółdzielczości w okresie międzywojennym . . . . . 55 2.2.1. Bankowość spółdzielcza w okresie międzywojennym . . . . 60 2.3. Spółdzielczość w okresie okupacji hitlerowskiej . . . . . . . . 62 Rozdział 3 Chrześcijaństwo w rozwoju ideologii spółdzielczości i polskości . . . . 67 3.1. chrześcijańskie korzenie kooperacji . . . . . . . . . . . . 68 3.2. duchowni twórcami spółdzielni . . . . . . . . . . . . . 74 Rozdział 4 Spółdzielczość wiejska i rolnicza w latach Polski Ludowej (1945–1989) . . 85 4.1. Spółdzielczość w pierwszych latach po wyzwoleniu kraju spod okupacji hitlerowskiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 86 6 Spis treści 4.2. odbudowa i rozwój spółdzielczości w ujęciu branżowym . . . . . 103 4.2.1. Gminne spółdzielnie „Samopomoc chłopska” . . . . . . 103 4.2.2. Spółdzielczość mleczarska . . . . . . . . . . . . . 114 4.2.3. Spółdzielczość ogrodniczo-pszczelarska . . . . . . . . 134 4.2.4. Rolnicze spółdzielnie produkcyjne (RSP) . . . . . . . . 139 4.2.5. Spółdzielnie kółek rolniczych (SkR) . . . . . . . . . . 149 4.2.6. Spółdzielnie rękodzieła ludowego i artystycznego . . . . . 154 4.2.7. Bankowość spółdzielcza . . . . . . . . . . . . . . 158 4.3. odbudowa i rozwój spółdzielczych struktur organizacyjno-gospodar- czych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 163 Rozdział 5 Główne problemy organizacyjno‑gospodarcze spółdzielczości obsługującej wieś i rolnictwo po roku 1989 . . . . . . . . . . . . . . . . 173 5.1. ogólna charakterystyka przeobrażeń w spółdzielczości . . . . . 174 5.2. Problematyka rozwojowa spółdzielczości wiejskiej w ujęciu branżo- wym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 178 5.2.1. Gminne spółdzielnie „Samopomoc chłopska” . . . . . . 178 5.2.2. Spółdzielczość mleczarska . . . . . . . . . . . . . 195 5.2.3. Rolnicze spółdzielnie produkcyjne (RSP) . . . . . . . . 218 5.2.4. Spółdzielnie kółek rolniczych (SkR) . . . . . . . . . . 234 5.2.5. Spółdzielczość ogrodnicza i pszczelarska (SoiP) . . . . . 244 5.2.6. Spółdzielnie rękodzieła ludowego i artystycznego . . . . . 260 5.2.7. Bankowość spółdzielcza . . . . . . . . . . . . . . 265 5.3. Grupy producentów rolnych szansą na rozwój spółdzielczości wiejskiej 277 5.4. organizacja i rozwój działalności spółdzielczej . . . . . . . . 289 5.5. Usługi produkcyjno-bytowe dla ludności wiejskiej i rolniczej . . . . 304 5.5.1. Problemy rozwojowe usług produkcyjno-bytowych . . . . . 306 Rozdział 6 Społeczno‑gospodarcze przemiany w spółdzielczości wiejskiej po roku 1989 . 313 6.1. Przemiany w funkcjonowaniu spółdzielczości . . . . . . . . . 313 6.2. Spółdzielczość w gospodarce narodowej . . . . . . . . . . . 317 6.2.1. zmiany w liczbie spółdzielni . . . . . . . . . . . . 318 6.2.2. zatrudnienie w spółdzielczości . . . . . . . . . . . 324 6.2.3. Udział spółdzielczości w przetwórstwie żywnościowym i w innych gałęziach przemysłu . . . . . . . . . . . . . . . 328 6.2.4. Udział spółdzielczości w handlu detalicznym . . . . . . . 329 6.2.5. Udział spółdzielczości w nakładach inwestycyjnych oraz w two- rzeniu dochodu narodowego . . . . . . . . . . . . 331 6.2.6. Sytuacja finansowa spółdzielni . . . . . . . . . . . . 332 Spis treści Rozdział 7 Współczesne szanse i zagrożenia rozwoju spółdzielczości wiejskiej . . . 337 7.1. Problemy rozwoju i funkcjonowania spółdzielczości . . . . . . 337 7.2. Szanse i zagrożenia rozwoju spółdzielczości . . . . . . . . . 346 7.3. założenia i kierunki rozwoju spółdzielczości . . . . . . . . . 362 7.4. Współczesne zarządzanie spółdzielnią jako warunek jej rozwoju . . . 371 7.5. Wartość przedsiębiorstwa spółdzielczego . . . . . . . . . . 375 7 Rozdział 8 Spółdzielczość wiejska w krajach bardziej rozwiniętych ekonomicznie (ze szczególnym uwzględnieniem krajów UE‑15 i Japonii) . . . . . . 389 8.1. Spółdzielczość w gospodarce światowej . . . . . . . . . . . 389 8.1.1. Przekształcenie spółdzielni w spółki prawa handlowego w krajach bardziej rozwiniętych ekonomicznie (na przykładzie wybranych krajów Ue-15 oraz japonii) . . . . . . . . . . . . . 394 8.2. Spółdzielczość w wybranych krajach Ue-15 oraz japonii . . . . . 396 8.2.1. Spółdzielczość wiejska w Finlandii . . . . . . . . . . 398 8.2.2. Spółdzielczość w danii . . . . . . . . . . . . . . 400 8.2.3. Spółdzielczość w Holandii . . . . . . . . . . . . . 406 8.2.4. Spółdzielczość w Hiszpanii . . . . . . . . . . . . . 407 8.2.5. Spółdzielczość wiejska i rolnicza w niemczech . . . . . . 411 8.2.6. Spółdzielczość we Francji . . . . . . . . . . . . . 418 8.2.7. Spółdzielczość wiejska i rolnicza w Wielkiej Brytanii . . . . 419 8.2.8. Spółdzielczość wiejska i rolnicza we Włoszech . . . . . . 421 8.2.9. Rozwój spółdzielczości wiejskiej w wybranych krajach Ue-15 . 422 8.2.10. Spółdzielczość wiejska i rolnicza w japonii . . . . . . . 428 8.3. czynniki decydujące o rozwoju spółdzielczości . . . . . . . . 449 8.4. Rozwój spółdzielczości w integrującej się gospodarce . . . . . . 452 Zakończenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 459 część i . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 459 część ii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 463 Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 483 Literatura przedmiotu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 483 akty prawne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 503 Strony internetowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 505 Spis tabel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 507 Spis rysunków i map . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 510 Przedmowa ekonomia gospodarowania oraz organizacja i współpraca zróżnicowanych społeczeństw, a także realizacja potrzeb ekonomiczno-organizacyjnych sy- stemu gospodarczego i społecznego państwa oddziałują na model oraz kon- cepcję rozwojową polskiej spółdzielczości wiejskiej obecnie i w przyszłości. Różnorodne siły rozwojowe i dezintegracyjne świata (szczególnie podziały na narody, kraje, języki, kolory skóry, historię, poziom rozwoju gospodarcze- go i społecznego, warunki przyrodnicze oraz społeczno-ekonomiczne itp.) wpływają na procesy formowania stanu współczesnej zróżnicowanej polskiej i światowej spółdzielczości wiejskiej. Współcześnie szczególną uwagę polskich środowisk ekonomiczno-rol- niczych oraz po części spółdzielczych skupiają kwestie dotyczące strategii kształtowania systemu (modelu) polskiej spółdzielczości wiejskiej i dyle- matów jej rozwoju. Profesor Marian G. Brodziński napisał kolejną wartoś- ciową pracę dzięki wyjątkowo dobremu rozpoznaniu sytuacji i głębokiemu znawstwu problematyki polskiej spółdzielczości wiejskiej i rolniczej. nakre- ślił w niej m.in. społeczno-ekonomiczne i polityczne reguły panujące w pań- stwie, przeprowadził rzetelną analizę przeobrażeń spółdzielczości wiejskiej, wynikających z procesu transformacji i powiązanych z genezą, rozwojem i przyszłością wspomnianej spółdzielczości (ze szczególnym uwzględnieniem jej różnorodnych przeobrażeń społeczno-ekonomicznych i politycznych oraz dynamiki i trudności rozwoju) i postawił ocenę. W istocie poruszane w niniejszej książce kwestie dotyczą przemian spółdzielczych i ekonomicznych związanych z procesami transformacji oraz ideowo-spółdzielczym charakterem tych procesów i współczesnych przeobrażeń spółdzielczości wiejskiej w zakresie relacji i więzi między spółdzielnią jako organizacją a zespołami członkowskimi. Ma to funda- mentalne znaczenie i wpływa na procesy trwałych przemian wzmianko- 10 Przedmowa wanej spółdzielczości oraz na bieżące mechanizmy i potrzeby jej rozwoju w Polsce1. Powyższe procesy są kluczową siłą kształtującą stan i modele rozwojo- we współczesnej spółdzielczości wiejskiej – określane one są przez profesora M.G. Brodzińskiego jako analizy i interpretacje oraz geneza rozwoju i przyszło- ści spółdzielczości wiejskiej – siłą polegającą na powiązaniach i zależnościach gospodarczych, społecznych i politycznych, jakie występują w systemie polskiej spółdzielczości wiejskiej i jakie jednocześnie kształtują jej model organizacyj- ny i ekonomiczno-społeczny. Wymienione zróżnicowane modele organizacyj- ne, społeczne i ekonomiczne spółdzielczości wiejskiej określają także drogę jej społecznego i gospodarczego rozwoju w skali świata. jest to zarazem system organizacji, struktur, dróg rozwojowych oraz ewolucji organizacyjnej i społecz- nej współczesnej spółdzielczości wiejskiej, w tym kształtowania idei i realnych szans rozwiązania w możliwie krótkim czasie problemów występujących w wie- lu obszarach gospodarek świata (np. problem głodu i niedożywienia). Światowy system agrarny i produkcji żywności przechodzi różnorodne pro- cesy rozwojowe i przystosowawcze, bardzo trudne do adaptacji i efektywnego wykorzystania występujących w tym zakresie szans i możliwości produkcyj- nych wynikających z przemian strukturalnych zachodzących we współczes- nym rolnictwie i na obszarach wiejskich. Procesy te dotyczą także formującego się systemu globalnej gospodarki rolniczo-żywnościowej, obecnych zmian za- chodzących na świecie i przyszłych problemów demograficznych. Postępujące przemiany w tym zakresie mają charakter procesu destrukcji rolnictwa tra- dycyjnego oraz często drastycznie niezrównoważonego podziału świata i jego zasobów, w tym zasobów rolniczych i żywnościowych, między różne, często skonfliktowane grupy mieszkańców świata. tytuł publikacji profesora M.G. Brodzińskiego Oblicza polskiej spółdziel- czości… odnosi się do krajowych i światowych doświadczeń i wiedzy dotyczą- cej zasad, a także trwałych tendencji współczesnego rozwoju gospodarczego i społecznego wsi i rolnictwa oraz spółdzielczości wiejskiej i rolniczej2. Profesor Marian G. Brodziński przygotował rzetelną analizę i ocenę sy- tuacji społeczno-gospodarczej współczesnej polskiej spółdzielczości wiejskiej. 1 M.G. Brodziński, Oblicza polskiej spółdzielczości. Geneza – Przyszłość – Rozwój, Wy- dawnictwo FReL, Warszawa 2014. 2 Por. np. B. klepacki, a. kowalski, F. tomczak, j. Wilkin, j.S. zegar, Znaczenie rolnictwa – perspektywa historyczna i międzynarodowa. Zbiór prac przygotowanych z okazji Jubileuszu 80-lecia Profesora Franciszka Tomczaka, instytut ekonomiki Rolnictwa i Gospodarki Żywnoś- ciowej, Państwowy instytut Badawczy, Warszawa 2013. Przedmowa 11 Przeanalizował istotne elementy historii, obecny stan i problemy rozwojo- we spółdzielczości. odniósł się do pierwszego okresu jej organizowania się na dawnych terenach poszczególnych zaborów ziem polskich do 1918 r., jej rozwoju i stanu w okresie międzywojennym i w czasie okupacji hitlerowskiej, następnie do całego powojennego okresu Polski Ludowej w latach 1945–1989 (analiza społeczno-gospodarczych przemian spółdzielczości wiejskiej oraz hi- storyczne i efektywne decyzje) oraz całego okresu po roku 1989, a także do czasów po przystąpieniu Polski do Unii europejskiej. autor niniejszej publikacji, analizując oblicza polskiej spółdzielczości wiejskiej, jej genezę, rozwój i przyszłość, szczególną uwagę poświęcił proble- mom organizacyjno-gospodarczym systemu spółdzielczości obsługującej wieś i rolnictwo po 1989 r. dotyczy to spółdzielczych zasad organizacyjnych, go- spodarczych i społecznych przemian spółdzielczości wiejskiej, jej zasad, szans i zagrożeń rozwoju przy jednoczesnej organizacji i ekonomicznie pozytywnej ocenie praktyki systemu tej spółdzielczości w krajach bardziej rozwiniętych ekonomicznie, w tym szczególnie w wybranych krajach Ue-15 i japonii3. au- tor niniejszych uwag bezpośrednio zajmujący się swego czasu problemami wiejskiego ruchu spółdzielczego w krajach Ue i japonii podkreśla pozytywne znaczenie tych doświadczeń spółdzielczych, które bardzo daleko wychodzą poza Ue i japonię. Polska spółdzielczość wiejska, jej geneza, rozwój i przyszłość mają istotne znaczenie, słusznie podkreślane przez profesora M.G. Brodzińskiego, dla zro- zumienia drogi rozwojowej i stanu tej spółdzielczości oraz problemów zwią- zanych z jej funkcjonowaniem, rozwojem i przyszłością. definiowana ogólna koncepcja niniejszego studium w ujęciu geneza, rozwój, przyszłość określa podstawowe historyczne drogi rozwojowe, zasady, funkcjonowanie i stan eko- nomiczny polskiej spółdzielczości wiejskiej oraz rozpoznanie zasadniczych problemów związanych z jej przyszłością w najbliższych dekadach. Polska spółdzielczość wiejska, podobnie jak ekonomia agrarna, znajduje się obecnie w stanie trudnej konfrontacji okresu dynamizacji zmian zacho- dzących w relatywnie ogołoconym, często biednym i tradycyjnym, rolnictwie rodzinnym, z zapoczątkowanymi i zaawansowanymi procesami rozwojowymi 3 Podstawowe myśli i problemy prezentowane w niniejszej przedmowie nawiązują do prac autora dotyczących wsi, rolnictwa i spółdzielczości wiejskiej powstałych w pierwszej dekadzie XXi wieku. Por. F. tomczak, Światowe tendencje rozwoju wsi i rolnictwa: konsekwencje dla Pol- ski i wskazania dla spółdzielczości, [w:] Spółdzielczość rolnicza w rozwoju wsi i rolnictwa. Ma- teriały na konferencję w dniach 1–2 czerwca 2006 r. w Centrum Szkoleniowo-Konferencyjnym KZRS „Samopomoc Chłopska” w Miedzeszynie, krajowa Rada Spółdzielcza, Warszawa 2006. 12 Przedmowa oraz integracyjnymi w ramach poszczególnych państw Ue, a także z procesa- mi globalizacji gospodarczej i intensywnymi procesami integracyjnymi i roz- wojowymi w skali europejskiej. Procesy globalizacji gospodarczej, w tym przyśpieszonej globalizacji sy- stemu gospodarki rolniczo-żywnościowej i rosnącej roli mechanizmów eko- nomicznych i politycznych w kształtowaniu rozwoju rolnictwa i obszarów wiejskich, polityki rolnej, agrobiznesu i gospodarki żywnościowej, są istot- ną cechą pozytywnego rozwoju współpracy państw i narodów europejskich, szczególnie mieszkańców Ue. jak łatwo zauważyć, przewodnia myśl autora niniejszej pracy odnosi się do określenia i zrozumienia istoty społecznego i ekonomicznego rozwoju polskiej spółdzielczości wiejskiej w powiązaniu z genezą, warunkami i mechanizmami rozwoju społeczno-gospodarczego oraz skupia się na przewidywaniu i kształ- towaniu jej przyszłości. Powyższa myśl określa także istotę współczesnego ro- zumienia polskiej spółdzielczości wiejskiej, jej genezy, mechanizmów rozwoju oraz w miarę przewidywalnie kształtowanego jej rozwoju w przyszłości. Szczególne znaczenie mają obecnie rozwinięte analizy przyczyn i interpre- tacji merytorycznej, kształtowania się nowej sytuacji rolniczo-żywnościowej świata. W ujęciu globalnym świat jest bowiem coraz bardziej zintegrowany i lepiej poinformowany (komunikacja, infrastruktura informacyjna, języ- ki, organizacje światowe, systemy kształcenia itp.). z tych procesów rozwo- jowych i ich ewolucji wynika zmniejszenie skali znaczenia i wpływu historii świata, organizacji grup ludzkich, społeczeństw, plemion, narodów, państw, walczących wzajemnie o ziemię, wodę, przestrzeń życiową, wyżywienie oraz kształtujących w ostatnich stuleciach podstawowe formy rozwoju państw, naj- częściej narodowych. Było to jednocześnie określenie drogi rozwoju i organi- zacji społeczeństw, a także największej klęski ludzkości w ujęciu historycznym, tj. podziału na państwa narodowe i pojawienie się sił walki (w tym różnorod- ne wojny) między grupami i organizacjami ludzkimi, największymi zapewne w całej ich dotychczasowej historii. dopiero współcześnie, biorąc pod uwagę obecny poziom rozwoju gospodarczego, wiedzy, łączności, zrozumienia świa- ta, proces ten powoli i z trudem podlega wpływom idei i zasad współpracy międzynarodowej (m.in. spółdzielczej), integracji lokalnej lub międzynarodo- wej (por. większe wojny i konflikty np. w skali europy). autor niniejszych uwag i refleksji odnoszących się do różnorodnych prob- lemów polskiej spółdzielczości wiejskiej, jej genezy, uwarunkowań rozwoju i przyszłości, analizując dominujący system gospodarki rodzinnej w rolni- ctwie polskim i jego uprzednie oraz współczesne i przyszłe uwarunkowania rozwojowe oraz siły i kierunki ewolucji i zmiany zachodzące w spółdzielczo- Przedmowa 13 ści wiejskiej i rolniczej, zwraca uwagę na to, że nowe możliwości i kierunki rozwoju oraz nowe uwarunkowania i mechanizmy rozwoju spółdzielczości przyspieszają dynamikę rozwoju obszarów wiejskich i systemów rolniczo-wy- żywieniowych4. na ogół uznaje się potrzebę wspierania i kształtowania polskiej spółdziel- czości wiejskiej jako znaczącej (niestety wciąż w wymiarze potencjalnym) siły społecznej i ekonomicznej w rozwoju wsi i rolnictwa. Siły te należy rozumieć jako społeczno-ekonomiczne, produkcyjne i spółdzielcze mechanizmy poma- gające w realizacji planów, potrzeb produkcyjnych i rozwoju (czyni to w swo- ich licznych cennych publikacjach profesor M.G. Brodziński, który otwarcie i przekonująco podejmuje to, co powinno ulec zmianie w ideologii, organi- zacji, w prawie spółdzielczym i postawach części spółdzielców) i wspierać je zarówno obecnie, jak i w przyszłości. zrozumienie tych mechanizmów i prze- sunięcie głównego akcentu gospodarczego obszarów wiejskich z gospodarczej i społecznej aktywności osób indywidualnych na mechanizmy społeczne i grupowe o charakterze spółdzielczym oraz społecznie zorganizowanym to istotny element kształtowania praktycznego i teoretycznego funkcjonowa- nia współczesnego systemu spółdzielczego na obszarach wiejskich. na tym polu wśród ludności wsi i rolnictwa wciąż mamy ogrom pracy u podstaw do wykonania, na co szczególną uwagę zwraca we wspomnianych publikacjach profesor M.G. Brodziński. chodzi mu bowiem o to, że bez świadomego człon- kowstwa, zwłaszcza użytkowników jako kluczowego kapitału spółdzielni, nie będzie w Polsce klasycznej spółdzielczości. Stan, rozwój i przyszłość polskiej spółdzielczości wiejskiej pozostaje w bez- pośredniej zależności od skomplikowanego systemu organizacji i rozwoju pol- skiego rolnictwa, podobnie jak rolnictwa każdego kraju lub grupy państw (np. Unii europejskiej). Szczególne znaczenie w tym procesie odgrywa znalezie- nie odpowiedzi na pytania: jakie ma być rolnictwo i jaka ma być wieś? jakie miejsce rolnictwo i wieś mają zajmować w nowoczesnej narodowej ekonomii politycznej i gospodarczej, ekonomice rolnictwa, ekonomice gospodarki żyw- nościowej? i jakie będzie jutro spółdzielczości wiejskiej? niezbędne i istotne są jasne rozwiązania i dobrze ukształtowane działa- nia państwowe i społeczne na rzecz obecnego i przyszłego programu rozwoju spółdzielczości wiejskiej, przezwyciężenia występującego od pewnego czasu kryzysu rolniczego systemu spółdzielczego, odnoszenia się do stanu, funkcjo- 4 Por. F. tomczak, Gospodarka rodzinna w rolnictwie. Uwarunkowania i mechanizmy rozwojowe, instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa Pan, Warszawa 2005, s. 180–191, rozdział iii pkt. 3. Rozwiązania instytucjonalne: spółdzielczość rolnicza i wiejska. 14 Przedmowa nowania i rozwoju spółdzielczości wiejskiej w Polsce i całej Ue. Ma to szcze- gólne społeczne znaczenie w kontekście występujących negatywnych zjawisk gospodarczych i społecznych, często kształtujących obecnie niekorzystny obraz polskiej spółdzielczości wiejskiej. Wynika to – jak dowodzi profesor M.G. Brodziński – w dużej mierze z powodu samych spółdzielców, quasi- spółdzielców. zdobywanie i umacnianie pożądanego wizerunku (image) spół- dzielczego to kluczowe zadanie spółdzielców działających na rzecz członków i lokalnej społeczności. Spółdzielnie muszą zdobywać stałe rynkowe przewagi konkurencyjne. Pomocna w ich zdobyciu może okazać się efektywna part- nerska współpraca z władzami lokalnymi i samorządowymi. Spółdzielcy nie mogą tolerować w swoim środowisku celebrytów i osób koniunkturalnie upo- lityczniających spółdzielczość. dla rozwoju społeczno-gospodarczego kraju, rozwoju regionalnego i całej Ue, w tym szczególnie obszarów wiejskich, są to istotne możliwości i szanse współczesnego i przyszłego rozwoju spółdzielczo- ści wiejskiej i jej roli w całym systemie społeczno-ekonomicznym (gospodar- czym) rolnictwa i obszarów wiejskich. korzystając z możliwości integracji współczesnej ekonomii politycznej i ekonomik branżowych (ekonomia rolnictwa, farmerska i chłopska, rolnicza gospodarka rodzinna, obsługa i organizacja rolnictwa oraz spółdzielczości wiejskiej), a także analizy historycznego i współczesnego dorobku i kształtu gospodarki rolno-żywnościowej oraz wiejskiej, możemy lepiej zrozumieć pol- ską spółdzielczość, jej genezę, podstawy funkcjonowania oraz rozwój i lepiej przewidzieć jej przyszłość. dotyczy to zarówno poprzedniego okresu histo- rycznego, tj. początków spółdzielczości wiejskiej przed i wojną światową, ana- liz stanu spółdzielczości wiejskiej na terenie byłych poszczególnych zaborów ziem polskich, na których, co jest dziwne, występują także obecnie znaczne zróżnicowania stanu i organizacji funkcjonowania systemów produkcyjnych oraz zarządczych rolniczego i wiejskiego ruchu spółdzielczego. Współczesny rozwój i przyszłość oraz zachodzące przemiany polskiej wsi i rolnictwa wynikają z historycznego procesu politycznego i ekonomicznego kształtowania i realizacji Wspólnej Polityki Rolnej Ue, co stworzyło niebywa- łe szanse i możliwości, które wyjątkowo pozytywnie i wszechstronnie formu- ją współczesny ekonomiczno-społeczny i cywilizacyjny stan i rozwój kraju, a w szczególności polskiej wsi, rolnictwa i gospodarki żywnościowej. Stwarza to jednocześnie coraz bardziej korzystne uwarunkowania rozwojowe i drogi przyszłej polskiej gospodarki rolniczo-żywnościowej, rolnictwa, wsi i kraju. W ten sposób powstają także korzystne warunki dla rozwoju wsi i rol- nictwa, spółdzielczości wiejskiej w obecnym okresie integracyjnym Polski i świata, w tym korzystnej konkurencji rynkowej, organizacyjnej, ekonomicz- Przedmowa 15 nej, doświadczeń produkcyjnych, społecznych, rozwojowych wsi i rolnictwa w obecnych i przyszłych warunkach kształtujących Polskę i świat, a także kon- kurencyjnego rynku Ue (zwykle kalkulowane do 2050 r.). Mechanizmy, zasady rozwoju i przyszłość polskiej spółdzielczości wiejskiej zostały w opracowaniu profesora M.G. Brodzińskiego wyjątkowo kompeten- tnie zdefiniowane i właściwie uzasadnione. Przyjęta koncepcja nowoczesnej monografii polskiego systemu spółdzielczości wiejskiej obejmuje, jak już wspomniano, zarówno rys historyczny, a więc początki tego ruchu społeczne- go w poszczególnych zaborach do 1918 r., okres międzywojenny oraz czas oku- pacji hitlerowskiej, następnie spółdzielczość wiejską i rolniczą w okresie Polski Ludowej (1945–1989), problemy organizacyjno-gospodarcze i zasady spół- dzielczej obsługi wsi i rolnictwa po 1989 r., jak i przemiany społeczno-gospo- darcze spółdzielczości wiejskiej zachodzące w wymienionych poszczególnych okresach. Właściwie i merytorycznie interesująco (z dużą siłą przekonywania) określone zostały ówczesne zasady rozwoju polskiej spółdzielczości wiejskiej. odnosi się to szczególnie do procesów rozwoju i funkcjonowania spółdziel- czości, szans i zagrożeń jej rozwoju, założeń i kierunków zmian systemu spół- dzielczości wiejskiej w kolejnych dekadach. jednocześnie duże międzynarodowe doświadczenia dotyczące kształtowa- nia i rozwoju współczesnej spółdzielczości wiejskiej i rolniczej wskazują na ogromną rolę spółdzielczości w kreowaniu stanu i poziomu w rozwoju współ- czesnej wsi i rolnictwa polskiego. zarówno ustalenia teoretyczne, jak i realizo- wane doświadczenia praktyczne, krajowe i międzynarodowe, jak uzasadnia to profesor M.G. Brodziński, upowszechniają zalety spółdzielczości jako formy rozwiązania wielu głębokich i trudnych problemów wsi i rolnictwa. nowo- czesne uwarunkowania tego rozwoju, ograniczenia finansowe i organizacyjne, obecne wyzwania społeczno-ekonomiczne wskazują tym samym na potrze- bę i możliwości wykorzystania potencjału i szans rozwojowych, jakie stwarza współcześnie dobrze zorganizowany i sprawny system spółdzielczości wiej- skiej. odnosi się to do najistotniejszych kierunków obecnego okresu rozwoju spółdzielczości wiejskiej i rolniczej, współpracy produkcyjnej i społecznej, no- wych form organizacji i współdziałania, akumulacji gospodarczej, konkuren- cji, zatrudnienia, realizacji zadań interwencyjnych, spółdzielczych itp. z polskich doświadczeń środowisk politycznych i naukowych zajmują- cych się wsią i rolnictwem wypływa przekonanie, że należy wspierać, możli- wie aktywnie (ale nie werbalnie, z czym niestety często mamy do czynienia) spółdzielczość wiejską. Przekonanie to wynika z analiz zmian zachodzących w polskim i światowym rolnictwie oraz całej gospodarce żywnościowej, a tak- że potrzeb, warunków i możliwości ich rozwoju w skali kraju, europy i świata. 16 Przedmowa Historyczne i współczesne doświadczenia spółdzielczości wskazują na rolę, jaką pełni ona tradycyjnie w organizacji handlu, rynku oraz ochronie rolni- ctwa i gospodarstw rolnych wobec warunków i trudności w zakresie orga- nizacji rynku, skupu produktów rolniczych oraz zaopatrzenia wsi, rolnictwa i gospodarki żywnościowej. Reasumując, książka profesora M.G. Brodzińskiego na krajowym rynku wydawniczym jest fundamentalnym opracowaniem dotyczącym sytuacji pol- skiej spółdzielczości wiejskiej i rolniczej. Powstała ona w wyniku skrupulatnych studiów i badań autora nad rozwojem wzmiankowanej spółdzielczości. We wnioskach i uogólnieniach autor wybiega w daleką przyszłość. opracowanie stanowi wszechstronną i głęboką ocenę przemian zachodzących w poszcze- gólnych branżach spółdzielczości. zgromadził i opracował materiały, które posłużyły mu do udzielenia odpowiedzi na wiele pytań dotyczących przyczyn upadku polskiej spółdzielczości wiejskiej, zagrożeń na nią czyhających i szans jej odbudowy oraz jej udziału w gospodarce narodowej. odpowiedzi te for- mułuje, opierając się na merytorycznej argumentacji stawianych wniosków i ocen. autor nie podjął jednak żadnej krytyki personalnej, aby nie wywołać oskarżeń personalnych i spowodować wokół złożonych problemów spółdziel- czości jałowej i upolitycznionej dyskusji. Praca profesora M.G. Brodzińskiego jest dość krytyczna, ale, na co zwracam uwagę, personalnie nikogo nie oskar- ża, chociaż występują ku temu liczne powody. Wybrał jednak, jak przystało na wytrawnego dydaktyka i badacza, drogę merytoryczną, a nie personalnych oskarżeń. autor napisał jasnym językiem rzetelne, pełnowartościowe i kom- petentne dzieło. Może być ono przydatne działaczom gospodarczym, w tym głównie spółdzielczym, studentom i pracownikom naukowym oraz wszyst- kim tym, którzy z własnej woli czy też z obowiązku pragną działać na rzecz odbudowy spółdzielczości wiejskiej w środowiskach lokalnych i na poziomie krajowym. prof. dr hab. Franciszek Tomczak członek rzeczywisty PAN Wstęp niniejsza publikacja, dotycząca problematyki spółdzielczości wiejskiej i rolniczej, została podzielona na cztery podstawowe części tematyczne5. W pierwszej (roz- działy 1–3) dokonano krótkiej charakterystyki historyczno-ideologicznych uwa- runkowań powstawania i rozwoju spółdzielczości na ziemiach polskich. chodziło o podkreślenie, że znajomość historii spółdzielczości pozwala lepiej zrozumieć miejsce i znaczenie tego szlachetnego ruchu społecznego w krzewieniu ogólnie rozumianego postępu wsi i rolnictwa oraz społeczności lokalnych. W drugiej części (rozdział 4) pokazano, jak w Polsce Ludowej przebiegały procesy rozwoju i udziału spółdzielczości w unowocześnianiu wsi i rolnictwa oraz jaki był jej udział w odbudowie kraju po zniszczeniach wojennych. Pod- jęto próbę wykazania, iż ówczesna polityka państwa nie zawsze była zgodna z zasadami i wartościami spółdzielczymi. Jednocześnie zauważono (i do- wiedziono), że to właśnie dzięki pomocy państwa spółdzielczość szybko osiągnęła wysoki poziom rozwoju i poprawiono wskaźnik uspółdzielcze‑ nia rolnictwa. Tym samym spółdzielczość odegrała istotną rolę w szerze‑ niu postępu rolniczego (głównie techniczno-biologicznego) oraz szerzeniu kultury i oświaty wśród ludności wiejskiej i rolniczej. Część trzecia (rozdziały 5–6) dotyczy okresu (zwłaszcza pierwszych lat) transformacji ustrojowej Polski. W tej właśnie części zaprezentowano główne 5 opracowanie jest pogłębioną i rozwiniętą wersją poprzedniej mojej publikacji na temat spółdzielczości wiejskiej. zob. M.G. Brodziński, Oblicza polskiej spółdzielczości wiejskiej. Początki – rozwój – przyszłość, krajowa Rada Spółdzielcza, Warszawa 2011. obecne wydanie poszerzono, poprawiono zauważone błędy i niedociągnięcia oraz dokonano aktualizacji badanej problematyki. W tym celu wykorzystano najnowszą literaturę przedmiotu, wyniki wieloletnich badań i studiów autora prowadzonych nad spółdzielczością wiejską oraz wnioski wypływające z rozlicznych dyskusji toczonych wśród spółdzielców (zwłaszcza członków-użytkowników/pracowników spółdzielni og- niwa podstawowego), społeczności lokalnych (głównie z członkami samorządów terytorialnych). 18 Wstęp problemy, jakie spółdzielczość wiejska jest zmuszona rozwiązywać (musi się z nimi uporać), aby poszerzać i umacniać zaufanie członków-użytkowników, społeczności lokalnych, władz państwowych i samorządowych oraz zdobywać stałe rynkowe przewagi konkurencyjne (nie tylko niszowe). W ten sposób bę- dzie mogła przekonać rolników i społeczności lokalne, iż spółdzielczość wiej‑ ska i rolnicza może być (ma to miejsce to w krajach bardziej rozwiniętych ekonomicznie) atrakcyjną (pod względem ekonomiczno-społecznym) formą gospodarowania. Może być też spoiwem społeczności lokalnych, co ma kapi- talne znaczenie ogólnospołeczne. Z uwagi, że spółdzielczość jest znaczącym sektorem w gospodarce wspo- mnianych krajów oraz że rośnie jej znaczenie również w krajach rozwijających się6 dokonano krótkiej analizy tej tematyki w czwartej części opracowania (rozdział 7). W tym właśnie rozdziale została pełniej naświetlona problematy- ka szans i zagrożeń rozwoju spółdzielczości wiejskiej i rolniczej w Polsce. Doceniając ciężar gatunkowy spółdzielczości wiejskiej w kształtowaniu poziomu rozwoju wsi i rolnictwa w krajach bardziej rozwiniętych ekonomicz- nie, poświęcono stosunkowo dużo miejsca temu problemowi w rozdziale 8, który spina swoistą klamrą wszystkie rozdziały. Po ogólnej charakterystyce rozdziałów opracowania przejdziemy do ich bardziej szczegółowego ujęcia. otóż w Polsce spółdzielczość (jako ruch spo- łeczny) ukształtowała się w XiX wieku, w okresie zaborów. Głównym jej za- daniem była samoobrona średniozamożnych i ubogich warstw społecznych przed wyzyskiem ekonomicznym ze strony posiadaczy kapitału. Wspomnia- na samoobrona sprowadzała się głównie do wzajemnej pomocy i zaspakaja- nia życiowych potrzeb członków-użytkowników/pracowników i ich rodzin, a polegała zwłaszcza na powoływaniu wspólnie zarządzanych przedsiębiorstw funkcjonujących w formule spółdzielczej. tego typu przedsiębiorstwo (spół- 6 Potwierdzeniem uznania roli i znaczenia spółdzielczości w kształtowaniu poziomu ży- cia społeczno-gospodarczego w różnych krajach świata było proklamowanie przez onz roku 2012 Międzynarodowym Rokiem Spółdzielczości. Miało to na celu przypomnienie, że spół- dzielczy model gospodarowania to ważny sektor w realizacji rozwoju gospodarczego i postępu społecznego. okazał się on skuteczny (od drugiej połowy 2007 r.) wobec światowego kryzy- su finansowego, który trwa po dzień dzisiejszy. Świat nie może być uzależniony od jednego dominującego systemu społeczno-ekonomicznego i sektora gospodarczego, a ściślej mówiąc, od chciwego sektora prywatnego. Świat intelektualny coraz mocniej podkreśla rolę wszelkich wspólnot i spółdzielczości (zwraca uwagę na większy i konieczny rozwój różnorodności MSP w gospodarce narodowej) w rozwiązywaniu społeczno-ekonomicznych problemów znacz- nej części społeczeństw. Ponadto coraz większą rolę odgrywa struktura społeczna w rozwoju i umacnianiu społeczeństwa obywatelskiego. z takich właśnie powodów hasło Międzynaro- dowego Roku Spółdzielczości 2012 brzmiało: Spółdzielnie budują lepszy świat. Wstęp 19 dzielnia) mogło być powołane dzięki zaangażowaniu własnych środków finan- sowych (w formie udziałów czy też wkładów) zrzeszających się osób i było demokratycznie zarządzane. tym właśnie zagadnieniom poświęcono roz- dział 1 niniejszej pracy. W rozdziale 2 przeanalizowano odbudowę i rozwój spółdzielczości w okresie ii Rzeczypospolitej. Wykazano, że spółdzielczość w życiu społeczno-gospodar- czym zajmowała już wówczas stosunkowo wysoką pozycję, zwłaszcza na wsi. do rozwoju gospodarki rolnej, wiejskiego rzemiosła czy też drobnej wytwórczości walnie przyczyniła się spółdzielczość bankowa. W okresie tym spółdzielczość wiejska prowadziła też obsługę handlowo-produkcyjną gospodarstw rolnych, zaopatrując je w środki do produkcji, organizując skup płodów rolnych i prze- twórstwo rolno-spożywcze, prowadząc wiejski handel detaliczny oraz popula- ryzując oświatę rolniczą. Przyjmuje się, że spółdzielczość wiejska po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 r. rozwijała się stosunkowo szybko. dlatego współcześni (zwłaszcza po 1989 r.) badacze i działacze ruchu spółdzielczego często odwołują się do tego okresu, podając też za wzór podejmowane wówczas rozwiązania prawne i przyjazny stosunek państwa do ruchu spółdzielczego. Z uwagi na rolę i wkład religii chrześcijańskiej w walce o polskość (jej język, ziemie i samostanowienie) oraz w rozwój współdziałania, kooperacji, swobodnego zrzeszania się w różne formy gospodarowania, w tym i spółdziel- cze, w celu rozwiązywania wspólnych problemów poświęcono stosunkowo dużo miejsca w rozdziale 3 niniejszego opracowania. W okresie Polski Ludowej, wraz z trudnymi i powolnymi procesami prze- kształceń ustroju społeczno-ekonomicznego i politycznego, radykalnie uległy przewartościowaniu zasady i wartości, które spółdzielczość dotychczas re‑ alizowała. została ona przede wszystkim włączona do odbudowy zniszczone- go wojną kraju oraz umacniania nowego ustroju7. Okres ten oceniany był jednak jako rażąco naruszający podstawowe zasa‑ dy spółdzielcze, pozbawiono bowiem spółdzielców pełnej swobody w podej‑ mowaniu suwerennych decyzji w swoich środowiskach, zwłaszcza w zakresie polityki kadrowej, celów i metod działalności spółdzielni. Szeroko rozumia- 7 Warto dodać, że zmieniony został główny cel działania spółdzielczości, metody zarzą- dzania, wybory władz spółdzielczych wszystkich szczebli itp. chodziło bowiem o to, żeby – zamiast służyć zaspokojeniu potrzeb swoich członków-użytkowników/pracowników i wspie- raniu rozwoju gospodarstw domowych, rozwijać się i działać na rzecz społeczności lokalnych – została ona włączona w realizację przemian ustrojowych oraz służenie celom ogólnospo- łecznym formułowanym przez rząd i centralne władze partyjne (PzPR-zSL-Sd) w ramach uchwalonych planów społeczno-gospodarczych (trzyletnich i pięcioletnich). 20 Wstęp ny system gospodarki centralnie planowanej spowodował zasadnicze zmiany w zasadach spółdzielczego gospodarowania. Skutki tego były różnorakie, np. zmniejszenie roli funduszu udziałowego ze wszystkimi wynikającymi z tego konsekwencjami dla działalności spółdzielni wiejskich i rolniczych8. Mimo to należy podkreślić, że w okresie Polski Ludowej spółdzielczość w ogóle, a zwłaszcza wiejska i rolnicza, osiągała – o czym już wspomniano – najwyższe wskaźniki ilościowego rozwoju9. Obejmowała ona duży zakres działalności społeczno‑gospodarczej w środowiskach wiejskich. Dokona‑ ny postęp społeczno‑gospodarczy spółdzielczość osiągnęła zarówno dzięki własnym wysiłkom, jak i w wyniku realizacji stosownej polityki państwa sprzyjającej generalnie wsi i rolnictwu, w tym spółdzielniom. Nie odbywa‑ ło się to jednak bez arbitralnych decyzji władz państwowych i partyjnych wobec spółdzielczości. ówczesna polityka państwa sprowadzała się głównie do wzrastającego nakładania na spółdzielczość różnych, dodatkowych zadań, których gospodarka państwowa nie podejmowała lub należycie nie rozwijała. chodziło głównie o zaopatrywanie ludności w deficytowe artykuły przemy- słowe i żywnościowe oraz świadczenie usług bytowych i oświatowo-wycho- wawczych na rzecz społeczności lokalnych. Spółdzielczość wiejska w wielu sferach życia społeczno-gospodarczego znalazła się w pozycji quasi-monopolistycznej, a więc była dominująca na rynku, głównie lokalnym. Miała zasadniczy udział w kształtowaniu ogólne- go poziomu gospodarki żywnościowej, a więc w zaopatrywaniu rolnictwa w trwałe i obrotowe środki produkcji, świadczenie doradztwa zawodowego za pośrednictwem swoich specjalistycznych służb surowcowo-skupowych, skupu i przetwórstwa surowców rolniczych, zaopatrzenie gospodarstw domowych w artykuły konsumpcyjne i w inne artykuły użytku, działalności oszczędnoś- ciowo-pożyczkowej, świadczenia usług produkcyjnych i bytowych itp. Niemniej jednak daleko idąca ingerencja władz państwowych i partyj‑ nych w sprawy spółdzielcze doprowadziła do istotnego ograniczenia dzia‑ łalności samorządów spółdzielczych. W ten sposób naruszone (zachwiane) zostały „święte” zasady i wartości spółdzielcze, przy jednoczesnym wzro‑ 8 do wspomnianych konsekwencji zaliczymy zanik poczucia odpowiedzialności człon- ków za społeczno-gospodarcze efekty działania spółdzielni, czyli osłabienie, a nawet zanik więzi między członkami spółdzielni oraz więzi członkowskich (współpraca członków-użyt- kowników ze spółdzielnią), podczas gdy zagadnienia te są kluczowe dla całego ruchu spół- dzielczego. 9 osiągnięto np. wysoki stopień (ok. 60 ) uspółdzielczenia ludności wsi i rolnictwa. Funk- cjonowało wówczas blisko 15 tys. spółdzielni (ogółem), w których pracowało ok. 2 mln osób. Spółdzielczość wytwarzała w tamtym okresie ok. 6 PkB. Wstęp 21 ście liczby spółdzielni i ich członków oraz zwiększeniu – jak już wspomnia- no – zakresu działalności spółdzielczości. te wielce złożone, wielowątkowe i dyskusyjne problemy spółdzielczości okresu Polski Ludowej przeanalizowa- no w rozdziale 4 opracowania. W latach 80. XX wieku próbowano kilkakrotnie reformować polską gospo- darkę planowaną centralnie, co w istocie nie było możliwe bez zmian ustro- jowych. W okresie wspomnianych reform spółdzielcy również nie wykazywali większych inicjatyw zmierzających do przywrócenia funkcjonowania spółdziel- ni (wszystkich branż, a zwłaszcza wiejskiej i rolniczej) według tradycyjnych zasad i wartości tego ruchu. niewiele w tej sprawie zrobił również kongres Spółdzielczości zwołany w grudniu 1989 r. Radykalnych zmian w tym zakresie dokonano dopiero po roku 1989, kiedy to z inicjatywy rządu podjęto próbę od- górnej przebudowy całego ruchu spółdzielczego w Polsce. Wprowadzono bo‑ wiem tzw. specustawę10, która zakładała likwidację związków spółdzielczych szczebla centralnego oraz terenowych (wojewódzkiego i powiatowego). Jed‑ nocześnie zawieszono działalność lustracji spółdzielni (prowadzoną przez centralne związki) oraz wprowadzono zakaz zrzeszania się spółdzielni. Jak się wkrótce okazało, spółdzielnie były zupełnie nieprzygotowane do nowych warunków gospodarki rynkowej, a więc do całkowicie nowej sytua- cji organizacyjno-gospodarczej. Przysporzyło to wielu negatywnych skutków spółdzielniom, która nagle pozostały bez doradztwa organizacyjnego, prawne- go i gospodarczego, jakie dotychczas świadczyły związki rewizyjne spółdziel- niom ogniwa podstawowego. Miało to wpływ na szybko pogarszającą się sytuację finansową spółdzielni, co jeszcze bardziej osłabiło organizacyjno‑ samorządową stronę funkcjonowania spółdzielni. Ponadto wywołało wie‑ le innych negatywnych skutków. do nich należały nagminnie przeciągane procesy likwidacji związków, spółdzielni ogniwa podstawowego i ich mająt- ku, nieuregulowanie praw własności do majątku likwidowanych organizacji, podmiotów gospodarczych i jego zagospodarowania, wadliwe sporządzanie planów likwidacji, przekazywanie części majątku podmiotom niegwarantu- jącym właściwego ich wykorzystania bądź też podejmowanie decyzji w spra- wie majątku z pominięciem zebrań przedstawicieli spółdzielni, przekraczanie przez likwidatorów swoich kompetencji, przejmowanie majątku związków, spółdzielni ogniwa podstawowego przez byłych pracowników przy niewspół- miernie małej ich wycenie finansowej, a także zaostrzenie konfliktów między członkami-użytkownikami a pracownikami na tle zagospodarowania majątku 10 Ustawa z dnia 20 stycznia 1990 r. o zmianach w organizacji i działalności spółdzielczo- ści (dzU 1990 nr 6, poz. 36). 22 Wstęp wspólnie wypracowanego. te i inne zagadnienia związane z rolą spółdzielczo- ści w gospodarce narodowej oraz problematyką organizacyjno-ekonomicz- ną spółdzielczości obsługującej wieś i rolnictwo po 1989 r. przeanalizowano w rozdziałach 5 i 6 niniejszej pracy. W rozdziale 7 podjęto próbę enumeracji oceny stanu, szans i zagrożeń roz- woju spółdzielczości wiejskiej i rolniczej oraz wyznaczenia jej głównych kie- runków i obszarów rozwojowych. Dla czytelnika zawsze interesująca jest analiza zagadnień spółdzielczo- ści w ujęciu międzynarodowym, gdyż pozwala ona na uświadomienie so- bie, jakie zajmujemy miejsce w spółdzielczości krajów bardziej rozwiniętych ekonomicznie. dlatego też w rozdziale 8 podjęto próbę scharakteryzowania spółdzielczości wiejskiej w tych właśnie krajach, które prowadzą nowoczes- ną gospodarkę rolną. Miało to na celu ukazanie, że wspomniana spółdziel- czość ma niepodważalne znaczenie w kształtowaniu szeroko rozumianego rynku świadczenia handlowo-produkcyjnej obsługi ludności wsi i rolnictwa oraz rozwoju społeczności lokalnych. nasuwa się zasadnicze pytanie: czy jest możliwe w warunkach takiej a nie innej mentalności znacznej części na‑ szych rolników, a także spółdzielców, społeczności lokalnych, polityków odbudowanie i powolny rozwój spółdzielczości wspierającej gospodarczą i społeczną działalność ludności wsi i rolnictwa w Polsce? Należy podkreślić, że istnienie i rozwój spółdzielczości w ogóle, w tym wiejskiej i rolniczej, uwarunkowane są wieloma czynnikami zarówno natury wewnętrznej (chodzi głównie o autentyczne zapotrzebowanie ludności rolni- czej na spółdzielczą formę obsługi gospodarstw rolnych, sprawnie działające samorządy spółdzielcze, aktywność członków-użytkowników w zarządzaniu spółdzielniami), jak i zewnętrznej (główną rolę odgrywa polityka państwa wo- bec wsi i rolnictwa, pozytywny stosunek do spółdzielczości władz lokalnych, jednostek samorządów terytorialnych oraz postawa społeczności lokalnych). Poza tym przed polskim rolnictwem stoją wyzwania związane z dynamicz- nie zmieniającym się otoczeniem, polegające na zmianach (reformy) kształtu WPR po 2013 r.11, społeczno-gospodarczej polityce państwa, nowych techno- 11 Wspólna Polityka Rolna (WPR) ma dla polskich rolników znaczenie szczególne. dlatego też należy uznać za sukces, że po długotrwałych dyskusjach doszło w 2013 r. (Luksemburg) do za- warcia konsensusu w sprawie reformy WPR. oznacza to przejście do tworzenia nowych regulacji. W nowych przepisach, które zaczną obowiązywać od 2014 r., legislatorzy europejscy mają m.in. zapisać, że z dopłat bezpośrednich będą mogli korzystać jedynie rolnicy czynni zawodowo oraz że ograniczenie w kwestii maksymalnych dopłat będzie dobrowolne i zdecyduje w tej sprawie każde z państw członkowskich Unii europejskiej. krajom Ue pozostawiono też swobodę w kształtowa- niu programów rozwoju obszarów wiejskich Po RoW w ramach ii filaru WPR. nastąpi odejście Wstęp 23 logiach, zmieniających się wymaganiach konsumentów, umacnianiu się pozy- cji dużych sieci handlowych oraz pojawieniu się nowych kanałów dystrybucji dóbr i usług itp. należy ufać, iż polscy rolnicy podołają tym wyzwaniom, głównie za sprawą silnych ekonomicznie, sprawnych organizacyjnie, zdol‑ nych do funkcjonowania i zdobywania stałych rynkowych przewag konku‑ rencyjnych organizacji gospodarczych, jakimi są powoływane i zarządzane przez rolników spółdzielnie. inaczej mówiąc, jeśli rolnicy chcą (a myślimy, że chcą) dalszej poprawy sytuacji ekonomicznej funkcjonowania swoich go- spodarstw rolnych i bytu swoich rodzin, muszą troszczyć się o rozwój swoich spółdzielni12. to bowiem leży w ich żywotnym interesie. Z tego wynika, że sprawnie działające spółdzielnie użytkowników łączą bu- dowanie własnej silnej pozycji rynkowej z rzeczywistą troską o podnoszenie po- ziomu rozwoju gospodarstw rolnych. Rolnicy dzięki swojej sprawnie działającej spółdzielni utrzymują ściślejszy kontakt z rynkiem i z otoczeniem społeczno- gospodarczym rolnictwa, biorą udział w dialogu społecznym i podejmowaniu decyzji, uczestnicząc tym samym w procesie demokratycznego zarządzania i go- spodarowania. Współpraca w ramach spółdzielni jest także sprawdzoną i efek- tywną drogą do unowocześniania i rozwoju własnego gospodarstwa rolnego. tak jest w większości krajów bardziej rozwiniętych ekonomicznie, więc może być również w Polsce. Współdziałanie pomaga także lepiej zrozumieć rolnikom siebie nawzajem, tym samym eliminuje część nieufności między ich poszczegól- od podziału na osie wsparcia. kraje będą miały większą swobodę. W trakcie podziału środków unijnych powinny analizować słabe i mocne strony i kierować środki tam, gdzie są one najbardziej potrzebne. część środków ma być przeznaczona na badania i innowacje w dziedzinie rolnictwa (nowe priorytety). Będzie też finansowane przetwórstwo, dzięki któremu rośnie eksport żywno- ści. nie udało się jednak wynegocjować korzystnych rozwiązań dla branży tytoniowej i chmielo- wej. Pozytywną rolę odegrała Francja, która wspierała część rozwiązań rolnych proponowanych przez Polskę w tym zakresie. korzystnym postanowieniem była zgoda na to, aby część celów sta- wianych przez ii filar WPR była finansowana ze środków przewidzianych na realizację polityki spójności (fundusze strukturalne) w ramach regionalnych programów operacyjnych. W perspek- tywie finansowej Ue na lata 2014–2020 Polska na wieś i rolnictwo otrzyma 32,1 mld euro (w tym 21,1 mld euro na WPR na dopłaty bezpośrednie, a 10,9 mld euro na Po RoW). 12 za pośrednictwem spółdzielni mogą: zdobywać stałe rynkowe przewagi konkurencyjne, a więc zapewniać sobie korzystniejszą pozycję rynkową wobec dużych podmiotów handlowych i przetwórców; ułatwiać poszukiwanie i otwieranie nowych rynków zaopatrzenia i zbytu; zapew- niać dostęp do tańszych środków produkcji i niezbędnych usług; umożliwiać lepsze dostosowa- nie poziomu i struktury produkcji do popytu i wymagań rynku; ograniczać ryzyka i niepewno- ści; zachowywać rodzinny charakter rolnictwa; ochronić miejsca pracy i zwiększanie dochodów; umożliwiać inwestowanie w badania naukowe i rozwój; zwiększać możliwości promocji i mar- ketingu własnych produktów; prowadzić i rozwijać dialog społeczny ze społecznością lokalną i samorządem terytorialnym współodpowiedzialnym za rozwój wspomnianej społeczności. 24 Przedmowa nymi grupami (pod względem zamożności i wielkości gospodarstwa). Pozwoli to na zbudowanie właściwego kapitału wiążącego, a zwłaszcza pomostowego, którego brak tak dokuczliwie odczuwamy na polskiej wsi13. Polska ze swoją strukturą agrarną musi rozwijać różnorodną produkcję rolniczą oraz zdobywać stałe rynkowe przewagi konkurencyjne. W tych przed‑ sięwzięciach ważną rolę mogą i powinny odgrywać dobrze zorganizowane i funkcjonujące wiejskie spółdzielnie użytkowników. Spółdzielnie bowiem nie kierują się maksymalizacją zysku, lecz zaspokajaniem potrzeb członków. dają większe poczucie bezpieczeństwa ekonomicznego i stabilizację gospodar- stwom rolnym oraz ich rodzinom. Wzmacniają przy tym poczucie współodpo- wiedzialności za rozwój gospodarstw rolnych oraz społeczności lokalnych14. Na zakończenie należy wyjaśnić, że mimo wprowadzonych ostatnio do tekstu wielu poprawek i uzupełnień z pewnością nie zostały w całości usunięte nieścisłości bądź pominięcia kwestii już nieaktualnych. W okresie, kiedy po- wstawała niniejsza książka, zmiany w całym ruchu spółdzielczym, a zwłasz- cza wiejskim, następowały niezwykle dynamicznie. nie wszystkie one mogły być odpowiednio uwzględnione. niemniej jednak publikacja ta powinna być przydatna – taką mamy przynajmniej nadzieję – działaczom spółdzielczym i gospodarczym, politykom oraz młodzieży uczącej się i studiującej, wszyst- kim próbującym zgłębić problematykę rozwoju wsi i rolnictwa w Polsce. *  *  * Dziękuję prof. zw. dr hab. Eugeniuszowi Mazurkiewiczowi za uwagi i sugestie naniesione do pierwszej wersji tekstu mojego opracowania. część z nich uznano za słuszne, dlatego też je wykorzystano. nie zmienia to jednak faktu, że niniejsza publikacja odzwierciedla prywatne poglądy autora, które nie muszą pokrywać się ze stanowiskiem władz spółdzielczych, państwowych czy samorządowych. Przyjmuję pełną odpowiedzialność za poglądy, opinie i oceny wyrażone w tym oto opracowaniu. 13 a. kłoczko-Gajewska, Kapitał społeczny a efekty gospodarowania rolników indywidual- nych [maszynopis pracy doktorskiej], Wydział nauk ekonomicznych SGGW, Warszawa 2010. 14 W celu pogłębienia wiedzy na temat szans i zagrożeń wynikających z rozwoju spół- dzielczości wiejskiej i rolniczej w Polsce zob. M.G. Brodziński, Spółdzielczość obsługująca wieś i rolnictwo w okresie przekształceń ustrojowych, Wydawnictwo Wyższej Szkoły ekonomicznej, Warszawa 2007, s. 427; tenże, Spółdzielnie. Ich członkowie i samorządy jako kapitał warun- kujący przezwyciężenie kryzysu i odbudowę spółdzielczości wiejskiej w Polsce, Wydawnictwo Wyższej Szkoły ekonomicznej, Warszawa 2010, s. 290. Rozdział 1 Spółdzielczość wiejska na terenie poszczególnych zaborów ziem polskich do roku 1918 Wiedza z zakresu historycznych aspektów powstania i rozwoju prostych form współpracy i kooperacji, powoływania i rozwoju spółdzielni różnych branż pozwala lepiej zrozumieć rolę i znaczenie spółdzielczych form gospodaro- wania w rozwoju wsi i rolnictwa oraz społeczności lokalnych, a nawet wię‑ cej, w zachowaniu polskości na naszych ziemiach będących pod zaborami oraz w odbudowie i rozwoju kraju, zwłaszcza po roku 1918 i po roku 1945. z tego właśnie powodu problematyce spółdzielczej w ujęciu historycznym po- święcono nieco więcej miejsca w niniejszym opracowaniu15. 1.1. Początki ruchu spółdzielczego na ziemiach polskich Spółdzielczość wiejska na ziemiach polskich rozwijała się, podobnie jak w innych krajach europejskich, w drugiej połowie XiX wieku. kształtowała się 15 co prawda na rynku dostępna jest stosunkowo bogata literatura przedmiotu w tej dy- scyplinie naukowej, ale proponowane podejście do tematu uważamy za uzasadnione, mimo że obecny kryzys spółdzielczości nie jest powiązany z XiX wiekiem, gdyż podyktowane jest ono potrzebą oddania do rąk czytelnika kompleksowego i wyczerpującego opracowania obejmu- jącego genezę polskiej spółdzielczości wiejskiej i rolniczej. zob. ostatnie cenne syntetyczne opracowanie poświęcone tej problematyce t. Skoczek (red.), Spółdzielczość w budowie społe- czeństwa obywatelskiego: historia i współczesność, Muzeum niepodległości, Warszawa 2013, s. 29–102. 26 Rozdział 1 w warunkach gospodarki rynkowej opartej na systemach prawnych obowią- zujących na terenach poszczególnych państw zaborczych. z literatury wynika, że ruch spółdzielczy budził wówczas wielkie i niebezpodstawne oczekiwania gospodarcze i społeczne różnych grup społecznych (rolników i robotników, kupców i rzemieślników oraz postępowej inteligencji), a także długo oczeki- wane nadzieje polityczne. W poszczególnych zaborach rozwój gospodarczy ziem polskich był dość niejednolity. Mieliśmy więc do czynienia ze zróżnicowanym rozwojem spo- łeczno-ekonomicznym, co przekładało się bezpośrednio na tempo i zakres rozwoju spółdzielczości wiejskiej w poszczególnych zaborach. niemniej jed- nak można określić wspólne cechy tego rozwoju. Były nimi: stosunkowo duża podatność społeczeństwa polskiego na idee spółdzielcze, rozwój współ‑ pracy ze spółdzielcami z krajów zachodniej Europy, zwłaszcza z ruchem roczdelskim i raiffeisenowskim w Niemczech, oraz docenianie i wdraża‑ nie zachodnich doświadczeń w rozwoju wsi i rolnictwa, ze szczególnym uwzględnieniem spółdzielczości. Ruch spółdzielczy rodził się w okresie szybkiego rozwoju przemysłu i zwią- zanego z tym tworzenia się wielkich skupisk robotniczych oraz likwidowania stosunków feudalnych. Podstawową przesłanką ekonomiczną wspierania ru- chu spółdzielczego była chęć zapobieżenia biedzie mas proletariackich oraz bezwzględnemu wyzyskowi ludzi przez kapitał. doktryna liberalnego kapitalizmu sprowadzała rolę państwa do funkcji „stróża nocnego”, do pilnowania porządku. Sankcjonowała więc wszelkie for- my konkurencji, w tym konkurencji wyniszczającej. Bezwzględne prawa ryn- ku doprowadzały do skrajnej nędzy nie tylko wielkoprzemysłowy proletariat, lecz również drobnych, samodzielnych wytwórców, a więc chłopów i rzemieśl- ników. organizacje spółdzielcze miały na celu zahamowanie tego – tak społecz- nie negatywnego – zjawiska, stąd tworzenie odpowiednich dla tych grup społecznych spółdzielni. W środowisku proletariatu miejskiego powstawa- ły spółdzielnie spożywców i robotnicze spółdzielnie wytwórcze. celem spółdzielni spożywców było dążenie do wyeliminowania wyzysku, które- go źródłem były: nadmiernie wysokie ceny sprzedaży; występowanie zbyt wielu pośredników; brak cen stałych (targowanie się); uzależnienie konsu- menta od sklepikarza („borgowanie”), tworzenie tzw. sklepów patronackich będących własnością fabrykantów; oferowanie tandety, towarów złej jako- ści, oszukiwanie na wadze i mierze. za motto tych działań można uznać trzy znamienne hasła wypisane na okiennicach pierwszego sklepiku w Roch- dale: towary „dobrej jakości, po słusznej cenie, według rzetelnej miary Spółdzielczość wiejska na terenie poszczególnych zaborów ziem polskich… 27 i wagi”16. z kolei przesłankami powstawania robotniczych spółdzielni wy‑ twórczych były: niepewność zatrudnienia i ciągła groźba bezrobocia; nie- zwykle ciężkie warunki pracy; skrajnie autorytarny, naruszający godność człowieka system organizacji pracy, bez jakiegokolwiek wpływu załogi na warunki pracy; brak zabezpieczenia socjalnego ze strony państwa i reakcji tworzących się dopiero związków zawodowych. Rozwój kapitalizmu zagroził również środowiskom rzemieślniczym zalicza- nym do stanu średniego. Rzemiosło wypierane było przez produkcję masową, a więc relatywnie tańszą produkcję fabryczną. nieliczna tylko grupa rzemieśl- ników (bardziej obrotna i zasobniejsza w kapitały) stawała się fabrykantami. ogromna większość dzieliła losy proletariuszy. W celu przeciwstawienia się temu procesowi niezbędne były większe kapitały, możliwe do uzyskania w for- mie kredytu. W t
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Oblicza polskiej spółdzielczości wiejskiej
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: