Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00117 006987 11257847 na godz. na dobę w sumie
Obligacyjne skutki ustawowego prawa odstąpienia od umowy - ebook/pdf
Obligacyjne skutki ustawowego prawa odstąpienia od umowy - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-7402-6 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> cywilne
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
W monografii przedstawiono koncepcję ukształtowania treści zobowiązania łączącego strony, powstałego po odstąpieniu od umowy w sytuacji, gdy spełnione są przesłanki ustawowego odstąpienia od umowy.

Autorka prezentuje kompleksowy, spójny model wzajemnych rozliczeń stron po dokonaniu odstąpienia od umowy. Ma on charakter uniwersalny, ponieważ jest niezależny od kwestii przejścia lub nieprzejęcia własności rzeczy po odstąpieniu, jak również może dotyczyć wszystkich rodzajów umów. Rozważania zawarte w publikacji zostały wzbogacone konkretnymi przykładami praktycznymi, na podstawie których ukazano wady i zalety funkcjonowania różnych koncepcji dotyczących rozliczeń po dokonaniu odstąpienia.

W książce uwzględniono polskie przepisy prawne i regulacje innych państw dotyczące omawianych zagadnień. Zaprezentowano orzecznictwo Sądu Najwyższego, sądów apelacyjnych oraz Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, a także poglądy doktryny.

Adresaci:
Monografia przeznaczona jest dla adwokatów, radców prawnych, notariuszy i sędziów. Zainteresuje także przedsiębiorców oraz pracowników naukowych.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

OBLIGACYJNE SKUTKI USTAWOWEGO PRAWA ODSTĄPIENIA OD UMOWY Dominika Mróz-Krysta słowo wstępne Fryderyk Zoll Warszawa 2014 Stan prawny na 24 czerwca 2014 r. Wydawca Magdalena Stojek-Siwińska Redaktor prowadzący Joanna Maź Opracowanie redakcyjne Agnieszka Bąk Łamanie Wolters Kluwer Układ typografi czny Marta Baranowska Ta książka jest wspólnym dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, byś przestrzegał przysługujących im praw. Książkę możesz udostępnić osobom bliskim lub osobiście znanym, ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A jeśli musisz skopiować część, rób to jedynie na użytek osobisty. SZANUJMY PRAWO I WŁASNOŚĆ Więcej na www.legalnakultura.pl P(cid:202)(cid:189)(cid:221)(cid:187)(cid:131) I(cid:254)(cid:144)(cid:131) K(cid:221)(cid:174)(cid:141)(cid:257)(cid:187)(cid:174) © Copyright by Wolters Kluwer SA, 2014 ISBN 978-83-264-3305-4 ISSN 1897-4392 Wydane przez: Wolters Kluwer SA Dział Praw Autorskich 01-208 Warszawa, ul. Przyokopowa 33 tel. 22 535 82 00, fax 22 535 81 35 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl księgarnia internetowa www.profi nfo.pl Spis treści Wykaz skrótów / 17 Słowo wstępne / 21 Wstęp / 23 Część pierwsza Podstawa rozliczeń między stronami po dokonaniu odstąpienia – kwestia odesłania do skutków bezpodstawnego wzbogacenia / 53 Rozdział I Skutki odstąpienia w praktyce – trudności i kontrowersje / 55 Rozliczenia przy odstąpieniu częściowym / 79 5 Uwagi ogólne / 55 Przedmiot obowiązku zwrotu / 56 Stosowanie art. 494 k.c. / 56 Wynagrodzenie za korzystanie z rzeczy podlegającej zwrotowi / 57 Stosowanie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu / 59 Odstąpienie a odszkodowanie z tytułu niewykonania zobowiązania / 61 Jakie wartości i interesy stron chroni odstąpienie od umowy / 62 Co należy uzyskać przez odstąpienie / 66 1.8.1. Usługi jako przedmiot umowy (usługi jako świadczenie wzajemne) / 72 Zbycie, utrata, uszkodzenie przedmiotu świadczenia / 73 Dzieło lub roboty budowlane w postaci nieukończonej / 76 1.8.2. 1.8.3. 1.1. 1.2. 1.3. 1.4. 1.5. 1.6. 1.7. 1.8. 1.9. Spis treści 1.10. Wnioski / 79 Rozdział II Funkcje różnych rodzajów odstąpienia i rozliczeń po ich dokonaniu / 81 Uwagi ogólne / 81 Kryteria wyboru rodzajów odstąpienia do analizy / 82 Różne rodzaje odstąpienia w kontekście pełnionych funkcji / 83 2.3.1. 2.3.2. 2.3.3. Umowne prawo odstąpienia / 83 Konsumenckie prawo odstąpienia / 87 Odstąpienie syndyka masy upadłości od umowy wzajemnej / 92 Ustawowe prawo odstąpienia od umowy wzajemnej / 94 Model mieszany – odstąpienie przewidziane tak zwaną umową deweloperską / 97 2.3.4. 2.3.5. Pozostałe czynniki zróżnicowania różnych rodzajów odstąpienia / 100 2.4.1. 2.4.2. Definitywność zobowiązania / 100 Układ interesów podmiotów stosunku prawnego / 104 Konieczność liczenia się z obowiązkiem zwrotu przedmiotów świadczeń / 106 2.4.3. Podobieństwa między różnymi rodzajami odstąpienia / 109 Czynniki zróżnicowania różnych rodzajów odstąpienia a rozliczenia między stronami / 110 Wnioski / 111 2.1. 2.2. 2.3. 2.4. 2.5. 2.6. 2.7. 3.1. 3.2. Rozdział III Wpływ odstąpienia na istnienie umowy i na stosunek zobowiązaniowy / 114 Uwagi ogólne / 114 Przedmiot oddziaływania odstąpienia – umowa czy stosunek zobowiązaniowy / 116 3.2.1. Potrzeba i sens wyróżnienia przedmiotu oddziaływania odstąpienia / 116 Struktura stosunku zobowiązaniowego / 117 3.2.2. 6 Spis treści 3.3.2. 3.2.3. Koncepcje w dawnej literaturze niemieckiej – teoria skutków bezpośrednich, teoria pośrednia, teoria skutków pośrednich / 120 Teoria wygaśnięcia zobowiązania / 122 Teoria przekształcenia (Umwandlungstheorie) / 124 Teoria samoistnego zobowiązania / 128 3.2.4. 3.2.5. 3.2.6. Wpływ odstąpienia na poszczególne prawa i zobowiązania umowne / 131 3.3.1. Wpływ odstąpienia na istnienie głównych zobowiązań umownych – zwalniająca funkcja odstąpienia / 131 Wpływ odstąpienia na istnienie praw akcesoryjnych / 132 3.3.2.1. 3.3.2.2. Uwagi ogólne / 132 Wpływ odstąpienia na zabezpieczenia wierzytelności / 133 Wpływ odstąpienia na zastrzeżenie zadatku / 141 3.3.2.3. Konwencja wiedeńska o międzynarodowej sprzedaży towarów oraz międzynarodowe projekty harmonizacyjne/unifikacyjne / 141 Regulacja konwencyjna / 141 3.4.1. Zasady europejskiego prawa umów (PECL), projekt 3.4.2. Wspólnego systemu odniesienia (DCFR), Zasady Acquis, Zasady UNIDROIT, Zasady TRANS-LEX / 147 Ocena poszczególnych koncepcji w świetle funkcji odstąpienia i wartości chronionych przez odstąpienie / 150 Wnioski / 151 3.3. 3.4. 3.5. 3.6. 4.1. 4.2. Rozdział IV Kontrowersje wokół zasięgu czasowego skutków odstąpienia / 155 Uwagi ogólne / 155 Niejednolitość regulacji dotyczących wpływu odstąpienia na istnienie zobowiązania w wybranych porządkach prawnych. System romański i system germański – prezentacja koncepcji / 156 4.2.1. Koncepcja romańska – przyjęcie skutku odstąpienia ex tunc / 157 7 Spis treści 4.2.2. Koncepcja germańska – przyjęcie skutku odstąpienia ex nunc / 160 Prawo polskie / 161 4.3.1. 4.3.2. Odpadnięcie kauzy / 165 Stosowanie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu jako konsekwencja odstąpienia / 166 Korzystanie z rzeczy po dokonaniu odstąpienia / 168 4.3.3. Krytyka retroaktywności odstąpienia / 168 4.4.1. 4.4.2. Możliwość dochodzenia odszkodowania / 169 Redefinicja pojęcia retroaktywności a funkcja odstąpienia / 169 4.4.2.1. Wyróżnienie retroaktywności – fikcji i retroaktywności – techniki na gruncie prawa francuskiego i na tle art. 395 § 2 k.c. / 172 4.3. 4.4. 4.5. 4.6. 4.7. 4.8. 4.4.3. 4.4.4. Wykładnia językowa / 175 Wpływ odstąpienia na możliwość dochodzenia zastrzeżonych kar umownych / 183 Pogląd pośredni (obligacyjne skutki ex tunc) / 186 4.5.1. Prawo włoskie – teoria zdarzenia odnawiającego zobowiązanie / 189 Prawo austriackie / 190 4.5.2. Projekty unifikacyjne/harmonizacyjne – europeizacja prawa cywilnego / 190 4.6.1. 4.6.2. Zasady europejskiego prawa umów (PECL) / 190 Projekt Wspólnego systemu odniesienia (DCFR) / 191 Zasady Acquis / 191 Zasady międzynarodowych umów handlowych UNIDROIT / 192 Projekt instrumentu opcjonalnego / 192 Zasady TRANS-LEX / 194 4.6.5. 4.6.6. Zasięg czasowy skutków odstąpienia a rozliczenia między stronami po dokonaniu odstąpienia / 194 Wnioski / 195 4.6.3. 4.6.4. Rozdział V Podstawa rozliczeń między stronami po skorzystaniu z ustawowego prawa odstąpienia – analiza krytyczna istniejących koncepcji / 199 8 Spis treści 5.1. 5.2. 5.3. 5.4. 5.5. 5.6. Uwagi ogólne / 199 Prezentacja koncepcji / 201 5.2.1. Wykładnia literalna art. 494 k.c. – samoistny i wyczerpujący charakter normy / 201 Dopuszczalność wzajemnego stosowania analogii norm regulujących różne rodzaje odstąpienia / 202 Bezpodstawne wzbogacenie / 206 Przepisy o rozliczeniach między właścicielem a posiadaczem / 209 5.2.2. 5.2.3. 5.2.4. Wpływ przyjęcia poszczególnych koncepcji na rozliczenia między stronami / 211 5.3.1. Zwrot przedmiotu świadczenia (przedmiotu umowy) / 211 Dalsze rozliczenia między stronami / 215 5.3.2.1. Wynagrodzenie za korzystanie z przedmiotu świadczenia / 215 Nakłady / 221 5.3.2.2. 5.3.2. Zasada surogacji / 223 Wydanie korzyści przez osobę trzecią / 224 Przepadek / 225 Reżim bezpodstawnego wzbogacenia – konsekwencje zastosowania pozostałych przepisów / 223 5.4.1. 5.4.2. 5.4.3. Konsekwencje przyjęcia poszczególnych koncepcji rozliczeń między stronami a wartości i interesy stron chronione przez odstąpienie oraz trudności, które odstąpienie rodzi w praktyce / 225 5.5.1. 5.5.2. 5.5.3. Reakcja na naruszenie zobowiązania / 225 Dochodzenie naprawienia szkody / 226 Brak możliwości dochodzenia równowartości utraconego przedmiotu świadczenia a restytucyjna funkcja odstąpienia / 227 Obowiązek zwrotu a stan aktualności wzbogacenia / 228 Zwrot wartości pierwotnej i przedmiot obowiązku zwrotu / 229 Pozostałe rozliczenia między stronami / 230 5.5.4. 5.5.5. 5.5.6. Wnioski / 231 9 Rozdział VI Koncepcja odesłania do skutków bezpodstawnego wzbogacenia / 233 Spis treści 6.1. 6.2. 6.3. 6.4. 6.5. 6.6. 6.7. 6.8. 6.9. 6.10. 10 Uwagi ogólne / 233 Stosunek bezpodstawnego wzbogacenia do art. 494 k.c. / 234 Koncepcje odesłania do podstawy prawnej i odesłania do skutków prawnych / 235 Odesłanie art. 494 k.c. do skutków prawnych bezpodstawnego wzbogacenia na gruncie prawa polskiego. Wzajemna relacja norm art. 494 i art. 495 § 1 k.c. / 237 Charakter i technika odesłania – nakaz odpowiedniego stosowania przepisów / 241 Co oznacza przyjęcie odesłania art. 494 k.c. do skutków bezpodstawnego wzbogacenia / 244 Konsekwencje odesłania do skutków prawnych bezpodstawnego wzbogacenia w zakresie obowiązku zwrotu / 244 Konsekwencje odesłania do skutków prawnych bezpodstawnego wzbogacenia w zakresie pozostałych rozliczeń między stronami / 245 6.8.1. Wynagrodzenie za korzystanie z przedmiotu świadczenia / 245 Nakłady poczynione na przedmiot świadczenia / 246 Odesłanie do skutków prawnych bezpodstawnego wzbogacenia a pozostałe środki restytucyjne przewidziane w przepisach regulujących bezpodstawne wzbogacenie / 247 6.8.3.1. 6.8.3.2. 6.8.3.3. Wydanie korzyści przez osobę trzecią / 247 Przepadek / 248 Naprawienie szkody w świetle art. 414 k.c. / 248 6.8.2. 6.8.3. Koncepcja odesłania do skutków bezpodstawnego wzbogacenia a wartości i interesy chronione przez ustawowe prawo odstąpienia / 249 Poszczególne przypadki odstąpienia a możliwość stosowania art. 494 k.c. / 250 6.10.1. 6.10.2. Uwagi ogólne / 250 Odstąpienie z powodu częściowej niemożliwości świadczenia / 251 Spis treści 6.10.3. 6.10.4. Odstąpienie z tytułu rękojmi za wady rzeczy sprzedanej / 252 Odstąpienie od umowy o dzieło i umowy o roboty budowlane (art. 635, art. 637 § 2, art. 640, art. 644 i art. 656 k.c.) / 253 6.10.4.1. 6.10.4.2. 6.10.4.3. 6.10.4.4. 6.10.4.5. 6.10.4.6. 6.10.4.7. Opóźnienie z rozpoczęciem lub wykończeniem dzieła (art. 635 k.c.) / 253 Wadliwe wykonywanie dzieła (art. 636 § 1 k.c.) / 256 Rękojmia za wady dzieła (art. 637 § 2 k.c.) / 257 Odstąpienie z powodu braku współdziałania zamawiającego (art. 640 k.c.) / 258 Odstąpienie za zapłatą umówionego wynagrodzenia (art. 644 k.c.) / 259 Odstąpienie od umowy o roboty budowlane ze względu na brak wymaganej gwarancji zapłaty (art. 6494 § 1 k.c.) / 259 Odstąpienie od umowy o roboty budowlane ze względu na wadliwe ich wykonywanie lub z tytułu rękojmi (art. 656 k.c.) / 260 6.10.5. Odstąpienie z tytułu niezgodności towaru 6.10.6. 6.10.7. konsumpcyjnego z umową (art. 8 ust. 4 ustawy o sprzedaży konsumenckiej) / 260 Odstąpienie w razie zastrzeżenia zadatku (art. 394 k.c.) / 263 Odstąpienie od umowy na podstawie ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych / 264 Odstąpienie na gruncie ustawy deweloperskiej / 265 6.10.8. Wnioski / 267 6.11. Rozdział VII Zróżnicowanie czynników wpływu na rozliczenia między stronami po dokonaniu odstąpienia / 269 7.1. 7.2. Uwagi ogólne / 269 Wpływ winy na rozliczenia między stronami / 269 11 Spis treści 7.2.1. 7.2.2. Wina jako zasada odpowiedzialności / 270 Wina w znaczeniu okoliczności, za które strona ponosi odpowiedzialność / 270 7.3. 7.4. 7.5. 7.6. Status konsumenta (skutki odstąpienia od umowy sprzedaży konsumenckiej) / 272 7.3.1. 7.3.2. Zakres zwrotu spełnionych świadczeń / 272 Wynagrodzenie za korzystanie z przedmiotu świadczenia / 274 Zbieg podstaw do odstąpienia / 279 Wpływ zastrzeżenia własności rzeczy sprzedanej na rozliczenia między stronami / 281 Wnioski / 284 Część druga Konsekwencje odesłania do skutków bezpodstawnego wzbogacenia / 285 Rozdział VIII Zasady wykonania i skutki niewykonania obowiązku zwrotu przedmiotu spełnionego świadczenia / 287 8.1. 8.2. Uwagi ogólne / 287 Zakres przedmiotowy obowiązku zwrotu – wyłączenie zasady aktualności wzbogacenia / 288 8.2.1. Wartość przedmiotu świadczenia podlegającego zwrotowi / 288 Wydanie pożytków i korzyści uzyskanych z przedmiotu świadczenia / 293 Wydanie równowartości korzyści / 294 8.2.3.1. 8.2.2. 8.2.3. Wydanie równowartości korzyści w przypadku całkowitej utraty przedmiotu świadczenia (gdy zwrot jest niemożliwy) / 294 Wydanie równowartości korzyści jako instrument wyrównania do pierwotnej wartości przedmiotu świadczenia. Sposób obliczania równowartości korzyści podlegającej wydaniu / 296 8.2.3.2. 12 Spis treści 8.2.3.3. Wydanie równowartości korzyści w przypadku, gdy zwrot przedmiotu świadczenia jest niecelowy lub nadmiernie utrudniony / 297 Roszczenie o wydanie surogatów / 297 Charakter i źródło zobowiązań do zwrotu przedmiotów świadczeń / 298 Zasady wykonania obowiązku zwrotu / 302 8.5.1. 8.5.2. Ogólne zasady wykonania zobowiązań / 302 „Zasięg” teorii przekształcenia / 303 8.5.2.1. Prawo wstrzymania się ze spełnieniem świadczenia wzajemnego / 304 Przedawnienie / 305 8.5.2.2. Skutki niewykonania obowiązku zwrotu – wyłączenie niektórych przepisów o skutkach niewykonania zobowiązań z umów wzajemnych / 307 Konieczność liczenia się z obowiązkiem zwrotu świadczeń (dotyczy to statusu konsumenta) / 308 Dopuszczalność odstąpienia w sytuacji, gdy przedmiot świadczenia został zniszczony lub w inny sposób utracony (unicestwiony) / 308 Wnioski / 310 13 8.3. 8.4. 8.5. 8.6. 8.7. 8.8. 8.9. 9.1. 9.2. 9.3. 9.4. 9.5. 9.6. 9.7. 9.8. Rozdział IX Wynagrodzenie za korzystanie z przedmiotu świadczenia oraz odszkodowanie za pogorszenie jego wartości lub utratę / 312 Uwagi ogólne / 312 Podstawa dochodzenia wynagrodzenia / 315 Zapłata wynagrodzenia za korzystanie z przedmiotu świadczenia jako postać wydania równowartości korzyści / 318 Charakter roszczenia o zapłatę wynagrodzenia oraz kwestie dowodowe / 319 Zakres przedmiotowy wynagrodzenia za korzystanie z przedmiotu świadczenia / 320 Zasady dotyczące ustalania wynagrodzenia / 322 Wartość korzyści, której równowartość podlega zwrotowi / 324 Początkowy moment naliczania wynagrodzenia / 327 Spis treści 9.9. 9.10. 9.11. 9.12. Wynagrodzenie za korzystanie z przedmiotu świadczenia w świetle projektów harmonizacyjnych/unifikacyjnych / 329 Odszkodowanie za utratę i pogorszenie rzeczy / 331 Roszczenie o zapłatę wynagrodzenia za korzystanie z przedmiotu świadczenia a roszczenie o zwrot świadczeń / 331 Wnioski / 333 Rozdział X Rozliczenie nakładów dokonanych na przedmiot świadczenia / 335 10.1. 10.2. 10.3. 10.4. 10.5. 10.6. 10.7. 10.8. 10.9. 10.10. 10.11. Uwagi ogólne / 335 Pojęcie nakładów w kontekście odstąpienia / 335 Podstawa i przesłanki dochodzenia zwrotu nakładów na przedmiot świadczenia – kilka uwag szczegółowych / 336 10.3.1. 10.3.2. Podstawa / 336 Przesłanki dochodzenia zwrotu nakładów. Nakłady w świetle projektów harmonizacyjnych/unifikacyjnych / 337 Rodzaj nakładów podlegających zwrotowi / 340 Nakłady podlegające zwrotowi przed dokonaniem odstąpienia. Moment miarodajny dla obliczania wartości nakładów / 342 Nakłady podlegające zwrotowi po dokonaniu odstąpienia / 344 Zwrot równowartości świadczenia z odliczeniem nakładów / 344 Obliczanie wartości nakładów / 346 Zwrot pożytków / 347 Zwrot nakładów a wartości i interesy chronione przez odstąpienie / 350 Wnioski / 351 Rozdział XI Wpływ odstąpienia na możliwość dochodzenia odszkodowania z tytułu niewykonania zobowiązania / 354 11.1. 11.2. Uwagi ogólne / 354 Podstawa dochodzenia odszkodowania / 355 14 Spis treści 11.3. 11.4. 11.5. 11.6. 11.7. 11.8. 11.9. 11.10. Zdarzenie wywołujące szkodę / 358 Szkoda / 361 Związek przyczynowy / 362 Podmioty uprawnione do dochodzenia odszkodowania / 356 Przesłanki dochodzenia odszkodowania / 357 11.4.1. 11.4.2. 11.4.3. Zakres przedmiotowy odszkodowania – okoliczności wpływające na wysokość odszkodowania / 364 Przyczynienie się poszkodowanego / 370 Roszczenie odszkodowawcze w projektach harmonizacyjnych/unifikacyjnych oraz w umowach międzynarodowych / 371 Wpływ odstąpienia na uprawnienia wierzyciela na wypadek zwłoki / 373 Roszczenia odszkodowawcze a odstąpienie jako uprawnienie z tytułu rękojmi za wady rzeczy sprzedanej / 377 Wnioski / 378 Zakończenie – wnioski i dyskusja / 381 Bibliografia / 395 15 ABGB BGB C. Civ. CESL Cod. Civ. DCFR k.c. k.z. Wykaz skrótów Akty prawne tekst dostępny na Allgemeines Bürgerliches Gesetzbuch, au- striacki kodeks cywilny, tekst dostępny na stronie: http://www.ibiblio.org/ais/abgb1.htm Bürgerliches Gesetzbuch, niemiecki kodeks cywilny; stronie: http://www.gesetze-im-internet.de/bgb/ Code Civil, francuski kodeks cywilny; tekst dostępny na stronie: www.legifrance.com Common European Sales Law, instrument opcjonalny; rozporządzenie Parlamentu Eu- ropejskiego i Rady w sprawie wspólnych przepisów dotyczących sprzedaży; tekst projektu rozporządzenia wraz z tłumacze- niem polskim dostępny na stronie: www.eur-lex.europa.int Codice Civile, włoski kodeks cywilny; tekst dostępny na stronie: https://jus.unitn.it Draft Common Frame of Reference (projekt Wspólnego systemu odniesienia) ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 121) rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 27 października 1933 r. – Kodeks zo- bowiązań (Dz. U. Nr 82, poz. 598 z późn. zm.; uchylone z dniem 1 stycznia 1975 r.) 17 Wykaz skrótów PECL pr. aut. p.u.n. u.k.k. u.k.w.h. u.o.n.p.k. ustawa deweloperska ustawa o sprzedaży konsumenckiej Zasady Acquis Zasady UNIDROIT Zasady TRANS-LEX (TRANS-LEX Princi- ples) 18 Principles of European Contract Law (Zasa- dy europejskiego prawa umów) ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autor- skim i prawach pokrewnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2006 r. Nr 90, poz. 631 z późn. zm.) ustawa z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upa- dłościowe i naprawcze (tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r. poz. 1112 z późn. zm.) ustawa z dnia 12 maja 2011 r. o kredycie konsumenckim (Dz. U. Nr 126, poz. 715 z późn. zm.) ustawa z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wie- czystych i hipotece (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 707 z późn. zm.) ustawa z dnia 2 marca 2000 r. o ochronie niektórych praw konsumentów oraz o odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną przez produkt niebezpieczny (tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r. poz. 1225) ustawa z dnia 16 września 2011 r. o ochronie praw nabywcy lokalu mieszkalnego lub domu jednorodzinnego (Dz. U. Nr 232, poz. 1377) ustawa z dnia 27 lipca 2002 r. o szczególnych warunkach sprzedaży konsumenckiej oraz o zmianie Kodeksu cywilnego (Dz. U. Nr 141, poz. 1176 z późn. zm.) Zasady obowiązującego europejskiego prawa umów Zasady międzynarodowych umów handlo- wych opracowane przez Międzynarodowy Instytut Unifikacji Prawa Prywatnego (UNIDROIT) zbiór on-line międzynarodowych (ponadna- rodowych) zasad prawa handlowego Wykaz skrótów Czasopisma, publikatory, zbiory orzeczeń Biul. SN Dz. U. Dz. Urz. WE JA KPP M. Praw. OSA OSAKa OSNC OSP OSPiKA PiP POSAG PPH PS RPEiS TPP Biuletyn Sądu Najwyższego Dziennik Ustaw Dziennik Urzędowy Wspólnot Europejskich Juristische Ausbildung Kwartalnik Prawa Prywatnego Monitor Prawniczy Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych Orzecznictwo Sądu Apelacyjnego w Katowi- cach Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywil- na Orzecznictwo Sądów Polskich Orzecznictwo Sądów Polskich i Komisji Ar- bitrażowych Państwo i Prawo Przegląd Orzecznictwa Sądu Apelacyjnego w Gdańsku Przegląd Prawa Handlowego Przegląd Sądowy Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologicz- ny Transformacje Prawa Prywatnego Inne al. ETS alinéa (fr.); jednostka redakcyjna przepisu prawnego w ramach artykułu; odpowiednik polskiego ustępu Europejski Trybunał Sprawiedliwości (obec- nie: Trybunał Sprawiedliwości Unii Europej- skiej) 19 Wykaz skrótów GKA SA SN UNIDROIT Główna Komisja Arbitrażowa Sąd Apelacyjny Sąd Najwyższy International Institute for the Unification of Private Law (fr. L Institut international pour l unification du droit privé) 20 Słowo wstępne Skutki ustawowego odstąpienia od umowy stanowią w Polsce od lat przedmiot dyskusji. Nie jest to temat nowo odkryty. Nie mógłby taki być, ponieważ jego praktyczna doniosłość jest zbyt widoczna, aby problematyka odstąpienia od umowy nie pojawiała się w literaturze. Dyskusja ta jednak, zwłaszcza w orzecznictwie, ogniskowała się jedynie wokół poszczególnych zagadnień. Przede wszystkim kwestii prawno- rzeczowych skutków odstąpienia od umowy, a także odstąpienia na zastrzeżenie kary umownej. Brakowało pełnego kompleksowego ujęcia obligacyjnych skutków odstąpienia od umowy. Ustawodawca polski nie uregulował tej kwestii w sposób jasny. Kontrowersje są w związku z tym bardzo głębokie. Nie ma zgody od- nośnie do wpływu odstąpienia od umowy na byt zobowiązania. Źródłem problemów są jednak także liczne niekonsekwencje w ramach unormo- wania różnych przypadków odstąpienia od umowy, a także w unormo- waniu skutków niemożliwości świadczenia, za które dłużnik nie ponosi odpowiedzialności. Autorka przedstawia koncepcję ukształtowania treści zobowiązania łączącego strony, powstałego po odstąpieniu od umowy w sytuacji, gdy spełnione są przesłanki ustawowego odstąpienia od umowy. Założenia koncepcji przedstawionej przez Autorkę (stosowanie przepisów o bez- podstawnym wzbogaceniu na podstawie tzw. odesłania co do skutków) nie są całkowicie oryginalne, jednak oryginalne jest zaprezentowanie pełnego systemu obligacyjnych skutków odstąpienia od umowy. Praca ta stanowi trwały wkład w naukową dyskusję o złożonej problematyce skutków odstąpienia od umowy. Jest to jednocześnie praca, która pojawia się w czasie ożywionych dyskusji nad przyszłością polskiego prawa zobowiązań w ramach prac kodyfikacyjnych. Autorka wykorzystuje także wnioski wynikające z różnych dyskusji komparaty- stycznych. Są one wykorzystane w sposób umiejętny, tak aby wzbogacić 21 Słowo wstępne polską debatę. Autorka sięga także do różnych regulacji europejskich, zarówno przygotowanych w ramach oficjalnych prac legislacyjnych, jak projekt wspólnych europejskich przepisów o sprzedaży, jak i nauko- wych, takich jak projekt wspólnej ramy odniesienia. Jest to jednak praca dogmatyczna poświęcona obowiązującemu prawu polskiemu. Praca ta może stanowić wkład w ukształtowanie się trwalszej i stabil- niejszej doktryny i orzecznictwa. Prof. dr hab. Fryderyk Zoll 22 Wstęp 1. Miejsce odstąpienia od umowy w systemach prawnych Konstrukcje prawne, które można zakwalifikować jako prototypy odstąpienia od umowy znane już były w prawie rzymskim1. Oznacza to, że uczestnicy obrotu prawnego odczuwali potrzebę uregulowania i stosowania uprawnienia do jednostronnego rozwiązywania umów na wypadek zaistnienia określonych przesłanek. We współczesnym usta- wodawstwie państw europejskich instytucja prawa odstąpienia jest znana jako jednostronne uprawnienie (tak przykładowo w prawie: 1 Zob. A. Kunicki, Umowne prawo odstąpienia. Studium z zakresu polskiego prawa obligacyjnego, Lwów 1939, s. 4. Autor ten jako jeden z przykładów prototypu odstąpienia wskazuje pactum displicentiae (kupno na próbę), co polegało na tym, że „kupujący mógł zrezygnować z umowy, jeśli do oznaczonego terminu towar mu się nie spodoba”, tak: W. Litewski, Rzymskie prawo prywatne, Warszawa 1999, s. 276. Szerzej na temat tej in- stytucji: W. Litewski, Słownik encyklopedyczny prawa rzymskiego, Kraków 1998, s. 191. Hasło przedmiotowe: pactum displicentiae. Zob. także: J.S. Petraniuk, Odstąpienie od umowy w prawie cywilnym, Lublin 2009, rozdział I § 1 oraz F. Longchamps de Bérier, Skargi edylów kurulnych a dyrektywa 1999/44/EC Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie określonych aspektów sprzedaży i gwarancji na dobra konsumpcyjne, Studia Iuridica 2005, t. 44, s. 430. Ten Autor z kolei jako pierwowzór współczesnego odstąpienia od umowy wskazuje actio redhibitoria, której „celem było doprowadzenie do stanu sprzed sprzedaży” (s. 430). Omawiany środek prawny charakteryzuje w ten sposób: „Po zbadaniu, czy rzeczywiście istniały nieujawnione wady, sędzia wzywał kupującego do redhibitio, czyli zwrotu świadczenia (odmowa blokowała dalszy proces). Sprzedawcę zobowiązywał do zwrotu tego, co otrzymał, a więc w pierwszym rzędzie ceny. Gdyby jej jeszcze nie za- płacono, musiał zwolnić nabywcę z obowiązku zapłaty” (s. 430). Na temat znaczenia prawa rzymskiego dla harmonizacji prawa prywatnego w Europie zob. W. Dajczak, Znaczenie tradycji prawa rzymskiego dla europejskiej harmonizacji prawa prywatnego, PiP 2004, z. 2, s. 57. 23 Wstęp polskim2, niemieckim3 czy holenderskim4) bądź jako rozwiązanie umowy przez sąd na skutek wytoczonego powództwa przez jedną stronę (tak przykładowo w prawie francuskim5 czy włoskim6). Dopusz- cza się prawo odstąpienia praktycznie w każdym rodzaju i w każdej konfiguracji stosunków umownych7 – w obrocie profesjonalnym, konsumenckim8 czy tzw. obrocie powszechnym (gdzie żadna ze stron nie działa w charakterze ani przedsiębiorcy, ani konsumenta)9. Prowadzi to do wniosku, iż rola prawa odstąpienia jest istotna i można założyć, że w miarę rozwoju obrotu będzie wzrastać10. Chociażby z tego tylko punktu widzenia – tj. z uwagi na powszechność uprawnienia do odstą- 2 Dotyczy to wszystkich rodzajów odstąpienia; w odniesieniu do ustawowego prawa odstąpienia, zob. art. 491–494 k.c. 3 Paragraf 348 i n. BGB. Tekst dostępny na: http://www.gesetze-im-internet.de/bgb/. 4 Artykuły 6:269–6: 270 holenderskiego kodeksu cywilnego. Anglojęzyczny tekst cytowanych przepisów wraz z komentarzem H.J. Van Kootena dostępny (w:) The Prin- ciples of European Contract Law and Dutch Law, ed. by H.N. Schelhaas, Nijmegen–The Hague–London–New York 2002, s. 378–379. 5 Artykuł 1884 Code Civil; tekst Kodeksu dostępny na stronie: www.legifrance.com. 6 Artykuł 1453 i n. Codice Civile; tekst Kodeksu dostępny na stronie: https://jus.unitn.it. 7 Wyróżnia się stosunki: konsumenckie, profesjonalne i między nieprofesjonalistami. Zob. R. Trzaskowski, Kształtowanie treści i celu umów obligacyjnych. Art. 353(1) k.c., Kraków 2005, s. 365. 8 Ma to miejsce w tych porządkach prawnych, które wyróżniają odrębne regulacje w stosunkach z konsumentami – przykładowo w prawie polskim, które (w odróżnieniu choćby od prawa niemieckiego) przyjęło odrębną regulację skutków ustawowego prawa odstąpienia i konsumenckiego prawa odstąpienia. 9 Zob. przykładowo uzasadnienie postanowienia SN – Izby Cywilnej z dnia 24 czerwca 2009 r., I CZ 31/09, LEX nr 515442. Twierdzi się, że „należy wyjść z ogólnego założenia, że przez umowy konsumenckie rozumie się takie umowy zobowiązujące, w których po jednej stronie występuje, w których po jednej stronie występuje przedsię- biorca, a po drugiej – konsument”, Z. Radwański, Zobowiązania. Cześć ogólna, Warszawa 2003, s. 149, Nb. 422. Z kolei „termin «obrót gospodarczy» jest wytworem doktryny prawa i stanowi uogólnienie stosunków prawnych powstających w związku z działalnością gospodarczą na tle wymiany dóbr i usług”, B. Książek (w:) A. Koronkiewicz-Wiórek, B. Książek, M. Piotrowska-Kłak, L. Siwik, Ł. Świderek, Umowy handlowe w pytaniach i odpowiedziach, pod red. J. Jacyszyna, Warszawa 2010, s. 21. Niekiedy wyróżnia się obrót konsumencki jako podtyp obrotu jednostronnie profesjonalnego: M. Koszowski, Obrót powszechny, profesjonalny i konsumencki, Ius Novum 2010, nr 4, s. 160–164. 10 Ważność tematyki rozwiązania umowy podkreśla się w odniesieniu do umowy sprzedaży. M. Labijak, Sprawozdanie z Międzynarodowej Konferencji Komparatystycznej „Od emptio vendito do Common European Sales Law – w poszukiwaniu dobrego prawa sprzedaży” (Poznań, 25–25 kwietnia 2013 r.), Palestra 2013, z. 11–12, s. 290. 24 Wstęp pienia od umowy – ustalenie i przeanalizowanie jego skutków ma klu- czowe znaczenie. Najczęściej prawo do jednostronnego rozwiązania umowy stanowi rodzaj reakcji na naruszenie zobowiązania i to nawet w tych systemach prawnych, których przepisy nie regulują prawa odstąpienia w tradycyj- nym tego słowa znaczeniu11. Wobec tego jest to ważki instrument ochrony wierzyciela przed niesumiennym dłużnikiem. W prawie pol- skim tę funkcję pełni ustawowe prawo odstąpienia od umowy wzajem- nej12. Nie jest to jednak jedyna funkcja ustawowego prawa odstąpienia. Odstąpienie nie jest też jedynym środkiem prawnym spełniającym tę funkcję, gdyż realizowana jest ona – o czym będzie mowa niżej oraz w merytorycznej części pracy – głównie przez mechanizmy odszkodo- wawcze. Ponadto kodeks cywilny przewiduje również przypadki wypo- wiedzenia umowy z powodu naruszenia zobowiązania (art. 7642 k.c.). W pierwszej kolejności w pracy została dokonana analiza, jakie wartości i interesy chroni w założeniu ustawodawcy odstąpienie od umowy i jakie pełni funkcje. Są to: funkcja restytucyjna (przywrócenie ekonomicznego stanu sprzed zawarcia umowy) oraz funkcja sankcji za naruszenie zobowiązania. Oznacza to, że ustawowe prawo odstąpienia ma w założeniu w jak najszerszym stopniu wyrównywać poniesione przez strony uszczerbki majątkowe oraz chronić interesy wierzyciela. W tym miejscu należy zaznaczyć, że funkcja sankcji realizuje się już w samym odstąpieniu (dłużnik traci możliwość spełnienia świadczenia, a wierzyciel „wycofuje się” z umowy). Jej podstawowym wymiarem jest wyłączenie możliwości powołania się na aktualność wzbogacenia przez dłużnika (wyłączenie zastosowania art. 409 k.c.). Chociaż możliwość powołania się na aktualność wzbogacenia jest wyłączona również w przypadku wierzyciela (art. 494 k.c. nie różnicuje tutaj reżimu), co 11 Francuski kodeks cywilny nie zna konstrukcji odstąpienia identycznej lub zbliżonej do instytucji polskiego ustawowego prawa odstąpienia od umowy wzajemnej. Nie regu- luje bowiem odstąpienia jako sankcji za naruszenie zobowiązania jako jednostronnego oświadczenia strony. Funkcję analogiczną do polskiego art. 494 k.c. pełni instytucja są- dowego rozwiązania umowy, aczkolwiek dopuszcza się również tzw. pozasądowe rozwią- zanie umowy. Bliżej na ten temat będzie mowa w merytorycznej części pracy. 12 W prawie francuskim jednakże funkcję analogiczną do polskiego ustawowego prawa odstąpienia pełni sądowe rozwiązanie umowy. Kontrowersje co do roli odstąpienia przez konsumenta od umowy sprzedaży z uwagi na niezgodność towaru konsumpcyjnego z umową (reakcja na naruszenie zobowiązania czy też refleks odpowiedzialności odszko- dowawczej) zostaną omówione w rozdziale VI, w podrozdziale poświęconym zakresowi stosowania art. 494 k.c. 25 Wstęp osłabia element sankcji, to jednak należy podkreślić, że sankcja realizo- wana jest głównie przez mechanizmy odszkodowawcze, do których art. 494 k.c. in fine odsyła. Swoistym przejawem realizacji sankcji po- przez mechanizmy odszkodowawcze jest specyficzne uregulowanie związku przyczynowego – o czym będzie mowa w rozdziale poświęco- nym odszkodowaniu. Z powyższych uwag zdaje się wynikać wniosek, że ustawodawca przyznał pewien priorytet funkcji restytucyjnej (wyłączenie możliwości powołania się na brak aktualności wzbogacenia po obu stronach, co służy również ochronie zasady ekwiwalentności przedmiotów świad- czeń). Nie oznacza to jednak, że dzieje się to kosztem funkcji sankcji czy wartości, jaką jest ochrona wierzyciela. Obie funkcje są ze sobą ściśle powiązane i współgrają ze sobą (zwłaszcza że zakres odszkodowa- nia jest zależny od zakresu roszczeń o charakterze restytucyjnym). Można jednakże bronić odmiennego zapatrywania i twierdzić, że funkcja sankcji ma przy odstąpieniu pierwszorzędne znaczenie. W za- kończeniu – we wnioskach i w dyskusji zostanie omówione i rozstrzy- gnięte, czy przydatność koncepcji wywodzonej i bronionej w niniejszej pracy jest zależne od założenia prymatu którejś z tych dwóch funkcji odstąpienia. W dalszej części pracy, w świetle powyższych, chronionych prawem wartości i interesów następuje analiza, czy proponowane w doktrynie koncepcje odnoszące się do podstawy i reżimu wzajemnych rozliczeń między stronami13 korelują z zamierzoną przez ustawodawcę funkcją ustawowego prawa odstąpienia od umowy i czy odpowiadają prawidło- wej wykładni art. 494 k.c. Z założenia wynika, że celem, a zarazem przedmiotem pracy jest dokonanie takiej wykładni art. 494 k.c., która będzie harmonizować z przyjętymi funkcjami odstąpienia. To z kolei 13 To jest: zastosowanie wprost przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu Zob. przykładowo A. Ohanowicz, Wybór prac, rozdział Va, Bezpodstawne wzbogacenie, wstęp Z. Radwański, oprac. A. Gulczyński, Warszawa 2007, s. 1031. W odniesieniu do umownego prawa odstąpienia (A. Kunicki, Umowne prawo odstąpienia..., s. 74): stoso- wanie przepisów normujących stosunki między właścicielem a samoistnym posiadaczem rzeczy (J.S. Petraniuk, Odstąpienie od umowy..., s. 318 i jak się zdaje – M. Podrecka, Rę- kojmia za wady prawne rzeczy sprzedanej, Warszawa 2011, s. 347.), literalna wykładnia art. 494 k.c. wraz z założeniem, iż przepis ten reguluje wzajemne rozliczenia między stronami w sposób wyczerpujący (P. Mostowik (w:) Prawo zobowiązań – część ogólna, pod red. A. Olejniczaka, System Prawa Prywatnego, t. 6, Warszawa 2009, s. 266), stoso- wanie art. 395 § 2 k.c. per analogiam (S. Rudnicki (w:) Komentarz do Kodeksu cywilnego. Prawo zobowiązań. Część ogólna, pod red. G. Bieńka, Warszawa 2006, s. 632). 26 Wstęp zaowocuje zaproponowaniem i wywiedzeniem takiej koncepcji rozliczeń między stronami, która w sposób możliwie najpełniejszy te funkcje zrealizuje, a zarazem stanowić będzie kompleksowy i spójny model rozliczeń między stronami po dokonaniu odstąpienia. Model „komplek- sowy i spójny” oznacza nie tylko model „optymalny” – czyli zapewnia- jący w sposób możliwie najefektywniejszy realizację funkcji odstąpienia. Oznacza również model „uniwersalny”, czyli znajdujący zastosowanie do odstąpienia od każdego typu umowy, niezależnie od istnienia przedmiotu świadczenia (por. niżej 7. Kilka uwag terminologicznych) oraz jego rodzaju i charakteru. „Uniwersalność” ta polega również – w przypadku gdy dochodzi do odstąpienia od umowy przenoszącej własność rzeczy – na niezależności od przyjętej koncepcji dotyczącej powrotnego przejścia (lub nie) tej własności. Poszukiwanie uniwersalnego (niezależnego od powrotnego przejścia – lub nie – własności rzeczy w przypadku odstąpienia od umowy przenoszącej własność) i spójnego modelu rozliczeń między stronami po dokonaniu odstąpienia jest konieczne. Dotychczas funkcjonujące w literaturze koncepcje dotyczące wzajemnych rozliczeń między stro- nami po dokonaniu odstąpienia wydają się z różnych względów niewy- starczające, zwłaszcza gdy zostaną przeanalizowane przez pryzmat funkcji pełnionych przez ustawowe prawo odstąpienia. 2. Różnorodność regulacji skutków odstąpienia w porządkach prawnych wybranych państw europejskich oraz regulacjach harmonizacyjnych lub unifikacyjnych 2.1. Uwagi ogólne Instytucja odstąpienia od umowy – czy to rozumiana jako rozwią- zanie umowy na mocy oświadczenia jednej ze stron, czy jako rozwiąza- nie umowy na skutek powództwa wytoczonego przez jedną stronę – nie jest uregulowana jednolicie14. Łączy się to z różnorodnością regulacji 14 Twierdzi się, że: „Nie ma żadnych przeszkód, by jednolicie unormować wykonanie prawa odstąpienia (sposób, formę, termin) i jego skutki. Takie próby podjęto w Zasadach Acquis, a za nimi w DCFR”, P. Machnikowski, Aktualne zjawiska i tendencje w europej- skim prawie umów (2006–2008) (w:) Zaciąganie i wykonywanie zobowiązań. Materiały 27 Wstęp skutków odstąpienia, a co za tym idzie – obowiązków stron umowy po jego dokonaniu. Zwraca się uwagę na to, że „w zakresie skutków odstą- pienia od umowy brak jest jednolitego podejścia w ramach porządków krajowych, zaś zróżnicowanie związane jest przede wszystkim z okreś- leniem momentu, z którym prawo wiąże skutek odstąpienia od umowy oraz określeniem stanu prawnego zobowiązań, które z mowy wynikały, a wreszcie z ustaleniem kwestii zwrotu świadczeń, jego zakresu oraz skutków naruszenia tego obowiązku”15. Nadto dodać należy, że na gruncie wymienionych regulacji brak jest jednolitego podejścia również do obowiązku zapłaty wynagrodzenia drugiej stronie za korzystanie z przedmiotu świadczenia, które po odstąpieniu od umowy podlega zwrotowi. Tym samym różnorodnie będzie kształtować się sposób ob- liczania tegoż wynagrodzenia i jego zakres16. Zasady wykonania i zakres wszystkich tych obowiązków – tj. zwrotu przedmiotów świadczeń, zapłaty wynagrodzenia za korzysta- nie z nich oraz rozliczenia nakładów – budzą kontrowersję w prawie polskim17. Przepisy, w szczególności art. 494 k.c., który określa skutki ustawowego prawa odstąpienia, nie dają jednoznacznych wskazówek w tym zakresie. Konieczne jest zatem poszukiwanie takiej ich wykładni, która pozwoli na rekonstrukcję obowiązków stron po dokonaniu odstą- pienia w sposób najpełniej harmonizujący z przypisanymi mu przez ustawodawcę funkcjami i w sposób najlepiej realizujący chronione przez niego interesy. III Ogólnopolskiego Zjazdu Cywilistów (Wrocław, 25–27 września 2008 r.), pod red. E. Gniewka, K. Górskiej, P. Machnikowskiego, Warszawa 2010, s. 244. 15 M. Pecyna (w:) Wykonanie i skutki naruszenia zobowiązań. Projekt z uzasadnie- niem, pod kierunkiem J. Pisulińskiego i F. Zolla, pod red. M. Pecyny, Kraków 2009, s. 372. Projekt ten został zmodyfikowany po zmianach przyjętych na posiedzeniu Komisji Ko- dyfikacyjnej w Popowie w dniach 22–24 stycznia 2009 r. Nowa wersja została przygoto- wana przez zespół w składzie: M. Pecyna, J. Pisuliński, A. Rachwał, M. Spyra, M. Wyrwiń- ski, F. Zoll i opublikowany w czasopiśmie „Transformacje Prawa Prywatnego” 2010, nr 4, s. 91–144. Nosi tytuł: Treść, wykonanie i skutki naruszenia zobowiązania. 16 Przykładowo: art. III–3:513 DCFR i art. 9:309 PECL, art. VI. 1. Zasad TRANS-LEX. W Zasadach Acquis i Zasadach UNIDROIT brak jest regulacji dotyczącej wynagrodzenia za korzystanie z przedmiotu świadczenia. Z kolei w regulacji wskazanej zasady TRANS-LEX podkreślona została zwalniająca funkcja odstąpienia, uregulowano roszczenie o zwrot i – co istotne – w przypadku jego niemożliwości umożliwiono stronom dochodzenie równowartości pieniężnej. Unormowano również odszkodowanie, które przysługuje obok roszczeń restytucyjnych. 17 Zob. w szczególności wyrok SN z dnia 3 lipca 1980 r.., II CR 190/80, OSNC 1981, nr 1, poz. 18, a także wyrok SN z dnia 5 lipca 2007 r., II CSK 140/07, LEX nr 287713. 28 Wstęp 2.2. Zasięg czasowy skutków odstąpienia a podstawa rozliczeń między stronami po dokonaniu odstąpienia Określenie zasięgu czasowego skutków odstąpienia ma znaczenie z punktu widzenia zakresu i podstawy rozliczeń między stronami po dokonaniu odstąpienia18. W doktrynie wyróżnia się dwie koncepcje regulacji skutków odstąpienia ze względu na moment, z nadejściem którego odstąpienie od umowy staje się skuteczne19. Są to: a) koncepcja germańska, zgodnie z którą odstąpienie skutkuje na przyszłość (ex nunc), co ma w założeniu łączyć się z brakiem wpływu odstąpienia na istnienie niektórych zobowiązań powstałych od chwili zawarcia umowy do chwili odstąpienia od niej20; b) koncepcja romańska, według której przyjmuje się wsteczny skutek odstąpienia (ex tunc), co z kolei ma łączyć się z retroaktywnym zniesieniem zobowiązań wynikających z umowy, od której odstą- piono21. Należy jednak zaakcentować fakt, że wskazany dualistyczny podział modeli skutków odstąpienia na germański i romański nie jest wyczer- pujący. Wyróżnia się również modele złożone (mieszane), których nie da się jednoznacznie zaklasyfikować według dychotomicznego podziału: germański (skutki odstąpienia ex nunc) – romański (skutki odstąpienia ex tunc). W tym kontekście trudno również bez zastrzeżeń przyjąć schemat: skutki ex tunc – retroaktywne wygaśnięcie/zniesienie umo- wy/zobowiązania – skutki rzeczowe odstąpienia oraz skutki ex nunc – wygaśnięcie/zniesienie umowy/zobowiązania na przyszłość – skutki obligacyjne w znaczeniu: brak skutku rzeczowego. 18 M. Podrecka, Rękojmia za wady prawne..., s. 344. Należy mieć przy tym na uwadze, że zasięg czasowy skutków odstąpienia i wpływ odstąpienia na istnienie umowy/zobowią- zania to nie są do końca tożsame kwestie. Będzie o tym szerzej mowa w merytorycznej części pracy, w rozdziałach III i IV. We wstępie do niniejszej pracy wyróżnione koncepcje – germańską i romańską przedstawiono w pewnym uproszczeniu na potrzeby zasygnali- zowania problemów. 19 Rozróżnienie na koncepcję romańską i germańską za: M. Pecyna (w:) Wykonanie i skutki naruszenia zobowiązań..., pod red. M. Pecyny, s. 374. 20 Tak przykładowo w prawie niemieckim (§ 348 i n. BGB; tekst dostępny na: http://www.gesetze-im-internet.de/bgb/). 21 Tak przykładowo w prawie francuskim (art. 1184 C. Civ., tekst dostępny na: www.legifrance.com) i włoskim (art. 1453 Cod. Civ., tekst dostępny na: www.jus.unitn.it). 29 Wstęp Przykładowo prawo austriackie przewiduje obligacyjne skutki ex tunc, lecz skutki rzeczowe ex nunc22. Wskazać również należy na tzw. model rosyjski nawiązujący do różnych tradycji i porządków prawnych. Twierdzi się, że: „Istotnym bowiem czynnikiem z punktu widzenia procesu harmonizacji prawa jest wdrożenie przez rosyjskiego ustawodawcę do systemu prawa kontynentalnego określonych rozwią- zań pochodzących z common law, jak również głównych tradycji prawa cywilnego to jest romańskiej oraz germańskiej, a przede wszystkim rozwiązań przyjętych z aktów i projektów międzynarodowych, a przy tym pozostawienie w wielu aspektach rodzimych – rosyjskich rozwiązań pochodzących z poprzednio obowiązujących regulacji prawnych. Takie podejście do tworzenia prawa i obecny efekt legislacyjny (...) określany jest mianem «pomnika komparatystów»”23. Regulację, z której wynika, że odstąpienie skutkuje ex tunc, przewi- duje prawo francuskie w art. 1184 C. Civ. Dodać należy, że francuski kodeks cywilny nie zna konstrukcji odstąpienia od umowy jako takiego; swoisty odpowiednik odstąpienia na gruncie francuskiego porządku prawnego stanowi żądanie rozwiązania umowy przez sąd24 (résolution)25. Wsteczny skutek odstąpienia przewiduje również prawo włoskie26. Przyjęcie wstecznego skutku odstąpienia wraz z retroaktywnym zniesieniem zobowiązania wynikającego z umowy (przyjęcie fikcji, ja- koby umowa nie została zawarta) skutkuje przyjęciem regulacji doty- czącej bezpodstawnego wzbogacenia jako podstawy dochodzenia zwrotu przedmiotów wzajemnych świadczeń stron (tak w prawie 22 R. Cierpiał, A. Kraft, M. Thurner, F. Zoll, Wybrane zagadnienia z zakresu rzeczo- wych skutków odstąpienia (Die ausgewählten Fragen über die dinglichen Auswirkungen des Rückritts vom Vertrag) (w:) Wokół problematyki cywilnoprocesowej: studium teore- tycznoprawne. Księga pamiątkowa dla uczczenia pracy naukowej profesora Kazimierza Korzana, pod red. A. Nowaka, Katowice 2001, s. 74. 23 M Pecyna, Naruszenie zobowiązania w świetle harmonizacji prawa zobowiązań. Studium prawnoporównawcze, Warszawa 2009, s. 24. 24 Mimo braku wyraźnej regulacji kodeksowej w tym zakresie, orzecznictwo fran- cuskiego Sądu Kasacyjnego (Cour de Cassation) dopuszcza pozasądowe rozwiązanie umowy w przypadku szczególnie istotnego naruszenia zobowiązania. Zob. F. Zoll (w:) Prawo zobowiązań – część ogólna. Suplement, pod red. A. Olejniczaka, System Prawa Prywatnego, t. 6, Warszawa 2010, s. 209 oraz H. Capitant, F. Terré, Y. Lequette, Les grands arrêts de la jurisprudence civile, t. 2, Paris 2008, s. 269–278. 25 Instytucja przeciwstawiana résiliation, czyli wypowiedzeniu umowy. 26 Art. 1453 i n. Codice Civile; tekst Kodeksu dostępny na stronie: https://jus.unitn.it. P. Zatti, Corso di diritto civile, Padova 2007, s. 403. 30 Wstęp francuskim i włoskim)27. Mogłoby to oznaczać, że przepisy regulujące bezpodstawne wzbogacenie znajdują zastosowanie wprost także do dalszych rozliczeń między stronami. 2.3. Skutek na przyszłość (ex nunc) Prospektywny charakter skutków wykonania prawa odstąpienia (lub szerzej: jednostronnego zakończenia stosunku umownego) prze- widują prawo niemieckie i holenderskie, jak również regulacje m.in.: DCFR (Draft Common Frame of Reference, art. III – 3:504), PECL (Principles of European Contract Law; art. 9:305), Zasad Acquis (Acquis Principles; art. 8:303), CESL (art. 176 ust. 1) i tzw. Zasady TRANS-LEX (zasada VI.1.)28. Wobec kontrowersji na gruncie prawa polskiego co do skutków odstąpienia (które niejednokrotnie mogą prowadzić do rozbieżności z tendencjami europejskimi wyrażanymi w projektach harmonizacyj- nych lub unifikacyjnych29, a nawet do braku spójności wewnątrz syste- 27 Prawo włoskie (art. 2041–2042 Cod. Civ.) reguluje instytucję bezpodstawnego wzbogacenia w sposób zbliżony, co do zasady, do prawa polskiego. Regulacja ta (arric- chimento senza causa), jakkolwiek lakoniczna, przewiduje: zasadę zwrotu aktualnego wzbogacenia oraz zasadę subsydiarności roszczenia z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia. Prawo francuskie z kolei kwalifikuje bezpodstawne wzbogacenie jako tzw. quasi – contrat, przyjmując podobne przesłanki dochodzenia roszczenia oraz zasadę subsydiarności. Przyjmuje się natomiast, że roszczenie z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia jest limito- wane w tym sensie, iż nie może służyć zubożonemu do uzyskania więcej, niż jest to ko- nieczne do „odbudowania” jego majątku, a wzbogacony nie powinien zwrócić więcej ponad to, co jest konieczne do przywrócenia stanu pierwotnego. J. Carbonnier, Droit civil. Les biens. Les obligations, vol. 2, Paris 2004, s. 2347–2438; F. Terré, P. Simler, Y. Lequette, Droit civil. Les obligations, Paris 2005, s. 1029. Jest to pochodną wyrażonej w doktrynie zasady słuszności, że nikt nie powinien wzbogacić się cudzym kosztem; J. Carbonnier, Droit civil..., s. 2438. Przyjmowano także, że kolejnym czynnikiem limitu- jącym zakres roszczenia jest wina zubożonego (co stanowi pewną odmienność w stosunku do regulacji polskiej): „Roszczenie winno ulec ograniczeniu, jeżeli zubożony mógłby uniknąć swego zubożenia, gdyby był bardziej rozważny w dbałości o swoje interesy, a mniej brawurowy w swym postępowaniu” Stanowisko to zostało zawężone wyłącznie do winy umyślnej, a obecnie jest krytykowane (J. Carbonnier, Droit civil..., s. 2438 i s. 2444). 28 Tekst zasad dostępny na stronie: https://trans-lex.org/942000. 29 Rozbieżności pojawiają się w odniesieniu do zasięgu czasowego skutków odstą- pienia (retroaktywność czy prospektywność), co jest nie bez znaczenia dla: a) podstawy i zasad rozliczeń między stronami po dokonaniu odstąpienia; b) dopuszczalności roszczeń odszkodowawczych w związku z naruszeniem zobowiązania. 31 Wstęp mu prawnego30) pojawia się konieczność ustalenia następujących kwestii: a) jaki jest wpływ wykonania prawa odstąpienia na istnienie zobowią- zań wynikających z zawartej umowy; z tym ściśle łączy się zagad- nienie wpływu odstąpienia na byt umowy i na stosunek zobowią- zaniowy; b) z którym momentem odstąpienie staje się skuteczne (jaki jest zasięg czasowy skutków odstąpienia)31; c) jakie obowiązki stron powstają na skutek wykonania prawa odstą- pienia; d) z jakich obowiązków strony zwolnione są w wyniku skorzystania z prawa odstąpienia, a jakie obowiązki pozostają w mocy; e) jaki jest zakres i charakter obowiązków ciążących na stronach w wyniku skorzystania z prawa odstąpienia; f) jakie są skutki naruszenia tych obowiązków. Wszystkie powyższe kwestie składają się na szeroko rozumiane rozliczenia między stronami po dokonaniu odstąpienia. Brak jest rów- nież jednolitego poglądu w nauce prawa i w orzecznictwie na temat podstawy normatywnej i zasad tych rozliczeń. 30 Przykładem takiej możliwej niespójności jest przyjęcie retroaktywnego skutku ustawowego prawa odstąpienia regulowanego przepisami kodeksu cywilnego oraz pro- spektywności odstąpienia na gruncie konwencji wiedeńskiej o międzynarodowej sprze- daży towarów, która jako ratyfikowana umowa międzynarodowa stanowi integralną część krajowego porządku prawnego. Przyjęcie odmiennych skutków czasowych odstą- pienia może prowadzić do kolejnych, dalej idących rozbieżności – w zakresie podstawy i zasad obowiązku zwrotu przedmiotów spełnionych świadczeń oraz dopuszczalności i zakresu roszczeń odszkodowawczych. Jedynymi czynnikami odróżniającymi odstąpienia na gruncie kodeksu cywilnego i konwencji są – oprócz podstawy prawnej – konkretny typ umowy (sprzedaż towarów), kwalifikacja stosunku prawnego z uwagi na rolę stron w obrocie (umowa między przedsiębiorcami – dwustronnie profesjonalna), miejsce sie- dziby stron (w państwach-stronach konwencji) i wynikający z tego transgraniczny cha- rakter umowy. W tym kontekście powstaje zasadnicze pytanie: czy wymienione czynniki mogą stanowić dostateczne racje dla różnicowania skutków odstąpienia? 31 Jak już wcześniej wspomniano – przedstawione wyżej koncepcje (modele) uka- zują (klasyfikują) skutki odstąpienia w pewnym uproszczeniu. Wpływ odstąpienia na istnienie umowy/zobowiązania oraz zasięg czasowy skutków odstąpienia to nie są do końca tożsame kwestie i wymagają odrębnej analizy. 32 Wstęp 2.4. Normatywna kwalifikacja stanu po dokonaniu odstąpienia Przyjęcie określonej koncepcji w zakresie zasięgu czasowego skut- ków odstąpienia oraz wpływu odstąpienia na byt umowy i stosunek zobowiązaniowy wpływa na ustalenie normatywnej kwalifikacji odstą- pienia. Innymi słowy, przesądza o tym, czy stan prawny po dokonaniu odstąpienia jest bezpodstawnym wzbogaceniem, czy też nie. To z kolei rzutuje na podstawę, zakres i charakter obowiązków powstałych po skorzystaniu z prawa odstąpienia. Wobec tego celowe stało się wyróż- nienie rozdziałów dotyczących wpływu odstąpienia na umowę i stosu- nek zobowiązaniowy oraz zasięgu czasowego skutków odstąpienia. Rozważania na ten temat służyć mają ułatwieniu poszukiwania podsta- wy wzajemnych rozliczeń między stronami po dokonaniu odstąpienia, a przede wszystkim ustaleniu, czy przepisy o bezpodstawnym wzboga- ceniu mogą znaleźć wprost zastosowanie do skutków odstąpienia. 3. Uzasadnienie wyboru tematu pracy Jako przedmiot niniejszej pracy przyjęłam obligacyjne skutki od- stąpienia od umowy 32, co oznacza przede wszystkim: a) wzajemne prawa i obowiązki stron powstające na skutek skorzysta- nia z prawa odstąpienia, b) ich charakter i zakres, c) skutki niewykonania lub nienależytego wykonania tych obowiąz- ków, 32 Skutki rzeczowe zostały już w doktrynie szczegółowo opisane: G. Tracz, F. Zoll, Przewłaszczenie na zabezpieczenie rzeczy ruchomych po wejściu w życie ustawy o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów oraz nowego prawa bankowego, PPH 1998, nr 1, s. 11 i n.; G. Tracz, F. Zoll, Przewłaszczenie na zabezpieczenie. Praktyka, konstrukcja, dopuszczalność, przedmiot, Kraków 1996; M. Brożyna, Odstąpienie od umowy przenoszącej własność a zastrzeżenie prawa własności, TPP 2003, nr 2, s. 29–46; wyroki SN: z dnia 15 kwietnia 1971 r., II CR 632/70, OSNC 1972, nr 2, poz. 27; z dnia 14 marca 1973 r., III CRN 33, cyt. za: M. Brożyna, Odstąpienie od umowy przenoszącej własność..., s. 29; z dnia 5 paź- dziernika 1978 r., IV CR 182/78, OSP 1979, z. 10, poz. 173; z dnia 14 maja 1979 r., II CR 131/79, OSNC 1980, nr 2, poz. 23; z dnia 3 lipca 1980 r., II CR 190/80, OSNC 1981, nr 1, poz. 18; z dnia 4 listopada 1982 r., II CR 407/82, OSNC 1983, nr 7, poz. 97; uchwały SN: z dnia 6 września 1994 r., III CZP 105/94, OSNC 1995, nr 2, poz. 26; z dnia 13 maja 1987 r., III CZP 82/86, OSNC 1987, nr 12, poz. 189. Ponadto analiza wpływu odstąpienia na stosunki własnościowe wykracza poza zakres niniejszej pracy. 33 Wstęp – czyli przede wszystkim – zasady i zakres wzajemnych rozliczeń między stronami po dokonaniu prawa odstąpienia. Z piśmiennictwa zdaje się wynikać, że istnieje zapotrzebowanie na opracowanie tej wła- śnie tematyki, bez czego nie sposób mówić o całościowej i pogłębionej analizie skutków odstąpienia33. Kwestiami wyjściowymi dla opracowania powyższych zagadnień są: funkcje ustawowego prawa odstąpienia34, wpływ odstąpienia na byt umowy i stosunek zobowiązaniowy oraz zasięg czasowy skutków odstą- pienia. Analiza tych zagadnień jest nieodzowna dla normatywnej kwalifikacji stanu po odstąpieniu. Wszystkie te zagadnienia budzą liczne kontrowersje w polskiej doktrynie. Rozbieżności stanowisk dotyczą przede wszystkim: a) możliwości wzajemnego stosowania analogii między przepisami regulującymi różne rodzaje odstąpienia – co ściśle wiąże się z funkcją odstąpienia; b) momentu, od którego odstąpienie staje się skuteczne; c) charakteru prawnego obowiązków, które powstają po dokonaniu odstąpienia (charakter kontraktowy czy bezpodstawne wzbogace- nie) – a co za tym idzie – podstawy prawnej dochodzenia wynikłych na skutek odstąpienia roszczeń oraz d) katalogu i zakresu wzajemnych obowiązków prowadzących do rozliczeń między stronami (obowiązek zwrotu przedmiotów świadczeń, ewentualnie: zwrotu ich równowartości, problem do- puszczalności żądania zapłaty wynagrodzenia za korzystanie z przedmiotu świadczenia, które podlega zwrotowi, rozliczenia nakładów na przedmiot świadczenia oraz poniesionych kosztów). Powyższe kwestie rodzą kontrowersje i trudności w praktyce. Tym samym ich analiza i wyjaśnienie jest konieczne ze względu na swą do- niosłość praktyczną. Ich znaczenie praktyczne znajduje wyraz w dość licznych regulacjach dotyczących odstąpienia w systemie prawnym 33 M. Warciński recenzując na łamach „Kwartalnika Prawa Prywatnego” pracę J.S. Petraniuka Odstąpienie od umowy w prawie cywilnym, jako jej mankament wskazał brak opracowania przez Autora tematyki zasad wzajemnych rozliczeń między stronami po dokonaniu odstąpienia. M. Warciński, Recenzja: Juliusz Seweryn Petraniuk, „Odstą- pienie od umowy w prawie cywilnym”, Towarzystwo Naukowe KUL Jana Pawła II, Lublin 2009, KPP 2011, z. 4, s. 1178. 34 Jak już wcześniej nadmieniono – kwestii wzajemnych rozliczeń między stronami po dokonaniu odstąpienia nie sposób rozważać w oderwaniu od funkcji pełnionych przez ustawowe prawo odstąpienia. 34 Wstęp (także na skutek odesłań) – jest ono często stosowanym środkiem ochrony wierzyciela na wypadek naruszenia zobowiązania, czy to w związku z konstrukcją anticipatory breach of contract (przykładowo art. 635 k.c.), czy w związku z naruszeniem zobowiązania już dokona- nym (art. 491 i 492 k.c., art. 8 ust. 4. ustawy o sprzedaży konsumenckiej). Ponadto na praktyczne znaczenie odstąpienia jako środka ochrony wierzyciela na wypadek naruszenia zobowiązania przez dłużnika wskazuje również ogromna popularność umów wzajemnych w obrocie. To w zasadzie umowy wzajemne w największym stopniu konstytuują wymianę dóbr i usług. W literaturze i orzecznictwie wiele uwagi poświęcono rozstrzygnię- ciu sporu o to, czy odstąpienie wywołuje skutki prawnorzeczowe, czy jedynie obligacyjne – i w tym kontekście skupiono się na gruntownej analizie stosunków własnościowych35. Nie zbadano jednak gruntownie wzajemnych rozliczeń między stronami po dokonaniu odstąpienia i brak spójnych wniosków w tym zakresie. Kwestie te nie tylko budzą kontrowersje i różnice zdań w doktrynie. Prezentowane poglądy niejednokrotnie zdają się wzajemnie wykluczać. Wobec tego konieczne jest wyjaśnienie, według jakich regu- lacji strony powinny dokonywać wzajemnych rozliczeń. Spory doktry- nalne i mnogość stanowisk (jak zaznaczono – niejednokrotnie ze sobą sprzecznych) nie ułatwiają stronom rozliczeń po odstąpieniu w sytuacji braku stosownych postanowień umowy. Powyższe dodatkowo wskazuje na praktyczny walor zagadnienia wzajemnych rozliczeń między strona- mi po skorzystaniu z ustawowego prawa odstąpienia od umowy. W związku z brakiem jednolitego stanowiska w przedmiocie pod- stawy i skutków wzajemnych rozliczeń między stronami po dokonaniu odstąpienia zachodzi konieczność wyjaśnienia rozbieżności w doktrynie w tym zakresie. Odstąpienie jest środkiem ochrony na wypadek naru- szenia zobowiązania, z którego wierzyciele korzystają często, zwłaszcza z tytułu rękojmi za wady rzeczy sprzedanej, czyli w wypadkach, gdy dochodzi między stronami do wymiany przedmiotów świadczeń. Wy- nika z tego, iż ustalenie najpierw podstawy prawnej, a w dalszej kolej- ności reżimu rozliczeń między stronami po dokonaniu odstąpienia jest w praktyce celowe i pożądane. 35 Szerzej na ten temat J.S. Petraniuk, Odstąpienie od umowy..., s. 152 i n. Zob. także 4.2. Wyjaśnienie tytułu pracy i wskazane tam stanowiska wyrażone w piśmiennictwie i orzecznictwie. 35 Wstęp 4. Zakres przedmiotowy pracy 4.1. Pojęcie ustawowego prawa odstąpienia W związku z koniecznością ustalenia zakresu przedmiotowego niniejszej pracy pojawia się pytanie, jak rozumieć pojęcie ustawowego prawa odstąpienia od umowy wzajemnej. Termin „ustawowe prawo odstąpienia” używany jest w literaturze w różnych kontekstach36. Najczęściej przeciwstawia się je umownemu prawu odstąpienia; desygnatów pojęć ustawowego i umownego prawa odstąpienia nie da się rozgraniczyć według prostego schematu, zgodnie z którym ustawowe prawa odstąpienia to te, których przesłanki wyni- kają wprost z przepisów prawa, a umowne to te, możliwość skorzystania z których gwarantuje odpowiednie zastrzeżenie umowne37. W mojej ocenie nie można przyjąć, iż jedynym i wystarczającym kryterium rozróżnienia odstąpień jest sam prosty fakt, że wynikają one z ustawy, czy też z umowy. Istotne dla sprecyzowania zakresu, w kontekście ustawowego prawa odstąpienia, jest również uszczegółowienie, że chodzi o ustawowe prawo odstąpienia od umowy wzajemnej, a nie ja- kiejkolwiek umowy. Przez „ustawowe prawo odstąpienia” rozumie się „ustawowe prawo odstąpienia od umowy wzajemnej”. W literaturze pojawił się pogląd, zgodnie z którym pomiędzy od- stąpieniem od umowy wzajemnej a odmową przyjęcia świadczenia w rozumieniu art. 477 § 2 k.c. nie zachodzą znaczne konstrukcyjne różnice38. W związku z tym, że odmowa przyjęcia świadczenia dotyczy zobowiązań niemających charakteru zobowiązań wzajemnych, można dojść do przekonania, iż oba instrumenty ochrony prawnej, tj. odstą- 36 Niektórzy Autorzy używają go na określenie odstąpienia uregulowanego w ustawie z dnia 2 marca 2000 r. o ochronie niektórych praw konsumentów oraz o odpowiedzial- ności za szkodę wyrządzoną przez produkt niebezpieczny (tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r. poz. 1225), czyli tzw. konsumenckiego prawa odstąpienia. M. Warciński, Umowne prawo odstąpienia, Warszawa 2010, s. 25. Autor ten zauważa jednak, że konstrukcja konsumenc- kiego prawa odstąpienia „jest identyczna z konstrukcją umownego prawa odstąpienia” (ibidem, s. 25). 37 Zob. przykładowo M. Warciński, Umowne prawo..., s. 24–25. Szerzej na temat kryteriów wyróżnienia różnych rodzajów odstąpienia (nie tylko ustawowego i umownego) będzie mowa w rozdziale II niniejszej pracy, poświęconym funkcji różnych rodzajów odstąpienia i rozliczeń po ich dokonaniu. 38 F. Zoll (w:) Prawo zobowiązań – część ogólna..., pod red. A. Olejniczaka, s. 190–191; G. Tracz, Sposoby jednostronnej rezygnacji z zobowiązań umownych, Warszawa 2007, s. 110. 36 Wstęp pienie i odmowa przyjęcia świadczenia, pełnią podobną rolę. Wskazuje się, że: „W systematyce polskiego KC odstąpienie od umowy dotyczy jedynie umów wzajemnych. Gdy chodzi o zobowiązania nie mające tego charakteru, ustawodawca posługuje się formułą «nieprzyjęcie świadczenia», które ma jednak doprowadzić do podobnych konsekwen- cji. Ustaje obowiązek pierwotnego świadczenia, a w jego miejsce wchodzi obowiązek naprawienia szkody”39. Podnosi się również, iż „można przyjąć, że w art. 477 § 2 k.c. ukryty jest także rodzaj odstąpienia od umowy. Jedyna różnica ma polegać na odrębności faktycznej, a nie prawnej. Skoro nie są to zobowiązania wzajemne, a świadczenie nie zostało spełnione, to nie ma potrzeby rozstrzygania o losach świadczenia wzajemnego. Istnieje grupa umów, które wprawdzie nie mieszczą się w pojęciu umów wzajemnych, ale gdzie także obie strony zobowiązane są do świadczenia (nie występuje ekwiwalentność świadczeń). W takim przypadku «prawnokształtujące nieprzyjęcie świadczenia» musi prowa- dzić do skutków tożsamych z odstąpieniem – strony zobowiązane są zwrócić to, co świadczyły”40. Ponadto uprawnienie do odmowy przyjęcia świadczenia z powodu zwłoki dłużnika zalicza się do grupy uprawnień stanowiących jedno- stronną rezygnację ze zobowiązań umownych. Twierdzi się, że „oświadczenie wierzyciela o nieprzyjęciu świadczenia nie powoduje, co prawda, wygaśnięcia stosunku zobowiązaniowego, ale bezpośrednio prowadzi do takiego skutku. Pod tym względem, nie wykazuje ono różnic w stosunku do wypowiedzenia i odstąpienia”41. Co więcej, akcen- tuje się, że „uregulowane w art. 477 § 2 k.c. uprawnienie wykazuje wspólne cechy z uprawnieniem do wypowiedzenia z powodu naruszenia zobowiązania i ustawowego prawa odstąpienia (...) Pewna odmienność wynika wyłącznie z zawartej w art. 477 § 2 k.c. regulacji przesłanki, uprawniającej wierzyciela do skorzystania z uprawnienia do nieprzyjęcia świadczenia. Jest nią bowiem nie tylko zwłoka dłużnika w spełnieniu świadczenia, ale taka zwłoka, która powoduje dla wierzyciela utratę znaczenia świadczenia, całkowitą lub w przeważającym stopniu”42. Zwraca się również uwagę na podobieństwo konsekwencji obu środków 39 F. Zoll (w:) Prawo zobowiązań – część ogólna..., pod red. A. Olejniczaka, s. 190. 40 Ibidem, s. 190–191. 41 G. Tracz, Sposoby jednostronnej rezygnacji..., s. 110. 42 Ibidem, s. 112. 37 Wstęp prawnych w kontekście przesłanek i zakresu roszczenia odszkodowaw- czego43. Dodać należy, że polaryzacja różnic między poszczególnymi rodza- jami odstąpień przestaje być tak wyrazista, gdy weźmie się pod uwagę następujące kwestie: a) trudno jest wprost utożsamiać ustawowe prawo odstąpienia od umowy li tylko z sankcją za niewykonanie lub nienależyte wykona- nie zobowiązania. Dopuszczalne jest również zastrzeżenie umow- nego prawa odstąpienia jako tego typu sankcji – także w formie klauzuli generalnej „istotnego naruszenia umowy”44. Mogłoby to oznaczać, że przypisywanie ustawowemu prawu odstąpienia tylko jednej funkcji polegającej na ochronie interesów wierzyciela po- szkodowanego naruszeniem zobowiązania jest niewystarczające; b) można w prawie odnaleźć takie przykłady odstąpień, których przesłanki wynikają wprost z ustawy i nie jest konieczne ich zastrze- ganie w umowie. Co więcej, uprawnienie do odstąpienia przysłu- guje stronie niezależnie od jego zastrzeżenia w umowie lub braku takiego zastrzeżenia. Natomiast są bardzo podobne kons
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Obligacyjne skutki ustawowego prawa odstąpienia od umowy
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: