Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00197 006029 13109810 na godz. na dobę w sumie
Obraz małżeństwa w  antyfeministycznych  utworach Bartosza Paprockiego na tle obyczajowych, religijnych oraz literackich zjawisk XVI i pierwszej połowy XVII wieku - ebook/pdf
Obraz małżeństwa w antyfeministycznych utworach Bartosza Paprockiego na tle obyczajowych, religijnych oraz literackich zjawisk XVI i pierwszej połowy XVII wieku - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 332
Wydawca: Uniwersytet Śląski Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3801-2750-0 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> edukacja >> wiedza o kulturze
Porównaj ceny (książka, ebook (-20%), audiobook).
Książka przybliża sylwetkę Bartosza Paprockiego – heraldyka oraz poety z przełomu XVI i XVII wieku, skupiając się przede wszystkim na jego twórczości okolicznościowej, klasyfikowanej w dotychczasowych badaniach jako „antyfeministyczna”. Burzliwe losy tego pisarza, a przede wszystkim ożenek z bogatą wdową oraz późniejsza nagła ucieczka z domu, zapoczątkowały funkcjonującą do dziś wśród badaczy legendę o Paprockim jako nieszczęśliwym małżonku, którego niechęć do kobiet znalazła odzwierciedlenie w wierszach. Ich głównym motywem są nacechowane okrucieństwem rady, jak karać złą żonę. Niniejsza książka zrywa z dotychczasową tradycją badawczą stawiającą znak równości pomiędzy prywatnym życiem, a twórczością literacką Paprockiego, odkrywając nieznane do tej pory źródła jego poezji, a także przybliżając wiele niepublikowanych dotąd tekstów o tematyce małżeńskiej. Książka adresowana jest do miłośników literatury staropolskiej oraz dawnej obyczajowości.
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

W ostatnich latach, po kilkudziesięcioletniej przerwie, daje się zauważyć wzrost zainteresowania piśmiennictwem mieszczańskim, sowizdrzalskim oraz regionalizmem literackim w wiekach dawnych. Zazwyczaj jednak nowsze studia zawierają pogłębienie dotychczasowych ustaleń, rzadko proponując przewartościowanie wcześniejszych sądów. W przypadku książki Beaty Stuchlik-Surowiak mamy do czynienia z ambitną postawą badawczą: polega ona na przeciwstawieniu się „obowiązującej” wykładni eksplikacyjnej dorobku Bartosza Paprockiego i zaproponowaniu nietu- zinkowych kontekstów interpretacyjnych. […] Beata Stuchlik-Surowiak udowodniła, że prymarnym kontekstem interpretacyjnym dla rozszyfro- wania sensów dzieła autora Nauki rozmaitych (cid:31)lozofów… okazuje się literatura kreująca rzeczywistość w poetyce „świata na opak” (zwłaszcza tradycja sowizdrzalska i babińska). Natomiast dotychczas twierdzono, że mieszczą się one w nurcie piśmiennictwa „o(cid:24)cjalnego” – wpisującego niejako mizoginizm w system aksjologii stanowej (głównie szlacheckiej). […] Obszerne cytaty z licznych dzieł potwierdzają nie tylko erudycję autorki, ale stanowią ponadto doskonałą argumentację dokumentującą badawcze propozycje. […] Książka bez wątpienia stanowi istotny wkład do badań nad literaturą staropolską. Z recenzji wydawniczej prof. zw. dr. hab. Piotra Borka B e a t a S t u c h l i k S u r o w i a k - O b r a z m a ł ż e ń s t w a . . . Beata Stuchlik-Surowiak Obraz małżeństwa w „antyfeministycznych” utworach Bartosza Paprockiego na tle obyczajowych, religijnych oraz literackich zjawisk XVI i pierwszej połowy XVII wieku 32 8012-750-0 6 ~ Obraz małżeństwa w „antyfeministycznych” utworach Bartosza Paprockiego na tle obyczajowych, religijnych oraz literackich zjawisk XVI i pierwszej połowy XVII wieku NR 3417 ~ Beata Stuchlik-Surowiak Obraz małżeństwa w „antyfeministycznych” utworach Bartosza Paprockiego na tle obyczajowych, religijnych oraz literackich zjawisk XVI i pierwszej połowy XVII wieku Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego • Katowice 2016 Redaktor serii: Historia Literatury Polskiej Marek Piechota Recenzent Piotr Borek W projekcie okładki wykorzystano obraz Quentina Massysa Alter Mann Verlacht Eine Weinende Frau Redaktor, projektant okładki Aleksandra Gaździcka Projektant układu typograficznego oraz łamanie Paulina Dubiel Korektor Jadwiga Gaździcka Copyright © 2016 by Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego Wszelkie prawa zastrzeżone ISSN 0208-6336 ISBN 978-83-8012-749-4 (wersja drukowana) ISBN 978-83-8012-750-0 (wersja elektroniczna) Wydawca Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego ul. Bankowa 12B, 40-007 Katowice www.wydawnictwo.us.edu.pl e-mail: wydawus@us.edu.pl Wydanie I . Liczba arkuszy drukarskich: 20,75. Liczba arkuszy wydawniczych: 19,5. Cena 32 zł (+ VAT). Publikację wydrukowano na papierze Alto 80 g / m2, vol. 1.5. Do składu użyto kroju pisma Minion Pro oraz Goldy EF N (Swash Olds). Druk i oprawę wykonano w drukarni: E X POL , P. Rybiński, J. Dąbek, Spółka Jawna (ul. Brzeska 4, 87-800 Włocławek). ~ Spis treści Wstęp ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ 7 Rozdział pierwszy „Ty żoną rządź, a nie ona tobą” Małżeństwo w świeckiej literaturze parenetycznej ~ ~ ~ ~ Istota małżeństwa ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ Miejsce kobiety — żony i wdowy ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ Rola rodziców ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ Realia społeczno-polityczne ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ Dworzanin, ziemianin, gospodarz ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ Rozdział drugi „Jeden w małżeństwie gniewliwy, a drugi pijany” Życie małżeńskie w świetle kazań ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ Kaznodziejstwo katolickie ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ Istota i cel małżeństwa ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ Małżeństwo a dziewictwo ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ Kryteria wyboru współmałżonka ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ Pozycja męża i żony ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ Małżeńska codzienność ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ Wypaczenia życia małżeńskiego ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ Wdowieństwo ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ 15 19 34 50 56 61 81 84 84 97 104 109 115 121 126 ~ SPIS tReŚcI ~ 5 ~ Kaznodziejstwo protestanckie ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ Istota i cel małżeństwa ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ Małżeństwo a dziewictwo ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ Kryteria wyboru współmałżonka ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ Pozycja męża i żony ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ Małżeńska codzienność ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ Wypaczenia życia małżeńskiego ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ Wdowieństwo ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ 130 130 136 143 147 151 155 161 Rozdział trzeci „O święty kiju bądź nam do pomocy” Motyw małżeństwa jako źródło komizmu ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ Akta Rzeczypospolitej Babińskiej ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ Sowizdrzalski „świat na opak” ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ „Sejmy niewieście” ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ Rozdział czwarty „Wybranka nie była już pierwszej młodości” Bartosz Paprocki i jego małżeństwo ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ Rozdział piąty „Bijże a ręku nie żałuj” Małżeństwo w utworach Bartosza Paprockiego ~ ~ ~ ~ ~ Dziesięcioro przykazanie mężowo ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ Nauka rozmaitych filozofów około obierania żony ~ ~ ~ ~ ~ ~ Próba cnót dobrych ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ Nauka i przestrogi na różne przypadki ludzkie ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ Zakończenie ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ Bibliografia ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ Indeks osobowy ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ Summary ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ Shrnutí ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ 165 170 178 200 217 249 253 259 266 270 295 299 319 329 331 ~ Wstęp W  wydanych przez Stanisława Windakiewicza Aktach Rze- czypospolitej Babińskiej, będących niezwykle cennym świadectwem funkcjonowania jednego z najgłośniejszych w dawnej Polsce humorystycznych stowarzyszeń, pod numerem 360 figuruje następująca wierszowana wzmianka: Jeden tak chętne senator miał nieba, Że mógł mieć żonę, gdy mu było trzeba; tak przyjaznego miał też i Plutona, Że mu umiera, kiedy zechce, żona1. Ucztująca i  dowcipkująca we wsi Babin szlachecka kompania prześcigała się między innymi w wymyślaniu najbardziej nieprawdo- podobnych, żartobliwych opowieści, na podstawie których nadawano autorom zabawne tytuły. I  choć, jak podejrzewają uczeni, podob- nych towarzystw było w dawnej Polsce więcej, jedynie babińczycy pozostawili po sobie obszerne zapiski informujące o  spotkaniach i  zawierające absurdalne nieraz anegdoty2. Taki właśnie charakter 1 Akta Rzeczypospolitej Babińskiej. Wyd. S. Windakiewicz. Kraków 1894, s. 122. 2 Por. T. Banaś: Pomiędzy tragicznością a groteską. Studium z literatury i kultury polskiej schyłku renesansu i wstępnej fazy baroku. Katowice 2007, s. 137—138. ~ WStęP ~ 7 ~ ma przywołany wiersz, będący zapewne wyrazem tęsknoty wielu uciemiężonych małżonków za możliwością łatwego pozbywania się znienawidzonych żon. Został on zapisany pod datą roczną 1662 i wywołał z pewnością w Babinie salwę śmiechu, przede wszystkim ze względu na jaskrawy kontrast pomiędzy realną codziennością, a  zupełnie nieprawdopodobną zdolnością głównego bohatera do uśmiercenia żony za pomocą samej tylko myśli. Nikt bowiem chyba nie przypuszczał, że dokładnie dziewięćdziesiąt lat wcześniej taka sztuczka udała się komuś naprawdę. Owym „szczęśliwcem” był Bartosz (Bartłomiej) Paprocki (ok. 1543—1614), szlachcic z ziemi dobrzyńskiej, heraldyk, historyk i poeta, znany przede wszystkim jako autor Herbów rycerstwa polskiego. W zgodnej opinii polskich literaturoznawców3 Paprocki, mimo iż pisarzem był płodnym, nie pretenduje do rangi wybitnego twórcy i  choć pozostawał pod wpływem Reja i  Kochanowskiego, daleko mu było do talentu tych mistrzów. Nie mogąc odnaleźć w dziełach dobrzyńskiego szlachcica impulsu do wnikliwych analiz literackich, odkryto jednak szybko, że o wiele ciekawszym materiałem badaw- czym jest jego życiorys. Bartoszowi Paprockiemu, nazwanemu przez Jerzego Ziomka „niespokojnym awanturnikiem”4, istotnie dane było przeżyć życie, którego bogactwem mógłby z łatwością obdzielić kilku szlacheckich towarzyszy. Konstantynopol, Wołoszczyzna, Śląsk, Czechy, Mora- wy i Lwów to tylko niektóre miejsca jego pobytu, a gnała go tam bądź służba dyplomatyczna, bądź zapał do walki, bądź animozje polityczne. W opinii większości biografów jedną z najważniejszych przyczyn tułaczki dobrzyńskiego szlachcica były jednak kłopo- ty rodzinne, w które nota bene wpadł niejako na własne życzenie, poślubiając znacznie starszą od siebie wdowę po dwóch mężach, Jadwigę Kossobudzką, kasztelankę sierpską. Wstąpił w ten związek chyba wyłącznie w celu pomnożenia swego dość szczupłego majątku, szybko miał jednak pożałować pochopnej decyzji; jak podkreślają 3 Na temat różnic w ocenie dorobku literackiego tego autora przez polskich i cze- skich literaturoznawców — zob. rozdział piąty niniejszej książki. 4 J. Ziomek: Renesans. Warszawa 1998, s. 398. ~ 8 ~ WStęP ~ bowiem badacze, żona okazała się kobietą dominującą, swarliwą i lubiącą „mężowi panować”5. Ten właśnie fakt miał skłonić Paproc- kiego do opuszczenia domowych pieleszy i wyjazdu do Warszawy, skąd rzekomo zamierzał udać się w kierunku Włoch. Podróż ta nie doszła jednak do skutku, nastąpiło bowiem wydarzenie, które jeden z jego biografów — Kazimierz Bartoszewicz — opisał następująco: „i byłby się puścił w podróż na długie lata, gdyby nie wiadomość, iż szanowna małżonka, uwzględniając jego tajne życzenia, w  sobotę kwietną r. 1572 przeniosła się do wieczności”6. Przymrużając nieco oko, możemy zatem skonkludować, że umie- jętność uśmiercenia żony samą jedynie myślą dana była nie tylko babińskiemu „senatorowi”, bo już znacznie wcześniej opanował ją świetnie Bartosz Paprocki. Warto jednak w  tym miejscu zwrócić uwagę na swoisty paradoks. Pomimo bowiem, iż małżeństwo do- brzyńskiego szlachcica nie trwało długo, wydaje się, że to właśnie ten aspekt jego życia od początku najmocniej inspirował badaczy. Powodem tego jest fakt, iż pewną część spuścizny literackiej Paproc- kiego zajmują utwory, których treść stanowią relacje damsko-męskie, a kobieta, ściślej: żona, ukazana jest w nie najlepszym raczej świet- le. Należy tu wymienić przede wszystkim Dziesięcioro przykazanie mężowo i Naukę rozmaitych filozofów około obierania żony, a także obszerne fragmenty Próby cnót dobrych oraz Nauki i przestróg na różne przypadki ludzkie. I  te właśnie teksty zwykło się traktować jako odzwierciedlenie prywatnego życia autora Herbów rycerstwa polskiego i bezpośrednie następstwo jego fatalnego — jak mniemano — małżeństwa. O taką interpretację pokusił się jako pierwszy Szymon Starowolski, który w wydanym we Frankfurcie w roku 1625 dziele Scriptorum poloni- corum Hekatontas7, zawierającym sylwetki najważniejszych polskich pisarzy (na marginesie warto wspomnieć, że Starowolski, w odróż- 5 H. Juszyński: Dykcjonarz poetów polskich. T. 2. Kraków 1820, s. 35. 6 K.  Bartoszewicz: Bartosza Paprockiego „Dziesięcioro przykazanie mężowo”. W: Idem: Szkice i portrety literackie. T. 1. Kraków 1930, s. 17—18. 7 Dzieło to zostało przetłumaczone i opracowane przez J. Starnawskiego pod ty- tułem Setnik pisarzów polskich. ~ WStęP ~ 9 ~ nieniu od późniejszych biografów, nazywa jeszcze Paprockiego poe- tą „wielkiego wdzięku i  pracowitości, a  zarazem wielkiej nauki”8), zaznacza wyraźnie, iż wspomniane dzieła tego autora powstały „po własnym smutnym doświadczeniu”9. Tą samą drogą powędrowali następcy Starowolskiego u  schyłku XIX oraz w  XX  wieku, a  sfor- mułowane przez nich opinie stały się podstawą podobnych sądów wygłaszanych przez badaczy do dziś dnia10. 8 S. Starowolski: Setnik pisarzów polskich albo pochwały i żywoty stu najznako- mitszych pisarzów polskich. Przeł. J. Starnawski. Oprac. J. Starnawski, F. Bie- lak. Kraków 1970, s. 206. 9 Ibidem, s. 207. 10 Zob. m.in. H. Juszyński: Dykcjonarz…, s. 39; M. Baliński: Paprocki i Pano- sza. W: Studia historyczne Michała Balińskiego. Wilno 1856, s. 326; J. Jireček: Bartoloměj Paprocký z  Hlohol a  z  Paprocké Vůle a  spisovatelská činnost jeho. „Časopis Musea Královstvi Českého” 1866, s. 5; Č. Zíbrt: Panna, ženitba, žena ve staročeské úpravě polských skladeb Reje z Naglovic a Bart. Paprockého. Praha 1912, s.  3; S.  Szenic: Wróg kobiet. W:  Idem: Ongiś. Warszawa 1975, s.  273; Z. Kuchowicz: Postawa wobec kobiet w kulturze szlacheckiej polskiego baroku. W: Kobieta w kulturze i społeczeństwie. T. 1. Red. B. Jedynak. Lublin 1990, s. 12. Autor pisze: „Znanym wrogiem kobiet był Bartosz Paprocki. Złe pożycie z żoną spowodowało czy podsyciło jego niechęć do całej płci”. Podobnie U. Świder- ska-Włodarczyk: Mentalność szlachty polskiej XV i XVI wieku. Poznań 2003, s. 133; K. Koczur-Lejk: Obraz małżeństwa w utworach Bartłomieja Paprockiego „Nauka Rozmaitych Filozofów około obierania żony” i  „Stav manželský”. „Acta Universitatis Wratislaviensis” 2009, nr 150, s. 116. Autorka pisze: „Znajomość biografii Paprockiego pozwala przypuszczać, że do wypracowania negatywnego poglądu pisarza na temat instytucji małżeństwa przyczyniło się jego cierpkie pożycie z żoną”. Próbę innego spojrzenia na zagadnienie zależności pomiędzy wspomnianymi utworami a prywatnym życiem autora podjął jedynie K. Krejči, pisząc, iż „antyfeministyczne […] tendencje jego satyr należą do tak szablono- wych cech całej literatury tego gatunku, że nie musiały one być wywołane przez osobiste gorzkie doświadczenia. Na pewno nie powinno się tych doświadczeń, jak to czyni większość biografów Paprockiego, uważać za najistotniejszą, bez mała jedyną, treść jego życia  […]”. Zob.  Idem: Bartłomiej Paprocki z  Głogoł i Paprockiej Woli. W: Wybrane studia slawistyczne. Kultura. Literatura. Folklor. Red. J. Magnuszewski. Przeł. E. Siatkowska. Warszawa 1972, s. 250. Stano- wisko pośrednie zajęła natomiast A. Tułowiecka, pisząc, iż na widoczną w teks- tach Paprockiego tendencję do dyskryminacji kobiet „prawdopodobnie wywarły wpływ osobiste doświadczenia twórcy, niemniej jednak nie można zapominać ~ 10 ~ WStęP ~ Potraktowanie nieudanego małżeństwa jako bezpośredniej przyczyny powstania wspomnianych tekstów, czyli, innymi słowy, zatarcie granicy pomiędzy biografią a  twórczością literacką, stało się impulsem do wysnucia kolejnego wniosku, jakoby interesujące nas utwory stanowiły rodzaj dokumentu historycznego, a  ukaza- ne w nich relacje damsko-męskie były odzwierciedleniem realiów epoki, w której przyszło żyć ich autorowi. Zgodnie z takim ujęciem Paprocki nie tylko zyskał w  tradycji badawczej miano „gorącego zwolennika mizoginizmu”11, lecz przede wszystkim stał się czołowym propagatorem tej tendencji12, a fragmenty jego utworów dotyczące o powszechnej modzie na tego typu teksty w XVI wieku […]”. Zob. Eadem: Słowo i obraz w heraldyce. Herbarze i quasi-herbarze. Wokół konstrukcji genologicznych Bartosza Paprockiego. Kraków 2011, s.  39. Zdecydowana większość autorów nadal przyjmuje jednak tezę o bezpośredniej zależności twórczości literackiej Paprockiego od jego własnych małżeńskich doświadczeń. Argumenty przeciwko tej tezie — znacznie rozbudowane w niniejszej książce — zostały przeze mnie po raz pierwszy przedstawione w  artykule Bartosza Paprockiego „podręczniki do maltretowania żon” jako źródło (nie tylko kobiecych) problemów. W: Źródło historyczne jako tekst kultury. Red. B. Płonka-Syroka, M. Dąsal. Warszawa 2014, s. 41—60. Już po złożeniu do druku niniejszej książki ukazała się praca K. Koczur-Lejk na temat działalności Paprockiego na ziemiach czeskich, której fragment poświęcony jest twórczości „antyfeministycznej” pisarza. Autorka cał- kowicie zweryfikowała swoje stanowisko wyrażone w cytowanym artykule z roku 2009, słusznie stwierdzając, iż treści zawarte w składających się na tę twórczość tekstach nie mogą być bezpośrednio wyprowadzane z osobistych doświadczeń małżeńskich Paprockiego. Zob. eadem: Bartłomiej Paprocki — piśmiennictwo i przekład. W stronę kontrreformacji. Szczecin 2014 (książka ukazała się w stycz- niu 2015), s. 128, 231. Pozostaje mieć nadzieję, że dokonujący się w ostatnim czasie zwrot w badaniach stanowi zapowiedź dalszej pogłębionej refleksji nad twórczością Bartosza Paprockiego. 11 A.  Raubo: Renesansowy dyskurs o  naturze niewieściej  — „Nauka rozmaitych filozofów około obierania żony…” Bartosza Paprockiego. W: Kobieta epok dawnych w literaturze, kulturze i społeczeństwie. Red. I. Maciejewska, K. Stasiewicz. Olsztyn 2008, s. 35. 12 Zob. m.in. Z. Kuchowicz: Obyczaje staropolskie XVII—XVIII wieku. Łódź 1975, s. 148, 154; J. Tazbir: Polska na zakrętach dziejów. Warszawa 1997, s. 166—167; A. Wyczański: Szlachta polska XVI wieku. Warszawa 2001, s. 41—42; K. Stojek- -Sawicka: Szlachcianki w świecie sarmackim. Jak żyły kobiety na dworach szla- checkich w dawnej Polsce? Warszawa 2013, s. 68. ~ WStęP ~ 11 ~ maltretowania żon do dziś dnia cytowane są (często bez wzmianki o autorze) niemal w każdym naukowym i quasi-naukowym opraco- waniu, którego celem jest udowodnienie tezy o opłakanej sytuacji staropolskich kobiet. Obok dokonywanych, głównie przez historyków, prób klasyfikacji tekstów Paprockiego jako dokumentów życia społecznego13 podej- mowano wprawdzie działania zmierzające do zaszczepienia ich na gruncie literaturoznawczym i  umieszczenia w  ramach konkretnej konwencji, także tutaj konsekwentnie wskazywano jednak na ich bez- pośredni związek z ówczesną obyczajowością. Opiniom tym próbo- wano następnie nadać potwierdzenie genologiczne i tak, w odniesie- niu do wspomnianych wierszy, zaczęły pojawiać się w opracowaniach następujące, mniej lub bardziej precyzyjne, nazwy gatunkowe: „utwo- ry satyryczne”14, „paskwilusy”15, „wiersze w przedmiocie moralnym”16, „płytkie satyry antyfeministyczne”17, „teksty zohydzające kobiety”18, „satyry małżeńskie”19, wreszcie — „banalne antyfeministyczne satyry obyczajowe”20. Klasyfikując omawiane utwory Paprockiego, kładzio- 13 O odmiennej metodologii badań literaturoznawców i historyków pisze U. Au- gustyniak: „w przeciwieństwie do historyka literatury dla historyka konwencja jest przede wszystkim przeszkodą utrudniającą dotarcie do istotnych informacji, a nie przedmiotem samodzielnych badań”. Zob. Eadem: Koncepcje narodu i spo- łeczeństwa w literaturze plebejskiej od końca XVI do końca XVII wieku. Warszawa 1989, s. 21. 14 Utwory Paprockiego zostały przywołane jako przykład realizacji gatunku satyry w Słowniku literatury staropolskiej. Red. T. Michałowska. Wrocław—Warsza- wa—Kraków 1998, s. 842. 15 S. Szenic: Wróg kobiet…, s. 273. 16 M. Baliński: Paprocki i Panosza…, s. 329. 17 K. Krejči: Bartłomiej Paprocki z Głogoł…, s. 293. 18 J. Kotarska: Baba — literacka persona non grata. W: Kobieta epok dawnych…, s. 17. 19 M. Szczot: Między laus a vituperatio, czyli o retoryczności trzech staropolskich satyr małżeńskich. W: Proza staropolska. Red. K. Płachcińska, M. Bauer. Łódź 2011, s. 37. 20 Polski słownik biograficzny. T. 25. Wrocław—Warszawa—Kraków—Gdańsk 1980, s. 178. Próbę innego odczytania tych tekstów podjęła J. Partyka, dostrzegając w Dziesięciorgu przykazaniach mężowo humor „rodem z popularnej literatury ~ 12 ~ WStęP ~ no więc, jak widzimy, nacisk na ich wymowę satyryczną, ta zaś, zgod- nie z ujęciem dominującym we współczesnych autorowi poetykach, wiązała się z napominaniem, ganieniem i ośmieszaniem w celu po- prawy obyczajów21. Cechą charakterystyczną tak pojętej satyry była więc jej aktualność oraz użyteczność przejawiające się w reagowaniu na bieżące problemy społeczne i obyczajowe. Czy Paprocki stawiał sobie podobne cele? Czy z kart jego utworów istotnie przebija nienawiść do kobiet? Czy przyczyną ich powstania był własny nieudany związek? By odpowiedzieć na te oraz inne py- tania, należy przyjrzeć się bliżej nietuzinkowej postaci dobrzyńskie- go szlachcica i jego „antymałżeńskim” tekstom. Gruntowna analiza problematyki tych utworów nie jest przy tym możliwa bez osadzenia ich w szerokim kontekście społeczno-obyczajowym, religijnym oraz literackim. W książce tej analizie badawczej, prócz utworów samego Paprockiego, poddane zostaną zatem także inne źródła podejmujące temat matrymonialny, a więc przede wszystkim świecka literatura parenetyczna, kazania oraz humorystyczna twórczość babińczyków i „sowizdrzałów”, mieszczące się w chronologicznych ramach XVI i pierwszej połowy XVII wieku. Zakreślony w ten sposób cel i przedmiot badań wymaga synkre- tycznej metodologii. Spośród wykorzystanych narzędzi badawczych warto wskazać między innymi: metodę eksplikacyjną, metodę analizy stylistyczno-retorycznej oraz tematologię (kluczowy motyw kobiety i małżeństwa). Odczytanie badanych tekstów przez pryzmat filozofii oraz religii nie byłoby możliwe bez posłużenia się metodą analizy kulturowej, natomiast rozdział czwarty niniejszej publikacji, w któ- rym przybliżono koleje losu Paprockiego oraz podjęto zagadnienie relacji pomiędzy jego życiem a treścią dzieł, stanowi przykład wy- korzystania metody biograficznej. straganowej”. Zob. Eadem: „Żona wyćwiczona”. Kobieta pisząca w kulturze XVI i  XVII wieku. Warszawa 2004, s. 53, przyp. 67. Opinia ta nie wywarła jednak głębszego wpływu na kierunek badań nad twórczością Paprockiego. 21 Słownik literatury staropolskiej…, s. 839. Por. P. Buchwald-Pelcowa: Satyra czasów saskich. Wrocław—Warszawa—Kraków 1969, s. 33. ~ WStęP ~ 13 ~ Uwzględnienie różnorodnych narzędzi badawczych oraz osadze- nie tekstów Paprockiego w szerokim kontekście kulturowym stwarza szansę na to, iż uda się wskazać korzenie wielu wykorzystanych przez tego twórcę motywów, a także usytuować jego utwory we właściwej, zgodnej z intencją autora, konwencji literackiej, czyli — innymi sło- wy — odczytać je na nowo. ~ Indeks osobowy Acidalius Vallens 35 Agryppa von Nettesheim Henryk Korneliusz 36–40, 42, 59, 77, 78, 114, 123, 215, 255, 272, 296 Aleksander z Halles 98 Alighieri Dante 116 Anna, św. 147 Antystenes z Aten 261 Ariusz 262, 282 Arystofanes z Aten 200 Arystoteles 30, 41, 118 Augustyn, św. 88 Augustyniak Urszula 12, 168, 169 Axer Jerzy 171 Bachtin Michaił 166, 191, 192, 236 Baczewski Sławomir 60 Badecki Karol 48, 178, 180, 201, 202, 207, 219, 220, 282 Balbus Stanisław 192 Baliński Michał 10, 12, 248 Baltyzer z kaliskiego powiatu (pseud. sowizdrzalski) 179, 184 Banaś Teresa 7, 29, 59, 160, 170, 173, 174, 177, 188, 190, 215, 274, 280 Banaś-Korniak Teresa zob. Banaś Teresa Bardach Juliusz 22 Baron Arkadiusz 22, 86 Bartoszewicz Kazimierz 9, 172, 230, 233, 234 Baschwitz Kurt 123, 197 Batorówna Gryzelda 241 Batory Stefan 102, 217, 239–242, 245, 246 Baudelaire Charles Pierre 176 Bauer Marcin 12, 50 Bazylides 98 Bazylik Cyprian 56 ~ indeKs osoboWy ~ 319 ~ Bebel Heinrich 192 Bergson Henri 176 Berka z Dubej Aleš 292 Besala Jerzy 239, 240 Białobrzeski Marcin 102, 103, 105–108 Bielak Franciszek 10, 229 Biêler André 133, 136, 138 Bielski Joachim 200–204, 206, 211, 286 Bielski Marcin 200–204, 206, 211, 286 Bieńkowski Tadeusz 77, 297 Birkowski Fabian 88, 89, 99–101, 103, 104, 110, 124, 125, 140 Bodniak Stanisław 56 Bogucka Maria 23, 36, 43, 44, 50, 51, 59, 115, 116, 125, 130, 147, 201, 215 Bokszczanin Maria 149, 282 Borek Henryk 139 Bořita z Martinic Jaroslav 291 Borowski Andrzej 186 Brňovják Jiří 245 Brogi Bercoff Giovanna 63 Brożek Mieczysław 25 Brückner Aleksander 81, 108, 141, 196, 230, 260, 269 Buchwald-Pelcowa Paulina 13, 16, 17, 172 Budzyk Kazimierz 219, 274 Bugaj Roman 246 Burke Peter 166 Butler Marcin 87 Bystroń Jan Stanisław 225 Castiglione Baldassare 62–66, 68 Celichowski Zygmunt 19, 28 Celtis Konrad 16 Cezary Franciszek 27, 28 Charewiczowa Łucja 203 Chilon ze Sparty 261, 278 Chrząstowski Jan 177 Cichowicz Stanisław 176 Cieński Marcin 136, 171, 273 Cieszkowska Dorota 175 Cochlovius Jan 159, 160 Cybulska-Bohuszewicz Ewa 50 Cyprian z Sieradza zob. Bazylik Cyprian Czaplejewicz Eugeniusz 166 Czechowic Marcin 43 Czeczotka Erazm 290 Czubek Jan 60, 222, 242 Czuj Jan 49, 115, 126 Dachnowski Jan Karol 32, 296 Dambrowski Samuel 131, 142, 150, 154, 158, 159, 162, 163 Daniecki Jan 160 Dąsal Mateusz 11, 249 de Flores Juan 289, 290 Dee John 246 Diodor Sycylijski 160 Długosz Jan 217, 234 Dobrovský Josef 251 Drob Andrzej 83 Duns Szkot Jan (wł. Johannes Duns Scotus) 98 Dymek Benon 225, 227, 232, 238, 244 ~ 320 ~ indeKs osoboWy ~ Dynowska Maria 219, 237 Dziechcińska Hanna 16–19, 61, 62, 68, 74, 75, 167, 169, 295 Dzwonowski Jan (pseud. sowi- zdrzalski) 183, 184, 186, 187, 189, 190, 191, 195–197, 284 Ecchius Valentinus 16 Eichstaedt Jarosław 137 Estreicher Karol 274–276 Estreicher Stanisław 274 Eustachiewicz Lesław 31, 231 Filip Wielkoduszny 87 Flandrin Jean-Louis 119 Frycz Modrzewski Andrzej 56– 60, 148 Galen (wł. Claudius Galenus) 108 Gallewicz Anna 41, 64–66, 282 Gałaj Renata 230 Garwolczyk Maciej 217 Gdacjusz Adam 81–83, 131, 139, 140, 143–151, 153, 154, 159, 163, 164, 194 Giebułtowski Wojciech 247 Glaber z Kobylina Andrzej 41, 42, 59, 114, 200, 255 Gliczner Erazm 29, 30, 52, 53, 108 Gorajski Piotr 228 Goreń Andrzej 192 Goreń Anna 192 Gorzkowski Albert 201 Góralski Wojciech 20, 21 Górecka Katarzyna 50 Górnicki Łukasz 61–68, 175 Górski Konrad 137, 219 Gradowski Wawrzyniec 245 Grzegorz św. 129, 138, 139 Grzegorz z Żarnowca 152, 153 Grzeszczuk Stanisław 168, 169, 178, 197–201, 210, 285 Grześkowiak Radosław 171, 172, 175, 194, 273 Gutenberg Jan 82 Haase Teodor 153 Halszka z Ostroga zob. Ostrogska Elżbieta Hawrysz Magdalena 43 Herburt z Fulsztyna Mikołaj 288 Hernas Czesław 141, 180 Hesseńczyk Filip zob. Filip Wiel- koduszny Hieronim, św. 49, 115, 116, 126–128 Hipokrates 108, 194 Hipponaks z Efezu 281 Hoffmanowa z Tańskich Klemen- tyna 249 Horacy (wł. Quintus Horatius Flaccus) 23, 60 Hrabĕtová Irena 242, 250, 252 Hugo od św. Wiktora 98 Jabłońska Anna 46 Jacenik Monika 29 Jakubiak Krzysztof 73 ~ indeKs osoboWy ~ 321 ~ Jan, św. 85 Jan z Kijan (pseud. sowizdrzal- ski) 179–183, 185, 188, 193, 197, 283, 284, 292 Januarius Sowizralius (pseud. so- wizdrzalski) 196 Jaskóła Piotr 152 Jedynak Barbara 10 Jelińska Joanna 134, 144, 146 Jędrkiewicz Edwin 56, 133 Jędrzejko Ewa 203 Jireček Josef 10, 229, 234, 251 Jóźwiak Ewa 133 Justyniarska-Chojak Katarzyna 46 Juszyński Hieronim 9, 10 Juwenalis (wł. Decimus Iunius Iuvenalis) 60 Kaczanowski Józef 277 Kaczmarek Marian 250 Kaczmarzyk Izabela 81–83, 131, 139 Kadłubek Wincenty 217 Kalkstein Jan 81 Kalwin Jan 84, 126, 133, 136, 138, 152 Kamińska Maria 85 Karlstadt Andrzej 87 Karpowicz Witold M. 223 Kasperski Edward 166 Kaszowski Piotr 171, 273 Katullus (wł. Gaius Valerius Ca- tullus) 222 Kazimierski Józef 223 Kejla Vladimir 251 Kelley Edward 246 Kempini Szymon 218 Kierski Emil 103 Klaudian (wł. Claudius Claudia- nus) 27 Kłoczowski Paweł 41 Kmita Jan Achacy 171, 272, 273 Kochan Anna 35, 136, 171, 188, 273 Kochanowski Jan 8, 17, 26, 27, 42, 45, 49, 50, 61, 75, 145, 167, 183, 187, 221, 222, 249, 272, 273 Kochowski Wespazjan 224 Koczur-Lejk Klaudia 10, 11, 252 Kolberg Oskar 235 Kolbuszewski Kazimierz 81, 102, 103, 138, 153, 164 Kołodziejczyk Ryszard 223 Komorowska Zuzanna 173 Konarska-Zimnicka Sylwia 46 Koniecpolski Stanisław 23 Konopnicka Małgorzata 245 Kopaliński Władysław 199 Korolko Mirosław 83, 171 Kossobudzka Jadwiga 8, 229, 230, 236, 262 Kossobudzki Mikołaj 230 Kotarska Jadwiga 12 Kraemer Henryk (wł. Henricus Institor) 197 Kraiński Krzysztof 134, 136–139, 144, 146, 149, 150, 155, 156, 161–163 ~ 322 ~ indeKs osoboWy ~ Krejčí Karel 10, 12, 219, 220, 229, 237–239, 241–243, 245, 248, 250–252, 260, 273, 286, 291, 292 Krzywy Roman 63 Krzyżanowski Julian 68, 69, 77, 113, 149, 172, 200, 250, 252, 260, 282, 289, 290 Ksantypa 234, 262, 278 Ksenofont 40 Kuchowicz Zbigniew 10, 11, 52, 121, 213 Kuczer Jarosław 245 Kukulski Leszek 107, 186 Kulesza-Woroniecka Iwona 31, 51 Kuraszkiewicz Władysław 69, 137 Kurdybacha Łukasz 56 Kuryś Agnieszka 119 Kusiak Jolanta 59, 60 Kuś Agnieszka 171, 175 Kwak Jan 104 Lasocina Anna 42 Lasocianka Zofia 43 Lasocianka Zuzanna 43 Lelewel Joachim 220 Leszczyński Rafał 228 Lichański Jakub Zdzisław 167 Likurg 40 Litak Stanisław 29, 41 Lorentowicz Jan 27, 42 Luter Marcin 21, 84, 87, 93, 101, 126, 130–133, 138, 140, 142, 144, 147, 151, 152, 154 Łempicki Jerzy 228, 230 Maciejewska Iwona 11, 253 Maciejewski Janusz 190 Maciuszko Janusz Tadeusz 81, 134–136, 145, 146, 153 Magnuszewski Józef 10, 219, 244, 252 Makowiecki Andrzej Zdzisław 167 Maksymilian III Habsburg 243 Malecki Hieronim 130 Malicki Jan 29, 59 Maliszewski Bartłomiej 76 Malura Jan 244 Małek Eliza 85 Manzoli Pier Angelo zob. Palin- genius Marcjalis (wł. Marcus Valerius Martialis) 27, 222 Mat’a Petr 244 Matejko Jan 90, 171 Mateusz, św. 20, 21, 126 Meander 271 Melanchton Filip 87, 135, 138 Menedemus z Eretrii 261 Mĕšt’an Antonín 250 Michalski Marian 98 Michałowska Teresa 12, 16, 63, 165, 244 Mickiewicz Adam 171, 219, 220 Miklaszewska Justyna 41 Mistrz Wincenty zwany Kadłub- kiem zob. Kadłubek Wincenty Mizera Janusz 41 ~ indeKs osoboWy ~ 323 ~ Modliszewski Stanisław 229 Mokrzycki Bronisław 91, 132 Morawski Stefan 176 Morsztyn Jan Andrzej 186 Mroczek Katarzyna 25, 28 Mrowiński Płoczywłos Jan 19– 29, 31, 32, 34, 35, 39, 43, 50–52, 110, 113 Müller Karel 251 Myślisowski Stanisław 173 Nekanda Trepka Walerian 228, 223 Niedźwiedź Jakub 25 Nowak Zbigniew 141, 200 Nowohracki Cadasylan (pseud. sowizdrzalski) 194, 198 Nowokracki Kadasylan zob. No- wohracki Cadasylan Oderwolf Jan 247 Odrowążówna Zofia 144 Odrzywolska-Kidawa Anna 73 Ogier Karol 133 Oleski Jan 201, 206, 207, 210 Olko Justyna 171 Opalińska Zofia 23 Opaliński Krzysztof 30–33, 45– 47, 53–55, 60, 184, 231, 286 Orlicz Mikołaj 157, 158 Orliczowa Elżbieta 157, 158 Orszak Grzegorz 135, 136, 140, 141, 153 Ossoliński Mikołaj 176 Ossowska Maria 17 Ostaszewska Danuta 65 Ostrogska Elżbieta 51 Otwinowski Erazm 19, 42–45, 57, 58 Ożóg Monika 49, 115, 126 Pabiasz Władysław 21, 87, 98, 126, 134, 140, 144, 151 Palingenius 62 Panuś Kazimierz 89, 90 Paprocka Elżbieta z skich 227 Jeżew- Paprocka Zofia 227 Paprocki Andrzej 227 Paprocki Rosłaniec 227 Paprocki Wojciech 227 Partyka Joanna 12, 34, 84 Pasek Jan Chryzostom 223, 232 Pasek Zbigniew 138, 140 Paszkowski Marcin 200 Pauli Ignacy zob. Pauli Żegota Pauli Żegota 217, 218, 227, 229, 232 Paweł, św. 24, 29, 38, 57, 84, 97, 126, 129, 147, 156, 256 Pawłowski Stanisław 244, 246 Pazera Wojciech 82, 95, 102, 120 Pelc Janusz 16, 50, 77, 145, 183, 221, 297 Petrarca Francesco 116 Petrů Eduard 250 Petrycy z Pilzna Sebastian 41, 118, 223 Picchio Riccardo 63 ~ 324 ~ indeKs osoboWy ~ Pickel Konrad zob. Celtis Konrad Pietras Henryk 22, 49, 86, 115, 126 Pietrzyk Paweł 189 Pięknorzycki Józef (pseud. sowiz- drzalski) 193, 194, 198 Piotr z Poitiers 98 Piotrkowczyk Andrzej 113 Pisarkowa Krystyna 77, 315 Piskorz Danuta 202 Pittakos z Mityleny 260 Platt Dobrosława 83 Plaut (Titus Maccius Plautus) 281 Płachcińska Krystyna 12, 50 Płaza Stanisław 22 Płonka-Syroka Bożena 11, 249 Podgórska Teresa 167 Polišenský Josef 250 Pollak Roman 63, 64, 66, 223 Potocki Wacław 107 Powęski Piotr zob. Skarga Piotr Powodowski Hieronim 97 Protasowicz z Mohilnej Jan 25, 26, 88 Prowana z Poremby Abraham 32, 33, 281, 286 Przetocki Hiacynt 160 Pszonka Jakub 171, 174, 274 Pszonka Stanisław 171, 273 Pucek Robert 166 Rabelais François 192, 280 Radziwiłłówna Barbara 116 Raubo Agnieszka 11, 253 Rej Mikołaj 8, 10, 35, 62, 68–79, 85, 107, 112–114, 136, 137, 139, 149–151, 167, 171, 172, 175, 181, 188, 192, 230, 260, 272, 273, 282, 291 Rombowski Aleksander 160 Rorer Georgius 130 Rostafiński Józef 41 Rudolf II Habsburg 244 Ryba Renata 238, 239, 252 Sarbiewski Maciej Kazimierz 16 Sarnicki Stanisław 171, 173 Saturnin z Antiochii 98 Schenk Wacław 97, 122, 132 Schnayder Jerzy 40 Sedláček August 251 Seklucjan Jan 135 Semonides z Samos 280, 281, 293 Seyda Bronisław 108 Sędziwój ze Skorska Michał (wł. Sendivogius Polonus, Cosmo- polita) 246 Sękowski Jan 60 Sękowski Roman 244 Sęp Szarzyński Mikołaj 273 Siatkowska Ewa 10, 219, 252 Siemichowski Paweł 173 Šimák Josef Vítĕzlav 251 Sinko Tadeusz 187 Sipayłło Maria 158 Skarga Piotr 89–94, 98–101, 105, 106, 109–112, 115–121, 123, 124, 128, 137, 138, 144, 153, 155, 156, 190, 232, 237 ~ indeKs osoboWy ~ 325 ~ Skoczek Józef 57 Słota Przecław 45 Smoleński Władysław 224, 226, 234 Sobczak Aleksander 88, 90, 92, 156 Sobeczko Helmut Jan 132 Sobotková Marie 250 Sofokles 290 Sokolski Jacek 36, 77, 136, 137, 171, 273 Sokrates 72, 234, 262 Soszyński Aleksander 167 Spangenberg Jan 135 Sprenger Jakub 197 Stankiewicz Elżbieta 77–79 Starnawski Jerzy 9, 10, 85, 137, 201–203, 206, 210, 229 Starowolski Szymon 9, 10, 94– 96, 104–112, 114, 119–123, 128, 129, 148, 229, 233, 237 Stasiewicz Krystyna 11, 253 Stawicki Michał 28, 85 Steffen Wiktor 281, 293 Stoiński Jan 44 Stojek-Sawicka Karolina 11 Štroblíková Anna 250 Strzeptowski Mikołaj 290 Strzyżewski Wojciech 245 Stuchlik-Surowiak Beata 25, 58, 96, 284 Svoboda Jiří 244 Sypowski Marcin 177 Syreński Szymon (Syreniusz) 213 Szczot Monika 12, 32, 33, 47 Szczubiałka Michał 166 Szczucki Szymon 180, 181, 281 Szenic Stanisław 10, 12, 219 Szyszkowski Marcin 210 Ślaski Jan 244 Ślękowa Ludwika 25, 26, 168 Świderska-Włodarczyk Urszula 10, 116, 234 Święcicki Jędrzej 223, 224 Taranowski Andrzej 238, 287 Tarnowski Jan Krzysztof 144 Tazbir Janusz 11, 59, 101, 138, 168, 172, 223–225 Tłokiński Erazm zob. Czeczotka Erazm Tomasz z Akwinu, św. 90, 98 Tomkowicz Stanisław 37 Tranda Bogdan 152 Trzycieski Andrzej 273 Tułowiecka Agnieszka 10, 219, 220, 229, 237, 239, 247, 250, 252 Turowski Kazimierz Józef 104, 217, 224, 243, 290 Tuwim Julian 160 Twardowski Samuel 59–61 Urban Kazimierz 133 von der Saale Małgorzata 87 Walecki Wacław 186 Walezy Henryk 221, 239, 241 ~ 326 ~ indeKs osoboWy ~ Wapowski Andrzej 241 Wąsik Wiktor 118 Wereszczyński Józef 112–114, 137 Wilczek Piotr 19, 43, 84 Windakiewicz Stanisław 7, 168, 171, 172, 175, 177, 272, 273 Winniczuk Lidia 60, 281 Wirzbięta Maciej 36, 37, 42, 77– 79, 288, 296 Wisłocki Władysław 30 Wiśniewska Halina 24 Władysławiusz Adam 180–182, 184, 188, 189, 191, 192, 202, 281 Wojtkowska-Maksymik Marta 62 Wojtowicz Witold 165, 166, 169, 170, 180, 181, 200, 201, 215, 281 Wołoszyn Stefan 41 Wójcicki Kazimierz Władysław 227 Wujek Jakub 85–88, 91–93, 100– 105, 125, 126, 137 Wyczański Andrzej 11, 116, 230, 273 Wyrobisz Andrzej 19, 20, 43 Wyszkowski Wojciech 176 Zabłudowski Tadeusz 123, 197 Zagórska Sylwia 51 Zamoyski Jan 240–243, 247 Zaremba Jan 139 Zasadius Samuel Ludwik 132 Zawitkowska Wioletta 73 Ząmbkowic Stanisław 197 Zborowski Krzysztof 244 Zborowski Samuel 241, 243 Zbylitowski Piotr 48, 50 Zíbrt Čenĕk 10, 291 Zimorowic Józef Bartłomiej 141 Ziomek Jerzy 8, 45, 76 Zwoliński Andrzej 15, 132 Zygmunt August 116 Zygmunt III Waza 247 Żołądź-Strzelczyk Dorota 73 Żukowska-Billip Kazimiera 113 Żydowski Andrzej 32 Żygulski Kazimierz 165 ~ Beata Stuchlik-Surowiak The image of marriage in Bartosz Paprocki’s “antifeminist” works in the social, religious and literary context of the 16th and the first half of the 17th century S u m m a r y The book outlines the life and work of Bartosz Paprocki, a heraldist and poet of the turn of the sixteenth century. The writer is well-known in the Czech Republic, where his writings have regularly been reprinted and where his life and work have been discussed in many scholarly articles. In Poland until recently he has received very little attention as a rather mediocre author, who cannot be compared to such prominent figures as Rej or Kochanowski. However, in recent years the interest in Paprocki’s work appears to have been growing, its focus being mostly on his heraldic texts, such as Herby rycerstwa polskiego (Coats of arms of Polish knighthood). The focus of this work is Paprocki’s occasional writings, in particular his poems on the subject of marriage and male-female relationships, such as Dziesięcioro przyka- zanie mężowo, Próba cnót dobrych, Nauka rozmaitych filozofów około obierania żony and Nauka i przestrogi na różne przypadki ludzkie. So far, in the scholarly tradition they have been interpreted as “antifeminist”, with their author frequently described as “the enemy of women.” This opinion is based on the fact that all these poems contain the motif of cruelty towards the wife. Indeed some of them are organised as collections of recipes and tips how to punish and beat a bad wife. While classifying these works as didactic writings, scholars have attempted to demonstrate that Paprocki’s declared animosity towards women originated in his own marriage troubles — he was married to Jadwiga Kossobudzka, a rich widow older than himself, who turned out to be dominating and quarrelsome, which purportedly made him flee from home. The present book departs sharply from this interpretation of his poems and aims to show that most of the “antifeminist” motifs derive not from the author’s personal experience but from humorous writings by “picaros” and members of the so called ~ SUMMARy ~ 329 ~ Babin Republic. This type of literature contains many motifs which are similar to those used by Paprocki, that is beating and battering the wife by the husband; they are, however, to be read as jocular rather than didactic and moralising pieces. This view is confirmed by the differences between various editions of Paprocki’s writings, which have so far been ignored. It has long been known that his marriage theme pieces were published many times during the 16th and 17th centuries. Ho- wever, it is only after a thorough analysis of these editions carried out by the author of this volume that it became evident that the texts actually substantially differ. An analysis of the earliest editions shows that Paprocki often interspersed them with tips which were to help the reader to realise that the text was in fact a literary joke. Thus, the only plausible context for the interpretation of “antifeminist” motifs in Paprocki’s writings is Old Polish humorous literature. The motivation for this type of literary activity undertaken by the respectable author of Herby rycerstwa polskiego must be sought in his ceaseless pursuit of wealth, which was indeed his obsession, as he himself admitted many times in his various works. The marriage theme seemed particularly well suited for that purpose, in particular its humorous variations, which were very remote from the customs and norms of his time. This made his poems much sought after and widely-read, bringing their author a comfortable income. ~ Beata Stuchlik-Surowiak Obraz manželství v „antifeministických“ dílech Bartoloměje Paprockého na pozadí společenských, náboženských a literárních jevů 16. a první poloviny 17. století S h r n u t í Kniha přibližuje životní dráhu a  tvorbu Bartoloměje Paprockého — heraldika a básníka žijícího na přelomu 16. a 17. století. Charakteristika tohoto spisovatele je dobře známá v  Česku, kde se systematicky ukazují reprinty jeho děl a  také četné vědecké články zabývající se jeho životem a tvorbou. V Polsku se o něm donedávna nepsalo takřka vůbec, byl považován za průměrného autora, který nesnese srovnání s  autory formátu jako Rej nebo Kochanowski. V  posledních letech lze zaznamenat nárůst zájmu o Paprockého tvorbu, pozornost badatelů je však soustředěna zejména na jeho heraldická díla jako Herby rycerstwa polskiego (Erby polského rytířstva). Předmětem tohoto pojednání je příležitostná tvorba Bartoloměje Paprockého, především pak básně zabývající se manželstvím a vztahů mezi ženami a muži jako například Dziesięcioro przykazanie mężowo (Desatero přikázání mužovo), Próba cnót dobrych (Zkouška dobrých ctností), Nauka rozmaitych filozofów około obierania żony (Učení rozličných filozofů kolem vybírání ženy) a Nauka i przestrogi na różne przypadki ludzkie (Učení a výstrahy na různé lidské případy). V  dosavadní výzkumné tradici tato díla figurovala jako „antifeministická“ a jejich autor byl nezřídka označován jako „nepřítel žen“. Důvodem byla skutečnost, že se v uvedených básních opakuje motiv krutého jednání se ženou. Některá díla mají přímo formu sbírky předpisů a rad, jak trestat a bít zlou choť. Při klasifikování těchto děl jako výtvoru didaktické literatury se vědci pokoušeli zároveň dokázat, že zdrojem oné programové Paprockého averze vůči ženám byly jeho vlastní manželské peripetie, tedy sňatek s  bohatou vdovou Jadwigou Kosso- budzkou, která byla starší než on a ukázala se být dominantní a hádavá, což prý přimělo básníka utéct z domova. ~ ShRNUtí ~ 331 ~ Tato kniha takovýto způsob interpretace básní Paprockého zcela opouští a jejím smyslem je prokázat, že zdroje většiny „antifeministických“ námětů je třeba hle- dat nikoliv v  soukromém životě autora, nýbrž v  humoristické literatuře tvořené „šprýmaři“ a členy takzvané Babinské republiky. Tato literatura obsahuje řadu motivů shodných s těmi, které ve svých textech využíval Paprocký, tedy především motiv bití a týrání ženy mužem, který byl však chápán v konvenci žertu, nikoliv didaktismu a moralizování. Na trefnost této teze ukazují mimo jiné dosud nepostřehnuté rozdíly mezi jednotlivými vydáními textů Paprockého. Už dávno se ví, že „manželská“ díla to- hoto autora měla v  16.  a  17.  století velmi mnoho vydání. Avšak teprve během důkladných výzkumů prováděných autorkou této práce se podařilo prokázat, že mezi jednotlivými vydáními dochází k dost významným odlišnostem, jichž si dosavadní badatelé nevšimli. Při analýze nejstarších vydání těchto textů je zřetelně vidět, že autor v nich často umísťoval náznaky, které čtenáři dovolovaly snadno poznat, že jde o literární žert. Jediným opodstatněným interpretačním kontextem pro „antifeministický“ ob- sah obsažený v dílech Paprockého je tedy staropolská humoristická literatura a mo- tivaci k tomuto druhu tvorby váženého autora díla Herby rycerstwa polskiego je třeba spatřovat v neustálé snaze obohatit se, což bylo jeho svéráznou utkvělou představou, o  čemž nejednou psal na stránkách svých různých děl. „Manželská“ tématika se k tomu znamenitě hodila, zejména ve svých humoristických scénách hodně se li- šících od tehdejších mravů a obvyklých norem, takže byl o ně mimořádný zájem a zajišťovaly autorovi významný příjem. W ostatnich latach, po kilkudziesięcioletniej przerwie, daje się zauważyć wzrost zainteresowania piśmiennictwem mieszczańskim, sowizdrzalskim oraz regionalizmem literackim w wiekach dawnych. Zazwyczaj jednak nowsze studia zawierają pogłębienie dotychczasowych ustaleń, rzadko proponując przewartościowanie wcześniejszych sądów. W przypadku książki Beaty Stuchlik-Surowiak mamy do czynienia z ambitną postawą badawczą: polega ona na przeciwstawieniu się „obowiązującej” wykładni eksplikacyjnej dorobku Bartosza Paprockiego i zaproponowaniu nietu- zinkowych kontekstów interpretacyjnych. […] Beata Stuchlik-Surowiak udowodniła, że prymarnym kontekstem interpretacyjnym dla rozszyfro- wania sensów dzieła autora Nauki rozmaitych (cid:31)lozofów… okazuje się literatura kreująca rzeczywistość w poetyce „świata na opak” (zwłaszcza tradycja sowizdrzalska i babińska). Natomiast dotychczas twierdzono, że mieszczą się one w nurcie piśmiennictwa „o(cid:24)cjalnego” – wpisującego niejako mizoginizm w system aksjologii stanowej (głównie szlacheckiej). […] Obszerne cytaty z licznych dzieł potwierdzają nie tylko erudycję autorki, ale stanowią ponadto doskonałą argumentację dokumentującą badawcze propozycje. […] Książka bez wątpienia stanowi istotny wkład do badań nad literaturą staropolską. Z recenzji wydawniczej prof. zw. dr. hab. Piotra Borka B e a t a S t u c h l i k S u r o w i a k - O b r a z m a ł ż e ń s t w a . . . Beata Stuchlik-Surowiak Obraz małżeństwa w „antyfeministycznych” utworach Bartosza Paprockiego na tle obyczajowych, religijnych oraz literackich zjawisk XVI i pierwszej połowy XVII wieku 32 8012-750-0 6
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Obraz małżeństwa w antyfeministycznych utworach Bartosza Paprockiego na tle obyczajowych, religijnych oraz literackich zjawisk XVI i pierwszej połowy XVII wieku
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: