Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00248 004484 12220960 na godz. na dobę w sumie
Oblicza współczesnej bibliologii. Konteksty i transgresje - ebook/pdf
Oblicza współczesnej bibliologii. Konteksty i transgresje - ebook/pdf
Autor: , , Liczba stron: 472
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3796-9727-4 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie
Porównaj ceny (książka, ebook (-18%), audiobook).
Publikacji poświęcona jest szeroko pojętej bibliologii uniwersyteckiej, nakreślonej przez bardzo odległe zagadnienia badawcze. Autorzy reprezentują różne ośrodki akademickie i biblioteki naukowe, co sprzyja odrębnemu spojrzeniu na zagadnienia najszerzej pojmowanej bibliologii. W XX w. w Polsce na dużą skalę rozwijały się badania o charakterze bibliologicznym i bibliotekoznawczym. Od czasu usamodzielnienia się bibliologia stanowi ważną składową szerszego, humanistycznego dyskursu naukowego, ściśle związanego z pokrewnymi dziedzinami nauki, np. historią, literaturoznawstwem, prasoznawstwem, kulturoznawstwem, pedagogiką. Osiągnięcia najstarszych w Polsce ośrodków bibliologicznych, znajdujących się w Łodzi, Warszawie, Wrocławiu i Krakowie, stanowią rdzeń dorobku naukowego polskiej szkoły bibliologicznej, reprezentowanej przez takie osobowości naukowe jak Jan Muszkowski, Adam Łysakowski, Aleksander Birkenmajer, Helena Więckowska, Karol Głombiowski, Radosław Cybulski, Janusz Dunin i in.
W książce pokazano wieloaspektowość badań prowadzonych w polskich ośrodkach bibliotekoznawczych, wskazano też na liczne koneksje bibliologii z pokrewnymi dyscyplinami. Redaktorzy tomu wyrażają nadzieję, że publikacja przyczyni się do wyeksponowania różnorodności współczesnych polskich badań bibliologicznych i stanowić będzie inspirację do dalszych poszukiwań naukowych w obrębie szeroko rozumianej kultury książki. Ich propozycje zawierają rozważania o charakterze przeglądowym i syntetycznym.
 
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Oblicza współczesnej bibliologii Konteksty i transgresje SBP_Oblicza.indd 1 2014-10-02 11:27:11 Komitet Redakcyjny serii wydawniczej «NAUKA – DYDAKTYKA – PRAKTYKA» Jacek WOJCIECHOWSKI (przewodniczący), Stanisław CZAJKA, Artur JAZDON, Bożena KOREDCZUK, Dariusz KUŹMINA, Mieczysław MURASZKIEWICZ, Janusz NOWICKI (sekretarz), Maria PRÓCHNICKA, Michał ROGOŻ, Barbara SOSIŃSKA- -KALATA, Elżbieta STEFAŃCZYK, Remigiusz SAPA, Anna TOKARSKA, Janusz TONDEL Grzegorz Czapnik, Zbigniew Gruszka, Jacek Ladorucki – Katedra Bibliotekoznawstwa i Informacji Naukowej Uniwersytetu Łódzkiego, ul. Matejki 34a, 90-237 Łódź prof. nadzw. dr hab. Jolanta Chwastyk-Kowalczyk Recenzent Redakcja techniczna i korekta Patrycja Lewandowska Projekt graficzny okładki Zbigniew Gruszka, Grzegorz Czapnik Publikacja dofinansowana ze środków Katedry Bibliotekoznawstwa i Informacji Naukowej Uniwersytetu Łódzkiego Wydrukowano z gotowych materiałów dostarczonych do Wydawnictwa UŁ © Copyright by Uniwersytet Łódzki – Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Łódź–Warszawa 2014 © Copyright for this edition by Wydawnictwo Stowarzyszenia Bibliotekarzy Polskich ISBN WUŁ (wersja drukowana) 978-83-7969-372-6 ISBN WUŁ (ebook) 978-83-7969-727-4 ISBN SBP 978-83-64203-25-1 CIP - Biblioteka Narodowa Oblicza współczesnej bibliologii : konteksty i transgresje / red. nauk. Grzegorz Czapnik, Zbigniew Gruszka, Jacek Ladorucki ; Uniwersytet Łódzki, Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich. - Warszawa : Wydawnictwo Stowarzyszenia Bibliotekarzy Polskich ; Łódź : Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 2014. - (Nauka, Dydaktyka, Praktyka ; t. 151) Wydawnictwo Stowarzyszenia Bibliotekarzy Polskich 00-335 Warszawa, ul. Konopczyńskiego 5/7, tel. (22) 827 52 96, www.sbp.pl Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 Warszawa-Łódź 2014. Wyd. I. Ark. wyd. 27. Ark. druk 29,5 zam. W.6707.14.0.K Skład i łamanie: Studio Kałamarnica (http://www.studiokalamarnica.pl) Druk i oprawa: Quick-Druk s.c. Ul. Łąkowa 11, 90-562 Łódź SBP_Oblicza.indd 4 2014-10-02 11:27:13 Spis treści Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 Część pierwsza: Historia i metodologia bibliologii Tomasz Stolarczyk Historia w bibliologii. Rola badań historycznych w odtwarzaniu dziejów bibliotek i księgozbiorów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Maria Wichowa Dzieje polskich badań nad polonikami ze zbiorów zamku Skokloster . . . . . . . . . . . . Krzysztof Walczak Rosyjskie biblioteki publiczne na terenie guberni kaliskiej. Przyczynek do dziejów bibliotekarstwa początków XX wieku . . . . . . . . . . . . . . . . . . Agnieszka Fluda-Krokos Sprawozdania z działalności krakowskich gimnazjów jako źródło do badań dziejów bibliotekarstwa szkolnego w 1. połowie XX wieku (na przykładzie II Państwowego Gimnazjum i Liceum im. św. Jacka) . . . . . . . . . . . . Joanna Stawińska Rozwój metod opracowania polskich zbiorów rękopiśmiennych w świetle katalogów drukowanych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Karina Nabiałczyk Powiązania bibliotekoznawstwa i informatologii z innymi dyscyplinami na przykładzie analizy cytowań piśmiennictwa z lat 1956-2006 . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 29 43 63 79 97 Część druga: Książka i biblioteka w xx wieku Ryszard Nowicki Polskie zbiornice księgozbiorów zabezpieczonych w latach 1947-1955 . . . . . . . . . . . . Andrzej Dróżdż Działalność Centralnego Zarządu Bibliotek (1951-1957) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Grzegorz Nieć Problematyka księgarska w polskich badaniach nad książką do 1989 roku . . . . . . . Danuta Wańka Życie książki 1. połowy XX wieku w świetle „Myśli Narodowej” (1921-1939) . . . . . Evelina Kristanova Formy promocji książki w katolickich czasopismach społeczno-kulturalnych 1. połowy XX wieku w Polsce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 115 139 167 187 215 SBP_Oblicza.indd 5 2014-10-02 11:27:13 6 Spis treści Część trzecia: Lodziana Jadwiga Konieczna Świat książki Łodzi powojennej. Początek czy kontynuacja? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Magdalena Kwiatkowska Źródło do dziejów ruchu wydawniczego w spuściźnie Jana Muszkowskiego przechowywanej w Bibliotece Uniwersytetu Łódzkiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Monika Sulejewicz-Nowicka Andrzej Kempa jako badacz biografii ludzi książki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Izabela Olejnik Stan badań nad literaturą Zagłady na przykładzie Litzmannstadt Getto. Projekt bibliografii getta łódzkiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Martyna Augustyniak Życie kulturalne i naukowe w Łodzi na łamach „Dziennika Łódzkiego” w latach 1945-1953 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Część czwarta: Biografistyka księgoznawcza Adrian Uljasz Józef Grycz (1890-1954). Bibliotekarz i bibliolog . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Marta Pękalska Historia Zakładu Narodowego im. Ossolińskich biografiami jego twórców pisana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Emilia Klich Zaangażowanie instytucji nauki i kultury w rozwój polskiej biografistyki księgoznawczej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sabina Kwiecień Bibliotekarze, księgarze, wydawcy, bibliofile łódzcy w wydawnictwie słownikowym Oficyny Bibliofilów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Barbara Góra Poznańczycy: Edward Kuntze, Stefan Vrtel-Wierczyński, Aleksander Birkenmajer i ich reformatorska polityka biblioteczna . . . . . . . . . . . . . . Elżbieta Pokorzyńska Stan badań nad biografistyką introligatorstwa polskiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jacek Ladorucki Antropologiczne wątki bibliologii Janusza Dunina . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Informacja o autorach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 235 257 275 293 321 337 359 381 397 415 445 455 471 SBP_Oblicza.indd 6 2014-10-02 11:27:13 Wprowadzenie W XX wieku w Polsce na dużą skalę rozwijały się badania o charakterze bibliologicznym i bibliotekoznawczym. Szeroko rozumiana kultura książ- ki była opisywana wieloaspektowo i wyczerpująco. Dyscyplina osiągnęła rangę studiów uniwersyteckich i wykształciła kanon dzieł uznawanych za podstawowe dla studiów nad książką jako najbardziej reprezentatywnym produktem kultury pisma. Od czasu usamodzielnienia się bibliologia sta- nowi ważną składową szerszego, humanistycznego dyskursu naukowego, ściśle związanego z pokrewnymi dziedzinami nauki, np. historią, literatu- roznawstwem, prasoznawstwem, kulturoznawstwem, pedagogiką. Do dziś liczne prace naukowe rozwijają metodologię badawczą, definiują na nowo problematykę dociekań i budują nową optykę dla bibliologii jako dziedziny wiedzy. Osiągnięcia najstarszych w Polsce ośrodków bibliologicznych, znajdu- jących się w Łodzi, Warszawie, Wrocławiu i Krakowie, stanowią rdzeń dorobku naukowego polskiej szkoły bibliologicznej, reprezentowanej przez takie osobowości naukowe jak Jan Muszkowski, Adam Łysakowski, Aleksander Birkenmajer, Helena Więckowska, Karol Głombiowski, Ra- dosław Cybulski, Janusz Dunin i innych. Perspektywa historyczna badań nad kulturą książki wydaje się jedną z najlepiej opracowanych w obrębie dyscypliny aspektów i stanowi podstawę samoidentyfikacji nauki o książ- ce. Tworzy ona kontekst dla współczesnej bibliologii, która poszukuje nowych obszarów badawczych, kreuje odmienne ujęcia i tematy, często z pogranicza innych dziedzin. SBP_Oblicza.indd 7 2014-10-02 11:27:13 8 Wprowadzenie Zamierzeniem redaktorów niniejszego tomu jest zaprezentowanie nie- których relacji zachodzących między dyscyplinami, ukazanie płynności granic i wspólnych obszarów badawczych, które stanowią pochodną sze- rokich zainteresowań naukowych autorów wywodzących się z najważniej- szych bibliologicznych ośrodków akademickich w kraju. Zgromadzone w  książce 23 artykuły odzwierciedlają wielość kontekstów współczesnej bibliologii i wskazują na szerokie pole badawcze dyscypliny. Zawartość ni- niejszego tomu została podzielona na cztery części tematyczne reprezenta- tywne dla głównych obszarów zainteresowań współczesnych badaczy. Część pierwszą, zatytułowaną Historia i metodologia bibliologii, otwiera artykuł Tomasza Stolarczyka Historia w bibliologii. Rola badań historycz- nych w odtwarzaniu dziejów i księgozbiorów. Autor rozważa w nim kwestie metodologiczne stojące przed historykiem księgoznawstwa. Ujęcie histo- ryczne kontynuuje Maria Wichowa w tekście Dzieje polskich badań nad polonikami ze zbiorów zamku Skokloster, omawiając losy polskich zbiorów przechowywanych obecnie w Riksarkivet – Archiwum Narodowym Szwe- cji. Nową perspektywę badawczą prezentuje Krzysztof Walczak w pracy Rosyjskie biblioteki publiczne na terenie guberni kaliskiej. Przyczynek do dziejów bibliotekarstwa początków XX wieku. W arytukule zestawiono ty- tuły czasopism i dokumentów życia społecznego pochodzących z tamte- go okresu, oferując przyszłym badaczom możliwość kontynuacji badań z tego obszaru. Źródłoznawczy artykuł Agnieszki Fludy-Krokos Sprawoz- dania z działalności krakowskich gimnazjów jako źródło do badań dziejów bibliotekarstwa szkolnego w 1. połowie XX wieku (na przykładzie II Pań- stwowego Gimnazjum i Liceum im. św. Jacka) poszerza wiedzę na temat historii oświaty i bibliotekarstwa. Tę część książki zamykają prace: Joanny Stawińskiej (Rozwój metod opracowania polskich zbiorów rękopiśmiennych w świetle katalogów drukowanych) oraz Kariny Nabiałczyk dowodzące po- wiązań bibliotekoznawstwa i informatologii z innymi dziedzinami wie- dzy. Autorka przeprowadziła analizę bibliometryczną zależności między dyscyplinami, dostarczając metodologicznej wiedzy na ten temat. W kolejnym rozdziale zgromadzono zagadnienia z zakresu XX-wiecz- nej historii książki i bibliotek w Polsce. Działalność zbiornic księgozbiorów zabezpieczonych w latach 1947-1955 omówił i szczegółowo udokumento- wał Ryszard Nowicki. Z kolei Andrzej Dróżdż, zajmując się szeroko rozu- mianą polityką państwa wobec bibliotek w szczytowym okresie stalinizmu w Polsce, przygotował artykuł Działalność Centralnego Zarządu Bibliotek (1951-1957). Stan badań rynku książki przedstawia tekst Grzegorza Nie- cia, noszący tytuł Problematyka księgarska w polskich badaniach nad książ- SBP_Oblicza.indd 8 2014-10-02 11:27:13 Wprowadzenie 9 ką do 1989 roku. Prasoznawcze ujęcie tematu Życia książki 1. połowy XX wieku w świetle „Myśli Narodowej” (1921-1939) autorstwa Danuty Wańki pozwala zauważyć mało znane wątki bibliologiczne występujące w  tym warszawskim periodyku polityczno-społecznym. Zagadnienia historyczne międzywojennego czasopiśmiennictwa katolickiego analizowała Evelina Kristanova w artykule Formy promocji książki w katolickich czasopismach społeczno-kulturalnych 1. połowy XX wieku w Polsce. Trzecia część prezentowanej publikacji została poświęcona lodzia- nom. Składa się na nią 5 artykułów. Studium historyczne procesów to- warzyszących powstawaniu instytucji i organizacji związanych z książką po zakończeniu II wojny światowej w Łodzi przygotowała Jadwiga Ko- nieczna. Magdalena Kwiatkowska badała spuściznę Jana Muszkowskie- go pod kątem programu edytorskiego łódzkiej Spółdzielni Wydawniczej „Czytelnik”. Monika Sulejewicz-Nowicka skupiła się w swoim artykule na wszechstronnym udokumentowaniu zasłużonej dla łódzkiego środowiska bibliotekarskiego postaci Andrzeja Kempy. Tematykę regionalistyczną podjęła także Izabela Olejnik (Stan badań nad literaturą Zagłady na przy- kładzie Litzmannstadt Getto. Projekt bibliografii getta łódzkiego). W opra- cowaniu przedstawiono analizę światowej i rodzimej literatury związanej z gettem łódzkim i zaproponowano utworzenie holistycznej bibliografii tego tematu. Ostatni w tej części publikacji artykuł Martyny Augustyniak przybliża Życie kulturalne i naukowe w Łodzi na łamach „Dziennika Łódz- kiego” w latach 1945-1953. Książkę zamyka rozdział o nazwie Biografistyka księgoznawcza z arty- kułami poświęconymi osobom oraz instytucjom zasłużonym dla biblio- tekarstwa i bibliologii. Adrian Uljasz w tekście Józef Grycz (1890-1954). Bibliotekarz praktyk i bibliolog wspomina niezwykle ważną postać współ- twórcy polskiej myśli bibliotekoznawczej. Sylwetki twórców Zakładu Na- rodowego im. Ossolińskich ukazała Marta Pękalska. Życiem i dziełem osób związanych z bibliologią zajęły się też inne badaczki – Emilia Klich, Sabina Kwiecień, Barbara Góra. Artykuł Elżbiety Pokorzyńskiej prezentu- je stan badań o charakterze biografistycznym nad introligatorstwem oraz propozycję utworzenia cyfrowej bazy danych polskich intorligatorów. Książkę zamyka artykuł Jacka Ladoruckiego stanowiący analizę pierwiast- ków antropologicznych w dorobku naukowym profesora Janusza Dunina, który łączył w swych dociekaniach nad książką kilka równoległych dys- kursów: bibliologiczny, bibliofilski i komunikacyjny. Zgromadzone w książce prace odzwierciedlają wieloaspektowość ba- dań prowadzonych w polskich ośrodkach bibliotekoznawczych, wskazują SBP_Oblicza.indd 9 2014-10-02 11:27:14 10 Wprowadzenie też na liczne koneksje bibliologii z pokrewnymi dyscyplinami. Redaktorzy tomu wyrażają nadzieję, że publikacja przyczyni się do wyeksponowania różnorodności współczesnych polskich badań bibliologicznych i stanowić będzie inspirację do dalszych poszukiwań naukowych w obrębie szeroko rozumianej kultury książki. Łódź, 7 marca 2014 roku Redaktorzy Grzegorz Czapnik Zbigniew Gruszka Jacek Ladorucki SBP_Oblicza.indd 10 2014-10-02 11:27:14 Część pierwsza Historia i metodologia bibliologii Tomasz Stolarczyk Historia w bibliologii. Rola badań historycznych w odtwarzaniu dziejów bibliotek i księgozbiorów . . . . . . . . . . . . . . Maria Wichowa Dzieje polskich badań nad polonikami ze zbiorów zamku Skokloster . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Krzysztof Walczak Rosyjskie biblioteki publiczne na terenie guberni kaliskiej. Przyczynek do dziejów bibliotekarstwa początków XX wieku . . . . Agnieszka Fluda-Krokos Sprawozdania z działalności krakowskich gimnazjów jako źródło do badań dziejów bibliotekarstwa szkolnego w 1. połowie XX wieku (na przykładzie II Państwowego Gimnazjum i Liceum im. św. Jacka) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Joanna Stawińska Rozwój metod opracowania polskich zbiorów rękopiśmiennych w świetle katalogów drukowanych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Karina Nabiałczyk Powiązania bibliotekoznawstwa i informatologii z innymi dyscyplinami na przykładzie analizy cytowań piśmiennictwa z lat 1956-2006 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 29 43 63 79 97 SBP_Oblicza.indd 11 2014-10-02 11:27:14 SBP_Oblicza.indd 12 2014-10-02 11:27:14 Tomasz Stolarczyk Biblioteka Uniwersytetu Łódzkiego Historia w bibliologii. Rola badań historycznych w odtwarzaniu dziejów bibliotek i księgozbiorów Barbara Bieńkowska w swoim artykule poświęconym badaniom księgo- zbiorów historycznych napisała, że księgozbiory historyczne stanowią ważne i wielostronne […] źródło wiedzy o przeszłości. Mogą one powiedzieć bardzo wiele o minionych czasach, o lu- dziach, rzeczach, zjawiskach i związkach pod warunkiem, że będą analizowa- ne fachowo, z wykorzystaniem wszystkich dostępnych współcześnie metod i środków1. Dla historyka książka to nośnik i narzędzie kultury w dziejach. Z kolei dla bibliologa książka i biblioteka są również faktem, procesem historycznym. „Książka […] podlega takim samym aktom poznawczym jak wydarzenia o charakterze politycznym, społecznym, gospodarczym czy kulturowym”2. Z kolei w ujęciu funkcjonalnym książka to nie tylko historyczny i spo- łeczny fakt, ale i nieustanny proces komunikacji międzyludzkiej i społecz- nej, jako rzeczywistej i potencjalnej realizacji ról książki3. „Bada się zatem warunki i efekty jej działania: zagadnienia wytwarzania, rozpowszechniania 1 B. Bieńkowska, Kilka uwag i propozycji w sprawie badań księgozbiorów historycznych, „Stu- dia o Książce” (dalej: „SK”) 1986, t. 16, s. 3. 2 P. Dymmel, Nauki pomocnicze bibliologii (zarys problematyki), „Roczniki Biblioteczne” 1984, R. 28, s. 283; M. Juda, Bibliologia historyczna w systemie nauk pomocniczych historii [w:] Nauki pomocnicze historii. Teoria, metody badań, dydaktyka, pod red. A. Jaworskiej, R. Jopa, Warszawa 2013, s. 14. 3 J. Gwioździk, Historyczne kolekcje klasztorne. Zarys problematyki badań [w:] Bibliologia. Problemy badawcze nauk humanistycznych, pod red. D. Kuźminy, Warszawa 2007, s. 168. SBP_Oblicza.indd 13 2014-10-02 11:27:14 14 Tomasz Stolarczyk i użytkowania oraz społeczne funkcje i związki tekstu (bibliologia jest wów- czas pojmowana jako nauka o komunikacji piśmienniczej)”4. Księgozbiory historyczne w zależności od swych walorów i charakteru wymagają odmiennego postępowania naukowego: dokładnej analizy wszyst- kich elementów z rozmaitym stopniem precyzji aż do opracowań monogra- ficznych włącznie, albo oceny globalnej, gdy kolekcja reprezentuje wartość historyczną jako całość, niezależnie od znaczenia poszczególnych jej obiek- tów5. „Badania księgozbiorów ujawniają coraz więcej możliwości poznaw- czych, coraz szersze też mają zastosowanie, zwłaszcza wobec upowszechnia- nia się semiotycznej metodologii interpretacji źródeł historycznych”6. Według Marii Judy „[…] badania nad dawną książką muszą być zinte- growane z ogólnymi badaniami historycznymi, przede wszystkim na eta- pie heurystyki i krytyki źródeł”7. Historyczne księgoznawstwo (bibliologia historyczna) jest „składnikiem nauk historycznych” i musi być oparte na solidnej podstawie źródłowej. „Nie może abstrahować od reguł uprawia- nia studiów historycznych, musi posiadać odpowiednie instrumentarium badawcze właściwe dyscyplinom historycznym. Toteż w zależności od kon- kretnych potrzeb badawczych historyk (kultury) książki sięgać musi do historii kultury materialnej i do historii kultury duchowej, do historii lite- ratury (piśmiennictwa), nauki, sztuki”8. Badania faktograficzne nie mogą obejść się bez warsztatu i metod nauk pomocniczych historii, zwłaszcza te dotyczące książki dawnej, rękopiśmiennej i drukowanej9. Według Alfreda Świerka, każdy, kto przystępuje do opracowania dzie- jów biblioteki, musi zdawać sobie sprawę, że „te same motory, które po- ruszają bieg dziejów kultury intelektualnej, leżą również u źródeł rozwoju bibliotek”10. Zdaniem tego badacza najważniejsza w całej problematyce jest również kwestia treści księgozbioru, natomiast takie zagadnienia jak jego organizacja, sposób zarządzania i zewnętrzne jego dzieje schodzą na dalszy plan. Historię bibliotek należy zatem rozpatrywać w jak najściślejszym po- wiązaniu z ogólnymi dziejami kultury umysłowej danej epoki11. 4 Tamże, s. 168. 5 B. Bieńkowska, Kilka uwag..., s. 3. 6 Tamże, s. 6. 7 M. Juda, Bibliologia historyczna..., s. 14. 8 K. Migoń, Bibliologia wśród innych nauk. Koncepcje, realizacje, perspektywy [w:] Bibliologia. 9 Tamże, s. 21; M. Juda, Bibliologia historyczna..., s. 19. 10 A. Świerk, Średniowieczna biblioteka klasztoru Kanoników Regularnych św. Augustyna Problemy badawcze, s. 21. w Żaganiu, Wrocław 1965, s. 6. 11 Tamże, s. 6. SBP_Oblicza.indd 14 2014-10-02 11:27:14 Historia w bibliologii. Rola badań historycznych w odtwarzaniu… 15 Dzieje bibliotek są jedną z najważniejszych dziedzin bibliologii historycz- nej. Niekiedy trzeba połączyć je z historią bibliofilstwa, które kieruje uwagę na oprawę, ekslibris i superekslibris12. Dla opracowania całości materiału dotyczącego historycznych księgozbio- rów i bibliotek najbardziej przydatna jest metoda, którą A. Świerk nazwał historyczno-genetyczną. Polega ona na szczegółowej analizie treści księgo- zbioru, „poprzez którą należy dojść do ogólnych wniosków o recepcji współ- czesnych prądów i kierunków umysłowych w danym konkretnym środowi- sku właścicieli i użytkowników biblioteki. Jest to droga indukcji i syntezy”13. Trzeba zatem, po pierwsze, ustalić stan ilościowy księgozbioru w pewnym określonym czasie, następnie dopiero przeprowadzić szczegółową analizę i  charakterystykę jego treści, nie ograniczając się tylko do zwykłego bez- krytycznego wyliczania tytułów, ale skupić się na subtelnym wyodrębnieniu i podkreśleniu najważniejszych i szczególnie charakterystycznych rzeczy14. Realizując wytyczone cele, należy oprzeć się oczywiście na źródłach, ro- zumianych tutaj, według Kazimiery Maleczyńskiej, jako ślady produkcji książki oraz istnienia i działalności bibliotek15. Dobór odpowiednich mate- riałów źródłowych determinuje pole badawcze historii bibliotek16. „Prawi- dłowość doboru źródeł zależy […] od zastosowania odpowiedniej klasyfi- kacji, a raczej typologii źródeł, kładącej nacisk na ich naukową użyteczność i pozwalającej wyodrębnić poszczególne grupy źródeł, ze względu na ich genezę, formę i treść”17. System książki wytworzył z czasem coraz większą liczbę materiałów źró- dłowych, zachowanych do dzisiaj lub nie. „Przyrastanie tego uniwersum źródeł, ich różnicowanie, doskonalenie formalne i merytoryczne doku- mentów, które mówią o przeszłości książki, mogą stanowić przedmiot ba- dań warunkujących w niemałym stopniu i poprzedzających faktograficzne 12 M. Juda, Bibliologia historyczna..., s. 18; taż, Bibliologia historyczna: między tradycją a nowy- mi perspektywami [w:] Bibliologia i informatologia, pod red. D. Kuźminy, Warszawa 2011, s. 28. 13 A. Świerk, Średniowieczna biblioteka..., s. 7. 14 Tamże, s. 7-8. 15 K. Maleczyńska, Źródła do dziejów książki i bibliotek okresu renesansu, „SK” 1986, t. 16, s. 20; K. Migoń, Bibliologia wśród innych nauk..., s. 21; za najlepsze określenie źródła historycz- nego należy uznać definicję Jerzego Topolskiego, który uważa za nie wszelkie źródła poznania hi- storycznego (bezpośredniego i pośredniego), tzn. wszelkie informacje o przeszłości społecznej, gdziekolwiek one są, razem z tym, co owe informacje przekazuje, czyli kanałem informacyjnym (K. Maleczyńska, Źródła do dziejów..., s. 20; J. Topolski, Metodologia historii, Warszawa 1973, s. 344; J. Szymański, Nauki pomocnicze historii, wyd. VI, Warszawa 2008, s. 28.). 16 J. Puchalski, Propozycja typologii źródeł do historii bibliotek w Polsce w latach 1918-1947, [w:] Bibliologia. Problemy badawcze, s. 298. 17 Tamże, s. 298. SBP_Oblicza.indd 15 2014-10-02 11:27:14 16 Tomasz Stolarczyk studia w zakresie historycznego księgoznawstwa”18. Należy także wiedzieć, jak źródła te były wykorzystywane, jaką przypisywano im rangę w różnych okresach, czyli jak kształtowało się pojęcie źródła bibliologicznego i jak po- wstawał i funkcjonował warsztat badawczy historyka książki19. Przyjmując metodologię Jerzego Topolskiego, źródła należy podzielić na bezpośrednie i pośrednie oraz na pisane i niepisane20. Dla badań bibliologicz- nych najważniejsza jest ta ostatnia klasyfikacja, przy czym do źródeł pisanych należy zaliczyć dokumenty graficzne, zaś do niepisanych zabytki materialne21. Krzysztof Migoń wyróżnia ponadto jeszcze jedną osobną grupę źródeł – epi- graficzne, które znajdują się na pograniczu źródeł pisanych i materialnych22. Źródła pisane dzielą się na archiwalne i noszące charakter biblioteczny23. Do źródeł pisanych archiwalnych zaliczają się m.in. dokumenty i księgi pro- wadzone przez urzędy, w których odnotowywano przede wszystkim czyn- ności o charakterze prawnym – są to źródła archiwalne urzędowe. Do tych dokumentów należą w pierwszym rzędzie księgi miejskie: radzieckie, wój- towskie, ławnicze, księgi sądów kryminalnych, księgi rachunków miejskich, testamenty. Mieszczanie byli producentami książek i zajmowali się ich sprze- dażą. Przy okazji informacji o zmianie właściciela budynku lub o sprawie sądowej można dowiedzieć się o istnieniu oficyn drukarskich i papierni24. Do tego typu źródeł zaliczają się także spisy ruchomości sporządzone po śmierci osób zmarłych na terenie miast. Spisy zawierają wykazy ksiąg, jed- nak bez pełnych danych bibliograficznych, czasem określają sumarycznie całe grupy druków. Stanowią one dobre źródło informacji o księgozbiorach mieszczańskich i szlachty, która miała swoje domy w miastach. Należy tutaj zaliczyć również inwentarze księgarń i warsztatów introligatorskich25. Do źródeł archiwalnych należy zaliczyć również Metrykę Koronną, gdzie znajdują się wpisy o drukarniach, papierniach, o cenie budynku, jego roz- miarach, konstrukcji, nazwisku i pochodzeniu właściciela, liczbie pracow- ników, przywilejach dla drukarzy26. 18 K. Migoń, Problematyka źródłoznawcza w bibliologii, „SK” 1985, t. 15, s. 7. 19 Tamże, s. 7. 20 J. Topolski, Metodologia historii, s. 348; J. Szymański, Nauki pomocnicze..., s. 28-29. 21 K. Maleczyńska, Źródła do dziejów..., s. 20-21; K. Migoń, Problematyka źródłoznawcza w bibliologii, s. 5. 22 Tamże. 23 K. Maleczyńska, Źródła do dziejów..., s. 21. 24 Tamże. 25 Tamże. 26 Tamże; A. Żbikowska-Migoń, Wydawnictwa źródłowe do dziejów książki w Polsce. Stan i potrzeby, „SK” 1985, t. 15, s. 41. SBP_Oblicza.indd 16 2014-10-02 11:27:14 Historia w bibliologii. Rola badań historycznych w odtwarzaniu… 17 Źródłami archiwalnymi urzędowymi są także akta notarialne i hipotecz- ne. Mają one duże znaczenie w badaniach nad historią książki i czytelnic- twa w XIX-XX wieku (instytucja notariatu na ziemiach polskich powstała w 1808 roku w Księstwie Warszawskim, a akta hipoteczne zaprowadzono po 1825 roku), a zwłaszcza w poszukiwaniach biograficznych. Akta nota- rialne to protokoły wszelkiego typu umów niespornych, aktów dobrej woli, czyli umowy kupna-sprzedaży, umowy dzierżawy, najmu, darowizny, ple- nipotencje, cesje, umowy pożyczki, protesty weksli, inwentarze majątku, licytacje, działy majątku, odpisy aktów z innych kancelarii, upoważnienia, zaświadczenia, plany, rejestry, wycinki z prasy zawierające ogłoszenia o li- cytacji. Z kolei akta hipoteczne obejmują wykaz hipoteczny i zbiór doku- mentów do każdej z transakcji czy umów się odnoszących. Księgi hipo- teczne (księgi wieczyste) tworzą wykazy hipoteczne z danymi o właścicielu i nieruchomości, księgi umów wieczystych odnoszących się do danej nieru- chomości, zbiór dokumentów (dowody własności i inne) niezbędnych dla uwierzytelnienia transakcji27. Spośród tych rodzajów dokumentów największe zainteresowanie biblio- logów budzą akta związane z postępowaniem spadkowym, a zwłaszcza in- wentarze pozostałości ziemiaństwa, kupców, lekarzy, aptekarzy, geometrów, urzędników, prawników, duchownych, nauczycieli, rzemieślników, przeku- pek, służby domowej oraz protokoły licytacji, testamenty. W inwentarzach wyliczano książki zmarłej osoby; niestety spisy i wykazy zbiorów bibliotecz- nych w tych aktach są zwykle bardzo niedokładne (z reguły tutaj posługi- wano się tytułem, czasami skróconym, podaniem liczby tomów i wyceną, a  po 1830 roku podawano także nazwisko autora, a nawet miejsce i rok wydania) i przez to wymagają pracochłonnych poszukiwań dla ustalenia, o jaką pozycję chodzi. Protokoły licytacji uzupełniają wiedzę o dalszych losach księgozbiorów, przedstawiając spis rzeczy poddanych sprzedaży: zwierają informacje o nabywcach książek, cenie kupna, zapiski o ewentual- nym podziale księgozbioru, tytułach wyłączonych z licytacji przez cenzurę. W testamentach natomiast zawarte były wiadomości o przekazaniu książek do bibliotek kościelnych przez księży, dyspozycjach dotyczących większych księgozbiorów lub przeznaczenia książek fachowych: książki były jednak rzadko przedmiotem oddzielnej dyspozycji testamentowej28. 27 H. Chamerska, Akta hipoteczne i notarialne jako źródła badań nad księgozbiorami prywat- nymi XIX-XX wieku (zagadnienia metodologiczne), „Z Badań nad Polskimi Księgozbiorami Hi- storycznymi” (dalej: „BPKH”) 1977, z. 3, s. 7, 14; A. Dymmel, Akta notarialne w warsztacie badań bibliologicznych [w:] Bibliologia. Problemy badawcze..., s. 52. 28 H. Chamerska, Akta hipoteczne..., s. 14, 16-18; A. Dymmel, Akta notarialne..., s. 53-59. SBP_Oblicza.indd 17 2014-10-02 11:27:14 18 Tomasz Stolarczyk Do niezwykle ważnych źródeł archiwalnych należą inwentarze (katalogi) biblioteczne klasztorów, kościołów, bibliotek szlachecko-magnackich, miej- skich, uniwersyteckich, szkolnych, towarzystw czytelniczych, zbiorów pry- watnych łącznie z inwentarzami pośmiertnymi, pozbawione innych, poza księgami, spisów ruchomości. Katalogi te są fundamentem wielorakich poczynań badawczych i jednym z pierwszoplanowych obiektów studiów. Są one (inwentarze) podstawowym źródłem do historii bibliotek, wyraźnie wyodrębnionej części historycznego księgoznawstwa. Służą również historii czytelnictwa, dostarczają informacje o innych aspektach kultury książki29. Opisy bibliograficzne w inwentarzach bibliotek klasztornych pomijają całkowicie adresy wydawnicze druków, często podają tylko nazwisko au- tora, bez jego imienia lub samo imię bez nazwiska, bądź też jego imię i na- zwisko bez tytułu książki, albo sam tytuł – zawsze skrócony – bez autora. Czasami wymieniony jest tylko pseudonim pisarza. W takich wypadkach należy zastosować metodę bibliograficzną polegającą najpierw na dekom- pozycji spisu na poszczególne jednostkowe opisy bibliograficzne (przydaje się przy tym znajomość paleografii dla dawnych spisów i neografii dla now- szych spisów), a następnie próbie rozpoznania, opisywania i opracowania repertuaru piśmienniczego30. Inwentarze bibliotek klasztornych powinno traktować się jako wyraz stosunku poszczególnych zakonów (klasztorów) do książki, ponieważ na ich podstawie można określić kulturę książki w po- szczególnych klasztorach, stopień dbałości przeorów o utrzymanie bibliote- ki, a zatem także poziom umysłowy zakonników31. Ważne są też księgi celne i spisy podatkowe, generalnie wszelkiego ro- dzaju rachunki, przede wszystkim dworów królewskich i uczelni wyższych, z których dowiadujemy się o wydatkach na książki, o darach pieniężnych, o  kosztach związanych z urządzeniem i utrzymaniem lokalu biblioteki w należytym stanie32. 29 K. Migoń, Dawne katalogi biblioteczne jako źródło wiedzy o kulturze książki, „Roczniki Biblioteczne” 2005, R. 49, s. 301. 30 K. Bednarska-Ruszajowa, Metoda bibliograficzna i jej zastosowanie [w:] Z problemów me- todologii i dydaktyki bibliotekoznawstwa i informacji naukowej, „Zeszyty Naukowe Uniwersyte- tu Jagiellońskiego. Prace Historycznoliterackie”, 1989, z. 74, s. 39, 42; J. Gwioździk, Historyczne kolekcje..., s. 169-170; T. Stolarczyk, Biblioteka łęczyckiego konwentu dominikańskiego i jej księ- gozbiór w początkach XVII wieku [w:] Przestrzeń informacyjna książki, pod. red. J. Koniecznej, S. Kurek-Kokocińskiej, H. Tadeusiewicz, Łódź 2009, s. 236; tenże, Biblioteki klasztorne Braci Ka- znodziejów w Gidlach, Łęczycy, Łowiczu, Piotrkowie Trybunalskim i w Sieradzu i ich księgozbiory w XVII wieku, „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Librorum” 2010, nr 16, s. 50-52. 31 K. Warda, Inwentarze bibliotek klasztornych jako źródło do dziejów książki polskiej w XIX w., SK 1985, t. 15, s. 120. 32 K. Maleczyńska, Źródła do dziejów..., s. 23. SBP_Oblicza.indd 18 2014-10-02 11:27:14
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Oblicza współczesnej bibliologii. Konteksty i transgresje
Autor:
, ,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: