Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00223 004537 12796120 na godz. na dobę w sumie
Obraz siebie - ebook/pdf
Obraz siebie - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 276
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego Język publikacji: polski
ISBN: 9788323390282 Rok wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> inne
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Prezentowana praca koncentruje się na problemach biopsychospołecznych dzieci przewlekle chorych somatycznie, a zwłaszcza na tym, jak postrzegają one siebie. Należy nadmienić, że nie prowadzono zbyt wielu badań w tym zakresie. Jest to praca interdyscyplinarna, łącząca wiedzę z zakresu psychologii osobowości, psychologii rozwojowej, psychologii twórczości, psychologii zdrowia i pedagogiki specjalnej. Zagadnienia poruszane w ramach tych dziedzin dają szerszy obraz badanego problemu oraz pozwalają spojrzeć na dzieci chore somatycznie w sposób całościowy


Problematyka recenzowanej monografii jest rozległa i można ją odnieść do wielu dyscyplin naukowych, począwszy od pedagogiki specjalnej i jej dziedziny szczegółowej, którą jest pedagogika lecznicza, poprzez psychologię rozwojową, osobowości i twórczości, do niezmiernie istotnej dyscypliny, jaką stanowi psychologia zdrowia, zaś tematem, a raczej podmiotem głównym tej pracy jest formowanie osobowości dziecka przewlekle chorego z uwzględnieniem kształtowania - w procesach rozwoju, wychowania i kształcenia - obrazu własnej osoby oraz samowiedzy i samooceny; w tle pojawia się również niełatwa problematyka samoświadomości.

Mimo że Autorka podjęła niezmiernie trudne, złożone kwestie kształtowania obrazu własnej osoby dzieci chronicznie chorych, to jednak przystępny sposób narracji sprawia, iż monografię tę można z pełnym przekonaniem polecić przede wszystkim psychologom zajmującym się rozwojem dziecka i jego twórczością. Praca ta może być także użyteczna dla studentów psychologii oraz pedagogiki specjalnej i leczniczej, a nade wszystko dla rodziców i opiekunów, którzy troszczą się i wspierają dzieci z przewlekłą chorobą.

Z recenzji prof. drą hab. Adama Alfreda Zycha 


Książka nader istotna, porusza bowiem tematy będące rzadko w kręgu zainteresowań naukowców. To materia nadzwyczaj wrażliwa i trudna. Najcenniejszą wartością książki jest nowatorski sposób przedstawiania i diagnozowania obrazu swojego »ja«, jaki krystalizuje się na podstawie obserwacji czynionych przez autorkę.

Z recenzji drą hab. Janusza Sytnika-Czerwertyńskiego

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

RECENZENCI dr hab. Janusz Sytnik-Czetwertyński, prof. UKW w Bydgoszczy dr hab. Bożena Zawadzka, prof. UJK w Kielcach prof. dr hab. Adam Alfred Zych PROJEKT OKŁADKI Jadwiga Burek Na okładce: Tors (z cyklu Ecce homo), 1992, olej, płótno, 149,5 x 64,8 cm (obraz zamieszczony w albumie Marian Czapla. W 30-lecie pracy twórczej, Kielce – Warszawa 2002, s. 63; il. 25, fot. Paweł Suchanek – Pracownia Fotografi czna MNKI) REDAKCJA Lucyna Sadko KOREKTA Zespół SKŁAD I ŁAMANIE Hanna Wiechecka © Copyright by Anna Stawecka Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego Wydanie I, Kraków 2014 All rights reserved Niniejszy utwór ani żaden jego fragment nie może być reprodukowany, przetwarzany i rozpowszechniany w jakikolwiek sposób za pomocą urządzeń elektronicznych, mechanicznych, kopiujących, nagrywających i innych oraz nie może być prze- chowywany w żadnym systemie informatycznym bez uprzedniej pisemnej zgody Wydawcy. ISBN 978-83-233-3643-3 www.wuj.pl Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego Redakcja: ul. Michałowskiego 9/2, 31-126 Kraków tel. 12-663-23-81, 12-663-23-82, fax 12-663-23-83 Dystrybucja: tel. 12-631-01-97, tel./fax 12-631-01-98 tel. kom. 506-006-674, e-mail: sprzedaz@wuj.pl Konto: PEKAO SA, nr 80 1240 4722 1111 0000 4856 3325 Spis treści Wstęp ......................................................................................................................... 9 Rozdział I Problematyka osobowości i obrazu własnej osoby w świetle literatury psychologicznej ........................................................................................................ 1. Kształtowanie się pojęcia „osobowość” w psychologii .................................. 2. Charakterystyka poznawczego podejścia do osobowości ............................. 3. Problematyka „ja” i obraz własnej osoby w literaturze psychologicznej ..... 3.1. Problematyka „ja” w ujęciu historycznym ............................................. 3.2. Obraz własnej osoby – próba wyjaśnienia pojęcia ................................ 3.2.1. Sposoby ujmowania pojęcia „obraz własnej osoby” na gruncie psychologii ...................................................................................... 3.2.2. Obraz własnej osoby w ujęciu poznawczym ............................... Rozdział II Psychologiczne ujęcie choroby przewlekłej ........................................................ 1. Wzrost zachorowań na choroby przewlekłe w XX wieku ............................. 1.1. Choroba przewlekła – próba określenia terminu .................................. 1.2. Dziecko przewlekle chore ......................................................................... 1.3. Rodzaje chorób przewlekłych występujących u dzieci i ich przyczyny ........................................................................................... 2. Wpływ choroby na funkcjonowanie i przebieg rozwoju dzieci .................... 2.1. Choroba przewlekła jako sytuacja trudna .............................................. 2.2. Rodzaje sytuacji trudnych związanych z chorobą przewlekłą ............. Rozdział III Rozwój obrazu własnej osoby dzieci w okresie późnego dzieciństwa oraz związki tej problematyki z chorobą przewlekłą ........................................ 1. Rozwój obrazu własnej osoby z uwzględnieniem okresu późnego dzieciństwa .......................................................................................................... 2. Kształtowanie osobowości i obrazu własnej osoby (samowiedzy i samooceny) osób przewlekle chorych ........................................................... 13 13 14 17 18 27 27 30 43 43 44 48 50 53 64 66 73 73 78 6 Spis treści Rozdział IV Aktywność twórcza dzieci w okresie późnego dzieciństwa w zakresie plastyki ...................................................................................................................... 1. Rola aktywności w życiu człowieka ................................................................. 2. Znaczenie terminu „twórczość” w kulturze europejskiej ............................. 3. Twórczość plastyczna dziecka .......................................................................... 4. Zagadnienie ekspresji a twórczość plastyczna dziecka .................................. 4.1. Znaczenie terminu „ekspresja” ................................................................ 4.2. Aktywność fi zyczna i intelektualna jako składniki ekspresji plastycznej .................................................................................................. 4.3. Ekspresja plastyczna dzieci ....................................................................... 4.4. Język plastyki .............................................................................................. 5. Cechy twórczości plastycznej dzieci w okresie późnego dzieciństwa ......... 5.1. Kolorystyka ................................................................................................ 5.2. Kompozycja ................................................................................................ 5.3. Tematyka ..................................................................................................... 5.4. Człowiek jako dominujący motyw twórczości plastycznej dzieci ....... 6. Twórczość plastyczna jako odzwierciedlenie osobowości dziecka .............. 6.1. Zjawisko projekcji ...................................................................................... 6.2. Projekcja twórcza ....................................................................................... 6.3. Twórczość plastyczna dzieci w okresie późnego dzieciństwa jako wyraz ekspresji i projekcji ........................................................................ Rozdział V Metodologiczne podstawy badań ......................................................................... 1. Cele badań ........................................................................................................... 2. Założenia badawcze: problemy i hipotezy, zmienne i ich wskaźniki .......... 3. Metody, techniki i narzędzia badawcze ........................................................... 3.1. Analiza dokumentów ................................................................................ 3.2. Sytuacja eksperymentalna dotycząca działań plastycznych, wprowadzona w badaniach ...................................................................... 3.2.1. Analiza wytworów plastycznych tzw. metodą sędziów kompetentnych ............................................................................... 3.3. Skala do Pomiaru Samooceny Dzieci i Młodzieży „Drabinka” ........... 4. Charakterystyka badanej populacji ................................................................. 5. Organizacja badań ............................................................................................. 6. Metody analizy statystycznej ............................................................................ Rozdział VI Badania własne – interpretacja wyników ............................................................ 1. Wyniki badań w zakresie oceny prac plastycznych metodą sędziów kompetentnych ................................................................................................... 1.1. Analiza różnic między obrazem własnej osoby ukazywanym w pracach plastycznych przez dzieci zdrowe i dzieci przewlekle 87 87 89 91 94 94 96 97 102 105 105 106 108 109 113 113 116 120 129 129 132 135 144 146 148 156 159 160 160 163 163 Spis treści chore w zakresie częstości wystąpień wskaźników wchodzących w skład wyróżnionych cech ...................................................................... 1.1.1. Wskaźniki cech prac plastycznych związane z ukazywaniem obrazu własnej osoby określone na podstawie wyników badań, zawarte w warstwie przedstawieniowej (A) ................................ 1.1.2. Wskaźniki cech prac plastycznych związane z ukazywaniem obrazu własnej osoby określone na podstawie wyników badań, zawarte w warstwie formalnej (B) ................................................ 2. Wyniki badań w zakresie samooceny mierzonej skalą „Drabinka” ............. 2.1. Analiza różnic między samooceną dzieci zdrowych i dzieci przewlekle chorych w zakresie poszczególnych sfer „ja” ..................... 2.2. Analiza różnic między badanymi dziećmi zdrowymi i dziećmi przewlekle chorymi w zakresie samooceny ogólnej ............................. 3. Dyskusja wyników ............................................................................................. Zakończenie .............................................................................................................. Bibliografi a ................................................................................................................ Aneks .......................................................................................................................... Indeks osób ............................................................................................................... 7 163 164 165 179 179 183 184 221 227 243 259 Wstęp Natura człowieka jest skomplikowana, o czym świadczą różnice indywidual- ne między ludźmi oraz złożoność ich zachowania, niemniej jednak psycho- logowie, którzy zajmują się osobowością, starają się ujmować go całościowo. W świetle ich poglądów można przyjąć, iż: „Osobowość to te cechy charakteru osoby, które wyjaśniają spójny wzorzec uczuć, myślenia i zachowania (...)”1. Stanowi ona „integrację, organizację i jedność osoby ludzkiej”2. Ważnym aspektem, bez którego nie sposób ją wyjaśnić i zrozumieć, jest obraz własnej osoby. Spośród współczesnych teorii osobowości interesujące z punktu widzenia podjętych badań nad obrazem własnej osoby dzieci przewlekle chorych jest ujęcie poznawcze, które – nawiązując do rozwoju informatyki – określa oso- bowość jako złożony system przetwarzający informacje, funkcjonujący analo- gicznie do systemu komputerowego. Uczonych interesuje więc, w jaki sposób ludzie kodują (przyjmują), przechowują (zapamiętują) i wydobywają informa- cje, w tym również informacje dotyczące samych siebie. Schematy składające się na obraz własnej osoby (schematy „ja”) stanowią „system przekonań dotyczących własnej osoby oraz uczuć z tymi przekona- niami związanych i do siebie kierowanych”3. Pełnią one wiele ważnych funkcji, między innymi wpływają na organizację systemu poznawczego, mają istotne znaczenie dla procesów emocjonalnych i motywacyjnych oraz całokształtu funkcjonowania człowieka, w tym jego zachowania, planów, aspiracji życio- wych i relacji z innymi ludźmi4. Ważnym elementem składowym obrazu własnej osoby jest samowiedza, na którą składają się: „przekonania dotyczące własnego wyglądu i cech fi zycz- nych, umiejętności i zdolności, cech charakteru, pragnień, postaw, pełnionych ról społecznych itd.”5. Według Józefa Kozieleckiego samowiedza składa się 1 L. Pervin, O. John, Osobowość. Teoria i badania, Kraków 2002, s. 4. 2 Tamże, s. 18. 3 M. Braun-Gałkowska, Projekcyjny obraz siebie osób przeżywających poczucie osamotnienia [w:] Rysunek projekcyjny w badaniach obrazu siebie, red. B. Kosturbiec, B. Mirucka, Lublin 2004, s. 15. 4 Por. L. Pervin, O. John, Osobowość..., s. 547; B. Kosturbiec, Obraz siebie u zwolenników postmodernizmu w świetle rysunku „Ja wśród ludzi” [w:] Rysunek projekcyjny w badaniach..., s. 87. 5 R. Drwal, Adaptacja kwestionariuszy osobowości, Warszawa 1995, s. 93. 10 Wstęp z sądów opisowych (samoopisów), sądów wartościujących (samoocen) i są- dów o standardach osobistych (życzeniach, pragnieniach dotyczących własnej osoby), przy czym samooceny i samoopisy przenikają się, są z sobą powiązane, a niekiedy z sobą utożsamiane6. Człowiek ocenia siebie pod różnymi względami, bierze też pod uwagę roz- maite dziedziny działalności, sytuacje, stąd można mówić o istnieniu samo- ocen cząstkowych, które w połączeniu składają się na samoocenę ogólną. Ta z kolei jest zależna od tego, jakie samooceny szczegółowe przeważają. Samo- ocena ogólna, określana również jako samoakceptacja, rzutuje na to, jak jed- nostka zachowa się w nowych sytuacjach i jak oceni swoje szanse7. To, jaka samoocena ogólna rozwinie się w dzieciństwie, zazwyczaj oddziałuje na samo- ocenę w dorosłym życiu, ponieważ jest ona stałą właściwością jednostki mało podatną na zmiany. Z punktu widzenia podjętych badań nad obrazem własnej osoby dzie- ci przewlekle chorych podkreślić trzeba, że składa się on z elementów mniej i bardziej świadomych, a jego formowanie uzależnione jest zarówno od czyn- ników wrodzonych, jak i doświadczeń nabywanych przez jednostkę w ciągu życia, w wyniku wpływów środowiskowych (fi zycznych i społecznych). Różnorodne uwarunkowania i okoliczności mogą zaburzać prawidło- wy rozwój i funkcjonowanie obrazu własnej osoby, a tym samym utrudniać rozwój osobowości. Ma to poważne konsekwencje dla jakości i biegu życia człowieka. Jedną z przyczyn wspomnianych zaburzeń może być doznawanie w dzieciństwie przewlekłej choroby somatycznej, będącej subiektywnym od- czuciem dyskomfortu lub cierpienia8. Każda choroba ma odmienną specyfi kę – przebieg, rokowania i skutki. Niektóre z nich mają charakter piętnujący (np. padaczka), inne upośledzają funkcjonowanie fi zyczne (np. reumatyzm) lub stanowią chroniczne zagroże- nie życia (np. przewlekła niewydolność nerek, mukowiscydoza). Większości z nich towarzyszą dolegliwości fi zyczne związane z zaburzeniami biologicz- nych funkcji organizmu oraz mniej lub bardziej poważne problemy natury psychologicznej i społecznej. Wiele chorób przewlekłych wymaga długotrwa- łych, uciążliwych terapii, zmiany trybu życia i planów. Całokształt ujemnych skutków choroby przewlekłej komplikuje egzystencję i funkcjonowanie chorej jednostki oraz jej rodziny. To, jak chory poradzi sobie z kryzysową sytuacją stwarzaną przez chorobę, zależy nie tylko od samej choroby, jej przebiegu i skutków, lecz także od umiejętności oceny sytuacji, zasobów psychologicz- nych i intelektualnych chorego, wpływów otoczenia fi zycznego i społecznego, od jego wieku oraz dojrzałości emocjonalnej i siły osobowości9. cja..., s. 93. 6 Por. J. Kozielecki, Koncepcje psychologiczne człowieka, Warszawa 1976; R. Drwal, Adapta- 7 Por. R. Drwal, Adaptacja..., s. 94. 8 Por. G.D. Bishop, Psychologia zdrowia. Zintegrowany umysł i ciało, Wrocław 2000, s. 252. 9 Por. G.D. Bishop, Psychologia zdrowia..., s. 327. Wstęp 11 W związku z powyższym istnieje duże prawdopodobieństwo, że na sku- tek wystąpienia choroby przewlekłej u dziecka, rozwój i funkcjonowanie jego obrazu własnej osoby zostaną poważnie naruszone, co może mieć znaczne konsekwencje społeczne i psychiczne oraz niekorzystnie rzutować na radzenie sobie z trudnymi sytuacjami w dorosłym życiu. Ważne więc jest, aby osoby, które wychowują, leczą czy pracują z dziećmi przewlekle chorymi somatycz- nie, mogły uświadomić sobie nie tylko różne problemy, z jakimi się one bo- rykają, ale też zdały sobie sprawę z tego, jak przebiega rozwój ich osobowości i obrazu własnej osoby. Poznanie tych zagadnień nie jest bez znaczenia dla wspomagania ogólnego rozwoju dzieci dotkniętych przewlekłymi schorzenia- mi, w tym dla pokonywania trudności natury biologicznej, psychicznej i spo- łecznej związanych z chorobą, a przede wszystkim ma doniosłe znaczenie dla pomocy, jakiej wychowawcy, psycholodzy i lekarze mogą udzielać dzieciom w rozwijaniu prawidłowego obrazu własnej osoby. Badanie obrazu własnej osoby dzieci, tego, jak się on tworzy i funkcjonu- je, nie było przedmiotem zainteresowania wielu uczonych, co wiązać można z faktem, iż zagadnienia te nie poddają się łatwo badaniom i analizie. Drogę dotarcia do tego, co tkwi w podświadomości dziecka, a zarazem do poznania złożonych problemów natury biopsychospołecznej wynikających z choroby umożliwiają metody projekcyjne. W metodach tych używane są ...bodźce wieloznaczne, dopuszczające różnorodne reakcje badanego. Reakcje te ujaw- niają „prywatny świat badanego”, czyli to, czego badany nie może lub nie chce powie- dzieć, często dlatego, że nie zna siebie i sam nie wie, co odkrywa w swej projekcji10. Szczególnie wartościowa w przypadku dzieci w okresie późnego dzieciń- stwa, z racji ich zainteresowań działaniami plastycznymi, wydaje się analiza ich wytworów plastycznych. Dzięki projekcji, tj. rzutowaniu wewnętrznych stanów (przeżyć, nastawień, konfl iktów itp.), można poznawać i badać róż- ne, zwłaszcza nieświadome wymiary osobowości dziecka, w tym jego własny obraz siebie. Jest to tym bardziej godne uwagi, że projekcja umożliwia ujęcie osobowości jako struktury całościowej, wielowymiarowej i dynamicznej, obra- zującej doświadczenia oraz sposoby psychicznego funkcjonowania człowie- ka11. Dla pełnego poznania obrazu własnej osoby dzieci przewlekle chorych konieczne jest wzbogacenie metod badawczych o te, które służą badaniu świa- domej warstwy obrazu własnej osoby, takich jak Skala do Pomiaru Samooceny Dzieci i Młodzieży „Drabinka”. Prezentowana praca koncentruje się na problemach biopsychospołecznych dzieci przewlekle chorych somatycznie, a zwłaszcza na tym, jak postrzegają one siebie. Należy nadmienić, że nie prowadzono zbyt wielu badań w tym zakresie. Jest to praca interdyscyplinarna, łącząca wiedzę z zakresu psycholo- 10 M. Braun-Gałkowska, Projekcyjny obraz..., s. 16. 11 Por. B. Kosturbiec, B. Mirucka, Wstęp [w:] Rysunek projekcyjny w badaniach..., s. 7. 12 Wstęp gii osobowości, psychologii rozwojowej, psychologii twórczości, psychologii zdrowia i pedagogiki specjalnej. Zagadnienia poruszane w ramach tych dzie- dzin dają szerszy obraz badanego problemu oraz pozwalają spojrzeć na dzieci chore somatycznie w sposób całościowy. Przedstawiona monografi a składa się z sześciu rozdziałów. W rozdzia- le pierwszym ukazana została problematyka obrazu własnej osoby w nurcie poznawczego podejścia do osobowości. Rozdział drugi poświęcony jest roz- ważaniom dotyczącym choroby przewlekłej oraz przedstawia sytuację psycho- społeczną dzieci przewlekle chorych. Rozdział trzeci dotyczy rozwoju obrazu własnej osoby dzieci w okresie późnego dzieciństwa. Rozdział czwarty ukazuje twórczość plastyczną dzieci w okresie ideoplastyki – zjawiska aktywności pla- stycznej, ekspresji i projekcji oraz cechy ich twórczości niezbędne do analizy prac. Rozdział piąty dotyczy metodologii pracy, w tym zawiera problemy i or- ganizację badań własnych. W rozdziale szóstym przedstawiona została inter- pretacja wyników dokonana na podstawie analizy warstwy treściowej i formal- nej prac plastycznych wykonanych przez badanych oraz danych uzyskanych za pośrednictwem Skali do Pomiaru Samooceny Dzieci i Młodzieży „Drabinka”. Pracę kończą wnioski i refl eksje, wyprowadzone na podstawie interpretacji badań, odnoszące się do teorii i praktyki psychopedagogicznej. Rozdział I Problematyka osobowości i obrazu własnej osoby w świetle literatury psychologicznej 1. Kształtowanie się pojęcia „osobowość” w psychologii Zainteresowanie człowiekiem, jego zachowaniem wobec siebie i innych, po- dejmowanymi przez niego działaniami, związanymi z tym celami i uczuciami oraz różnicami, bądź podobieństwami w postępowaniu czy reagowaniu ludzi na dane sytuacje – wszystko to było zawsze obecne w kulturze europejskiej. Świadectwem może być fakt, że od czasów starożytnych fi lozofowie i uczeni koncentrowali swoje myśli wokół pytania: „Kim jest człowiek?” Do dziś pozo- staje ono bez odpowiedzi, mimo że jest przedmiotem zainteresowania wielu nauk, w tym głównie nauk biologicznych i społecznych. Każda z nich usiłuje poznać go na swój sposób i chce zająć w odniesieniu do niego własne stano- wisko. Dotyczy to również psychologii, a szczególnie powstałych w jej ramach różnych koncepcji osobowości. Termin „osobowość” należy w psychologii do tych, których nie sposób jedno- znacznie zdefi niować. Pewne niejasności występują również wokół jego ety- mologii. Słowo „osobowość” (angielskie personality, niemieckie Persönlichkeit, francuskie personnalité) pochodzi od łacińskiego słowa persona lub wyrażenia personare – dźwięczeć przez coś. Słowo persona wywodzi się prawdopodobnie od greckiego słowa πρόσωπον oznaczającego maskę teatralną używaną w anty- cznym teatrze greckim. Być może, źródłem słowa persona są łacińskie zwroty: per se una lub personare12. Po raz pierwszy terminu „osobowość” na określenie człowieka jako całości użyli pod koniec XIX wieku francuscy psychiatrzy Pierre Janet i Jean Martin Charcot13. Wkrótce problematyką tą zainteresowali się pedagodzy i psychia- trzy niemieccy, a także przedstawiciele innych nauk, głównie fi lozofi i i socjo- logii. Szczególnie psychiatrów nurtował problem „dotarcia do tego, co steruje zachowaniami człowieka, dzięki czemu zachowanie to, przy całej różnorodno- 12 Por. S. Siek, Struktura osobowości, Warszawa 1986, s. 11. 13 Por. W. Szewczuk, Psychologia. Zarys podręcznikowy, Warszawa 1975, s. 215. 14 Obraz siebie. Projekcja twórcza w wytworach plastycznych dzieci... ści form, tworzy pewną całość”14. Było to niezgodne z ówcześnie przyjętymi poglądami, głoszonymi na gruncie ofi cjalnej psychologii naukowej. W ramach tej dziedziny usiłowano poznać funkcjonowanie człowieka za pomocą ekspe- rymentalnych technik stosowanych w naukach przyrodniczych. Pozwalały one jedynie na badanie elementów jego psychiki, głównie procesów psychicznych, takich jak np.: spostrzeganie, pamięć, myślenie. Dla pełnego poznania czło- wieka okazało się to niewystarczające, gdyż badania prowadzone w warunkach laboratoryjnych koncentrowały się na jego reakcjach na bodźce eksponowane w eksperymentach, całkowicie pomijając sferę osobowości. Prawdopodobnie takie ujęcie stało się przyczyną kryzysu wspomnianej nauki, zwłaszcza że po- trzeba poznania człowieka jako zintegrowanej, charakteryzującej się pewną autonomią całości narastała, czego świadectwem mogą być liczne, powstające w ramach różnych nauk – teorie osobowości oraz odmienne sposoby jej defi - niowania15. Gordon Allport wyodrębnił ich około pięćdziesięciu16. Ze względu na tak ogromną różnorodność trudno przytoczyć je wszystkie, zwłaszcza że nie jest to celem niniejszego opracowania. Można natomiast zastosować się do zaleceń Calvina S. Halla oraz Gardnera L. Lindzeya i defi niować osobowość zgodnie z przyjętymi założeniami teoretycznymi, za które uznano koncepcję poznawczą (kognitywną)17. 2. Charakterystyka poznawczego podejścia do osobowości Poznawcze podejście do osobowości zakłada, że człowiek stanowi całość, pod- miot poznający samego siebie i świat, działający (przeważnie) świadomie, a co za tym idzie – mający wpływ na własne życie18. Główny nacisk kładziony jest na myślenie i zachowanie człowieka oraz ich wzajemny wpływ na kształtowa- nie i wyrażanie osobowości. Źródłem tego poglądu wydawać się może myśl zawarta w Kartezjańskim powiedzeniu cogito ergo sum, gdzie istnienie czło- wieka utożsamione zostaje „z myśleniem jako poznaniem”19. Rola procesów 14 M. Porębska, Osobowość i jej kształtowanie się w dzieciństwie i młodości, Warszawa 1991, s. 7. 15 Por. W. Szewczuk, Osobowość [w:] Encyklopedia psychologii, red. W. Szewczuk, Warszawa 1998, s. 364. 16 Por. G. Allport, Personality: A psychological interpretation, New York 1937. 17 Por. C.S. Hall, G.L. Lindzey, Teorie osobowości, Warszawa 1990, s. 25. 18 Por. M. Koft a, D. Doliński, Poznawcze podejście do osobowości [w:] Psychologia. Podręcz- nik akademicki, red. J. Strelau, Gdańsk 2000, t. 2, s. 561; Reprezentanci podejścia poznawczego, mimo odcinania się od poglądów głoszonych w ramach innych kierunków, np. od psychoanalizy przejęli traktowanie osoby jako systemu, zaś od psychologii humanistycznej i fenomenologicz- nej – zainteresowanie, m.in. wewnętrznym światem człowieka, samoświadomością, obrazem siebie (por. M. Koft a, D. Doliński, Poznawcze podejście..., s. 563). 19 A. Biela, Współczesne tendencje w psychologii poznawczej [w:] Problemy współczesnej psy- chologii, red. A. Biela, C. Walesa, Lublin 1992, s. 47. Problematyka osobowości i obrazu własnej osoby w świetle... 15 poznawczych, ich analizowanie w poznawczym podejściu do osobowości są więc istotne dla zrozumienia zachowania człowieka. W ujęciu poznawczym osobowość pełni cztery funkcje. Dzięki niej czło- wiek może: 1) nadawać sens własnemu doświadczeniu (konstruowanie po- znawcze); 2) oceniać zdarzenia, siebie, innych ludzi, przeszłość, przyszłość itp.; 3) planować; 4) sterować przebiegiem własnego działania. Wymienione funk- cje umożliwiają realizowanie głównych zadań osobowości, tj. adaptacji oraz integracji psychologicznej20. Dla ujęcia poznawczego charakterystyczne jest przyjęcie tezy, zgodnie z którą osobowość stanowi sieć struktur poznawczych jednostki, a zarazem „centralny system regulacji i integracji czynności (zachowania się)”21. Początek takiego rozumienia osobowości wiązać można z nazwiskiem George’a H.  Meada oraz z teorią konstruktów osobistych, zaproponowaną przez George’a A. Kelly’ego22. Według tego autora, pod wpływem doświadczeń nabywanych przez człowieka, których przedmiotem jest jego własna osoba, w aspekcie fi zycznym i psychicznym, tworzą się konstrukty osobiste. Ich połą- czenie tworzy osobowość. Traktowanie osobowości jako systemu ma również źródło w specyfi cznym, reprezentowanym m.in. przez poglądy Ludviga von Bertalanff y’ego23 i Ervina László, stosunku do człowieka, określanym jako stanowisko organizmiczne lub holistyczne. W jego ramach głoszona jest ogólna teoria systemów, zgodnie z którą „system” to zespół różnych powiązanych i oddziałujących na siebie ele- mentów tworzących całość. Zmiana jednego elementu w systemie przyczynia się do zmian w pozostałych24. Ujęcie osobowości jako systemu jest charakterystyczne dla poglądów przedstawicieli polskiej psychologii poznawczej, m.in. Tadeusza Tomaszew- skiego, Włodzimierza Szewczuka, Andrzeja Lewickiego, Stanisława Gerst- manna, Wiesława Łukaszewskiego, Janusza Reykowskiego. Jednym z dominujących obecnie stanowisk w poznawczym podejściu do osobowości jest stanowisko informacyjne (information processing approach)25. Jego reprezentanci uznają, że działanie człowieka w środowisku i podejmo- wanie różnych związanych z tym decyzji jest możliwe dzięki przetwarzaniu 20 Por. M. Koft a, D. Doliński, Poznawcze podejście..., s. 564. 21 J. Reykowski, Osobowość jako centralny system regulacji i integracji czynności [w:] Psycho- logia, red. T. Tomaszewski, Warszawa 1975, s. 767; por. S. Guz, Rozwój i kształtowanie osobowości dzieci w okresie wczesnoszkolnym, Warszawa 1987; M. Tyszkowa, Zdolności, osobowość i działal- ność uczniów, Warszawa 1990, s. 158. 22 Por. G.H. Mead, Mind, self and society, Chicago 1934; G.A. Kelly, Th e psychology of per- sonal constructs, New York 1955. 23 L. von Bertalanff y, General systems theory, New York 1968. 24 Por. M. Stepulak, Podejście systemowe we współczesnej psychologii, Lublin 1995, s. 205, 206. 25 Por. A. Biela, Współczesne tendencje..., s. 49. Drugim stanowiskiem jest stanowisko eko- logiczne (ecological approach) reprezentowane przez J.J. Gibsona i jego kontynuatorów, podające w wątpliwość konieczność badania reprezentacji umysłowej. 16 Obraz siebie. Projekcja twórcza w wytworach plastycznych dzieci... informacji. We wspomnianym stanowisku wyróżnia się wiele nurtów. Do bar- dziej znaczących zalicza się to, które przyjmuje istnienie centralnych systemów sterujących zachowaniem człowieka26. Zwrócenie uwagi na zasugerowane wyżej aspekty działania umysłu, trakto- wanego jako system, powiązać można z rozwojem komputeryzacji oraz przy- jęciem przez psychologów poznawczych metafory komputerowej. Zgodnie z nią funkcjonowanie umysłu człowieka jest porównywane z działaniem kom- putera, tzn. z pobieraniem, magazynowaniem, przetwarzaniem, i generowa- niem informacji27. W związku z tym jednym z ważniejszych celów psychologii poznawczej jest wyjaśnienie, jak funkcjonuje umysł człowieka, w jaki sposób przetwarza on informacje o sobie i świecie. Tego rodzaju problemy weszły w krąg zainteresowania ruchu „Nowe spojrzenie”, powstałego w latach siedem- dziesiątych XX wieku. Głoszone przez jego przedstawicieli poglądy uznano za wyznacznik tzw. rewolucji kognitywnej. Przedstawiciele poznawczego podejścia do osobowości wprowadzili różne pojęcia, mające pomóc w opisaniu struktury poznawczej. Początkowo mia- ły temu służyć terminy „prototypy”, „struktury”, z czasem za bardziej odpo- wiednie dla określenia „(...) struktur, kodujących i reprezentujących wiedzę”28 uznano określenie „schematy”, niemniej jednak zaznaczyły się różnice w rozu- mieniu tego pojęcia. Krzysztof Najder uznaje, że: „Schemat poznawczy jest modułem systemu poznawczego służącym do budowania precyzyjnych i pamięciowych repre- zentacji danej klasy obiektów lub zdarzeń”29. Podobnie „schemat poznawczy” (cognitive schema) przedstawia inna defi nicja. Zgodnie z nią, „schemat po- znawczy to pamięciowa organizacja uprzednich doświadczeń z jakimiś rodza- jami zdarzeń, osób czy obiektów; każdy schemat poznawczy zbudowany jest według zasad hierarchiczności i prototypowości”30. Ujmując w skrócie, schemat to uproszczona, ogólna reprezentacja pewnych obiektów. Umożliwia on porządkowanie napływających informacji, w tym również informacji o sobie. Konsekwencją tego jest łatwiejsze odbieranie no- wych bodźców, jak również łączenie ich z informacjami już posiadanymi. 26 Tamże, s. 48, 49. 27 Por. L. Pervin, Psychologia osobowości, Gdańsk 2002, s. 79. 28 H. Markus, Ja w myśli i w pamięci [w:] Poznanie, afekt, zachowanie, red. T. Maruszewski, Warszawa 1993, s. 106. 29 K. Najder, Schematy poznawcze [w:] Psychologia i poznanie, red. M. Materska, T. Tyszka, Warszawa 1992, s. 43. „Reprezentacja poznawcza to umysłowy odpowiednik obiektów realnie istniejących, jak też fi kcyjnych lub hipotetycznych. Obiektem reprezentacji może być przedmiot, osoba, kategoria lub relacja. Reprezentacja poznawcza zastępuje swój obiekt w procesach prze- twarzania informacji” (E. Nęcka, J. Orzechowski, B. Szymura, Psychologia poznawcza, Warszawa 2006, s. 60). 30 Słownik wybranych terminów występujących w podręczniku [w:] Psychologia. Podręcznik akademicki, red. J. Strelau, Gdańsk 2000, t. 1, s. 573. Problematyka osobowości i obrazu własnej osoby w świetle... 17 Aby uaktywnił się dany schemat, musi pojawić się bodziec (sygnał wywołu- jący) związany z treścią schematu. Im częściej dany schemat jest aktywizowa- ny, tym staje się chronicznie dostępny, to znaczy, że ...ukierunkowuje on naszą uwagę na sposób kategoryzacji i na interpretację nowej in- formacji oraz na wyciągane z niej wnioski, sprzyja wyszukiwaniu odpowiednich da- nych z pamięci, wreszcie – wpływa na oceny, podejmowanie decyzji oraz inicjowanie i kontrolę działania31. Dorośli ludzie posiadają systemy schematów hierarchicznie zorganizowa- nych. Proces ten dokonuje się stopniowo. Badania w tym zakresie prowadził Jean Piaget. Interesowało go między innymi to, jak dzieci tworzą rzeczywistość w swoich umysłach i w jaki sposób zaczynają rozumieć świat. Według tego autora, początkowo dziecko tworzy kilka prostych obrazów, które z czasem odpowiednio organizuje i nadaje im znaczenie. Piaget utrzymywał, iż rozwój struktur poznawczych trwa nieustannie, gdyż człowiek stale tworzy nowe schematy, które łączy z innymi lub zmienia schematy już istniejące. Zjawisko to uczony tłumaczył za pomocą dwóch procesów – asymilacji, ...która oznacza oddziaływanie na świat i zmienianie dostępnych bodźców, tak by od- powiadały schematom podmiotu; drugim procesem jest akomodacja, która oznacza zmienianie własnych struktur lub schematów w taki sposób, by lepiej harmonizowały z rzeczywistością lub lepiej ją reprezentowały32. 3. Problematyka „ja” i obraz własnej osoby w literaturze psychologicznej Sposób, w jaki człowiek odbiera samego siebie – własne pojęcie o sobie – wpły- wa na jego funkcjonowanie, stosunki interpersonalne, odbiór świata, proces przetwarzania informacji i organizację osobowości. Pojęcie „ja”33 bywało od- rzucane, niekiedy zaś zastanawiano się, czy w ogóle warto się nim zajmować. Jako jeden z pierwszych problem ten dostrzegł w roku 1955 G. Allport, któ- ry zadawał pytanie, „czy pojęcie Ja jest potrzebne?”34, bowiem – jak wynikało z licznych, poświęconych temu pojęciu badań – dotarcie do jego sedna, zdefi - niowanie go i poznanie różnych, odnoszących się do niego zjawisk, w praktyce badawczej okazało się rzeczą niezwykle złożoną. Wiele związanych z nim py- tań pozostało nadal otwartych, co stało się przyczyną odsunięcia się uczonych 31 M. Koft a, D. Doliński, Poznawcze podejście..., s. 566. 32 H. Markus, Ja w myśli..., s. 107. 33 Z uwagi na różne formy terminu „ja” występujące w literaturze, np. „ja”, Ja, Ja, w niniej- szym tekście posłużono się zapisem „ja”, natomiast w cytatach zachowano jego oryginalną formę użytą przez autorów. 34 L. Pervin, Psychologia..., s. 275.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Obraz siebie
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: