Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00868 012479 17857062 na godz. na dobę w sumie
Obok praw człowieka są jeszcze jego obowiązki. Wybór publicystyki ks. Jana Łady Gnatowskiego z lat 1879-1909 - ebook/pdf
Obok praw człowieka są jeszcze jego obowiązki. Wybór publicystyki ks. Jana Łady Gnatowskiego z lat 1879-1909 - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 426
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8142-567-4 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> literaturoznawstwo, językoznawstwo
Porównaj ceny (książka, ebook (-20%), audiobook).

Książka stanowi krytyczną edycję wybranych tekstów publicystycznych Jana Łady Gnatowskiego (1855–1925) – kapłana, publicysty, tajnego szambelana papieskiego, nauczyciela, cenionego pisarza, który pozostawił po sobie bogaty dorobek literacki. Współczesny czytelnik może zapoznać się z fragmentami jego utworów uporządkowanych w bloki tematyczne. Tom zawiera teksty najważniejsze, najczęściej komentowane w prasie tamtego okresu, a także najbardziej znaczące dla politycznej, społecznej i religijnej myśli autora. Zdając sobie sprawę z selektywnego charakteru zbioru, autorka uzupełniła literaturoznawczy komentarz do poszczególnych publikacji Gnatowskiego informacjami biograficznymi oraz prezentacją kontekstu historycznoliterackiego.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

I I I III Aleksandra Ewelina Mikinka – Uniwersytet Łódzki, Wydział Filologiczny Katedra Literatury Pozytywizmu i Młodej Polski, 90-236 Łódź, ul. Pomorska 171/173 IV RECENZENT Tadeusz Budrewicz REDAKTOR INICJUJĄCY Urszula Dzieciątkowska OPRACOWANIE REDAKCYJNE Beata Wojtania KOREKTA TECHNICZNA Leonora Gralka SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Zdjęcie wykorzystane na okładce: Tycjan, Św. Jan Ewangelista na Patmos https://commons.wikimedia.org © Copyright by Aleksandra Ewelina Mikinka, Łódź 2019 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2019 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.09056.19.0.M Ark. wyd. 28,0; ark. druk. 26,625 ISBN 978-83-8142-566-7 e-ISBN 978-83-8142-567-4 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 SPIS TREŚCI I I III IV 1 2 3 4 Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . CZĘŚĆ PIERWSZA. KOMENTARZ Rys biograficzny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Inspiracje i wpływy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bloki tematyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Literatura i sztuka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Religia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Sytuacja społeczno-polityczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zasady wydania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . CZĘŚĆ DRUGA. PISMA (WYBÓR FRAGMENTÓW) I. Literatura i sztuka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Realizm w literaturze nowoczesnej. Studium . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Listy o literaturze i sztuce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Moja Beatrice. Kartka z życia Zygmunta Krasińskiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przegląd literacki. Listy Zygmunta Krasińskiego. Tom 1. Do Konstantego Gaszyńskiego. Lwów 1882 roku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jeden z prądów naszej poezji współczesnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przegląd artystyczny i literacki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Studia nad najnowszymi prądami we Francji. Cz. II . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Studia nad najnowszymi prądami we Francji. Cz. III . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niedokonany utwór Leonarda da Vinci . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . II. Religia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mowa w uroczystość N. P. Maryi Łaskawej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ernest Renan. Studium . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Trochę o Szechu i jego ostatnich broszurach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . III. Sytuacja społeczno-polityczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Studia nad najnowszymi prądami we Francji. Cz. I . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Paweł Popiel. Sylwetka pośmiertna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W kwestii żydowskiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posłowie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 13 16 19 20 33 36 39 45 45 74 80 106 128 158 199 222 258 278 278 288 313 333 333 365 390 425 WSTĘP Wykwintny, pełen miary i artystycznej finezji krytyk literacki M. Rawicz o Janie Gnatowskim Postać księdza Jana Gnatowskiego (ps. literacki Jan Łada), chociaż nietuzin- kowa na tle swojej epoki, jest dziś niemalże całkowicie zapomniana. Przez literatu- roznawców umieszczana na marginesie badań, w tzw. kategorii minorum gentium, przez historyków zaś wspominana mimochodem, przy okazji rozważań nad bo- haterami walk niepodległościowych z 1918 r. Jego utwory znane są niewielkiemu gronu odbiorców, a pamięć o nim, chociaż żywa w tradycji polskiego Kościoła, w obiegu literackim została zatarta dzięki staraniom socjalistycznej cenzury1. Podstawowych informacji o ks. Janie Gnatowskim dostarczają lakoniczne hasła słownikowe i dość liczne, chociaż niewielkich rozmiarów, artykuły poja- wiające się w prasie za jego życia, a także nekrologi, drukowane in memoriam po śmierci pisarza. Ksiądz prałat, pełniący funkcję tajnego szambelana papieża Le- ona XIII, to nie tylko dostojnik kościelny, ale też pisarz mający w swym dorobku zarówno literaturę realistyczną, jak i pełne baśniowych stworzeń powieści fanta- styczne. Publicysta i komentator ówczesnego życia politycznego i trawiących je problemów, pasjonat podróży, wreszcie – miłośnik sztuki i muzyki, esteta, który we Lwowie podjął próbę prowadzenia salonu literackiego2. Gnatowski był jed- nym z tych wykwintnych „księży-celebrytów” Starego Świata, człowiekiem ma- jącym rozległe koneksje i wpływowych znajomych. Goszczony niejednokrotnie na europejskich dworach, w klasztorach, pałacach włoskich, francuskich czy au- striackich, pozostawał przy tym kapłanem nieprzerywającym pracy duszpaster- skiej, szczególnie wśród dzieci i młodzieży. 1 Cenzura PRL: wykaz książek podlegających niezwłocznemu wycofaniu 1 X 1951 r., posł. Z. Żmigrodzki, Wrocław 2002, s. 25. 2 W książce Antoniego Chołoniewskiego pt. Nieśmiertelni. Fotografie literatów lwowskich czytamy o prałacie: „Obraca się wyłącznie w sferach dobrze urodzonych, gdzie jest wysoko ceniony dla literackiego wykształcenia i świetnych koligacji. Jest arystokra- tycznym prelegentem; na jego odczytach zbiera się stale cały high-life lwowski z pięciu, siedmiu i dziewięciu pałeczkami w herbie. Sala prelekcyjna zamienia się wtedy w rodzaj buduaru pachnącego perfumą, szeleszczącego jedwabiem i błyszczącego wytwornością i elegancją […]. Sam próbował stworzyć u siebie «czwartki literackie» […]” (A. Cho- łoniewski, Nieśmiertelni. Fotografie literatów lwowskich, Lwów 1898, s. 55–56). 8 Wstęp Zostawił po sobie bogaty dorobek sygnowany pseudonimem Jan Łada, w skład którego wchodzą zarówno utwory beletrystyczne, jak i pisma publicy- styczne oraz odczyty, kazania, mowy pogrzebowe (dla Deotymy), wspomnie- nia pośmiertne (dla Pawła Popiela) i rozmaite pisma okolicznościowe związane z wydarzeniami sakralnymi bądź politycznymi. Całą twórczość artystyczną pi- sarza obejmuje I tom monografii mojego autorstwa, który ukazał się w 2016 r. pt. „Kapłan-literat, wykwintny ksiądz-esteta”. Jan „Łada” Gnatowski (1855–1925) – kaznodzieja nieprowincjonalny. Niniejsza praca ma zgoła inny cel – zebranie, uporządkowanie pod kątem wyodrębnionych bloków tematycznych i wreszcie edycja (modernizacja) wy- branych tekstów publicystycznych ks. Jana Gnatowskiego. Stanowi więc dopeł- nienie wyżej wspomnianego tomu monografii oraz prezentuje współczesnemu czytelnikowi fragmenty utworów autorstwa księdza-pisarza, które zyskują w ten sposób szansę na ponowne ujrzenie światła dziennego. Opracowanie to ma jed- nak charakter wybiórczy. W jego skład zdecydowano się włączyć najważniejsze, najczęściej komentowane w prasie tamtego okresu i najbardziej znaczące dla po- litycznej, społecznej i religijnej myśli Gnatowskiego teksty. Zdając sobie sprawę z selektywnego charakteru zbioru, uzupełniono literaturoznawczy komentarz poszczególnych publikacji Łady informacjami biograficznymi oraz kontekstem historycznoliterackim. Wartość prezentowanych tutaj tekstów tkwi nie tylko w ich aspekcie arty- stycznym – warsztatowo Gnatowski był zdecydowanie lepszym publicystą niż beletrystą3. Jednak przede wszystkim twórczość prałata to, jak pisze Edward Ja- kiel, „skrupulatnie zebrany i literacko przetworzony obraz kultury religijnej pol- skich katolików przełomu XIX i XX w.”4. Rzeczywiście, Gnatowski, jako świadek przełomowych dla narodu polskiego momentów, silnie związany z konserwatyw- nym, ziemiańskim środowiskiem Kresów, szeroko komentował współczesną mu rzeczywistość społeczno-polityczną. Ksiądz z niepokojem śledził młodopolską fascynację okultyzmem, jego zaufania nie budziły też obietnice socjalistów, kry- tycznie odnosił się także do postępującej od czasów Wielkiej Rewolucji laicy- zacji społeczeństwa europejskiego. Jednocześnie widać w jego pismach wielkie oczarowanie sztuką, muzyką, kulturą innych narodów i podróżami – szczególnie nad basen Morza Śródziemnego. Przez większą część życia zaangażowany był 3 Jako beletrysta Gnatowski często krytykowany był za „nieudolne naśladowanie” poczytnych w tamtym okresie pisarzy, np. Sienkiewicza; zarzucano mu brak oryginal- ności, epigoństwo, niekonsekwencje fabularne. Por. ej, Powieść i nowela, „Wiadomości Literackie” 1925, nr 44 (96), s. 3. 4 E. Jakiel, Księdza Gnatowskiego obraz współczesności. Wybrane zagadnienia literac- kie, [w:] Literatura niewyczerpana. W kręgu mniej znanych twórców polskiej literatury lat 1863–1914, red. K. Fiołek, Kraków 2014 s. 376. Wstęp 9 w różnorodne projekty społecznie i działalność edukacyjną. Publikował w najpo- czytniejszych czasopismach przełomu XIX i XX w., m.in. w: „Ateneum”, „Blusz- czu”, „Kłosach”, „Niwie” (tutaj miał stałą rubrykę w latach 1882–1884), „Wieku” i wielu innych. Wybór tekstów w niniejszym tomie służyć ma przede wszystkim prezenta- cji pewnego sposobu myślenia części społeczeństwa polskiego na przełomie XIX i XX w. Jako taki, zbiór publicystyki Gnatowskiego stanowi swoisty signum tem- poris. Drugi aspekt jego twórczości, który można byłoby nazwać bardziej „kazno- dziejskim” niż „politycznym” zasygnalizowano już w tytule niniejszego zbioru tekstów. Będąc świadomym opiniotwórczego charakteru czasopism, z którymi był związany i samemu pozostając cenionym przez opinię publiczną przedsta- wicielem polskiej prawicy, ks. Gnatowski traktował swoje artykuły, studia i re- portaże jako „przyczynek do katechizmu” – jego komentarz prasowy, zarówno literaturoznawczy, jak i polityczno-społeczny, był a priori komentarzem katolika, księdza, autorytetu duchowego. Można zapoznać się już z badaniami dotyczącymi literackiej twórczości Łady, którego wyobraźnia z równą lekkością powoływała do życia fantastyczne, baśniowe postaci czy budzące grozę seanse spirytystyczne, co skrupulatne, mi- metyczne „studia z natury” opisujące trudy życia zgodnie z pozytywistycznym credo (motyw samotnej matki, emigranta ekonomicznego, biednego ucznia etc.). W tej pracy z kolei zostanie zaprezentowany Gnatowski-publicysta, z nadzieją, że jego teksty mogą być ciekawym uzupełnieniem wiedzy o Polsce i Polakach przełomu XIX i XX w. CZĘŚĆ PIERWSZA KOMENTARZ RYS BIOGRAFICZNY Jan Gnatowski urodził się 22 lipca 1855 r. w majątku ziemskim Skarżynówka na Podolu (na Humańszczyźnie), który był własnością starego rodu pieczętują- cego się herbem Łada1. Do wspomnień z okresu dzieciństwa wracał później w pa- miętnikach i szkicach literackich, szczególnie w kontekście powstania stycznio- wego, którego następstwem były represje dotykające także rodzinę Gnatowskich2. W 1876 r. ukończył gimnazjum, by kontynuować naukę w Odessie i na Politech- nice Ryskiej. Następnie studiował nauki filozoficzne w Wiedniu oraz Krakowie3. Na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Jagiellońskiego poznał profesora Stanisława Tarnowskiego, kierownika Katedry Historii Literatury Polskiej. Ów wybitny uczony, związany ze środowiskami konserwatywnymi (stańczycy), musiał mieć na młode- go Gnatowskiego silny wpływ, gdyż jako krytyk literacki Łada zaczął zwalczać nowe prądy, podobnie jak jego uniwersytecki mentor. Dowodem na to mogą być pierwsze artykuły publicystyczne Gnatowskiego, zamieszczone również w niniejszym zbiorze4. Po ukończeniu studiów wyjechał z Krakowa, by zwiedzać kraje basenu Mo- rza Śródziemnego. Zwieńczeniem tych podróży była rozprawa doktorska z zakre- su historii sztuki, jedynie część tej pracy weszła w skład pierwszego tomu pism publicystycznych Gnatowskiego, zebranych i wydanych we Lwowie w 1896  r. pod nazwą: Wybór pism. T. 1: Studia. W latach 1882–1884 osiadł w Warszawie i prowadził w „Niwie” stałą rubrykę pt. Przegląd artystyczny i literacki. Komentował w niej nie tylko ostatnio wydane nowele i powieści, ale także dzieła malarskie, szkice, wystawy i konkursy, słowem – wszystko, co działo się w świecie literatury i sztuki. Jak pisze Zygmunt Sarnecki, dramaturg, dziennikarz, wydawca dwutygodni- ka „Świat” i wieloletni przyjaciel Gnatowskiego: Prowadzi w tym czasie dział krytyki literackiej w „Niwie” po Sienkiewiczu i kryty- ki artystycznej w „Wieku”; oprócz tego jest członkiem redakcji „Kroniki Rodzin- nej”. W „Gazecie Krakowskiej”, w „Słowie” i w osobnym wydaniu ogłasza śliczne swoje Listy z Konstantynopola (1883), Wpływy greckie na wybrzeżu Zatoki Tarenc- kiej (w „Ateneum”), studium o Konopnickiej (w „Bibliotece Warszawskiej”), które spotkało się z jednej strony z gorącymi objawami uznania, z drugiej wzbudzało 1 [b.a.], Śp. Ksiądz Jan Gnatowski, „Przegląd Katolicki” 1925, nr 43, s. 686. 2 J. Łada [J. Gnatowski], Doczekał!, „Czas” 1897, nr 69–79. 3 [b.a.], Śp. Ksiądz Jan Gnatowski…, s. 686. 4 Realizm w literaturze nowoczesnej oraz Moja Beatrice to dwa szkice publicystycz- ne wyraźnie inspirowane myślą prof. Tarnowskiego. Myśl ta rozwinięta jest w dalszej części pracy. 14 gwałtowną polemikę w dziennikach. Listy z Wielkopolski i z Niemiec (w „Wieku”) oraz mnóstwo felietonów i artykułów przygodnych w „Echu”, „Słowie”, „Tygodniku Ilustrowanym”, „Roli” i innych czasopismach i dziennikach5. Po kilkuletniej pracy redaktora Gnatowski zdecydował się rozpocząć studia teologiczne w Innsbrucku. Święcenia kapłańskie otrzymał w 1887 r., mając wów- czas już 32 lata. Jak zauważył Piotr Chmielowski, Gnatowski zostawszy księdzem, otrząsnął się z silnych wpływów prof. Tarnowskiego i zaczął pisać samodzielniej zarówno pod względem treści, jak i formy6. Już rok później, w 1888 r. został powołany przez papieża Leona XIII na se- kretarza nuncjatury w Monachium. Ponadto „Przegląd Katolicki” informuje, że od 1889 r. Gnatowski awansował z funkcji sekretarza na tajnego podkomorze- go papieża Leona XIII7. Papieski podkomorzy częściej zwany jest szambelanem i taka informacja figuruje w większości źródeł biograficznych. Jako wyższy urzęd- nik Jego Świętobliwości, ks. Gnatowski miał dostęp do prywatnych pomieszczeń Leona XIII, zapewne był też wysłannikiem na europejskie misje dyplomatyczne8. Kariera nuncjusza trwała jednak krótko. W 1890 r. wyjechał z Monachium i osiadł we Lwowie, by pracować tam jako katecheta gimnazjalny. Do dziś żadne- mu z badaczy nie udało się ustalić, dlaczego ksiądz porzucił dobrze zapowiadają- cą się karierę dyplomatyczną w Monachium dla pracy nauczycielskiej w Galicji. Nie ulega jednak wątpliwości, że był to niezwykle płodny okres dla jego twórczo- ści, którą zdecydował się poszerzyć o utwory beletrystyczne. Dotychczas two- rzył bowiem jedynie eseje z zakresu historii sztuki i literaturoznawstwa. W latach 1890–1920 prałat stworzył swoje najsłynniejsze powieści, a także dramat w jed- nym akcie pt. Jak liście z drzew strącone… – swego czasu wystawiany na lwowskiej scenie teatralnej, dobrze przyjęty przez publiczność i krytykę literacką. Wtedy też ks. Gnatowski znów wyruszał w podróże, których owocem była powieść episto- larna Listy znad Adriatyku. Podczas pracy we lwowskim kościele oraz gimnazjum Gnatowski otrzymał nowe odznaczenia: w 1900 r. został kanonikiem żytomierskim, a 5 maja 1905 r. prałatem domowym Jego Świętobliwości9. Jest to tytuł honorowy, przyznawany za zasługi dla Stolicy Apostolskiej. W roku 1905 przeszedł na emeryturę. Gdyby zamieszkał w Watykanie, jako prałat domowy mógłby zostać spowiednikiem papieża, wybrał jednak Warszawę. Był już wtedy schorowany i prawie niewidomy. Nie przeszkodziło mu to jednak 5 Z. Sarnecki, Jan Łada, „Świat” 1895, nr 10, s. 236. 6 P. Chmielowski, Dzieje krytyki literackiej w Polsce, Warszawa 1902, s. 402–403. 7 [b.a.], Śp. Ksiądz Jan Gnatowski…, s. 686. 8 Por. A. E. Mikinka, „Kapłan-literat, wykwintny ksiądz-esteta”. Jan „Łada” Gnatow- ski (1855–1925) – kaznodzieja nieprowincjonalny, Łódź 2016, s. 35. 9 [b.a.], Śp. Ksiądz Jan Gnatowski…, s. 686. Część pierwsza. Komentarz Rys biograficzny 15 w zaangażowaniu się w odnowę założonego kilkanaście lat wcześniej Towarzy- stwa św. Wincentego à Paulo. Pełnił też funkcję redaktora m.in. „Wiary”, „Prze- glądu Katolickiego” i „Dziennika Powszechnego” oraz stałego korespondenta pism zagranicznych10. W polityce Gnatowski aktywnie włączył się w powstanie Tymczasowej Rady Stanu, a na łamach „Tygodnia Politycznego” w 1917 r. opu- blikował monumentalne studium pt. Przyczynki do Konstytucji. Kościół a prawo w przyszłej Polsce11. Do śmierci wydawał powieści i pisywał do gazet: recenzje, opinie, artykuły, w których wyrażał swoje zdanie w sprawie kształtu i kierunku, jaki powinno przy- jąć świeżo odzyskane państwo polskie. Jeszcze w 1920 r. ukazał się Antychryst, na- pisana z rozmachem antyutopia kreśląca barwne sceny walki szatana z ludzkością, jaka ma rozegrać się w ostatnich dniach świata, inspirowana Apokalipsą św. Jana. Spotkała się z bardzo dużym zainteresowaniem, planowano nawet przenieść ją na ekrany amerykańskich i francuskich kin12. Musiała rzeczywiście wyróżniać się na tle innych powieści prałata, skoro do dziś (jako jedyny jego utwór) porusza wyobraźnię młodych dziennikarzy związanych z prawicą13. Jak podkreśla Jakiel: „Ks. Gnatowski oślepł, ale nie załamał się”14. Do śmier- ci aktywny uczestnik politycznego, literackiego i salonowego życia Warsza- wy, odwiedzany był przez swoich dawnych uczniów, sympatyków, przyjaciół- -redaktorów. Do ostatnich dni także wysłuchiwał spowiedzi. Dożył sędziwego wieku, pozostał w opinii publicznej księdzem-literatem, podróżnikiem i wojującym kaznodzieją. Zmarł 9 października 1925  r.15 Grób Jana Gnatowskiego znajduje się na Cmentarzu Powązkowskim w Warszawie. 10 Literatura Pozytywizmu i Młodej Polski: hasła osobowe G–Ł, [w:] Biografia literatu- ry polskiej „Nowy Korbut”, t. 14, red. Z. Szweykowski, J. Maciejewski, W. Albrecht, War- szawa 1973, s. 86. 11 J. Gnatowski, Przyczynki do Konstytucji. Kościół a prawo w przyszłej Polsce, „Ty- dzień Polityczny” 1917, nr 8–9, s. 10–12. 12 J. Kleiner, Jan Łada, „Tygodnik Ilustrowany” 1925, nr 43, s. 865. 13 Przykładowo, w 2014 r. Mateusz K. Dziób napisał w artykule pt. Antychryst po polsku: „Antychryst socjalista, obierający sobie za stolicę Kraków i nieszczęśliwie zakochany w Polce? Takie rzeczy tylko w Antychryście. Powieści z ostatnich dni świata autorstwa ks. Jana Gnatow- skiego vel Jana Łady. Owa powieść jest jednym z pierwszych dzieł z gatunku theological fiction na świecie, a już na pewno pierwszą tego typu w Polsce […]” (M. K. Dziób, Antychryst po polsku, „Fronda Lux: pismo poświęcone” 2014, nr 73, s. 172). 14 E. Jakiel, Księdza Gnatowskiego obraz współczesności. Wybrane zagadnienia literac- kie, [w:] Literatura niewyczerpana. W kręgu mniej znanych twórców polskiej literatury lat 1863–1914, red. K. Fiołek, Kraków 2014 s. 376. 15 Por. A. E. Mikinka, „Kapłan-literat, wykwintny ksiądz-esteta”…, s. 53. 16 Inspiracje i wpływy W twórczości publicystycznej Jana Gnatowskiego dostrzec możemy roz- maite wpływy, oscylujące wokół konserwatywnego, prawicowego i katolickiego światopoglądu. System wartości, na którym opierał się prałat – obejmujący sza- cunek do tradycji walk narodowo-niepodległościowych, przekonanie o koniecz- ności stania na straży dawnego porządku klasowego, głębokie poszanowanie Kościoła katolickiego i jego hierarchii, respekt dla instytucji rodziny, dla figury Ojczyzny oraz Narodu, a z drugiej strony niechęć do idei socjalistycznych, re- wolucyjnych, lewicowych, bez mała strach (item pogarda) wobec stopniowego laicyzowania się społeczeństwa Europy Zachodniej – kształtował się w nim pod wpływem specyficznego środowiska ziemiańskich Kresów, pośród którego prze- bywał. Już pierwszy zaprezentowany szerszej publiczności tekst pt. Realizm w lite- raturze nowoczesnej, wydany na długo przed święceniami kapłańskimi autora, jest głosem krytyki wymierzonym w literaturę realizmu francuskiego, oraz polskiego pozytywizmu. Gnatowski staje w obronie idealizmu, piękna, „wyższych warto- ści”, które literatura i sztuka winny prezentować odbiorcy, zamiast koncentrować uwagę na opisywaniu nikczemności, do jakich zdolny jest człowiek. Od najwcześniejszych lat życia Gnatowski wzrastał – jak wynika m.in. z ma- teriałów rękopiśmiennych (listy) oraz szkiców autobiograficznych – w atmosfe- rze głębokiego szacunku do wartości takich jak: religia, rodzina, naród. Poglądy rodu Gnatowskich stanowiły odbicie przekonań manifestowanych przez więk- szość rodzin szlacheckich i magnackich zamieszkujących Kresy. Za czynny udział w powstaniu styczniowym Gnatowskich spotkały represje, a Skarżynówka znala- zła się wśród skonfiskowanych majątków ziemskich. Zdarzenia te musiały jeszcze umocnić patriotyzm przyszłego księdza. Podczas studiów na Uniwersytecie Jagiellońskim znalazł się w gronie naj- wierniejszych uczniów i słuchaczy prof. Stanisława Tarnowskiego, przywódcy konserwatystów krakowskich. Ród Gnatowskich spowinowacony był z magnac- ką rodziną Tarnowskich, co tłumaczyłoby bliskie stosunki profesora i studenta. Wspominane wyżej studium Realizm w literaturze nowoczesnej przyjęte zostało entuzjastycznie przez środowiska konserwatywne, a mocno skrytykowane przez zwolenników szkoły realistycznej w literaturze (w 1879 r. „Przegląd Tygodnio- wy” wydrukował niepochlebną odpowiedź napisaną przez Józefa Kotarbińskie- go, pt. Wstecznictwo w krytyce literackiej16). Natomiast kolejny tekst Gnatow- skiego pt. Moja Beatrice dotyczył stosunków Zygmunta Krasińskiego z Delfiną Potocką. Powołuje się na ustalenia cenionego przez siebie prof. Tarnowskiego, 16 J. Kotarbiński, Wstecznictwo w krytyce literackiej, „Przegląd Tygodniowy” 1879, nr 40–44. Część pierwsza. Komentarz Rys biograficzny 17 zaprezentowane m.in. w przedmowie do wydania dzieł Krasińskiego we Lwowie17 oraz w licznych artykułach prasowych (cytuje np. tekst Tarnowskiego O Niepo- prawnych, drukowany w „Przeglądzie Polskim” w 1875 r.). Na przykładzie tych dwóch najwcześniejszych tekstów Gnatowskiego, wyraźnie widać naśladowczy i odtwórczy charakter jego publicystyki sprzed przyjęcia święceń kapłańskich, tworzonej niejako w hołdzie Tarnowskiemu, aniżeli wynikającej z chęci zapre- zentowania swoich indywidualnych poglądów. Studiując na Uniwersytecie Jagiellońskim, Gnatowski zetknął się także i z in- nymi słynnymi profesorami, którzy mieli wpływ na konserwatywny światopo- gląd późniejszego prałata: Tomaszem Bratrankiem, Józefem Szujskim, Józefem Łepkowskim. Redaktorem, pamiętnikarzem i publicystą, którego warsztat Gnatowski na- śladował, był Ludwik Zygmunt Dębicki. Ów związany z Galicją konserwatysta współpracował z krakowskim dziennikiem „Czas”, napisał także serię szkiców wspomnieniowych poświęconych znanym osobistościom (Portrety i sylwetki z dziewiętnastego stulecia) oraz, podobnie jak sam Gnatowski, ogłosił drukiem swoje zbeletryzowane pamiętniki. W orbicie zainteresowań Gnatowskiego znalazł się wymieniony wyżej Zyg- munt Krasiński. Przyszły ksiądz poświęcił mu znaczną część swoich studiów, za- równo literaturoznawczych, jak i biograficznych. W prasie komentował słynną i obszerną korespondencję autora Nie-Boskiej komedii, którą podówczas ogłoszo- no drukiem18, analizował wiersze, dociekał jaki był stan ducha poety w czasie jego romansu z Delfiną Potocką. Poeta był dla Gnatowskiego – być może przez powi- nowactwo poglądów – największym z trzech romantycznych wieszczów. Wśród autorów, którzy zdaniem Gnatowskiego zasługiwali na szczególną uwagę, znaleźli się również Henryk Sienkiewicz, Józef Ignacy Kraszewski, a także Władysław St. Reymont, (zwłaszcza jego powieść Wampir). Do tego ostatniego odnosił się raczej polemicznie, podczas gdy Sienkiewicz wyraźnie go fascynował. Autora Trylogii stawiał Gnatowski za niedościgniony wzór współczesnej mu beletrystyki. To, czym najchętniej się inspirował (by nie powiedzieć: co wręcz naśladował), była narracja typowa dla ówczesnej powieści historycznej, mitolo- gizującej dzieje Polaków i Polski w czasie wielkich wojen XVII w. Bohaterowie powieści takich jak Oman czy W zaklętym zamczysku podróżują z kompanią przy- jaciół, którzy obrazują stereotyp siedemnastowiecznego Sarmaty, przeżywają pe- rypetie kojarzące się z awanturniczym romansem rycerskim. Często – jak u Sien- kiewicza – uwikłani są w trójkąt miłosny, którego członkowie odmalowani są na zasadzie kontrastu. 17 S. Tarnowski, Przedmowa, [w:] Pisma Zygmunta Krasińskiego, Lwów 1875. 18 Z.  Krasiński, Listy Zygmunta Krasińskiego. 1. Do Konstantego Gaszyńskiego, Lwów 1882. 18 Znacząca różnica polega na tym, że w przypadku autora Trylogii mieliśmy do czy- nienia z krytycyzmem miłującym – sarmatyzm ukazano tam jako epokę będącą po- czątkiem polskich przywar i wad, które doprowadziły do upadku państwowości, ale jednocześnie epokę barwną, pełną charyzmatycznych jednostek, wartościowych przyjaźni, gotowości do poświęceń w służbie wiary czy miłości. U Gnatowskiego pochwał jest zdecydowanie mniej, niż nagany19. Krytycy surowo przyjmują te próby imitowania stylu Sienkiewicza. Prasa pi- sze o „nieudolnym naśladowaniu” czy „ponurej parodii serio”20. Być może z tego powodu próbował Gnatowski nie tylko szukać inspiracji u innych, ale też obmy- ślać własne koncepcje i schematy fabularne. Swojego podziwu dla warsztatu Sienkiewicza Gnatowski nie krył także na ła- mach „Niwy”, gdzie w rubryce zatytułowanej Przegląd literacko-artystyczny recen- zował nowo wydane powieści i nowele. Przykładowo o Bartku zwycięzcy pisał: W tym nagięciu talentu w ścisłe karby, w tym zastosowaniu wrodzonych sił twór- czych do natury i umiejętności odtwarzania jej z taką plastyką i estetycznym po- czuciem leży zasługa Sienkiewicza – dlatego dzieła jego są prawdziwymi dziełami sztuki, a ostatnie bodaj czy nie ma prawa nazywać się w swoim rodzaju arcydziełem. Jakim sposobem ten człowiek umiał wedrzeć się w głąb duszy naszego chłopa, pod- słuchać myśli rojące się po jego głowie i każde uderzenie jego serca – to już on jeden wie. To pewne, że w tym stopniu nie zrobił tego nikt przed nim i nikt po nim nie potrafi21. Pisarzem z zagranicznego kręgu, który wyraźnie wpływał na Gnatowskiego ze względu na katolicką i często umoralniającą tematykę swoich powieści psy- chologicznych, był Paul Bourget. Prałat poświęcił mu obszerny, trzyczęściowy esej pt. Studia nad najnowszymi prądami we Francji, po raz pierwszy opubliko- wany w „Przeglądzie Polskim” w 1893 r., następnie przedrukowany w tomie prac Gnatowskiego pt. Wybór pism. T. 1: Studia. Powieści takie jak Un crime d’amour, Cosmopolis, czy La Terre promise stanowią wyraźną inspirację dla problematyki podejmowanej przez Ładę w nowelach Moloch, Kra! Kra! Kra! i Sweet boy. Gna- towski, podobnie jak Bourget, czerpie z dorobku literatury realistycznej i póź- niejszej powieści psychologicznej, ale jednocześnie obaj wskazują na odwrócenie się od nauk moralnych religii chrześcijańskiej (Gnatowski stricte katolicyzmu) jako na przyczynę upadku społeczeństwa, powód fin de siècle’u. O Bourgecie prałat pisał: 19 A. E. Mikinka, „Kapłan-literat, wykwintny ksiądz-esteta”…, s. 279. 20 ej, Powieść i nowela…, s. 3. 21 J.  Łada [J.  Gnatowski], Przegląd artystyczny i literacki, „Niwa” 1882, nr 181, s. 34–35. Część pierwsza. Komentarz Rys biograficzny 19 I znowuż trzeba powiedzieć: byli tacy, co w głąb ludzkiego serca wniknęli bardzo głęboko – byli nawet bardzo długo przed pojawieniem się na świat psychologicz- nego romansu. Ale od Szekspira do Balzaka i Dickensa nie wiem czy wielu poznało duszę ludzką i odtworzyło ją w najsubtelniejszych odcieniach równie dobrze, nie wiem czy ktokolwiek, choćby jeden, uczynił to lepiej. A czego nikt nie zrozumiał i nie odtworzył jak on, to sumienia. Gdyby ktoś kiedyś jednym wyrazem chciał określić całego Bourgeta i całą jego działalność, nazwałby go zapewne malarzem sumień – i miałby słuszność. Każda jego powieść jest właściwie tym, czym jest Terre promise – problematem sumienia. I jeżeli w przedstawieniu tego problematu widzi się wytwornego artystę o wrażliwej i delikatnej naturze, o pełnym genialności rzucie pędzla i pełnej świetnych barw palecie, to rozwiązanie kwestii zdradza głębokiego myśliciela, używającego sztuki i talentu dla wyższych celów i celom tym podpo- rządkowującego swą twórczość. I dlatego, podczas gdy artysta genialny wzbudzałby tylko podziw, przed moralistą i filozofem trzeba z uszanowaniem schylić głowę22. Z przytoczonych słów Gnatowskiego wynika, że przez cały okres twórczości publicystycznej i artystycznej prałat inspirował się czołowymi postaciami euro- pejskiej i polskiej inteligencji katolickiej, samemu zresztą będąc prominentnym jej reprezentantem. Chmielowski stwierdził co prawda, jak zostało wspomniane wyżej, że Gnatowski przestał być podatny na wpływy Tarnowskiego i stańczy- ków, nie oznacza to jednak, by kiedykolwiek odmienił w diametralny sposób swój światopogląd. Jak zostało to zaznaczone w pierwszej części studium monogra- ficznego, należy przede wszystkim podkreślić różnorodność formalną twórczości Gnatowskiego, przy jednoczesnej jednorodności jej przekazu. Uciekając się do pewnego uproszczenia, dorobek literacki Gnatowskiego można określić mianem „walki o dusze czytelników”, niekiedy rażąco dewocyjnej, niekiedy cechującej się darem kompozycji i czarem słowa23. Bloki tematyczne Publicystykę Gnatowskiego włączoną do tegoż zbioru zdecydowano się po- dzielić na trzy bloki tematyczne. W trakcie przyporządkowywania poszczegól- nych tekstów okazało się, że tworzą one cząstki nierówne pod względem ilościo- wym. Mimo że Gnatowski był, jak zwali go niektórzy, pisarzem, który „przywdział sukienkę duchową”24, częściej zajmował się literaturą i sztuką, niż tematyką stricte religijną. Nigdy też nie został, jak wielu duchownych w tamtym czasie, badaczem 22 J. Łada [J. Gnatowski], Bourget i jego powieści, [w:] idem, Wybór pism. T. 1. Studia, Lwów 1896, s. 270–271. 23 Por. A. E. Mikinka, „Kapłan-literat, wykwintny ksiądz-esteta”…, s. 332. 24 W. Czeczot, Nowele Jana Łady, „Kurier Warszawski” 1913, nr 352, s. 7. 20 i komentatorem Biblii – raczej odnosił się krytycznie do prac innych, np. Ernesta Renana bądź Izydora Kajetana Wysłoucha. Stąd najobszerniejszym i najważniej- szym blokiem tematycznym zbioru jest pierwszy, poświęcony literaturze i sztuce. Sam Gnatowski ogłosił drukiem jeden, zwarty zbiór swoich tekstów prasowych pt. Wybór pism. T. 1. Studia, do którego włączył przede wszystkim swoje badania literaturoznawcze oraz tylko dwa teksty z szeroko pojętego zakresu religii. 1. Literatura i sztuka Nasiąknięty, jak już wspomniano, atmosferą ówczesnego Krakowa, od pierw- szych szkiców publicystycznych Gnatowski daje się poznać jako reprezentant myśli konserwatywnej. W związku z tym opowiada się po tej stronie politycznych rozgrywek, co jego mistrzowie stańczycy. W tym czasie, już od lat 60. XIX w., w zaborze austriackim ścierają się dwa główne stronnictwa – konserwatystów i li- berałów (demokratów). „Przegląd Lwowski” stał się narzędziem zdecydowanej i bezkompromisowej walki w ręku tych pierwszych, pod których wpływami znaj- dzie się młody Gnatowski. Na łamach lwowskiego czasopisma, w którym zade- biutował, publikowali też: Dębicki, Pawlicki, Dzieduszycki i Siemieński, wszyscy prezentowali podobne poglądy społeczno-polityczne. Pierwszy cykl tekstów niniejszego zbioru otwierają wybrane fragmenty studium Realizm w literaturze nowoczesnej. Opublikowany w 1878 r. w „Prze- glądzie Lwowskim”, rok później przedrukowany we Lwowie nakładem autora, jest najwcześniejszym z zaprezentowanych szerszej publiczności artykułów publicystycznych Gnatowskiego, powstałym jeszcze w trakcie studiów na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Jagiellońskiego. Na pierwszej stronie znajduje się dedykacja: „Profesorowi Tarnowskiemu – jeden z Jego uczniów”. Szczególną rangę przypisuje więc autor swojemu mentorowi, wymieniając go z nazwiska, a samemu w dedykacji pozostając incognito (można w tym upatry- wać świadomego nawiązania do średniowiecznego zwyczaju anonimowanego publikowania). Gnatowski daje się tutaj poznać jako krytyk literacki rozpowszechniający niechętne literaturze pozytywizmu sądy prof. Tarnowskiego. W studium poru- sza temat świeży i głośny w prasie tamtego czasu, czym wzbudza zainteresowanie różnych środowisk artystycznych. W nocie biograficznej poświęconej Gnatow- skiemu Juliusz Kleiner pisze, że: „[…] w imię idealizmu zwalczał nowe tenden- cje w literaturze i krytyką realistów francuskich po raz pierwszy zwrócił na siebie uwagę”25. W odpowiedzi prasa pozytywistyczna wydrukowała szereg artykułów polemicznych, m.in. wspomniane już wcześniej Wstecznictwo w krytyce literackiej Józefa Kotarbińskiego. 25 J. Kleiner, Jan Łada…, s. 865. Część pierwsza. Komentarz Rys biograficzny 21 Jak zauważył Edward Jakiel, Gnatowski w tekście „jednoznacznie przeciw- stawił się nie tyle tendencjom pozytywistycznym […] ile samej scjentystyczno- -naturalistycznej koncepcji rzeczywistości”26. Konserwatywne poglądy pisarza, osadzone w chrześcijańskim (katolickim) systemie wartości, wyraźnie dają o so- bie znać już w tak wczesnej, debiutanckiej publikacji. Jednocześnie, co ważne, Gnatowski (tak jak Tarnowski i Kaszewski, czy raczej pod ich wpływem) nie krytykuje realizmu w imię oryginalności i indywidualizmu, jak robi to później młode pokolenie modernistów, ale raczej w imię idealizmu chrześcijańskiego27. Zygmunt Szweykowski świetnie puentuje tę postawę, stwierdzając że: „Zawsze konserwatyści mieli w zanadrzu argumenty idealizmu i religii”28. Główną tezą studium, którą udowodnić próbuje Gnatowski, posiłkując się w tym celu przeglądem współczesnej mu literatury francuskiej, jest ukazanie wyższości romantyzmu (idealizmu) nad realizmem. Jako „romantyczną” rozu- mie Gnatowski taką sztukę, która uczy, broni, odwołuje się do wyższych wartości bliskich autorowi (Bóg, Ojczyzna). Po krótkim przeglądzie epok literackich – od starożytności po współczesność – dzieli je na dwie grupy. Do pierwszej zalicza te, u których forma osiągnąwszy szczyt, jego zdaniem, w treści nazbyt skupiają się na człowieku i cielesnych przyjemnościach (antropocentryzm literatury i sztuki sta- rożytności, renesansu, klasycyzmu). Do drugiej włącza zaś te, które poprzez for- mę mają raczej urzeczywistniać tęsknotę człowieka do Boga, wznosić się ku nie- bu, niż ukazywać piękno ziemskiego życia (średniowiecze, barok, romantyzm). Autor pisze „[…] ucieleśnienie ideału jest jedynym celem sztuki”29. Zadania tego nie spełnia, w jego mniemaniu, literatura realistyczna, za której czołowych repre- zentantów uważa Alfreda de Musseta, Honoriusza Balzaka, Gustawa Flauberta i Emila Zolę. Każdemu z nich poświęca osobny rozdział swojego studium, kry- tykując kreacje bohaterów powieści i ich wybory moralne, jednocześnie chwaląc autorów za doskonały warsztat, idący w parze z – jak pragnie udowodnić – marno- trawionym na tego typu literaturę talentem. Idąc tropem swoich uniwersyteckich mentorów i krytyków związanych z konserwatywnym środowiskiem Krakowa, 26 E. Jakiel, Księdza Jana Gnatowskiego obraz współczesności…, s. 363. 27 Jednocześnie – co istotne – Gnatowski podkreśla, że nie ma nic przeciwko uka- zywaniu w dziele artystycznym rzeczywistości („Prawda życiowa jest pierwszym a nie- zbędnym warunkiem każdego dzieła sztuki, mającego bezpośrednią styczność z życiem ludzkim”, o ile nie przedstawia się jej brzydszej, ohydniejszej, bardziej odpychającej, niż w istocie jest: „Albowiem prawda życiowa, nieraz smutna zapewne i wstrętna, w całości swej przecie nie leży na dnie rynsztoków społecznych, dusza ludzka zaś nie jest moral- nym zbiorowiskiem zgnilizny, jak ją nam przedstawiają Droz, Zola itd.”). Por. J. Gnatow- ski, Realizm w literaturze nowoczesnej, Lwów 1879, s. 13–25. 28 Z. Szweykowski, Pierwszy etap walki o naturalizm w Polsce, [w:] A. Sygietyński, Pisma krytyczne wybrane, Warszawa 1932, s. 36. 29 J. Gnatowski, Realizm w literaturze nowoczesnej…, s. 2. 22 Gnatowski łączy realizm (oraz naturalizm) z myślą rewolucyjną i liberalną, któ- rych jednocześnie czuje się zaprzysiężonym wrogiem: Z zepsucia i niereligijności wieku naszego powstały, niewiarą i zepsuciem przenik- nięty, jest on smutnym zwierciadłem zdrożności i szałów zbydlęconego społeczeń- stwa bez Boga i ideału, jest prostytucją myśli ludzkiej, dobrowolnie błąkającą się po bezdrożach, prostytucją talentu rzucanego w błoto – prostytucją idei, mającej być antytezą ideału, wyszłej ze zgnilizny moralnej i do moralnej zgnilizny ludzkość wiodącej30. Krytyka realizmu wyraźnie wiąże się więc z przekonaniem o „moralnym upadku” reprezentantów tego nurtu i niebezpieczeństwach, jakie niesie ze sobą czytanie ich dzieł. To stanowisko uwypukla się szczególnie przy okazji analizy Madame Bovary. Zdaniem publicysty, czytelniczki zainspirowane prezentowa- nym w powieści wzorcem kobiecości, mogą wstąpić na drogę występku. Tym bardziej, że – jak przyznaje – warsztatowo powieść Flauberta jest „arcydziełem”31, które „działa na nasze zmysły”32. Takie podejście do literatury realistycznej mocno zbliża Gnatowskiego do „starej prasy” i starego pokolenia, pomimo jego młodego wieku (pisząc studium miał dwadzieścia trzy lata). Zygmunt Szweykowski we wstępie do Pism krytycz- nych wybranych Antoniego Sygietyńskiego wspominał tamten okres sporu ro- mantyków z pozytywistami: „Stara prasa” rzuciła się na Zolę, odsądzając go od czci i wiary; dzieła jego nazywano „ohydą”, „gangreną”, czy „zgnilizną”, widziano w nich „najskandaliczniejsze romanse epoki”, „kąkol i plugastwo” […]. Obszerna praca Gnatowskiego […] jest bardzo charakterystyczna ze względu na stanowisko, które bądź co bądź wyznawał duży odłam społeczeństwa. Gnatowski, uczeń Tarnowskiego, jest przy tym człowiekiem mającym przygotowanie literackie i dobrze oczytanym w literaturze francuskiej; poglądy jednak jego na sztukę realistyczną nie wypływają z obiektywizmu nauko- wego, lecz z zasadniczego stanowiska uczuciowego i ideowego. Nie bada on, lecz sądzi, sądzi jako chrześcijanin, jako tradycjonalista, jako wyznawca filozoficznego idealizmu33. Krytyczna konstatacja Realizmu w literaturze nowoczesnej wiąże charakte- ryzowany nurt literacki z sytuacją społeczno-polityczną czasów współczesnych Gnatowskiemu. Przegląd literatury francuskiej prowadzi bowiem do spostrzeże- nia, iż grunt pod realizm w sztuce przygotowały rewolucje i postępująca laicyzacja 30 Ibidem, s. 16. 31 Ibidem, s. 8. 32 Loc. cit. 33 Z. Szweykowski, Pierwszy etap walki o naturalizm w Polsce…, s. 26–34. Część pierwsza. Komentarz Rys biograficzny 23 tamtejszego społeczeństwa, a z upadkiem obyczajów naturalnie wiązał się upadek sztuki. Zauważa to również Szweykowski: Tu się rozpoczyna namiętny i zaciekły atak: od czasów Wielkiej Rewolucji ludzkość stała się pastwą „naiwnych szałów i smutnych obłędów”. Podeptano wiarę w autory- tety, w prawdę objawioną, zniszczono podstawy moralności, podstawy prawdy, do- bra i piękna; zatriumfowało „zepsucie, demoralizacja, gangrena moralna”. W takich warunkach romantyzm był anomalią: musiało nastąpić jego zderzenie ze społeczeń- stwem, które z dumą ogłosiło kult nowej sztuki – realizmu34. Studium Gnatowski kończy kaznodziejskim zawyrokowaniem: „Odrodze- nie literatury i sztuki winno być poprzedzone odrodzeniem społeczeństwa”35. Znamienne wydaje się to, w jak niewielkim stopniu optyka Gnatowskiego i jego spojrzenie na główne zadanie literatury i sztuki w ogóle uległy zmianie w późniejszych latach życia. Kolejne publikacje prasowe prałata dobrze ilustrują jego głęboką religijność, przenikającą wszystkie aspekty życia – także zawodo- wy. W latach 1882–1884 prowadził w „Niwie” stałą rubrykę dotyczącą przeglądu aktualnych wydarzeń związanych ze sztuką i literaturą, nawet tam kaznodziejska strona osobowości wysuwa się na pierwszy plan, zagarniając, czy może odsuwając na bok obiektywizm dziennikarza, komentatora i krytyka. Obiektywizm, ozna- czający publicystyczną areligijność (jeśliby zechciał kiedykolwiek ją zadeklaro- wać), być może pozwoliłaby mu dostrzec w twórczości Marii Konopnickiej bądź Elizy Orzeszkowej coś więcej niż tylko niebezpieczne (moralnie i duchowo) oraz szkodliwe idee36. 34 Ibidem, s. 35. 35 J. Gnatowski, Realizm w literaturze nowoczesnej…, s. 77. 36 O Marii Konopnickiej: „[…] poetka […] popełnia jedno z tych niepotrzebnych bluźnierstw, a zarazem i lekkomyślnych niesprawiedliwości, jakie w jej utworach spo- tykają się bardzo często. […] P. Konopnicka powinna była wiedzieć z historii, że gdzie tylko budował się kościół, tam obok niego powstawała zawsze szkoła; a jeżeli przeszłości nie lubi […] niech sobie przeczyta Misje Katolickie […]. Talent, pomimo artystycznej doskonałości jego form, nie pierwszorzędny; kierunek umysłu, pomimo jego szlachet- nych porywów, skrzywiony, niezdrowy i w owocach swej twórczości bardzo szkodliwy” (J. Gnatowski, Jeden z prądów naszej poezji współczesnej, „Biblioteka Warszawska” 1883, t. 4, s. 363–387). O Elizie Orzeszkowej: „Ten lekceważeniem estetycznego poczucia, fałsz etyczny, w połączeniu z bezwzględ- nym jest podług mego zdania najważ- niejszym z błędów tej i innych powieści p. Orzeszkowej, ale nie jedynym. Nie dość ją umieć przeprowadzić konsekwentnie w rozwinięciu wypadków i charakterów. P. Orzeszkowa zapomina o tym nieraz. Utwo- ry jej nie mają w sobie tej logiki żelaznej, tego połączenia powodów z wynikami, ja- kie nam przedstawia życie, w najgorszych nawet objawach. Żadnych ogólnych typów jakąś zasadę: trzeba jest mieć 24 Analizując twórczość realistów francuskich, Gnatowski niejednokrotnie chwali ich warsztat pisarski i talent (a więc coś zesłanego przez Boga), podkre- ślając jednocześnie, że używają go w złych celach. To charakterystyczne stanowi- sko zaobserwujemy we wszystkich późniejszych tekstach prałata. W przypadku krytyki realizmu stara się on zawsze oddać sprawiedliwość estetycznej warstwie dzieła, potępiając jedynie jego wartość etyczną. Namawia jednocześnie gorąco polskich twórców, takich jak np. Konopnicka, aby wrócili w „stronę światła”37. W kolejnym tekście pt. Listy o literaturze i sztuce, drukowanym w „Kurierze Poznańskim” w 1879 r., Gnatowski dokonuje krótkiego przeglądu renowacji, ja- kie zrealizowano w ostatnich latach w Polsce38. Wymienia tutaj m.in. Zamek Kró- lewski na Wawelu oraz krypty królów, które się tam znajdują. Właściwie tekst ten interesuje nas o tyle, o ile autor prezentuje w nim szczątkowo i w zarysie swoje poglądy na literaturę i sztukę oraz ich rolę w historii ludzkości: Jedną z niezaprzeczalnie ujemnych cech naszego wieku jest jego tendencja do rozdziela- nia i specjalizowania pojedynczych gałęzi wiedzy ludzkiej, z zupełnym nieraz pominię- ciem łączących je pomiędzy sobą węzłów oraz ich całości. […] Ten rozdział i oddalenie się od siebie pokrewnych gałęzi wiedzy uderza nas szczególniej w stosunku literatury do sztuki. Uważane obecnie jako całkiem odrębne objawy intelektualnego i estetycznego rozwoju człowieka, są one przecie z natury swej tak ściśle z sobą związane, że niepodob- na prawie odłączyć ich od siebie39. To holistyczne spojrzenie na sztukę, szukanie korespondencji między lite- raturą, malarstwem, a nawet architekturą, jest współczesnemu odbiorcy (oraz krytykowi) szczególnie bliskie. Odbicie prezentowanych tu poglądów znaleźć możemy w samej biografii Gnatowskiego – z jednej strony beletrysty i publicysty, i zjawisk – ludzie i wypadki, wszystko jest wyjątkowe i przypadkowe. […] powieści p. Orzeszkowej, jako dzieła sztuki pozostawiające po sobie niesmak i rozstrój duchowy, pod względem etycznym fałszywe i niezdrowe, w przeprowadzeniu charakterów i ob- razie społeczeństwa jednostronne – stanowią w literaturze naszej objaw ujemny i szko- dliwy […]” (J. Łada [J. Gnatowski], Przegląd artystyczny i literacki, „Niwa” 1882, t. 21, nr 179, s. 899–913). 37 Np. podsumowując studium o Konopnickiej słowami: „I smutno się robi my- śląc, że ten duch biały, któremu Bóg położył na czole znak swoich wybranych, wolał stać się kometą błędną, latającą bezcelnie wśród chłodnych i pustych przestworów, niż jedną z gwiazd złotych, okrążających słońce”. Por. J. Gnatowski, Jeden z prądów…, s. 387. 38 Tematykę renowacji Gnatowski porusza także w artykule pt. Odnowienia na Wa- welu drukowanym w 1880 r. w „Kronice Rodzinnej” („Kronika Rodzinna” 1880, nr 11, s. 335–340), a także w słowie pośmiertnym dotyczącym Pawła Popiela, gdzie składa wy- razy uznania wielkiemu renowatorowi krakowskich zabytków. Por. J. Gnatowski, Paweł Popiel. Sylwetka pośmiertna, Kraków 1892. 39 [J. Gnatowski], Listy o literaturze i sztuce, Poznań 1879, s. 3–4. Część pierwsza. Komentarz Rys biograficzny 25 z drugiej melomana oraz miłośnika i znawcy sztuk pięknych, regularnie zwiedza- jącego europejskie muzea i zabytki architektoniczne. O Listach… Edward Jakiel pisał: […] Gnatowski ujawnił się jako obserwator i badacz tradycji, wnikliwy i bystry – podsuwający ciekawe spostrzeżenia […]. Nie był przy tym teoretykiem, ale swe- go rodzaju praktykiem; swego rodzaju – gdyż z analizowanego materiału historycz- nego wysnuwał wnioski adresowane do współczesnej sobie kultury, w tym różnych sztuk40. Kolejną postacią, ku której Gnatowski jako badacz kieruje swe szczególne zainteresowanie, jest Zygmunt Krasiński. Owocem studiów nad życiem i twór- czością wieszcza są dwa artykuły. Pierwszy, Moja Beatrice. Kartka z życia Zygmunta Krasińskiego, ukazał się w „Niwie” (1879), doczekał się osobnego przedruku w Warszawie w 1880 r. Młody publicysta skupia się w nim na konkretnym etapie życia Krasińskie- go, w trakcie którego poeta utrzymywał bliższe stosunki z „heroiną polskiego romantyzmu”41 Delfiną Potocką. Nie on jeden uznał ów burzliwy, skanda- liczny romans za doskonały temat do rozważań, ale zdecydował się opisać go z punktu widzenia chrześcijanina stojącego na straży konserwatywnych wartości. O Delfinie Potockiej Jarosław Iwaszkiewicz pisał: „Była to wielka artystka, której los kazał być wielką damą”42, a Edward Rudzki zaznaczał, że: „Delfina była nie tylko natchnieniem, ale niekiedy doradcą Zygmunta i pierwszym krytykiem jego dzieł”43. Gnatowski od podobnych sądów był da- leki. Podobnie jak jego mentor – Stanisław Tarnowski – widział w Delfinie jedynie „awanturnicę”, a nawet „kobietę upadłą”: Dla kobiety takiej jak pani Delfina stosunek z wielkim poetą zbyt był ponętnym i miłym, zbyt wysoko pochlebiał miłości własnej i zbyt wiele mieć musiał rzeczywi- stego uroku, żeby nie miała jak najdłużej go podtrzymywać i jak największą dawać mu siłę44. 40 E. Jakiel, Księdza Jana Gnatowskiego obraz współczesności…, s. 363. 41 Wyrażenia tego użył po raz pierwszy Sławomir Koper w książce pt. Kobiety w ży- ciu Mickiewicza (Warszawa 2010), w odniesieniu do Maryli Wereszczakówny. 42 J. Iwaszkiewicz, Chopin, Kraków 1955, s. 347. 43 E. Rudzki, Przedmowa, [w:] idem, Delfina Potocka, Warszawa 1990, s. 5. 44 J.  Gnatowski, Moja Beatice. Kartka z życia Zygmunta Krasińskiego, Warszawa 1880, s. 10.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Obok praw człowieka są jeszcze jego obowiązki. Wybór publicystyki ks. Jana Łady Gnatowskiego z lat 1879-1909
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: