Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00188 010595 7484654 na godz. na dobę w sumie
Obowiązek wykładni prawa krajowego zgodnie z prawem unijnym jako instrument zapewniania efektywności prawa Unii Europejskiej - ebook/pdf
Obowiązek wykładni prawa krajowego zgodnie z prawem unijnym jako instrument zapewniania efektywności prawa Unii Europejskiej - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 776
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-9891-6 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Agnieszka Sołtys - doktor nauk prawnych, adiunkt w Zakładzie Prawa Europejskiego Instytutu Nauk Prawnych PAN, współpracownik Trybunału Konstytucyjnego; ukończyła studia podyplomowe prawa europejskiego na Uniwersytecie w Oksfordzie; radca prawny, przez wiele lat pracowała w międzynarodowej kancelarii prawnej; autorka publikacji z zakresu prawa Unii Europejskiej.

Książka jest pierwszą monografią poświęconą wykładni zgodnej (prounijnej) w polskim piśmiennictwie prawniczym. Przedstawia rekonstrukcję obowiązku wykładni zgodnej na gruncie prawa unijnego, jak również analizę tego obowiązku w orzecznictwie sądów polskich i Trybunału Konstytucyjnego.
W tym pierwszym aspekcie autorka rozważa miejsce obowiązku wykładni zgodnej w systemie prawa unijnego w kontekście innych instrumentów zapewniania efektywności tego prawa, takich jak zasada pierwszeństwa oraz bezpośredniego skutku, a także dokonuje analizy treści, wzorców, przedmiotu i granic obowiązku wykładni zgodnej, w tym zagadnień budzących istotne kontrowersje (jak wykładnia zgodna przed terminem transpozycji dyrektyw, wykładnia zgodna a pogarszanie sytuacji prawnej jednostki). Ważną część stanowi analiza obowiązku wykładni zgodnej w aspekcie teoretycznoprawnym obejmująca rekonstrukcję tego obowiązku na gruncie reguł wykładni oraz ustalenie kryteriów wyznaczania jego granic.
W ramach analizy orzecznictwa sądów polskich oraz TK dokonana została ocena zasadniczych problemów występujących w polskiej praktyce orzeczniczej, warunkujących skuteczność realizacji obowiązku wykładni zgodnej jako środka zapewniania efektywności prawa UE. W opracowaniu podjęta została próba sformułowania postulatów służących przezwyciężeniu występujących tu ograniczeń. Przedstawiając obowiązek wykładni zgodnej na gruncie polskiej praktyki orzeczniczej, publikacja dostarcza narzędzi do wykorzystania w praktyce, są nimi: model realizacji obowiązku wykładni zgodnej w procesie stosowania prawa oraz model realizacji obowiązku wykładni zgodnej w procesie konstytucyjnej kontroli prawa.
Monografia przeznaczona jest dla prawników, pracowników naukowych oraz osób stosujących prawo Unii Europejskiej w praktyce, w tym sędziów, pracowników administracji publicznej, radców prawnych i adwokatów.
Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

OBOWIĄZEK WYKŁADNI PRAWA KRAJOWEGO ZGODNIE Z PRAWEM UNIJNYM JAKO INSTRUMENT ZAPEWNIANIA EFEKTYWNOŚCI PRAWA UNII EUROPEJSKIEJ Agnieszka Sołtys Warszawa 2015 Stan prawny na 1 września 2015 r. Recenzent Prof. dr hab. Jan Barcz Wydawca Małgorzata Stańczak Redaktor prowadzący Katarzyna Gierłowska Opracowanie redakcyjne Agnieszka Zagozda Łamanie Fotoedytor Układ typografi czny Marta Baranowska Ta książka jest wspólnym dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, byś przestrzegał przysługujących im praw. Książkę możesz udostępnić osobom bliskim lub osobiście znanym, ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A jeśli musisz skopiować część, rób to jedynie na użytek osobisty. SZANUJMY PRAWO I WŁASNOŚĆ Więcej na www.legalnakultura.pl P(cid:202)(cid:189)(cid:221)(cid:187)(cid:131) I(cid:254)(cid:144)(cid:131) K(cid:221)(cid:174)(cid:141)(cid:257)(cid:187)(cid:174) © Copyright by Wolters Kluwer SA, 2015 ISBN 978-83-264-8457-5 ISSN 1897-4392 Wydane przez: Wolters Kluwer SA Dział Praw Autorskich 01-208 Warszawa, ul. Przyokopowa 33 tel. 22 535 82 19 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl księgarnia internetowa www.profi nfo.pl Spis treści Spis treści Spis treści Wykaz skrótów / 15 Część I Założenia metodologiczne / 19 Część II Zagadnienia wstępne / 47 Rozdział 1 Wykładnia prawa krajowego w zgodzie z konstytucją / 51 Rozdział 2 Wykładnia prawa krajowego w zgodzie z prawem międzynarodowym / 65 Rozdział 3 Wykładnia prawa unijnego (prawa pochodnego) w zgodzie z prawem pierwotnym oraz prawem międzynarodowym / 72 Rozdział 4 Wykładnia zgodna – zarys koncepcji / 78 Część III Obowiązek wykładni zgodnej a zasada efektywności prawa unijnego / 85 Rozdział 1 Zasada efektywności w prawie UE / 89 1.1. Pojęcie (zasady) efektywności / 89 1.2. Środki służące realizacji zasady efektywności / 100 1.3. Podsumowanie / 120 5 Spis treści Rozdział 2 Obowiązek wykładni zgodnej w kontekście instrumentów powoływania prawa unijnego przed organami krajowymi / 123 2.1. Wprowadzenie / 123 2.2. Modele powoływania (stosowania) prawa UE prezentowane w doktrynie / 129 2.3. Obowiązek wykładni zgodnej a inne instrumenty powoływania prawa unijnego w orzecznictwie TS / 145 2.4. Podsumowanie / 161 Rozdział 3 Obowiązek wykładni zgodnej jako instrument realizacji zasady efektywnej ochrony sądowej / 166 3.1. Wprowadzenie / 166 3.2. Obowiązek wykładni zgodnej jako instrument zapewniania skuteczności uprawnień unijnych na gruncie krajowych środków ochrony prawnej w orzecznictwie TS / 171 3.3. Wzorzec, przedmiot, treść i granice obowiązku wykładni zgodnej w kontekście realizacji zasady efektywnej ochrony sądowej / 181 3.4. Obowiązek wykładni zgodnej a inne instrumenty zapewniania efektywnej ochrony prawnej uprawnień unijnych / 185 3.5. Podsumowanie / 189 Część IV Obowiązek wykładni zgodnej – elementy konstrukcji prawnej / 191 Rozdział 1 Podstawy prawne i uzasadnienie obowiązku wykładni zgodnej / 195 1.1. Podstawy prawne i uzasadnienie obowiązku wykładni zgodnej w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości / 196 1.2. Zasada lojalności/zasada efektywności (effet utile) i efektywnej ochrony sądowej / 198 1.3. Artykuł 288 akapit trzeci TFUE / 202 1.4. Zasada pierwszeństwa / 204 6 Spis treści 1.5. Obowiązek wykładni zgodnej a ideologiczne założenia 1.6. Obowiązek wykładni zgodnej – obowiązek wynikający procesu integracji / 208 z prawa unijnego / 210 Rozdział 2 Adresaci obowiązku wykładni zgodnej i zakres ich związania / 213 Rozdział 3 Zakres przedmiotowy obowiązku wykładni zgodnej / 222 3.1. Zakres zastosowania prawa unijnego / 222 3.2. Akty prawa krajowego stanowiące przedmiot wykładni 3.3. Obowiązek wykładni zgodnej a umowy prawa zgodnej / 228 prywatnego / 237 Rozdział 4 Treść obowiązku wykładni zgodnej / 244 4.1. Obowiązek wykładni prawa krajowego „w świetle treści i celu” prawa UE / 244 4.2. Obowiązek wykładni prawa krajowego zgodnie z prawem UE „tak dalece, jak jest to możliwe” / 249 4.2.1. Orzecznictwo TS / 249 4.2.1.1. Ogólne sformułowania dotyczące treści obowiązku wykładni zgodnej / 250 4.2.1.2. Konkretyzacja obowiązku wykładni zgodnej na gruncie poszczególnych spraw / 257 4.2.2. Poglądy doktryny / 271 4.3. Kwalifikacja (teoretyczno)prawna obowiązku wykładni zgodnej / 285 4.3.1. Kwalifikacja obowiązku wykładni zgodnej na płaszczyźnie normatywnej / 285 4.3.2. Kwalifikacja obowiązku wykładni zgodnej na płaszczyźnie teoretycznoprawnej / 286 4.4. Model realizacji obowiązku wykładni zgodnej w procesie stosowania prawa / 312 4.5. Podsumowanie / 328 7 Spis treści Rozdział 5 Wzorce wykładni zgodnej / 333 5.1. Uwagi wstępne / 333 5.2. Dyrektywy / 346 5.1.1. Obowiązek wykładni zgodnej w odniesieniu do poszczególnych źródeł prawa UE – ewolucja orzecznictwa TS / 333 5.1.2. Zmiany w systemie źródeł prawa UE po Traktacie z Lizbony a obowiązek wykładni zgodnej / 342 5.2.1. Wprowadzenie / 346 5.2.2. Obowiązek wykładni zgodnej jako remedium na brak bezpośredniego horyzontalnego skutku dyrektyw / 347 5.2.2.1. Odrzucenie bezpośredniego horyzontalnego skutku dyrektyw w orzecznictwie TS / 347 5.2.2.2. Sposoby niwelowania negatywnych skutków odrzucenia bezpośredniego horyzontalnego skutku dyrektyw / 351 5.2.2.3. Odrzucenie bezpośredniego horyzontalnego skutku dyrektyw w orzecznictwie TS – kontrowersje i próby konceptualizacji / 353 5.2.2.4. Obowiązek wykładni zgodnej jako remedium na brak horyzontalnego skutku dyrektyw – kontrowersje / 370 5.2.2.5. Podsumowanie / 378 5.2.3. Obowiązek wykładni zgodnej a pogarszanie sytuacji prawnej jednostki / 381 5.2.3.1. Uwagi wprowadzające / 381 5.2.3.2. Pogarszanie sytuacji prawnej jednostki na skutek wykładni zgodnej w sprawach karnych / 384 5.2.3.3. Pogarszanie sytuacji prawnej jednostki na skutek wykładni zgodnej w sprawach innych niż karne / 387 8 Spis treści 5.2.3.4. Pogarszanie sytuacji prawnej podmiotu prywatnego na skutek wykładni zgodnej powoływanej przez państwo / 392 5.2.3.5. Podsumowanie / 398 5.2.4. Obowiązek wykładni zgodnej a implementacja dyrektyw / 401 5.2.4.1. Obowiązek wykładni zgodnej jako instrument realizacji „obowiązku rezultatu” z art. 288 akapit trzeci TFUE / 402 5.2.4.2. Obowiązek wykładni zgodnej a wymogi prawidłowej implementacji dyrektyw / 417 5.2.4.3. Podsumowanie / 426 5.2.5. Obowiązek wykładni zgodnej przed upływem terminu transpozycji dyrektyw / 426 5.3. Traktaty stanowiące UE / 450 5.4. Zasady ogólne prawa unijnego / 454 5.4.1. Uwagi wprowadzające / 454 5.4.2. Zasady ogólne prawa unijnego w porządku prawnym UE / 454 5.4.3. Zasady ogólne prawa unijnego jako wzorzec wykładni zgodnej / 458 5.4.3.1. „Pośrednie” stosowanie zasad ogólnych prawa unijnego jako wzorców wykładni zgodnej / 458 5.4.3.2. „Bezpośrednie” stosowanie zasad ogólnych prawa unijnego jako wzorców wykładni zgodnej / 461 5.4.4. Karta Praw Podstawowych i Protokół nr 30 / 466 5.4.5. Podsumowanie / 473 5.5. Umowy międzynarodowe / 475 5.6. Rozporządzenia / 481 5.7. Niewiążące akty prawa UE / 485 5.7.1. Wprowadzenie / 485 5.7.2. Niewiążące akty prawa unijnego w porządku prawnym UE / 486 5.7.3. Niewiążące akty prawa unijnego jako wzorce wykładni zgodnej w orzecznictwie TS / 491 9 Spis treści 5.7.4. Pośrednie i bezpośrednie stosowanie niewiążących aktów prawa unijnego jako wzorców wykładni zgodnej / 492 5.7.5. Rodzaje niewiążących aktów prawa unijnego, które mogą stanowić wzorzec wykładni zgodnej / 494 5.7.6. Znaczenie niewiążących aktów prawa unijnego w procesie interpretacji prawa krajowego / 499 5.8. Pozostałe regulacje unijne / 506 5.8.1. Kryteria uznania normy prawa unijnego za wzorzec wykładni zgodnej / 507 5.8.2. Obowiązek wykładni zgodnej a regulacje WPZiB / 510 5.9. Sposoby sformułowania wzorca wykładni zgodnej / 513 Rozdział 6 Granice wykładni zgodnej / 521 6.1. Wprowadzenie / 521 6.2. Ogólne zasady prawa unijnego / 522 6.3. Wykładnia contra legem / 530 6.3.1. Pojęcie granic wykładni / 533 6.3.2. Treść obowiązku wykładni zgodnej a granice wykładni / 534 6.3.3. Pojęcie granic wykładni w polskiej teorii prawa oraz praktyce orzeczniczej / 536 6.3.3.1. Pojęcie granic wykładni w polskiej teorii prawa / 536 6.3.3.2. Pojęcie granic wykładni w polskiej praktyce orzeczniczej / 541 6.3.4. Wykładnia contra legem jako kryterium wyznaczania granicy obowiązku wykładni prawa krajowego zgodnie z prawem UE w polskim porządku prawnym / 544 6.3.5. Językowa granica wykładni jako granica argumentacyjna / 548 6.3.5.1. Filozoficzne założenia koncepcji językowej granicy wykładni / 549 6.3.5.2. Wartości wyznaczające językową granicę wykładni / 550 10 Spis treści 6.3.5.3. Wyznaczanie językowej granicy wykładni w drodze „ważenia wartości” / 551 6.3.5.4. Argumentacyjny charakter językowej granicy wykładni a obowiązek wykładni zgodnej / 558 6.3.5.5. Argumentacyjny charakter językowej granicy wykładni, obowiązek wykładni zgodnej a „pluralistyczne” koncepcje dotyczące relacji prawa unijnego i krajowego / 560 Rozdział 7 Skutki naruszenia obowiązku wykładni zgodnej / 569 7.1. Skutki naruszenia obowiązku wykładni zgodnej z punktu widzenia prawa unijnego / 570 7.1.1. Zaniechanie dokonania wykładni zgodnej przez organ krajowy a skarga w trybie art. 258 TFUE / 570 7.1.2. Zaniechanie dokonania wykładni zgodnej przez organ krajowy a odpowiedzialność odszkodowawcza z tytułu naruszenia prawa UE / 579 7.2. Skutki naruszenia obowiązku wykładni zgodnej z punktu widzenia prawa krajowego / 589 Rozdział 8 Funkcje obowiązku wykładni zgodnej / 590 8.1. Wprowadzenie / 590 8.2. Zapewnianie efektywności prawa unijnego / 591 8.3. Zapewnianie przestrzegania prawa unijnego / 593 8.4. Kształtowanie roli sądów krajowych jako sądów unijnych / 596 8.5. Kształtowanie relacji pomiędzy prawem krajowym a prawem unijnym oraz relacji pomiędzy TS a sądami krajowymi / 598 8.6. Stymulowanie konwergencji regulacji dotyczących spraw unijnych i „czysto krajowych” (efekt spill over) / 602 8.7. Uwagi końcowe / 604 11 Spis treści Część V Obowiązek wykładni zgodnej w orzecznictwie sądów polskich i Trybunału Konstytucyjnego / 607 Rozdział 1 Uwagi wstępne / 609 Rozdział 2 Obowiązek wykładni zgodnej w orzecznictwie sądów polskich / 614 2.1. Model realizacji obowiązku wykładni zgodnej w procesie stosowania prawa – zasadnicze ustalenia / 616 2.2. Obowiązek wykładni zgodnej – ilustracja ogólnych problemów na przykładzie wybranych orzeczeń / 619 2.3. Wnioski / 652 Rozdział 3 Obowiązek wykładni zgodnej w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego / 661 3.1. Model realizacji obowiązku wykładni zgodnej w ramach kontroli konstytucyjności prawa krajowego sprawowanej przez Trybunał Konstytucyjny / 662 3.2. Wykładnia zgodna w orzecznictwie TK / 666 3.2.1. Uwagi ogólne / 666 3.2.1.1. Uznanie obowiązku wykładni zgodnej przez Trybunał Konstytucyjny / 667 3.2.1.2. Prawo unijne a Konstytucja RP w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego / 669 3.2.2. Etap ustalenia, czy przedmiot kontroli pozostaje w zakresie zastosowania prawa unijnego / 671 3.2.2.1. „Wykładnia przyjazna prawu unijnemu” w ujęciu Trybunału Konstytucyjnego – zakres pojęcia / 671 3.2.2.2. Konsekwencje uznania unijnego kontekstu przedmiotu kontroli – kontrowersje / 672 3.2.2.3. Ustalenie przedmiotowego zakresu obowiązku wykładni zgodnej a ustalenie zakresu zastosowania prawa unijnego / 676 12 Spis treści 3.2.3. Etap ustalenia unijnego wzorca wykładni / 677 3.2.3.1. Prawo unijne częścią kontekstu normatywnego orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego / 677 3.2.3.2. Trybunał Sprawiedliwości w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego / 677 3.2.3.3. Zasady ogólne prawa unijnego / 681 3.2.4. Etap realizacji obowiązku wykładni zgodnej sensu stricto, tj. wykładni normy prawa krajowego (wzorca i/albo przedmiotu kontroli) zgodnie z ustalonym wzorcem unijnym / 685 3.2.4.1. Przedmiot wykładni zgodnej / 686 3.2.4.2. Treść i granice wykładni zgodnej / 688 3.3. Wnioski / 697 Część VI Uwagi podsumowujące / 701 Bibliografia / 725 Orzecznictwo / 751 Wykaz skrótów Wykaz skrótów CBOSA CMLRev. Dz. U. Dz. Urz. UE EKPC ELRev. EPS ETPC EuR EWEA EWG EWS EWWiS GATT JZ k.c. Wykaz skrótów Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administra- cyjnych Common Market Law Review Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej europejska Konwencja o  ochronie praw czło- wieka i  podstawowych wolności, sporządzo- na w  Rzymie dnia 4  listopada 1950  r., Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 z późn. zm. European Law Review Europejski Przegląd Sądowy Europejski Trybunał Praw Człowieka Europarecht Europejska Wspólnota Energii Atomowej Europejska Wspólnota Gospodarcza Europäisches Wirtschafts- und Steuerrecht Europejska Wspólnota Węgla i Stali Układ Ogólny w sprawie Taryf Celnych i Hand- lu (General Agreement on Tariffs and Trade) Juristenzeitung ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywil- ny, tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 121 z późn. zm. 15 Wykaz skrótów Konstytucja RP Komisja, KE k.p. k.p.c. KPP KPPubl. LEX LQR Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z  dnia 2  kwietnia 1997  r., Dz. U. Nr  78, poz.  483 z późn. zm. Komisja Europejska ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 1502 z późn. zm.) ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks po- stępowania cywilnego, tekst jedn.: Dz. U. 2014 r. poz. 101 z późn. zm. Karta Praw Podstawowych Unii Europejskiej, Dz. Urz. UE C 326 z 26.10.2012, s. 391 Kwartalnik Prawa Publicznego system informacji prawnej Wolters Kluwer Law Quarterly Review Mon. Prawn. Monitor Prawniczy NSA ONSA Naczelny Sąd Administracyjny Orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyj- nego Orzecznictwo Sądu Najwyższego – Izba Pracy Orzecznictwo Sądu Najwyższego – Izba Admi- nistracyjna, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Orzecznictwo Sądu Najwyższego – Izba Cywilna OSNKW Orzecznictwo Sądu Najwyższego – Izba Karna i Wojskowa Orzecznictwo Sądu Najwyższego – Izba Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych Orzecznictwo Sądów Polskich Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego. Zbiór Urzędowy Oxford University Press Państwo i Prawo OSNAP OSNAPiUS OSNC OSNP OSP OTK ZU OUP PiP 16 PPH Prz. Sąd. RabelsZ RPEiS SN TFUE Traktat z Lizbony TS, Trybunał Sprawiedliwości TEWEA TEWG TK TWE TUE UE u.o.r.p. WSA Wykaz skrótów Przegląd Prawa Handlowego Przegląd Sądowy Rabels Zeitschrift für Ausländisches und Inter- nationales Privatrecht Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny Sąd Najwyższy Traktat o  funkcjonowaniu Unii Europejskiej, wersja skonsolidowana: Dz.  Urz. UE C 326 z 26.10.2012, s. 47 Traktat z  Lizbony zmieniający Traktat o  Unii Europejskiej i Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską, Dz. Urz. UE C 306 z 17.12.2007, s. 1 Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej Traktat ustanawiający Europejską Wspólno- tę Energii Atomowej, wersja skonsolidowana, Dz. Urz. UE C 327 z 26.10.2012, s. 1 Traktat ustanawiający Europejską Wspólnotę Gospodarczą Trybunał Konstytucyjny Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską, wersja skonsolidowana, Dz.  Urz. UE C 321  E z 29.12.2006 Traktat o Unii Europejskiej, wersja skonsolido- wana: Dz. Urz. UE C 326 z 26.10.2012, s. 13 Unia Europejska ustawa z  dnia 29  grudnia 1993  r. o  ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalno- ści pracodawcy, tekst jedn.: Dz. U. z 2002 r. Nr 9, poz. 85 z późn. zm – nie obowiązuje wojewódzki sąd administracyjny 17 Wykaz skrótów WPZiB Wspólna Polityka Zagraniczna i  Bezpieczeń- stwa Światowa Organizacja Handlu (World Trade Or- ganization) Yearbook of European Law Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Łódzkiego WTO YBEL ZNUŁ Część I Założenia metodologiczne Część I. Założenia metodologiczne Część I. Założenia metodologiczne Prawo Unii Europejskiej tworzy swoisty porządek prawny – jest on autonomiczny względem krajowych porządków prawnych, nie jest systemem kompletnym, a jego wykonywanie ma charakter zdecentra- lizowany. Ponadto zasadnicza część jego regulacji wymaga wdrożenia do prawa krajowego – dyspozycje i cele prawa unijnego realizowane są wówczas poprzez prawo krajowe. Te dwie ostatnie cechy oznaczają, iż znakomita większość regulacji prawa unijnego realizowana jest przez organy krajowe, za pośrednictwem prawa krajowego. „Wspólnoty Europejskie, powołane przez prawo, rozwijają się i konsolidują zasadniczo przez prawo. Ponieważ sądy krajowe spra- wują funkcje stosowania prawa, włączając prawo wspólnotowe, sta- nowią one nieuchronnie podstawowy element we wspólnotowym po- rządku prawnym. W sytuacji zbiegania się wielu systemów prawnych, ich rolą jest istotny wkład w  zapewnianie skutecznego stosowania prawa wspólnotowego i, w rezultacie, w rozwój procesu europejskiej integracji”1. Powyższy cytat z  opinii rzecznika generalnego Légera w sprawie Köbler (C-224/01) lapidarnie, a zarazem celnie wyraża za- sadnicze uwarunkowanie roli organów stosowania prawa, w szczegól- ności sądów krajowych w zapewnianiu efektywności prawa unijnego, a przez to w zapewnianiu skuteczności procesów integracyjnych UE. Tym uwarunkowaniem jest rola prawa we wskazanych procesach2, co z kolei sytuuje organy stosowania prawa w samym centrum procesów integracyjnych. Rolę tę determinuje niekompletny i zdecentralizowa- ny charakter systemu prawa unijnego, w którym zadanie wprowadza- 1 Por. opinię rzecznika generalnego Légera w sprawie Köbler (C-224/01), pkt 53 in principio. 2 Zagadnienie to stanowi przedmiot badań o znaczeniu fundamentalnym dla ana- lizy procesów integracyjnych; por. M. Cappelletti, M. Seccombe, J.H.H. Weiler, Integra- tion Through Law, Berlin 1986 oraz nowe perspektywy badawcze, jakie dzieło to wyty- czyło w europejskiej doktrynie przedmiotu. Z najnowszych opracowań w tym zakresie por. m.in. D. Augenstein (red.), „Integration Through Law” Revisited: The Making of the European Polity, Ashgate Pub 2012. 21 Część I. Założenia metodologiczne nia w życie regulacji UE, w tym zapewniania skuteczności uprawnień unijnych, spoczywa zasadniczo na organach państw członkowskich. W kontekście takich uwarunkowań należy postrzegać wykształco- ne w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości mechanizmy służące zapewnianiu efektywności prawa unijnego w krajowych porządkach prawnych. Obok zasady pierwszeństwa, bezpośredniego skutku oraz odpowiedzialności odszkodowawczej państw członkowskich za naru- szenie prawa unijnego Trybunał Sprawiedliwości sformułował obo- wiązek wykładni prawa krajowego zgodnie z prawem unijnym (obo- wiązek wykładni zgodnej). Jak będzie to wykazywane w  pracy, znaczenie tego obowiąz- ku w  porządku prawa unijnego uległo w  okresie ostatniej dekady ugruntowaniu i umocnieniu. Tendencję tę można przy tym obser- wować zarówno w „perspektywie zewnętrznej”, tj. w kontekście re- lacji obowiązku wykładni zgodnej do innych instrumentów powoły- wania (stosowania) prawa unijnego, w szczególności zasady skutku bezpośredniego oraz zasady pierwszeństwa, jak i  w  „perspektywie wewnętrznej”, tj. w ramach analizy elementów konstrukcji prawnej obowiązku wykładni zgodnej (wyróżniając tu w szczególności jego przedmiot, wzorce, treść i granice). To ugruntowanie i umocnienie obowiązku wykładni zgodnej w porządku prawa unijnego prowadzi do wniosku, iż obowiązek ten zyskał rangę zasady prawa unijnego kształtującej relację między prawem unijnym a krajowym w sposób komplementarny, ale też – jak można argumentować – konkuren- cyjny względem zasady skutku bezpośredniego oraz zasady pierw- szeństwa. Obowiązek wykładni zgodnej, podobnie jak zasada pierwszeń- stwa oraz bezpośredniego skutku, pozostaje skutecznym instrumen- tem zapewniania efektywności prawa unijnego o tyle, o ile jest reali- zowany przez krajowe organy stosowania prawa. W porównaniu do zasady pierwszeństwa oraz bezpośredniego skutku obowiązek wy- kładni zgodnej charakteryzuje jednak pewna swoistość – jest to kon- strukcja prawna ustalona na gruncie prawa unijnego, wymagająca jednak „dekodowania” na gruncie danego porządku prawa krajowego, w szczególności – w świetle uznanych w jego ramach reguł wykładni. W  świetle unijnej treści obowiązku wykładni zgodnej (nakazu wy- kładni prawa krajowego zgodnie z prawem unijnym „tak dalece, jak jest to możliwe”) chodzi przy tym o taką rekonstrukcję obowiązku wy- kładni zgodnej, która pozostanie optymalna z punktu widzenia prawa 22 Część I. Założenia metodologiczne unijnego. Rekonstrukcja ta, w świetle uzasadnianych w toku tej pracy założeń, powinna uwzględniać reguły wykładni uznane na gruncie da- nego krajowego porządku prawnego, a to z kolei wymaga analizy reguł wykładni odwołującej się zarówno do ustaleń teoretycznoprawnych (uznanych w danej kulturze prawnej koncepcji wykładni prawa), jak i praktyki orzeczniczej w tym zakresie. Skuteczność obowiązku wykładni zgodnej jako instrumentu za- pewniania efektywności prawa unijnego zależy zatem zarówno od sposobu, w jaki zostanie dokonana rekonstrukcja obowiązku wykład- ni zgodnej na gruncie danego porządku prawnego, jak i od stanowiska organów krajowych względem realizacji optymalnego – z punktu wi- dzenia prawa unijnego – modelu realizacji obowiązku wykładni zgod- nej w procesie stosowania prawa. To, w jaki sposób obowiązek wykładni zgodnej jest realizowany w  praktyce organów krajowych, czy praktyka ta pozostaje zgodna z optymalnym (z punktu widzenia prawa unijnego) modelem realiza- cji obowiązku wykładni zgodnej, co warunkuje stanowisko organów krajowych w tym zakresie, oraz jakie postulaty można sformułować dla przezwyciężenia istniejących w tym zakresie trudności, jest zatem kolejną płaszczyzną analizy obowiązku wykładni zgodnej niezbędną dla jego prezentacji jako instrumentu zapewniania efektywności pra- wa unijnego. Powyższe spostrzeżenia prowadzą do wniosku, iż temat wyzna- czony w tytule tej pracy wymaga dokonania ustaleń na kilku płaszczy- znach analizy: prawa (w kategorii norm prawnych trzeba postrzegać sformułowanie obowiązku wykładni zgodnej przez Trybunał Spra- wiedliwości), dogmatyki prawniczej (należy tu zaliczyć wypowiedzi doktryny, które objaśniają obowiązek wykładni zgodnej sformułowa- ny przez TS); teorii prawa (istotne będą tu w szczególności koncep- cje wykładni prawa uznane w ramach polskiego porządku prawnego, w odniesieniu do którego będzie dokonywana rekonstrukcja obowiąz- ku wykładni zgodnej); oraz praktyki orzeczniczej (obowiązek wykład- ni zgodnej jest realizowany w  szczególności w  procesie stosowania prawa oraz w  ramach konstytucyjnej kontroli). Warto zauważyć, że ustalenia dokonywane na gruncie tych czterech obszarów badawczych (teoretycznoprawnym, normatywnym, dogmatycznym oraz praktyki orzeczniczej) są wzajemnie powiązane i współzależne, a ustalenie tych powiązań i zależności w istotnym stopniu warunkuje rezultaty zamie- rzonej tu pracy badawczej. 23 Część I. Założenia metodologiczne Uzasadnienie wyboru tematu pracy Obowiązek wykładni prawa krajowego zgodnie z  prawem unij- nym został sformułowany przez Trybunał Sprawiedliwości3, w rozwi- niętej postaci, w latach 80. ubiegłego wieku. Od tego czasu w litera- turze przedmiotu pojawiło się wiele opracowań poświęconych temu zagadnieniu, przy czym największą intensywność dyskusji należy od- notować w latach 90. XX wieku, po wydaniu przez TS wyroku w spra- wie Marleasing (C-106/89)4 oraz orzeczeń potęgujących kontrowersje wokół odrzucenia dopuszczalności bezpośredniego horyzontalnego skutku dyrektyw. Obok rozważań dotyczących samej koncepcji obowiązku wy- kładni zgodnej ustalonej w orzecznictwie TS dużo uwagi w literaturze przedmiotu poświęcono zagadnieniu wykładni zgodnej w  praktyce stosowania prawa. W  polskim piśmiennictwie prawniczym należy odnotować wiele opracowań dostarczających opisu praktyki realiza- cji wykładni zgodnej przez polskie sądy (i organy administracji), tak w okresie przedakcesyjnym, jak i poakcesyjnym5. Niezależnie od powyższych uwarunkowań, wybór zagadnienia obowiązku wykładni zgodnej jako tematu pracy wydaje się być uza- sadniony, w szczególności z niżej opisanych powodów. Po pierwsze, można zauważyć, iż pomimo wielu opracowań poświęconych wykładni zgodnej, zarówno zasadnicze elementy tej 3 Zgodnie z art. 19 ust. 1 TUE (w brzmieniu po wejściu w życie Traktatu z Lizbo- ny) Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej obejmuje Trybunał Sprawiedliwości, Sąd i  sądy wyspecjalizowane. W  niniejszym opracowaniu dla oznaczenia Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej będą używane terminy „Trybunał Sprawiedliwości”, „Trybunał”, bądź skrót „TS” (będą odnosić się one także do Trybunału Sprawiedliwoś- ci funkcjonującego w  unijnym porządku prawnym przed wejściem w  życie Traktatu z Liz bony). 4 Pełne oznaczenia orzeczeń TS zostały zawarte w zestawieniu zamieszczonym na końcu książki. W pracy orzeczenia TS będą powoływane przez przywołanie oznaczeń numerycznych (w przypisach oraz tam, gdzie będą przywoływane po raz pierwszy). 5 Zestawienie podstawowej literatury w tym zakresie zostało zawarte w pkt V.1. W kwestii wykładni zgodnej w praktyce stosowania prawa innych państw członkow- skich por. m.in. co do praktyki sądów angielskich: P. Craig, Indirect Effect of Directives in the Application of National Legislation (w:) European Community Law in the English Courts, red.  M.  Andenas and F.  Jacobs, Oxford 1998; odnośnie do praktyki sądów niemieckich: K.  Krieger, Die gemeinschaftsrechtkonforme Auslegung deutschen Rechts, Münster 2005; co do praktyki sądów austriackich: M.  Klamert, Richtlinienkonforme Auslegung und unmittelbare Wirkung von EG–Richtlinien in der Rechtsprechung der österreichischen Höchstgerichte, Juristische Blätter 2008, nr 3, s. 158 i n. 24 Część I. Założenia metodologiczne koncepcji (np. treść i granice obowiązku wykładni zgodnej), jak i za- gadnienia szczegółowe jej dotyczące (np.  wykładnia zgodna przed terminem transpozycji dyrektyw, wykładnia zgodna a  pogarszanie sytuacji prawnej jednostki) wciąż wymagają pogłębionej analizy; na- leży odnotować, że część z nich nadal pozostaje przedmiotem istot- nych kontrowersji. Ponadto można wyróżnić zagadnienia istotnie związane z problematyką obowiązku wykładni zgodnej, które w do- tychczasowych wypowiedziach doktryny nie doczekały się szerszego opracowania. Do zagadnień takich należy m.in. kwestia obowiązku wykładni zgodnej w kontekście prawidłowej (w odróżnieniu od wa- dliwej) implementacji dyrektyw, zagadnienie skutków braku realizacji obowiązku wykładni zgodnej, rola ogólnych zasad prawa unijnego, czy niewiążących aktów prawa unijnego w kontekście obowiązków inter- pretacyjnych sądów krajowych. Można przy tym zauważyć, że obowiązek wykładni zgodnej po- strzegany jest głównie jako remedium na ograniczenia skutku bezpo- średniego, w  szczególności na brak bezpośredniego horyzontalnego skutku dyrektyw. Takie ujęcie w  praktyce może przyczyniać się do ograniczenia roli wykładni zgodnej jako instrumentu zapewniania skuteczności prawa unijnego. Uzasadnione wydaje się zatem przedsta- wienie różnych możliwych funkcji i kontekstów, w jakich obowiązek wykładni zgodnej może być postrzegany. Warto przy tym odnotować, że te zagadnienia, co do których analiza obowiązku wykładni zgodnej wydaje się niedostateczna (jak np.  odróżnianie obowiązku wykładni zgodnej od bezpośredniego skutku dyrektyw, dopuszczalność pogarszania sytuacji prawnej jed- nostki na skutek wykładni zgodnej i (związana z tym) kwestia granic obowiązku wykładni zgodnej), powodują problemy w praktyce reali- zacji obowiązku wykładni zgodnej przez organy krajowe6. Także z tego punktu widzenia podjęcie analizy wskazanego tematu wydaje się uza- sadnione. Okoliczność, iż – pomimo kilku dekad obowiązywania wymogu wykładni zgodnej w unijnym (uprzednio: wspólnotowym) porządku prawnym oraz wielu komentarzy i analiz, które w tym czasie zosta- ły jej poświęcone – zagadnienie to nadal wyznacza obszary badawcze wymagające opracowania, wydaje się być szczególnym impulsem do podjęcia próby analizy tego tematu. 6 Por. pkt V.2 poświęcony praktyce sądów polskich. 25 Część I. Założenia metodologiczne Po drugie, obowiązek wykładni zgodnej to koncepcja ukształto- wana w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości i – wraz z rozwojem tego orzecznictwa – podlegająca ewolucji. W tym zakresie można za- uważyć, że orzeczenia TS wydane w ostatnich latach, w szczególności wyroki w sprawach Pfeiffer (C-397/01–C-403/01), Adeneler (C-212/04), Pupino (C-105/03)7, Kücükdeveci (C-555/07), Kofoed (C-321/05), Sey- daland (C-239/09), Land Hessen (C-53/10), z  jednej strony – ugrun- towują znaczenie obowiązku wykładni zgodnej w porządku prawnym Unii Europejskiej, z drugiej zaś – wywołują nowe pytania i kontro wersje. Po trzecie, analiza obowiązku wykładni zgodnej wydaje się zy- skiwać nowy wymiar przy założeniu, że zagadnienie to powinno być postrzegane w ujęciu „kontekstowym”. Takim kontekstem może być – z  jednej strony – relacja obowiązku wykładni zgodnej do innych instrumentów zapewniania efektywności prawa unijnego (w  szcze- gólności zasady bezpośredniego skutku oraz zasady pierwszeństwa), z drugiej zaś – zasada efektywnej ochrony sądowej. Co do tej pierwszej perspektywy: można argumentować, że ta- kie ujęcie obowiązku wykładni zgodnej ma walor tak teoretyczny, jak i  praktyczny. Teoretyczny – gdyż tylko w  kontekście innych instru- mentów powoływania (stosowania) prawa unijnego można w  pełni zrekonstruować genezę i  znaczenie wykładni zgodnej jako instru- mentu zapewniania efektywności prawa unijnego oraz podjąć próbę rekonstrukcji modelu powoływania norm UE ustalonego w orzecznic- twie TS. Ustalenia w tym względzie mogą zaś prowadzić do wniosków dotyczących zagadnień natury konstytucyjnej prawa UE, jak w szcze- gólności relacja prawa unijnego i  krajowego, skuteczność norm UE w wewnętrznych porządkach prawnych, relacja TS i sądów krajowych, zakres i  sposób ingerencji prawa unijnego w  wewnętrzne porządki krajowe, zakres wpływu prawa UE na uprawnienia jednostki. Te za- gadnienia są częścią rozważań wokół optymalnego modelu powoły- wania (stosowania) prawa UE. Praktyczny walor wskazanej wyżej per- spektywy analizy obowiązku wykładni zgodnej jest determinowany tym, że decyzja organu stosującego prawo odnośnie do realizacji wy- kładni zgodnej podejmowana jest w kontekście innych instrumentów powoływania (stosowania) prawa unijnego, a zatem analiza wykładni 7 Wypada odnotować, że wyrok w sprawie Pupino (C-105/03) wraz z wejściem w życie Traktatu z Lizbony (zniesieniem struktury filarowej UE) zyskał znaczenie co do zasady (z zastrzeżeniem przepisów przejściowych) historyczne. Por. pkt IV. 5.1.1. 26 Część I. Założenia metodologiczne zgodnej w relacji do innych instrumentów powoływania prawa unij- nego może okazać się użyteczna z punktu widzenia praktyki stosowa- nia prawa. Odnosząc się do drugiego z  wyżej proponowanych kontekstów analizy obowiązku wykładni zgodnej, należy wskazać, że zasada efek- tywnej ochrony sądowej stanowi jedną z zasadniczych osi, wokół któ- rych koncentruje się orzecznictwo TS kształtujące i dookreślające ak- sjologię i kierunek ewolucji porządku prawnego UE – jednocześnie, jak można zauważyć, geneza obowiązku wykładni zgodnej pozostaje związana z  koniecznością zapewniania efektywnej ochrony prawnej uprawnień unijnych (por. wyrok w sprawie von Colson (14/83)). Warto przyjrzeć się zatem bliżej obowiązkowi wykładni zgodnej przez pry- zmat zasady efektywnej ochrony sądowej, tj. analizując go jako instru- ment realizacji efektywnej ochrony sądowej uprawnień unijnych na płaszczyźnie krajowych środków ochrony prawnej, mechanizm, który może (powinien) zostać wykorzystany do zapewnienia takich rozwią- zań w prawie krajowym, które będą zgodne ze standardem ochrony wyznaczonym w unijnym porządku prawnym. Po czwarte, jak argumentowano powyżej, obowiązek wykładni zgodnej to konstrukcja prawna o  charakterze szczególnym, tj.  usta- lona na gruncie prawa unijnego, wymagająca jednak „dopełnienia” na gruncie danego porządku krajowego (w szczególności – w świetle przyjętych w jego ramach reguł wykładni). Obowiązek dokonywania wykładni prawa krajowego zgodnie z prawem UE „tak dalece, jak jest to możliwe” wymaga w szczególności „dekodowania” w świetle reguł wykładni akceptowanych na gruncie danego porządku krajowego (jego doktryny i praktyki). W świetle takiego założenia zasadniczym elementem rekonstrukcji obowiązku wykładni zgodnej jest ustalenie jego treści i granic w kontekście teoretycznoprawnym, przy – co po- zostaje istotne – uwzględnieniu istniejącej krajowej praktyki sądowej w odniesieniu do stosowanych reguł wykładni. Należy zauważyć, że takie zadanie wykracza poza zakres dogmatyki europejskiej i formu- łowanych tam twierdzeń co do treści i granic wykładni. Wymaga ono zintegrowania ustaleń dokonywanych na gruncie prawa unijnego z ustaleniami na gruncie teorii prawa i praktyki sądowej w odniesie- niu do stosowanych reguł wykładni w danym porządku krajowym. Jak się wydaje, w kontekście istniejących opracowań w polskiej literaturze przedmiotu, takie zadanie stanowi wyzwanie wciąż aktualne. Stąd też zasadniczą część tej pracy będzie stanowić próba udzielenia na nie od- 27 Część I. Założenia metodologiczne powiedzi8. Należy przy tym zaznaczyć, że ustalenia w tym względzie (tj. rekonstrukcja treści i granic obowiązku wykładni zgodnej) mają znaczenie zasadnicze dla skuteczności obowiązku wykładni zgodnej w praktyce jego realizacji przez organy krajowe, co z kolei warunkuje rzeczywiste znaczenie obowiązku wykładni zgodnej jako instrumentu zapewniania skuteczności prawa unijnego. Po piąte, realizacja obowiązku wykładni zgodnej w praktyce są- dów polskich oraz Trybunału Konstytucyjnego, dekadę po przystą- pieniu Polski do Unii Europejskiej, dostarcza bogatego materiału do podsumowań i analiz. Analiza i ocena stosowania wykładni zgodnej przez polskie sądy i TK wydaje się pożądana tak z punktu widzenia teoretycznego, jak i praktycznego. W tym pierwszym aspekcie zasad- nicze znaczenie ma ustalenie normatywnych wymogów spoczywają- cych na organach krajowych (w szczególności na sądach krajowych i TK) w zakresie realizacji obowiązku wykładni zgodnej. Zostaną one wskazane w ramach konstruowanych modeli realizacji obowiązku wy- kładni zgodnej w procesie, odpowiednio, stosowania prawa oraz kon- stytucyjnej kontroli. W tym drugim – istotna pozostaje okoliczność, że zamierzonym rezultatem analizy przez pryzmat wyznaczonych modeli będzie wskazanie zasadniczych problemów występujących w polskiej praktyce orzeczniczej, warunkujących skuteczność realizacji obowiąz- ku wykładni zgodnej jako środka zapewniania efektywności prawa UE – ocenie tej będzie towarzyszyć przy tym próba sformułowania postu- 8 Należy odnotować, że cennym wkładem w dyskusje dotyczące obowiązku wy- kładni zgodnej są, zaprezentowane w  ostatnim czasie, opracowania przedstawiające obowiązek wykładni zgodnej w ujęciu teoretycznoprawnym. Por. A. Godek, Zastoso- wanie derywacyjnej koncepcji wykładni prawa do rozstrzygania spraw ze stosowaniem przepisów unijnych, RPEiS 2011, z. 1, s. 21 i n.; K. Płeszka, Wykładnia rozszerzająca, Warszawa 2010, s. 266–274. Wykładnia zgodna analizowana jest tam z punktu widzenia określonej koncepcji wykładni prawa; w ujęciu A. Godek – z perspektywy derywacyjnej koncepcji wykładni prawa, oraz – w ujęciu K. Płeszki – z perspektywy ekstensjonalnej wersji modelu wykładni operatywnej (powoływany autor odwołuje się tu do eksten- sjonalnej wersji semantycznej koncepcji wykładni autorstwa Jana Woleńskiego). W tej pracy będzie przyjęta inna perspektywa. Istotne będzie tu założenie, uzasadniane na gruncie prawa unijnego, że obowiązek wykładni zgodnej powinien zostać tak zrekon- struowany, aby w największym możliwym stopniu zapewniał efektywność prawa unij- nego w krajowym porządku prawnym. W kontekście takiego założenia, zasadniczym celem prowadzonych tu rozważań będzie taka rekonstrukcja treści i granic obowiąz- ku wykładni zgodnej, która – mając na uwadze rozumienie reguł wykładni w polskiej kulturze prawnej, tj. na gruncie teorii prawa i praktyki sądowej – pozostaje optymalna z punktu widzenia powyższego wymogu. 28 Część I. Założenia metodologiczne latów służących ich przezwyciężeniu, a tym samym umocnieniu sku- teczności obowiązku wykładni jako środka zapewniania efektywności prawa UE w polskiej praktyce orzeczniczej. Cele pracy Celem pracy jest analiza obowiązku wykładni zgodnej jako in- strumentu zapewniania efektywności prawa unijnego. Takie sfor- mułowanie celu badań zawiera w sobie hipotezę badawczą, zgodnie z  którą obowiązek wykładni zgodnej stanowi instrument realizacji (zasady) efektywności prawa unijnego. Hipoteza ta będzie weryfiko- wana w toku prowadzonych rozważań. W szczególności przedmiotem weryfikacji będą niżej przedstawione założenia. Zgodnie z pierwszym – obowiązek wykładni zgodnej stanowi in- strument realizacji (zasady) efektywności prawa unijnego, którego ge- neza, ewolucja i miejsce w unijnym porządku prawnym są determino- wane wymogiem i uwarunkowaniami realizacji (zasady) efektywności kształtowanej w orzecznictwie TS. Zgodnie z drugim – obowiązek wykładni zgodnej w orzecznic- twie TS wydanym od wyroku w sprawie Pfeiffer został ugruntowany i doprecyzowany, wciąż jednak można wskazać te elementy jego kon- strukcji prawnej, które wywołują istotne kontrowersje. Zgodnie z  trzecim – obowiązek wykładni zgodnej jest uznany w orzecznictwie sądów polskich oraz TK, jednocześnie jednak można wskazać te uwarunkowania jego realizacji, które mogą osłabiać sku- teczność tego obowiązku jako instrumentu zapewniania efektywności prawa unijnego w polskiej praktyce orzeczniczej. Powyższe sformułowanie celu badań – tj. analiza obowiązku wy- kładni zgodnej jako instrumentu zapewniania efektywności prawa unijnego – będzie odczytane zarówno w  znaczeniu opisowym (co oznacza konieczność wykazania, że obowiązek wykładni zgodnej peł- ni wyżej wskazaną funkcję), jak i normatywnym, tj. jako postulat, aby obowiązek wykładni zgodnej był formułowany (przez TS), rekonstru- owany (na gruncie prawa krajowego) oraz realizowany (w praktyce or- ganów krajowych) w taki sposób, by – w możliwie największym stop- niu – zapewniał efektywność prawa unijnego. Z tego punktu widzenia celem pracy będzie wskazanie zgodnych z  powyższym postulatem propozycji ujęcia obowiązku wykładni zgodnej, tak w odniesieniu do jego rozumienia na gruncie prawa unijnego, jak i praktyki jego reali- zacji (na gruncie prawa polskiego). 29 Część I. Założenia metodologiczne Dla realizacji wyżej nakreślonego celu pracy konieczne jest w szczególności opracowanie następujących zagadnień badawczych: 1) zostanie przedstawiona geneza obowiązku wykładni zgodnej lokują- ca go w kontekście innych instrumentów zapewniania efektywności prawa unijnego (w szczególności zasady bezpośredniego skutku); 2) zostaną zrekonstruowane i  poddane ocenie modele powoływa- nia (stosowania) norm prawa UE zaprezentowane w  literaturze przedmiotu oraz stanowisko w tym zakresie przyjęte przez TS – co pozwoli ukazać miejsce i znaczenie wykładni zgodnej w relacji do innych instrumentów powoływania (stosowania) prawa UE oraz funkcje obowiązku wykładni zgodnej w unijnym porządku praw- nym; 3) obowiązek wykładni zgodnej zostanie przedstawiony w kontek- ście zasady efektywnej ochrony sądowej uprawnień unijnych; 4) zostanie dokonana analiza poszczególnych elementów konstrukcji prawnej obowiązku wykładni zgodnej, takich jak w szczególności: adresaci, przedmiot, treść, wzorce i granice obowiązku wykładni zgodnej. W jej ramach zostaną przedstawione m.in.: a) rekonstrukcja treści obowiązku wykładni zgodnej w  świetle orzecznictwa TS, b) rekonstrukcja treści obowiązku wykładni zgodnej na gruncie reguł wykładni (przyjętych w polskiej kulturze prawnej), c) (normatywny) model realizacji obowiązku wykładni zgodnej w procesie stosowania prawa, d) analiza obowiązku wykładni prawa krajowego zgodnie z dyrek- tywami i związanych z tym szczególnych problemów, koncen- trujących się wokół pytań: – jakie uwarunkowania i  kontrowersje towarzyszą wykładni zgodnej postrzeganej jako remedium na brak horyzontalne- go bezpośredniego skutku dyrektyw, – czy wykładnia zgodna może prowadzić do pogorszenia sytu- acji prawnej jednostki, – jaką rolę pełni wykładnia zgodna w kontekście implementa- cji dyrektyw, w szczególności, czy obowiązek wykładni zgod- nej powinien być odnoszony jedynie do sytuacji wadliwej transpozycji dyrektywy do prawa krajowego, – czy i w jakim zakresie obowiązek wykładni prawa krajowego zgodnie z prawem unijnym jest aktualny przed upływem ter- minu implementacji dyrektywy; 30 Część I. Założenia metodologiczne e) analiza innych niż dyrektywy wzorców wykładni zgodnej, uwzględniająca ewolucję obowiązku wykładni zgodnej od instrumentu stanowiącego remedium na ograniczenia bez- pośredniego skutku dyrektyw wspólnotowych do „zasady wykładni zgodnej” stanowiącej wymóg zapewniania pełnej skuteczności prawa unijnego, f) rekonstrukcja granic obowiązku wykładni zgodnej, w  tym w szczególności znaczenia „wykładni contra legem” jako grani- cy obowiązku wykładni zgodnej; 5) zostaną omówione funkcje obowiązku wykładni zgodnej oraz skutki braku jej realizacji w prawie unijnym i prawie polskim; 6) zostaną uwzględnione – w kontekście obowiązku wykładni zgod- nej – zmiany dokonane w unijnym porządku prawnym w związku z wejściem w życie Traktatu z Lizbony; 7) zostanie przeprowadzona analiza realizacji obowiązku wykład- ni zgodnej w praktyce sądów polskich (w szczególności SN oraz sądów administracyjnych). Analiza ta będzie się koncentrować wokół pytania: czy i w jaki sposób realizacja obowiązku wykładni zgodnej w  praktyce orzeczniczej sądów polskich umożliwia za- pewnienie skuteczności prawa unijnego; 8) zostanie dokonana analiza realizacji obowiązku wykładni zgodnej w praktyce polskiego TK. Analiza ta będzie się koncentrować wokół pytania: czy i w jaki sposób realizacja obowiązku wykładni zgodnej w praktyce orzeczniczej TK umożliwia zapewnienie skuteczności prawa unijnego oraz czy i w jaki sposób wpisuje się w dokonywane przez TK kształtowanie relacji między prawem unijnym a prawem polskim oraz formowanie (instrumentów) dialogu między Trybu- nałem Konstytucyjnym a Trybunałem Sprawiedliwości. Perspektywy badawcze Odpowiedzią na pytanie: jak (można) badać obowiązek wykład- ni zgodnej, może być wyróżnienie różnych perspektyw badawczych, tj. odmiennych sposobów postrzegania tego zagadnienia w procesie dokonywanej analizy9. 9 Inspiracją dla takiego ujęcia jest stosowane w teorii i filozofii prawa ujmowanie określonego przedmiotu badań w różnych perspektywach badawczych. Por. T. Gizbert- -Studnicki, Język prawny z  perspektywy socjolingwistycznej, Kraków 1986, s.  14–15; K.  Płeszka, Wykładnia..., s.  29–44; T.  Spyra, Granice wykładni prawa, Kraków 2006, s. 19–28. 31 Część I. Założenia metodologiczne Perspektywa teoretycznoprawna. Perspektywa teoretyczno- prawna jest w kontekście przedmiotowych rozważań niezbędna, tak z  punktu widzenia wyjściowych ustaleń terminologicznych (co do rozumienia pojęcia „wykładni”, „stosowania prawa”, „reguł wykładni” itd.), jak i dla przeprowadzenia analizy określonych elementów obo- wiązku wykładni zgodnej. Dotyczy to w  szczególności rekonstruk- cji treści obowiązku wykładni zgodnej oraz analizy wykładni contra legem jako granicy obowiązku wykładni zgodnej. Analiza wypowiedzi formułowanych w  orzecznictwie oraz lite- raturze przedmiotu pozwala zauważyć, że przyjmowane założenia teoretycznoprawne odnośnie do wykładni prawa mają zasadnicze znaczenie z punktu widzenia ustalenia zakresu obowiązku wykładni zgodnej. Innymi słowy, to założenia (wyrażane (uświadamiane) bądź nie) przyjęte na gruncie teoretycznoprawnym, w szczególności co do rozumienia wykładni prawa oraz reguł wykładni, determinują wnio- ski formułowane co do zakresu i granic obowiązku wykładni zgodnej. Wypowiedzi formułowane w  tym zakresie bez należytej weryfikacji założeń, które je determinują (dokonywanej w świetle unijnych wy- mogów wynikających z  obowiązku wykładni zgodnej), mogą zatem prowadzić do istotnych nieporozumień. Ponadto mogą sprzyjać osła- bieniu skuteczności wykładni zgodnej jako instrumentu zapewniania efektywności prawa UE. Analiza zagadnienia obowiązku wykładni zgodnej, w tym zarów- no jego rekonstrukcja, jak i  wyjaśnienie poglądów prezentowanych w tym zakresie, wymaga zatem przede wszystkim przyjęcia perspek- tywy teoretycznoprawnej, w szczególności dotyczącej reguł wykładni prawa. Perspektywa „kontekstowa”. Perspektywa „kontekstowa” będzie się przejawiać tam, gdzie obowiązek wykładni zgodnej będzie ujmo- wany jako część ogólniejszego zagadnienia. Dla przedmiotowych rozważań zostaną wyróżnione w szczególności dwa takie zasadnicze „konteksty analizy”: po pierwsze, relacja obowiązku wykładni zgodnej do innych instrumentów zapewniania efektywności prawa unijnego (zasady bezpośredniego skutku, pierwszeństwa, odpowiedzialności odszkodowawczej państw członkowskich za naruszenie prawa unijne- go) oraz, po drugie, zasada efektywnej ochrony sądowej. W poszukiwaniu „kontekstów”, w jakich można lokować zagad- nienie obowiązku wykładni zgodnej, zostaną odnotowane także te kie- runki orzecznicze TS, w które, jak można argumentować, wpisuje się 32 Część I. Założenia metodologiczne orzecznictwo Trybunału dotyczące wykładni zgodnej. Jak się wydaje, takim kierunkiem orzeczniczym jest zwiększanie odpowiedzialności sądów krajowych za skuteczność prawa unijnego. Perspektywa empiryczna, analityczna i  normatywna. W  teo- rii i filozofii prawa zasadnicze znaczenie ma wyróżnianie perspektyw opisowej i normatywnej dla ujęcia zjawisk prawnych10. Jak wskazuje się w literaturze przedmiotu, wyróżnianie tych dwóch perspektyw wywodzi się z analitycznej filozofii prawa i wiąże się z pojęciem opisowego i nor- matywnego modelu stosowania prawa11. Model opisowy polega tu na rekonstrukcji rzeczywistości, model normatywny zaś na wyznaczeniu tego, jaka rzeczywistość być powinna12. Ujęcie wykładni z perspektywy opisowej będzie więc prowadzić do wypowiedzi o tym, jak wykładnia prawa rzeczywiście przebiega, zaś ujęcie wykładni z perspektywy nor- matywnej do sądów o tym, jak wykładnia prawa przebiegać powinna. Innymi słowy, perspektywa opisowa prowadzi do sformułowania wypo- wiedzi opisujących i wyjaśniających rzeczywistość, a perspektywa nor- matywna do sformułowania wzorca powinnego postępowania13. Jak zauważa się w literaturze przedmiotu, wątpliwości co do od- dzielenia perspektywy opisowej i  normatywnej w  praktyce badania zjawisk prawnych sprawiły, że dokonano uszczegółowienia – w per- spektywie opisowej – poprzez odróżnienie jej wersji analitycznej i empirycznej14. Jak się wskazuje, we współczesnej metodologii pra- woznawstwa wyróżnia się zatem ujęcie analityczne, empiryczne i normatywne15. Zwraca się jednak uwagę, iż stanowiska co do ujęcia analitycznego pozostają odmienne16. Kolejną, jak się wskazuje, kon- sekwencją wątpliwości co do precyzyjnego oddzielenia perspekty- wy opisowej i  normatywnej jest podejmowanie prób wprowadzenia 10 Por. K.  Opałek, Problemy metodologiczne nauki prawa, Warszawa 1962, s. 105–109. 11 Por. K. Płeszka, Wykładnia..., s. 36; T. Spyra, Granice..., s. 19. Odnośnie do ty- pów modeli sądowego stosowania prawa por. J. Wróblewski, Sądowe stosowanie prawa, Warszawa 1988, s. 37–41. 12 Por. J. Wróblewski, Sądowe..., s. 37–41. Por. także odróżnienie modeli rekonstruk- cyjnych i optymalizacyjnych, odwołujące się do zaproponowanej przez L. Nowaka proce- dury idealizacji i konkretyzacji, A. Malinowski, L. Nowak, Problemy modelowania w teorii prawa, PiP 1972, z. 2, s. 91. Por. szerzej na ten temat K. Płeszka, Wykładnia..., s. 37. 13 Por. T. Spyra, Granice..., s. 19–20. 14 Por. K. Płeszka, Wykładnia..., s. 38 i powoływaną tam literaturę. 15 Por. T. Spyra, Granice..., s. 20 i powoływaną tam literaturę. 16 Por. T. Spyra, Granice..., s. 20 i cytowane tam przykłady. 33 Część I. Założenia metodologiczne rozwiązań mieszanych, normatywno -opisowych17. Próby te dotyczą szczególnie konstrukcji modeli wykładni18. W toku poniższych rozważań obowiązek wykładni zgodnej będzie postrzegany w trzech perspektywach badawczych. Ujęcie empiryczne będzie tu rozumiane jako opis przedmiotu analizy, ujęcie analityczne jako wyjaśnianie przedmiotu analizy poprzez identyfikację związa- nych z nim prawidłowości, formułowanie uogólnień lub postrzeganie go jako elementu większej całości. Wreszcie ujęcie normatywne będzie tu rozumiane jako formułowanie twierdzeń o charakterze powinnoś­ ciowym. Istotny element tej pracy stanowi sformułowanie modelu realizacji obowiązku wykładni zgodnej w procesie stosowania prawa oraz modelu realizacji obowiązku wykładni zgodnej w procesie kon- stytucyjnej kontroli. Modele te można określić jako modele o charak- terze normatywnym – formułują bowiem normatywne wskazówki dla realizacji obowiązku wykładni zgodnej. Perspektywa heurezy i  perspektywa uzasadnienia. Istotnym odróżnieniem dla postrzegania wykładni prawa jest odróżnienie perspektywy heurezy i  perspektywy uzasadnienia. Odnosi się ono bowiem do charakterystyki tego, na czym polegają czynności inter- pretacyjne19. Jak wskazuje się w literaturze przedmiotu, odróżnienie to wiąże się z wyróżnieniem w ogólnej metodologii nauk kontekstu odkrycia i kontekstu uzasadnienia, pochodzących od H. Reichenba- cha i spopularyzowanych przez K. Poppera20. Rozróżnienie to akcento- wało, że z naukowego punktu widzenia ma znaczenie to, w jaki sposób twierdzenia wysuwane przez naukowców są uzasadniane (kontekst uzasadnienia) – to zaś jest niezależne od okoliczności, w jaki sposób dochodzi do sformułowania teorii (kontekst odkrycia)21. Jak wskazuje się w literaturze przedmiotu, teza o autonomii kontekstu uzasadnienia odgrywa istotną rolę w filozoficznej dyskusji dotyczącej charakterysty- ki obu kontekstów, w tym zwłaszcza ich wzajemnej relacji22. Stała się ona jednocześnie przedmiotem istotnych kontrowersji23. 17 Por. K. Płeszka, Wykładnia..., s. 39. 18 Por. K. Płeszka, Wykładnia..., s. 39. 19 Por. K. Płeszka, Wykładnia..., s. 30. 20 Por. K. Płeszka, Wykładnia..., s. 30; T. Spyra, Granice..., s. 23. 21 Por. J. Woleński, Logika, kontekst odkrycia, kontekst uzasadnienia (w:) Odkrycie naukowe i inne zagadnienia współczesnej filozofii nauki, red. W. Krajewski, W. Strawiń- ski, Warszawa 2003, s. 78. 22 Por. K. Płeszka, Wykładnia..., s. 32. 23 Por. J. Woleński, Logika..., passim. 34 Część I. Założenia metodologiczne Wyróżnienie kontekstu odkrycia i kontekstu uzasadnienia oka- zało się niezwykle użyteczne dla teorii prawa, gdzie odnosi się je nie do odkrycia naukowego, ale do decyzji interpretacyjnej24. Okolicz- ność, iż decyzja interpretacyjna powinna być uzasadniona w świetle obowiązującego prawa – a uzasadnienie jest jedynym weryfikowal- nym elementem prawniczej kontroli – akcentuje rolę kontekstu uza- sadnienia25. Jednocześnie kwestia relacji obu perspektyw jest różnie ujmowa- na. W szczególności kwestionowana jest teza, że oba konteksty powin- ny być rygorystycznie przeciwstawiane. Prezentowane jest m.in. sta- nowisko, że w procesie rozumiejącej interpretacji są one ze sobą ściśle związane i w szczególny sposób splatają się ze sobą26. Stanowisko ta- kie jest odczytywane jako wyraz akceptacji dla tezy o dialektycznym związku perspektyw odkrywania i uzasadniania27. Niezależnie od tego, że relacja obu omawianych wyżej kontekstów może być różnie ujmowana, jak również samo pojęcie uzasadnie- nia nie pozostaje jednoznaczne28, wyróżnianie perspektywy heurezy i perspektywy uzasadnienia w ujęciu wykładni zgodnej wydaje się być użyteczne w tym sensie, iż akcentuje dodatkowe aspekty, w jakich ta 24 Por. T. Spyra, Granice..., s. 24 i powoływani tam autorzy, m.in. R. Alexy doko- nujący rozróżnienia pomiędzy process of discovery oraz process of justification. Jak się zaznacza, odróżnianie perspektywy heurezy i perspektywy uzasadnienia jest akcepto- wane zarówno w koncepcjach interpretacji pozostających w nurcie analitycznej refleksji w filozofii prawa, jak i w koncepcjach nieanalitycznych. W szczególności z omawianego odróżnienia perspektyw korzystają koncepcje interpretacji prawniczej odwołujące się do hermeneutycznej filozofii interpretacji, czy koncepcje argumentacyjne (a zwłaszcza poszukujące związków pomiędzy hermeneutyką a  teorią argumentacji prawniczej). Por. K. Płeszka, Wykładnia..., s. 34. 25 „Nauka o uzasadnieniu nie pyta o to, jakie są faktyczne determinanty decyzji interpretacyjnej, ale o  to, jakie dobre argumenty można przytoczyć na jej poparcie”. Por. T. Spyra, Granice..., s. 25 i powoływaną tam literaturę. 26 Por. K. Płeszka, Wykładnia..., s. 35 i omawiane tam stanowisko J. Stelmacha pre- zentowane w pracy: Hermeneutik und Theorie der juristischen Argumentation im Prozeβ der Rechtsinterpretation und Rechtsbegründung, ARSP 1994, Beiheft 53, Praktische Ver- nunft und Rechtsanwendung, s. 220. 27 Por. K. Płeszka, Wykładnia..., s. 35. W podobny sposób powoływany autor od- czytuje stanowisko R. Alexy’ego. Jak zauważa, R. Alexy podkreśla zwrotne oddziaływa- nie reguł uzasadnienia na proces poznania. „Interpretator buduje decyzję interpreta- cyjną przez pryzmat obowiązku jej uzasadnienia”, „proces konstruowania uzasadnienia i proces formułowania decyzji są w rzeczywistości jednolitym procesem psychicznym”. Por. K. Płeszka, Wykładnia..., s. 35 i powoływaną tam literaturę. 28 Por. K. Płeszka, Wykładnia..., s. 35; T. Spyra, Granice..., s. 26. 35 Część I. Założenia metodologiczne koncepcja prawna może być badana. Zasadnicze znaczenie – z punktu widzenia tej pracy – będzie miała perspektywa uzasadnienia, co kieru- je uwagę na argumentację zawartą w treści uzasadnień decyzji inter- pretacyjnych dotyczących wykładni zgodnej. Perspektywa zewnętrzna i wewnętrzna. Odróżnienie zewnętrz- nej i  wewnętrznej perspektywy w  prawoznawstwie pochodzi od H.L.A. Harta, w którego koncepcji zasadniczą rolę pełniło rozróżnie- nie zewnętrznego i  wewnętrznego punktu widzenia w  traktowaniu reguł i podlegających im zachowań29. „[N]a ludzkie zachowania i na reguły można spoglądać albo jako na pewne prawidłowości, albo jako na postępowania polegające na świadomym stosowaniu się do reguł. Pierwsza postawa jest charakterystyczna dla obserwatora zewnętrzne- go formułującego jakieś generalizacje empiryczne o tym, jak ludzie się zachowują, natomiast druga wymaga zajęcia wewnętrznego punktu widzenia, wyrażającego się w zdaniach stwierdzających, że określone zachowania są zgodne ze standardami akceptowanymi w danej grupie, a inne są niezgodne”30. Opis wykładni, podobnie jak każdy opis rzeczywistości społecz- nej, jest opisem działalności sterowanej normami31. Jak się zaznacza, zasadnicze znaczenie dla ujęcia wykładni ma związek odróżnienia perspektywy zewnętrznej i  wewnętrznej z  dystynkcją perspektywy opisowej i normatywnej, a zwłaszcza empiryczną i analityczną wer- sją perspektywy opisowej32. Pytanie, na ile perspektywa zewnętrz- na jest użyteczna dla badania wykładni prawa, pozostaje sporne33. Z jednej strony, jak się zaznacza, w metodologii nauk społecznych często można spotkać pogląd o konieczności przyjęcia perspektywy wewnętrznej już przy próbie opisu rzeczywistości społecznej – do- konanie opisu działalności sterowanej normami wymaga bowiem uwzględnienia treści norm sterujących zachowaniem, co nie byłoby możliwe z perspektywy zewnętrznej (pozwalającej dostrzec jedynie regularności zachowań)34. Taka argumentacja prowadzi do wnios- 29 Por. K.  Płeszka, Wykładnia..., s.  39; T.  Spyra, Granice..., s.  21–22. Por. także J. Woleński, Wstęp (w:) H.L.A. Hart, Pojęcie prawa, Warszawa 1998, s. XX. 30 Por. J. Woleński, Wstęp..., s. XX. 31 Por. T. Spyra, Granice..., s. 22. 32 Por. K. Płeszka, Wykładnia..., s. 41. 33 Por. K. Płeszka, Wykładnia..., s. 41. 34 Por. T. Spyra, Granice..., s. 22 i powoływany tam J. Habermas, Teoria działania komunikacyjnego, T. I, Warszawa 1999, s. 205. 36 Część I. Założenia metodologiczne ku, że opis wykładni, jako działalności sterowanej normami, nie jest możliwy z perspektywy zewnętrznej. Ponadto, jak się zauważa, przy- jęcie perspektywy wewnętrznej nie jest możliwe bez zaangażowania własnych przekonań normatywnych obserwatora – co prowadzi do wniosku, że zrozumienie istoty wykładni jako fenomenu rzeczywi- stości społecznej nie może nastąpić bez zaangażowania przekonań obserwatora co do tego, jak wykładnia powinna przebiegać35. Z dru- giej strony, argumentuje się, że teza, iż refleksja nad wykładnią prawa wymaga odrzucenia perspektywy zewnętrznej na rzecz perspekty- wy wewnętrznej, jest zbyt radykalna36, zaś „poszczególne perspek- tywy metodologiczne, z jakich może być ujmowany dyskurs inter- pretacyjny, będą się zarówno przeplatały wzajemnie, jak i nakładały na siebie”37. Abstrahując od powyższej kontrowersji, w tej pracy będzie przyję- ta perspektywa wewnętrzna w tym sensie, że realizacja wykładni zgod- nej będzie postrzegana jako działalność sterowana normami (a  nie wyrażająca jedynie regularność pewnych zachowań), a normy te będą poddawane próbie odtworzenia i oceny. Materiał badawczy Materiał badawczy wykorzystany w pracy będą stanowić przede wszystkim: 1) orzecznictwo TS dotyczące obowiązku wykładni zgodnej, jak również innych zagadnień, które stanowią kontekst dla rekon- strukcji i  oceny obowiązku wykładni zgodnej (w  szczególności orzecznictwo dotyczące skuteczności dyrektyw, w tym odrzucenia horyzontalnego bezpośredniego skutku dyrektyw; orzecznictwo dotyczące ogólnych zasad prawa unijnego); 2) piśmiennictwo prawnicze z  zakresu prawa unijnego (polskie i  reprezentatywne zagraniczne), w  szczególności piśmiennictwo prawnicze dotyczące obowiązku wykładni zgodnej oraz piśmien- nictwo prawnicze dotyczące zagadnień, które stanowią kontekst dla analizy obowiązku wykładni zgodnej; 35 Tak T. Spyra, Granice..., s. 23. 36 Jak się wskazuje, wykładnia rozumiana apragmatycznie (tj. w sensie rezultatu czynności zmierzających do ustalenia znaczenia i  zakresu interpretowanego tekstu) oraz jej wpływ na zachowanie członków grupy może być postrzegana z perspektywy zewnętrznego obserwatora. Por. K. Płeszka, Wykładnia..., s. 41. 37 Por. K. Płeszka, Wykładnia..., s. 41. 37 Część I. Założenia metodologiczne 3) piśmiennictwo prawnicze z  zakresu prawa konstytucyjnego, w szczególności dotyczące obowiązku wykładni prawa krajowego w zgodzie z konstytucją oraz piśmiennictwo prawnicze z zakresu prawa międzynarodowego, w  szczególności dotyczące obowiąz- ku wykładni prawa krajowego w zgodzie z prawem międzynaro- dowym; 4) wybrane piśmiennictwo teoretycznoprawne, w tym w szczególno- ści z zakresu teorii wykładni; 5) orzecznictwo sądów polskich (w szczególności SN i sądów admi- nistracyjnych) oraz orzecznictwo TK dotyczące wykładni zgodnej oraz komentujące je piśmiennictwo prawnicze. Szkic porządku rozważań Praca została podzielona na sześć części. W części I zostały omó- wione jej zasadnicze założenia metodologiczne, w tym uzasadnienie wyboru tematu pracy, jej cele i  podstawowe zagadnienia badawcze, przyjęte perspektywy projektowanej analizy oraz materiał badawczy wykorzystany w pracy. Ustaleniom tym towarzyszą podstawowe zało- żenia pojęciowe przyjęte w toku prowadzonych rozważań. W  części II zostanie zawarty krótki przegląd tych technik in- terpretacyjnych, które polegają na wykładni normy niższego rzędu w świetle normy wyższego rzędu. W szczególności w zwięzły sposób zostaną omówione: wykładnia prawa krajowego w zgodzie z konsty- tucją, wykładnia prawa krajowego w zgodzie z prawem międzynaro- dowym, wykładnia prawa unijnego w zgodzie z prawem pierwotnym oraz prawem międzynarodowym. W toku prowadzonych tu rozważań zasadnicze znaczenie będzie miało pytanie, czy (i w jakim zakresie) wskazane techniki interpretacyjne mogą służyć jako przedmiot odnie- sienia dla analizy obowiązku wykładni zgodnej. W  części III obowiązek wykładni zgodnej zostanie zaprezento- wany jako instrument realizacji zasady efektywności prawa unijnego, którego geneza, ewolucja i mi
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Obowiązek wykładni prawa krajowego zgodnie z prawem unijnym jako instrument zapewniania efektywności prawa Unii Europejskiej
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: