Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00246 005078 13082075 na godz. na dobę w sumie
Obraz zwielokrotniony. Reprodukcja fotograficzna i wizualne narracje sztuki awangardowej 1920-1939 - ebook/pdf
Obraz zwielokrotniony. Reprodukcja fotograficzna i wizualne narracje sztuki awangardowej 1920-1939 - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8088-880-7 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> sztuka >> malarstwo
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

 

Książka poświęcona jest twórczości międzywojennych awangard oraz roli, jaką odgrywały w niej media technicznej reprodukcji i procesy transmisji obrazów. Nawiązując do tezy Waltera Benjamina z lat 30. XX wieku, mówiącej, że fotografia i dostępność reprodukcji zmieniły nowoczesne pojęcie sztuki, autorka opisuje, jak użycie reprodukcji i jej upowszechnienie wpływało na nowe sposoby prezentacji sztuki i tworzenie artystycznych sieci wymiany oraz jakie było jej miejsce w świadomości artystycznej pierwszych dekad XX wieku.

W początkowych rozdziałach publikacji zostały zarysowane przemiany technik reprodukcyjnych związane z wynalezieniem fotografii, w tym sięgające XIX wieku genealogie idei uniwersalnej kolekcji dzieł sztuki - „muzeum wyobraźni” opartego na fotografii. Poruszając kwestie funkcjonowania reprodukcji w naukowym i popularnym obiegu, autorka rekonstruuje toczące się na ten temat debaty, przybliżając zróżnicowane stanowiska badaczy - historyków i krytyków sztuki - względem fotografii jako zapośredniczającego, transformującego narzędzia. Dalsze rozdziały zawierają szczegółowe analizy wybranych praktyk awangardowych - czasopism artystycznych, almanachów, publikacji teoretycznych i wczesnych prób (auto)historyzac ji sztuki awangardowe j. Ukazują one, jak środki mechanicznej reprodukcji - w większości afirmatywnie przyjmowane przez twórców - stawały się podstawą nowych form wizualnego przekazu oraz elementem retorycznych strategii. Zwracając uwagę na zależności między awangardowymi publikacjami a równoległym rozwojem popularnej prasy ilustrowane j, autorka stara się też uchwycić sposoby sytuowania się działań awangardowych w relacji do szersze j kultury wizualne j badanego okresu.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Agnieszka Rejniak-Majewska – Uniwersytet Łódzki, Wydział Filozoficzno-Historyczny Instytut Filozofii, Katedra Etyki, 90-131 Łódź, ul. Lindleya 3/5 RECENZENT  Anna Zeidler-Janiszewska  REDAKTOR INICJUJĄCY Beata Koźniewska REDAKTOR WYDAWNICTWA UŁ Katarzyna Gorzkowska SKŁAD I ŁAMANIE Munda – Maciej Torz PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Zdjęcie zamieszczone na okładce: fotomontaż w czasopiśmie „Blok” 1924, nr 8–9 autorstwa Mieczysława Szczuki © Copyright by Agnieszka Rejniak-Majewska, Łódź 2017 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2017 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.08063.17.0.M Ark. wyd. 18,0; ark. druk. 19,875 ISBN 978-83-8088-879-1 e-ISBN 978-83-8088-880-7 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 Rodzicom SPIS TREŚCI Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 Rozdział I „Dzieła wszystkich stylów i wszystkich epok” – narodziny fotograficznego musée imaginaire . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 .1 .  Fotografia – „skromne narzędzie w służbie nauki i sztuki” . . . . . . . . . . . . . . . . 1 .2 .  W stronę kolekcji uniwersalnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 .3 .  Rywalizacja i konwergencja – grafika reprodukcyjna a fotografia . . . . . . . . . 1 .4 .  Fotografia jako sztuczna pamięć historii sztuki – ideał naoczności i „mowa obrazów” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 .5 .  Sztuka i informacja – stanowisko Erwina Panofsky’ego w debacie lat 20 .  . . Rozdział II „Dzieło zwielokrotnione” – transfiguracja i zapośredniczenie przez repro­ dukcję . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2 .1 .  Dokument fotograficzny i styl – formy widzenia według Heinricha Wölfflina . . 2 .2 .  Przestrzeń kadru, wirtualność i autonomizacja dzieła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2 .3 .  Fotograficzne suplementy – fotogenia i „dzieło w ruchu” . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział III Reprodukcja w walce o nową sztukę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 .1 .  Der Blaue Reiter – reprodukcja w poszukiwaniu źródeł . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 .2 .  W stronę reprodukcji technicznej – awangarda wobec mediów masowych . . 3 .3 .  Czasopisma awangardy – międzynarodowa wymiana i krążenie obrazów . . 3 .4 .  Świadomość medium – reprodukcja fotograficzna a materialność dzieła . . Rozdział IV „L’Esprit Nouveau” – „respekt dla arcydzieł” i  wizualny dyskurs ikono­ klazmu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4 .1 .  „Lekcja maszyny” i pochwała reprodukcji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4 .2 .  Idole tradycji i ikony nowoczesności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4 .3 .  Paralele klasyczne i obrazy w działaniu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 29 34 41 45 54 61 61 69 75 95 98 105 126 155 167 175 182 197 8 Spis treści Rozdział V Czas obrazów – nowe uniwersum plastyczności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 .1 .  Wędrujące obrazy a  konstruowanie nowej tradycji: Buch neuer Künstler i Kunstismen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 .2 .  L . Moholy-Nagy: Neues Sehen, fotografia i kształcenie zmysłów . . . . . . . . . . . 5 .3 .  Historia form i dynamika anachronizmu: S . Giedion, C . Giedion-Welcker Zakończenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Summary . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Resumé . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Indeks osobowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Spis ilustracji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . O autorce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 215 230 239 250 267 277 289 295 301 311 317 WPROWADZENIE Wizualna pamięć historii sztuki jest nieodłącznie związana z mediami repro- dukcji . O ile transmisja wzorców obrazowych, a także utrwalanie artystycznych kanonów zależały z  dawien dawna od możliwości mechanicznego powielania obrazów, istnienia kopii i naśladownictw1, to pojawienie się fotografii oznaczało kolejny etap w historii technik reprodukcyjnych, tworząc nowe warunki widzial- ności i dostępu do dzieł . André Malraux, twórca koncepcji „muzeum wyobraźni”, w latach 50 . XX wieku napisał prowokacyjnie, że historia sztuki to „historia tego, co da się sfotografować”2 . Nawet jeśli twierdzenie to uznamy za przejaskrawione, nie sposób zaprzeczyć, że nasza jednostkowa i kolektywna wiedza o sztuce prze- szłości częściej opiera się nie na bezpośrednim kontakcie z jej dziełami, lecz na znajomości obrazów, które je utrwalają i powielają . Powracające w różnych for- mach i kontekstach reprodukcje są tym, co czyni obiekty i realizacje sztuk wizu- alnych dostępnymi, zapamiętywalnymi i rozpoznawalnymi . Émile Zola, sam za- palony amator fotografii, zauważył przed stu laty w jednym z wywiadów: „Trudno powiedzieć, że coś się naprawdę widziało, dopóki nie zrobiło się temu fotogra- fii”3 . Spostrzeżenie to wydaje się aktualne zarówno w odniesieniu do dokumenta- cji sztuki, jak i potocznego użycia fotografii, zwracając uwagę na towarzyszący im efekt przekształcającego zapośredniczenia – przemiany rzeczywistości w obraz, dzięki której fragment świata uchwycony w fotograficznym kadrze staje się wyod- rębnioną znaczeniowo całością, zyskuje pozór stałości, dostarcza pamięciowego oparcia4 . Istnieje jednak i druga strona tego procesu: wielość dostępnych obrazów 1 Por . T . Bartsch, M . Becker, Ch . Schreiter, Das Originale der Kopie . Eine Einführung, [w:] Das Originale der Kopie: Kopien als Produkte und Medien der Transformation von An- tike, red . T . Bartsch, M . Becker, H . Bredekamp, Ch . Schreiter, Berlin 2010, s . 12–13 . 2 A . Malraux, Muzeum wyobraźni, tłum . A . Dziadek, [w:] Muzeum sztuki. Antologia, red . M . Popczyk, Kraków 2005, s . 197 . 3 Zola: photographer, red . F . Zola, tłum . L . E . Tuck, London 1988, s . 7 (fragment wywiadu udzielonego przez Emila Zolę dla brytyjskiego pisma „The King” w 1900 roku) . 4 Por . S . Sontag, Świat obrazów, [w:] eadem, O fotografii, tłum . S . Magala, Warszawa 1986, s . 140–147 . Na bardziej ogólnym poziomie proces ten opisuje hermeneutyczna refleksja nad obrazem, zwracająca uwagę na zjawiskowy charakter i specyfikę znaczenio- wego oddziaływania obrazu – dokonującego się w nim „ikonicznego zagęszczenia” . Por . G . Boehm, O obrazach i widzeniu, red . D . Kołacka, Kraków 2014, s . 150–151 . Istota ob- razu – pisze Boehm – „nie polega na odwzorowywaniu, ale na uwidacznianiu tego, co bez obrazu i w oderwaniu od obrazu byłoby niewidzialne” . Ibidem, s . 158 . 10 Wprowadzenie – zarówno w czasach Zoli, jak i dziś, kiedy pozornie nieograniczone zasoby Inter- netu stały się naszym współczesnym musée imaginaire lub raczej rozproszonym, „entropijnym archiwum”5 – łączy się z możliwością swobodnego używania ich w zmiennych kontekstach, a co za tym idzie – z otwartym potencjałem ich se- mantycznych, fizycznych przemieszczeń, rekontekstualizacji i remediacji6 . Celem, jaki postawiłam sobie w tej książce jest zbadanie, jak techniki repro- dukcji, na pozór służebne i niewidoczne, wpisywały się w świadomość artystyczną pierwszych dekad XX wieku . Jaką rolę odgrywały one w kształtowaniu międzyna- rodowych sieci artystycznej wymiany, w transmisji idei oraz w tworzeniu nowych form artystycznego przekazu? W  jaki sposób artyści wykorzystywali narzędzia reprodukcyjne w  swoich programowych manifestacjach, dla prezentacji i  upo- wszechniania swoich prac? Jakie było miejsce i status reprodukcji w relacji do dzieł- -oryginałów w sytuacji, gdy samo pojęcie sztuki, jej środków i celów podlegało ra- dykalnym przemianom? Podobne zagadnienia dyskutowane są dziś w odniesieniu do sztuki współczesnej, gdzie rozpad tradycyjnego pojęcia dzieła, zastąpienie go przez ulotne działania – przemiany, które od lat 70 . opisywano jako proces „de- materializacji” sztuki7 – sprawiły, że dokumenty fotograficzne lub filmowe zapisy pozostają w wielu przypadkach jedynym śladem artystycznych realizacji . Sytuacja ta skłania do namysłu nad tym, na ile zabiegi dokumentacyjne należy traktować jako immanentny składnik działania artystycznego8 . Daje też asumpt do refleksji nad wpływem, jaki na recepcję i interpretację artystycznych realizacji, zwłaszcza tych o nietrwałym charakterze, ma forma ich dokumentacji oraz procesy dystry- bucji obrazów9 . To ostatnie zagadnienie nie ogranicza się w istocie do zjawisk naj- nowszych, lecz dotyczy też twórczości Wielkiej Awangardy . Co więcej, w obszarze awangardowych praktyk na początku XX wieku widzieć można w pewnym sensie antycypację tego, co później, w dobie sztuki konceptualnej, zwykło się określać jako przemianę sztuki w informację, w wytwarzanie idei . W przyjętej w tej pracy perspektywie będzie mnie jednak interesować nie tyle ów zwrot ku sferze teorii i konceptualnych projektów, co ich jak najbardziej materialne, medialne wcielenia związane z produkcją i reprodukcją obrazów . 5 H . Foster, The Archive without Museums, „October” 1996, nr 77, s . 109 . 6 Por . E . Wójtowicz, Sztuka w kulturze postmedialnej, Gdańsk 2016 . 7 L . Lippard, J . Chandler, Six years: the dematerialization of the art object from 1966 to 1972, New York 1973 . 8 Zob . m .in .: T . Załuski, Integracja sztuk i transmedialność w „Działaniach” KwieKulik, [w:] Sztuki w  przestrzeni transmedialnej, red . T . Załuski, Łódź 2010; S . Spieker, Big Archive: Art From Bureaucracy, Cambridge 2008 . 9 Por . M . E . McTighe, Framed Spaces: Photography and Memory in Contemporary Installation Art, Hanover 2012; G . Johnson, Sculpture, Photography, and the Politics of Pu- blic Space: Serra’s Tilted Arc and Lin’s Vietnam Veterans Memorial, [w:] Sculpture and pho- tography: envisioning the third dimension, red . G . Johnson, Cambridge–New York, 1998 . Wprowadzenie 11 Podejmowane tu zagadnienia dotyczące roli reprodukcji w redefiniowaniu i współkształtowaniu obszaru sztuki stanowią po części nawiązanie do diagnoz Waltera Benjamina, sformułowanych w latach 30 . XX wieku . W słynnym eseju Dzieło sztuki w dobie jego reprodukowalności technicznej (1936), a także we wcze- śniejszej Małej historii fotografii (1931) Benjamin stwierdzał, że pytania o arty- styczny status fotografii są nieistotne i błahe w stosunku do znaczenia, jakie ma ona dla kształtowania nowego typu widzialności, jako narzędzie komunikacji i źródło nowego obrazu świata . „Oddziaływanie fotograficznej reprodukcji dzieła sztuki na funkcję samej sztuki – pisał – posiada o wiele większą wagę niż mniej lub bardziej artystyczne ukształtowanie fotografii”10 . Reprodukcja nie tylko bo- wiem uczyniła swoim obiektem „ogół przekazanych jej dzieł sztuk” minionych epok, ale sama „zdobyła sobie miejsce wśród metod artystycznych” – stała się nowym narzędziem artystycznej praktyki, stwarzając inne warunki oddziaływa- nia i kontaktu z odbiorcą11 . W tym sensie, zdaniem niemieckiego myśliciela, fo- tografia zmieniła usytuowanie sztuki i jej społeczne funkcjonowanie, nawet jeśli nie udało się jej osłabić wiary w nadrzędne znaczenie dzieł-unikatów . Benjamin zakładał, że to ostatnie – przywiązanie do aury oryginału i pojęcia autentyzmu jednostkowego dzieła – powinno zostać wyrugowane, a przynajmniej zdystanso- wane przez działania oparte na technikach reprodukcyjnych, pozwalających na szerszą dostępność i aktywny udział w kształtowaniu sfery społecznej komuni- kacji . W uznaniu komunikacyjnego i demokratyzującego potencjału reprodukcji Benjamin gotów był odrzucić tradycyjne pojęcie sztuki z właściwym mu indy- widualizmem i autotelizmem, i nawet działania awangardowych artystów uważał z tego punktu widzenia za przestarzałe . W rezultacie jednak podnoszone przez niego hasło „upolitycznienia sztuki” pozostawia zasadniczą niejasność: dlaczego mielibyśmy potrzebować nadal pojęcia sztuki, jaka miałaby być relacja między starym pojęciem a  tym nowym – projektowanym? Twórcy, którzy od lat 70 . w swoich medialnych praktykach czerpali inspirację z myśli Benjamina, dawali na to pytanie praktyczną odpowiedź12; rozwiązywali ten dylemat, działając na po- graniczu instytucji sztuki, ale do końca z nią nie zrywając . Choć dla współczesne- go medioznawstwa tekst Benjamina stanowi pozycję klasyczną, można i powin- no się go czytać jako tekst historyczny . Sformułowana w wyjątkowych warunkach Eseje, szkice, fragmenty, wybór i oprac . H . Orłowski, Poznań 1996, s . 120 . 11 W . Benjamin, Dzieło sztuki w epoce jego reprodukowalności technicznej, [w:] idem, 10 W . Benjamin, Mała historia fotografii, tłum . J . Sikorski, [w:] idem, Anioł historii. Twórca jako wytwórca. Eseje i rozprawy, tłum . R . Reszke, Warszawa 2011, s . 26 . 12 Chodziło tu przede wszystkim o  zwrot ku pozbawionym artystycznej otocz- ki technikom dokumentalnego zapisu w  miejsce zmitologizowanych mediów sztuki (przede wszystkim malarstwa) . Por . V . Burgin, The End of Art Theory. Criticism and Post- modernity, Atlantic Highlands 1986, s . 65, s . 138–139 . 12 Wprowadzenie – w obliczu ogarniającego Niemcy i Europę faszyzmu – nadzieja Benjamina doty- cząca twórczego działania uwolnionego od „aury” była wyrazem jego własnej, za- angażowanej postawy, jednak z dzisiejszej perspektywy podobna nadzieja może się jawić jako zwodnicza, a  zdecydowane przeciwstawienie sztuki auratycznej i reprodukcji – jako zbyt jednostronne13 . Inspirująca moc Benjaminowskiej teorii leży natomiast, jak sądzę, gdzie indziej: w sposobie postawienia problemu oraz w wyczuleniu na zmienne warunki percepcji i zmysłowego doświadczenia, zwią- zane z przemianami technik komunikowania i obrazowania . Co istotne, przemia- ny te w tym ujęciu biegną w poprzek instytucjonalnych podziałów na sferę sztuki i to, co wobec sztuki „zewnętrzne”, wskazując, że epistemiczne wzorce i sposoby odczuwania są czymś, co przenika i łączy te różne obszary . Przeświadczenie o wpływie technicznych narzędzi na współczesne przemia- ny percepcji łączyło Benjamina z awangardowymi twórcami, których koncepcje, takie jak rozważania Lászla Moholya-Nagya o fotografii i „nowym widzeniu”, były mu znane i przez niego przywoływane . Stanowisko przyjęte w eseju Dzieło sztuki w dobie jego reprodukowalności technicznej można zatem postrzegać jako część szer- szej, toczącej się w latach 20 . i 30 . debaty, dotyczącej zarówno relacji sztuki do re- produkcji, jak i znaczenia techniki w kształtowaniu ludzkiego doświadczenia . Pro- blem funkcji oraz statusu reprodukcji dzieł sztuki był wielokrotnie podejmowany w tym czasie przez artystów, badaczy sztuki, krytyków i muzealników, wywołu- jąc niekiedy burzliwe spory i dając okazję do artykulacji przeciwnych stanowisk . W książce staram się rekonstruować niektóre z tych debat, w późniejszej recepcji nie utrwalonych tak mocno, jak tekst Benjamina, choć jemu zapewne znanych . Krytykowane przez niego postromantyczne wyobrażenie sztuki jako dziedziny auratycznych przeżyć, odizolowanej od zwykłego życia, było także odrzucane przez wielu awangardowych twórców, którzy w mediach masowej komunikacji, języku prasy, reklamy, ilustrowanych magazynów upatrywali alternatywy wobec zamkniętego, muzealnego pojęcia sztuki . W oferowanych przez fotografię i film możliwościach bezpośredniego, syntetycznego przekazu widzieli oni nowe narzę- 13 Od czasu powstania tego tekstu narosła wokół niego ogromna liczba komentarzy; od początku także, zaczynając od pierwszego interlokutora Benjamina w pracy nad tym tekstem – Theodora Adorna, wiele aspektów jego myślenia, przede wszystkim techno- logiczny optymizm i zawierzenie w emancypacyjny wymiar form popularnych, budziło kontrowersje . Benjamin swoim artykułem otworzył istotny obszar problemowy i zapro- ponował szereg nowych teoretycznych pojęć, jednak w odniesieniu do XX-wiecznych praktyk artystycznych zbyt uproszczone wydaje się wytyczone przez niego dualistyczne rozróżnienie sztuki auratycznej i postauratycznej, polegającej na użyciu technik repro- dukcyjnych . Jak twierdzi Michel Frizot, wiara w rewolucyjny potencjał techniki prowa- dziła do przecenienia roli technicznego dyspozytywu w wyznaczaniu nowego typu per- cepcji, przy niedocenieniu nawyków i warunków ich społecznego użycia . M . Frizot, La modernité instrumentale. Note sur Walter Benjamin, „Études Photographiques” 2000, nr 8 . Wprowadzenie 13 dzia artystycznego działania14 . W istocie też granice między awangardowym eks- perymentem a sferą popularnej produkcji wizualnej okazywały się w wielu aspek- tach płynne; oddziaływania i inspiracje przebiegały zwrotnie w obu kierunkach . Dowodzi tego m .in . rozwój techniki fotomontażu, która z  trywialnego chwytu w zakresie kompozycji drukarskiej i fotograficznej stała się narzędziem awangar- dowych eksperymentów, by z czasem w przekształconej przez nie, zmodernizowa- nej formie trafić znów na strony wysokonakładowych publikacji – nie tylko tych o sympatiach lewicowych, ale w równym stopniu i tych związanych z dyskursem prawicowym i narodowym15 . Również w odniesieniu do formułowanych w latach 20 . koncepcji „nowego widzenia” i „nowej rzeczowości”, znajdujących odzwier- ciedlenie zarówno w  artystycznych eksperymentach, jak i  w  popularnej prasie ilustrowanej, warto pamiętać, że polegały one w pierwszym kroku na przewarto- ściowaniu i estetycznej nobilitacji znanych wcześniej zjawisk spoza obszaru sztuki, takich jak fotografia dokumentalna i naukowa . Mając na uwadze tę dwustronną wymianę, w prowadzonych w tej książce analizach będę się starała uwzględniać to, jak opisywane przeze mnie artystyczne działania sytuowały się w relacji do sze- rzej pojętej kultury wizualnej swoich czasów – co i jak z niej czerpały, zaś w jakich aspektach zaznaczały swoją odmienność, odrębność celów i inny stosunek do za- pożyczanych z dostępnych źródeł, „znalezionych” obrazów . Obok ułatwionej cyrkulacji i adaptacji materiału wizualnego, techniki repro- dukcji otwierały też – jak będę tutaj podkreślać – nowe możliwości myślenia i ko- munikowania za pośrednictwem obrazów . Przyglądając się publikacjom Lászla Moholya-Nagya, pismom surrealistów, pracom Ozenfanta i Le Corbusiera, kształ- towi wydawanego przez polskich konstruktywistów pisma „Blok” oraz innym pu- blikacjom artystycznym wydawanym w okresie międzywojennym można zauwa- żyć, że poza funkcją stricte informacyjną i ilustracyjną zawarte w nich dokumenty wizualne zyskiwały daleko idącą samodzielność, tworzyły szeregi i konstelacje paralelne do tekstu – akcentujące pewne zawarte w nim znaczenia lub wnoszą- ce inne, własne . Niekiedy sam sposób doboru i estetycznego zakomponowania sąsiadujących ze sobą obrazów, zawiązujące się między nimi formalne analogie i  pokrewieństwa zyskiwały w  prowadzeniu lektury nadrzędną rolę . Czy sama technika reprodukcji zachęcała do szukania tego typu podobieństw i sugestyw- nych zestawień? Wydaje się, że wraz z możliwością rekonfiguracji i swobodnego łączenia obrazów owe formy wizualnego montażu stały się dla artystów nowym polem eksperymentów, a zarazem narzędziem wzmocnionego oddziaływania na widzów-czytelników . Stwierdzenie takiej zależności między techniką reprodukcji 14 Por . A . Gwóźdź, Pochwała widzialności . Ze studiów nad niemiecką myślą filmową do roku 1933, Katowice 1990 . 15 Por . S . Czekalski, Awangarda i mit racjonalizacji. Fotomontaż polski okresu dwu- dziestolecia międzywojennego, Poznań 2000, s . 158–169 . 14 Wprowadzenie a generowanymi przez nią nowymi możliwościami wizualnego przekazu będzie jedną z głównych hipotez tej książki, przy świadomości, że zainteresowanie obra- zem fotograficznym jako narzędziem ekspresyjnych zestawień, medium myślenia i rozumienia było w omawianym okresie, czyli w latach 20 . i 30 . XX wieku, szer- szą tendencją, wykraczającą poza obszar publikacji awangardowych – związaną z dziedziną fotografii i filmu, z inspirowanym przez nie poszukiwaniem języka obrazów, mowy figur i gestów uwolnionej spod dominacji słowa i tekstu16 . W ten obszar dociekań nad specyficzną mocą i mową obrazów wpisuje się działalność znaczących i wciąż obecnych we współczesnej refleksji autorów, takich jak Aby Warburg i Siergiej Eisenstein . W tym miejscu warto przypomnieć, że ich myśle- nie o obrazach i w medium obrazów związane było również w istotnej mierze z ich zanurzeniem w kręgu artystycznych wyobrażeń udostępnianych przez re- produkcje17 . Choć dzieło Warburga mogłoby znaleźć się w  kręgu prowadzonych w  tej książce rozważań, w związku z liczebnością prac poświęconych mu w ostatnich la- tach, dostępnych również w polskiej literaturze, odniesienia te ograniczę jedynie do kilku uwag . Powstały w latach 1924–1927 Atlas Mnemosyne odczytywany bywa niekiedy przez pryzmat późniejszych i współczesnych Warburgowi artystycznych działań opartych na archiwizacji i montażu obrazów . Do takich skojarzeń zachęca nie tylko na pozór swobodny kompozycyjny układ przedstawień w ramach po- szczególnych plansz, ale też zainteresowanie Warburga współczesną kulturą wi- zualną – wykorzystywane przez niego reklamy i zdjęcia z gazet, które zestawiał z ikonografią sztuki dawnej . Te paralele z działaniami artystów są jednak raczej wynikiem naszej „preposteryjnej” perspektywy – skojarzenia Atlasu z obszarem znanych nam, pozornie analogicznych artystycznych przedsięwzięć, podczas gdy w ramach praktyki badawczej Warburga tworzone przez niego plansze nie były ani formą nową, ani skończonym dziełem18 . Nie posiadamy również wyraźnych 16 Por . D . Mersch, Teorie mediów, tłum . E . Krauss, Warszawa 2010, s . 63–65 . 17 A . Ackerman, Eisenstein et Daumier – des affinités electives, Paris 2013; G . Didi- -Huberman, Atlas Mnemosyne jako montaż, tłum . T . Swoboda, „Konteksty . Polska Sztuka Ludowa” 2011, t . 293–294, nr 2–3, s . 143–147; G . Pollock, Aby Warburg and Mnemosy- ne: Photography as Aide-Memoire, Optical Unconscious and Philosophy, [w:] Photo Archives and the Photographic Memory of Art History, red . C . Caraffa, Berlin 2011 . 18 Por . P . Brożyński, Wstęp do wydania polskiego, [w:] A . Warburg, Atlas obrazów Mnemosyne, red . M . Warnke, tłum . P . Brożyński, M . Jędrzejczyk, Warszawa 2013, s . xiii . Por . także: K . Charewicz-Jakubowska, Nimfa post/post/moderna. Działania obrazów, Warszawa 2016, s .  36–40 . Proces powstawania Atlasu, wcześniejsze prezentacje jego plansz i pokazy naukowe z użyciem reprodukcji opisuje Katia Mazzucco, Mnemosyne: Bilderdemonstration, Bilderreihen, Bilderatlas. Chronologiczna prezentacja dokumentów związanych z Atlasem Warburga, tłum . M . Salwa, „Konteksty . Polska Sztuka Ludowa” 2011, t . 293–294, nr 2–3, s . 120–142. Wprowadzenie 15 świadectw, mówiących o związkach łączących hamburskiego uczonego ze środo- wiskami nowoczesnej sztuki i zainteresowaniu jej eksperymentami . W samej jed- nak koncepcji Pathosformeln, jak sugeruje Philippe-Alain Michaud, w myśleniu o obrazie jako przejściowym zachowaniu i utrwaleniu ekspresyjnej energii ruchu, kryje się być może ślad fotograficznej inspiracji – analogia do dialektyki żywego gestu i jego zatrzymania w obrazie fotograficznym, najbardziej wymownie ukaza- nej w znanych wówczas chronofotografiach Mareya i Muybridge’a . Według Mi- chaud w strukturze Atlasu jako serii montaży ujawnia się „kinowy sposób myśle- nia”19, oparty na „wytwarzaniu efektów” przez ustanowienie powiązań pomiędzy obrazami . „W Mnemosyne – pisze francuski autor – reprodukcje fotograficzne nie pełnią jedynie roli ilustracyjnej, lecz stanowią uniwersalne medium, do którego przed włączeniem w przestrzeń planszy redukowane są wszystkie figury”20 . Co istotne, owa „uniwersalność” medium reprodukcji polega na jego ujednolicają- cym działaniu – czarno-białe fotografie i wycinane z prasy naukowej reprodukcje, gromadzone dla Warburga przez Fritza Saxla i jego współpracowników, unifiko- wały bowiem formę i skalę odtwarzanych przedstawień, pozwalając zestawiać je ze sobą na jednej płaszczyźnie . Mnemotechniczny teatr Warburgowskiej historii sztuki i kultury, owa skoncentrowana przestrzeń namysłu, która miała odsłaniać „historyczną psychologię rodzaju ludzkiego”, mogła powstać jednie dzięki po- średniczącemu działaniu fotograficznej reprodukcji . Jeszcze przed powstaniem Atlasu, u początku swojej badawczej kariery Warburg dał się poznać jako zwolen- nik nowych technicznych narzędzi, kiedy podczas X Międzynarodowego Kon- gresu Historii Sztuki w 1912 roku w Rzymie swój wykład na temat ikonografii fresków w Pałacu Schifanoia w Ferrarze ilustrował barwnymi slajdami (będącymi rzadką wówczas nowością) . Ta otwartość na media reprodukcyjne, wspierające 19 Ph .-A . Michaud, Przekraczanie granic: Mnemosyne – pomiędzy historią sztuki a ki- nem, tłum . Ł . Zaremba, „Konteksty . Polska Sztuka Ludowa” 2011, t . 293–294, nr 2–3, s . 149 . 20 Ibidem . Michaud w swojej interpretacji podkreśla aktywną rolę przestrzeni tła – czerni płótna, interwałów otwierających się pomiędzy nieregularnie rozmieszczonymi na planszach obrazami . Efekt ten można jednak uznać po części za przypadkowy, ponie- waż plansze Atlasu zmieniały stale swój kształt, obrazy były przemieszczane i uzupełnia- ne, a ostatnia ich postać utrwalona na dokumentalnych fotografiach nie była w zamierze- niu wersją finalną . Wiadomo również, że podobne plansze były wcześniej wykonywane na potrzeby wykładów Warburga; kompozycje Atlasu nie są więc dziełem unikatowym, ale częścią szerszej praktyki . Swoboda układu obrazów i dzielące je „interwały” nie były raczej planowanym aspektem przewidywanej publikacji, choć myśląc o  Atlasie jako swoistej „konstrukcji w procesie”, można uznać, że odpowiadają one tokowi myślenia Warburga i znanemu z przekazów, żywemu trybowi jego wykładów . Por . „Atlas obrazów Mnemosyne” i „Atlas nowoczesności” [T . Majewski, P . Mościcki, D . Muzyczuk, Ł . Zaremba – zapis dyskusji], „Kultura Współczesna” 2016, t . 92, nr 4, s . 212–214 . 16 Wprowadzenie pracę badawczą, wydaje się na swój sposób paralelna wobec jego przeświadczenia o generatywnym znaczeniu, jakie w rozwoju kultury i form artystycznych miały procesy transmisji, wynikające z cyrkulacji prozaicznych, lecz społecznie znaczą- cych przedmiotów, takich jak monety, pieczęcie czy druki na tkaninach – dale- kich od statusu dzieł-unikatów . Fotograficzna kolekcja dla Warburga nie była pars pro toto najwyższych artystycznych osiągnięć w historii sztuki21, ale miała tworzyć swoistą „mapę” kulturowych wyobrażeń i wędrówek obrazów, narzędzie myślenia służące do „śledzenia migracji figur przez różne obszary wiedzy oraz najbardziej powszednie sfery nowoczesnej kultury”22 . Rosnące w ostatnich latach zainteresowanie znaczeniem fotografii i archi- wów fotograficznych jako pomocy badawczych w historii sztuki oraz tworzywa artystycznej historiografii wykracza, rzecz jasna, poza jednostkowy przypadek Warburga . Jak pisała Helene Roberts (już dwie dekady temu): „historia tego, w jaki sposób fotografie były używane jako substytut dzieł sztuki sama stała się przedmiotem historycznych badań”23 . Celem tych dociekań jest nie tylko uzu- pełnienie szczegółowej wiedzy na temat historii dyscypliny, lecz także – istot- ne z punktu widzenia ogólnopoznawczych założeń – przesunięcie akcentu na materialne wymiary procedur badawczych, na znaczenie, jakie w formułowaniu hipotez i badawczej praktyce miały konkretne narzędzia oraz techniki przekazu . Oczywiście powiązania te mają charakter zwrotny: można też badać, jak okre- ślone założenia teoretyczne historyków przekładały się na specyficzne formy dokumentacji, organizację bibliotek fotograficznych czy archiwalne systemy klasyfikacji . Nowa perspektywa, którą przedstawia Roberts, przyjmuje jako fakt dokonany zniesienie ostrego podziału między historią sztuki i  jej przedmio- tem a badaniami kultury wizualnej, szukając między nimi powiązań . Historia sztuki sama postrzegana jest w takim układzie jako obszar produkcji wizualnej i produkcji wiedzy, wpływający na pamięć kulturową i zbiorową wyobraźnię . „Fotografia dzieł sztuki – jak podkreśla Mary Bergstein – jako zjawisko kultury materialnej i fenomen społeczny, wytwarza nowe reprezentacje i rozszerzający się zakres wyobrażeń”, których działanie wykracza poza specjalistyczny obszar dyscypliny24 . 21 Na tym polega zasadnicza różnica między kolekcją fotograficzną Warburga i jego Atlasem Mnemosyne a  koncepcją musée imaginaire André Malraux, skonkretyzowaną w jego albumowych publikacjach, takich jak Le Musée imaginaire de la sculpture mondiale i La Métamorphose des dieux (przekład polski: Przemiana bogów. Nadprzyrodzone. Nierze- czywiste. Ponadczasowe, Warszawa 1985) . 22 Ph .-A . Michaud, Przekraczanie granic…, s . 149 . 23 H . Roberts, Photographs! Photographs! In Our Work One Can Never Have Enough, [w:] Art History through the Camera’s Lens, red . H . Roberts, Amsterdam 1995, s . xi . 24 M . Bergstein, Introductory Essay, [w:] Art History through the Camera’s Lens…, s . 7 . Wprowadzenie 17 Zwrot ku badaniu wizualnej historiografii historii sztuki jest w  pewnych aspektach przedłużeniem poststrukturalistycznej krytyki dotyczącej wizualnych podstaw historii sztuki, ale jednocześnie wprowadza korygującą ją perspektywę polegającą na przeniesieniu uwagi na materialny charakter wizualnych praktyk i ich jednostkowy, usytuowany charakter . Wcześniejsza krytyka owych wizual- nych podstaw, spektakularnie otwarta przez książkę Donalda Preziosiego Rethin- king Art History. Meditations on a Coy Science (1989), zwróciła uwagę na ukryte pośrednictwo fotografii w budowaniu historycznej systematyki i ugruntowywa- niu narracji historii sztuki . Idąc tropem myśli Michela Foucault, Preziosi zinter- pretował porządek naukowej historii sztuki jako reżim panoptyczny – zorganizo- wany wokół obiektywizujących procedur wizualnej dokumentacji i unaoczniania . Tworzone od ostatniej ćwierci XIX wieku wizualne zasoby, będące zapleczem instytucji badawczych – czego egzemplifikacje Preziosi znajduje przede wszyst- kim w  dobrze finansowanych instytucjach amerykańskich, jak kolekcja Fogg Museum przy Uniwersytecie Harvarda – stanowiły jego zdaniem podstawę „snu o naukowości” znamiennego dla rozwijającej się nowej dyscypliny . Zapewniając możliwość swobodnego używania dokumentów fotograficznych jako argumentu dowodowego i jako budulca narracji, owe wizualne zasoby stworzyły w rezultacie nie tyle pomocnicze narzędzie historii sztuki, co jej epistemiczne ramy . „Podob- nie jak teleskop i mikroskop w dziedzinie nauk, fotografia pracowała nad tym, by uczynić widzialną wyobrażoną i uniwersalną tablicę przykładów . Analityczna matryca projektora i pustej powierzchni ekranu dostarczyła paradygmatycznych ram dla uniwersalnej »historii« sztuki”25 . Preziosi ma niewątpliwie wiele racji w  swojej krytyce pozytywistycznych iluzji, ukrytych w pewnych wersjach rodzimej (amerykańskiej) i europejskiej hi- storii sztuki, a także we wskazaniu retorycznych uproszczeń związanych z powo- ływaniem się na dostępne wizualne świadectwa . Trudno nie zgodzić się z jego ar- gumentacją na temat złudnego uniwersalizmu wpisanego w formalno-estetyczne interpretacje artystycznych zjawisk – opartego na poczuciu wizualnej równocze- sności, „wiecznej współczesności” obiektów, wytwarzanej za sprawą ich muzeifi- kacji i przez reprodukcje26 . Jednak jako propozycja całościowej diagnozy na temat naukowych podstaw historii sztuki ocena Preziosiego wydaje się mocno reduk- cyjna; sprowadza ona różnorodność praktyk i tradycji badawczych do jednego wzrokocentrycznego i panoptycznego modelu27 . Ujęcie to budzi zastrzeżenia jak każda krytyka ideologii, która demaskując logikę pewnych perspektywicznych 25 D . Preziosi, Rethinking Art History. Meditations on a Coy Science, New Haven– London 1989, s . xiii–xiv . 26 Ibidem, s . 69 . 27 Por . szczegółową i wnikliwą krytykę tego stanowiska: M . Bryl, Suwerenność dys- cypliny. Polemiczna historia sztuki od 1970 roku, Poznań 2008, s . 291–296, 313–327 . 18 Wprowadzenie uwarunkowań, absolutyzuje ujawniany przez siebie schemat . Preziosi uznaje, że wizualne narzędzia pomagały historii sztuki podtrzymywać iluzję obiektywizmu, empirycznego umocowania jej dyskursu i referencyjnej przejrzystości . Nie wi- dząc i nie rozumiejąc tych własnych uwarunkowań, historia sztuki przemawiała – jak twierdzi amerykański badacz – z pozornie transcendentnej perspektywy, w rzeczywistości stając się zakładniczką narzędzi określających, co może być w jej polu widzialne i rozpoznane28 . Bardziej nawet niż inspirację myślą Michela Fou- cault, w charakterystyce tej można dostrzec adaptację krytycznych argumentów Jeana-Louisa Baudry’ego mówiących o kinie jako aparacie ideologii – koncep- cji, która sama zresztą jest czytelną parafrazą Platońskiego mitu jaskini29 . We- dług Baudry’ego każdy, kto znajduje się jako widz w kinowej przestrzeni, musi zapomnieć o własnej pozycji, w zamian uzyskując „efekt realności” – poczucie dostępu do objawiającej się przed nim, przestawionej rzeczywistości . Analogicz- nie wygląda rozpoznanie Preziosiego na temat ideologicznego powiązania naocz- nego świadectwa i głosu, który wyznacza porządek obrazów, wyjaśnia je i nazy- wa30 . Ów głos, pochodzący z niewidocznego miejsca, skrywa się za obrazami, udając, że mówią one same za siebie . Choć jest to trafny opis retoryki typowej dla ilustrowanych wykładów z historii sztuki, Preziosi dokonuje retorycznej wolty, przechodząc od opisu teatru sali wykładowej do charakterystyki całej dyscypliny i identyfikując jednostkowe wypowiedzi z transcendentalną, abstrakcyjną pozy- cją dyskursywną będącą funkcją systemu wiedzy . W swojej pracy nie zajmuje się on konkretnymi praktykami wytwarzania i używania obrazów, historią fotogra- ficznych archiwów czy determinujących ich kształt politycznych, estetycznych i badawczych wyborów . Jego stwierdzenie, że „historia sztuki, jaką znamy, jest dzieckiem fotografii”31, choć w dużej mierze słuszne, pozostaje przez to jedynie błyskotliwym uogólnieniem . Przyjęta przeze mnie perspektywa bliższa jest tym koncepcjom, które uwa- runkowań teorii i źródeł poznawczych metafor szukają nie w wymiarze tak po- jętych ogólnych i uniwersalnych struktur, ale raczej w specyficznych, historycz- nie ulokowanych praktykach materialnych i kształtowanych przez nie formach doświadczeń . Współczesna refleksja nad „fotograficzną pamięcią historii sztuki”, związana z tzw . zwrotem archiwalnym i badaniami nad materialnym wymiarem praktyk badawczych, unika diagnoz na temat „historii sztuki” jako całości, kieru- jąc się przekonaniem, że całość taka pozostaje hipostazą, podczas gdy ważne jest uchwycenie zarówno powtarzalnych wzorów, jak i  definiujących poszczególne 28 D . Preziosi, Rethinking Art History…, s . 38 . 29 Por . J .-L . Baudry, Ideologiczne skutki funkcjonowania aparatu filmowego, tłum . A . Helman, „Powiększenie” 1985, t . 17, nr 1 . 30 D . Preziosi, Rethinking Art History…, s . 61–62, 206 . 31 Ibidem, s . 72 . Wprowadzenie 19 koncepcje oraz praktyki badawcze różnic, wynikających z kulturowych, ekono- micznych i politycznych uwarunkowań . Tego rodzaju podejście do problemów wizualnej historiografii, połączone z  uwrażliwieniem na materialny charakter i fenomenologiczne oddziaływanie wizualnych nośników, można znaleźć w pra- cach Mary Bergstein, Geraldine Johnson, Stephena Banna, które – jak można za- uważyć w dalszym ciągu tej książki – były dla mnie w wielu aspektach inspiracją i wzorem . Przedstawione tu analizy nie mają na celu całościowego i wyczerpującego opisu znaczenia reprodukcji w sztuce awangardowej badanego okresu . Stanowią one raczej szereg jednostkowych wglądów, pozwalających naświetlić podstawowe problemy i uchwycić zmieniające się artystyczne postawy . Przyjęty przeze mnie przedział czasowy 1910–1939 jest oczywiście – jak większość podobnych czaso- wych ram – w dużej mierze umowny . Opisywane w tej książce twórcze działania i eksperymenty miały swoje dalsze kontynuacje w latach późniejszych i były kon- sekwencją artystycznych oraz technicznych przemian, mających dłuższą genezę . Wskazane daty można uznać za symboliczną cezurę o tyle, że są to daty pierw- szego i ostatniego wydania znaczących w historii ruchów awangardowych czaso- pism: w 1910 roku ukazały się pisma „Der Sturm” i „Die Aktion”, będące nie tylko wpływowymi organami awangardy, lecz także wzorcem dla innych magazynów nowej sztuki, zwłaszcza w Europie Środkowej . W 1939 roku opublikowany został ostatni, 13 numer surrealistycznego magazynu „Minotaure”, utrzymany w kata- stroficznej tonacji i, jak zawsze w tym piśmie, w efektownej, bogatej szacie wizual- nej . Samo zestawienie tych przykładów może być dowodem, jak bardzo zmieniły się w międzyczasie formy artystycznych publikacji i warunkujące je możliwości techniczne . Choć starałam się opierać swoje diagnozy na szerokim materiale ba- dawczym, z oczywistych względów nie sposób było przedstawić tutaj pełnego spektrum awangardowych magazynów w różnych krajach europejskich w oma- wianym okresie – zadanie takie przekracza bowiem możliwości jakiegokolwiek indywidualnego badacza . Z  tych publikacji, z  którymi udało mi się zapoznać, musiałam dokonać wyboru, kierując się poczuciem ich oryginalności, reprezen- tatywności i istotności w kontekście interesujących mnie tutaj problemów . Pomi- nęłam też rozległe zagadnienie, jakim jest historia awangardowego fotomontażu i  jego adaptacji w  popularnej kulturze wizualnej w  okresie międzywojennym . To pominięcie wynikało z jednej strony z przekonania, że jest to problematyka szeroko już opisana i zbadana, z drugiej strony – z chęci skoncentrowania się na kwestiach artystycznej transmisji oraz wizualnym kształcie programowych mani- festacji awangardowej sztuki, które najbardziej mnie tu interesują . Perspektywę podjętych w tej pracy badań można by zatem w skrócie okre- ślić następująco: od strony historii praktyk artystycznych interesuje mnie ak- tywna rola obrazów i ich „wędrówek” w tworzeniu określonej samoidentyfikacji nowej sztuki, prezentowaniu jej dokonań i celów . W aspekcie estetyki i poetyki interesuje mnie natomiast specyficzna konstrukcja i oddziaływanie wizualnych 20 Wprowadzenie przekazów zawartych w awangardowych publikacjach lub – jak to ujęłam w tytu- le książki – „wizualnych narracji” . Podobnie bowiem jak poszczególne obrazy nie dają się odizolować od tekstu, tak też sekwencyjny układ i sąsiedztwo obrazów wytwarza między nimi ruch znaczeń, grę powiązań i opozycji . Przekazy te nie są nigdy „czysto” wizualne w sensie niezależności od towarzyszących im (w postaci tekstowej ramy czy komentarza) werbalnych znaczeń . Ponadto mają one okre- śloną, materialną i dotykalną postać, która również wpływa na sposób odbioru . Istotne jednak jest to, że reprodukowane obrazy wytwarzają własną, komplemen- tarną przestrzeń znaczenia – z czego zdawali sobie sprawę artyści, doceniając wła- ściwą im siłę oddziaływania . Obrazy są w tym sensie częścią rozwijanych przez awangardę artystycznych, programowych i postulatywnych narracji, a narracje te są narracjami wizualnymi – gdzie liczą się sensy i skojarzenia wytwarzane pomię- dzy obrazami w trakcie lektury, w odbiorze nielinearnym, potencjalnie otwartym i wielowarstwowym32 . To, że obrazy mogą budować istotną warstwę sensu nie mniej ważną od pi- sma wydaje się oczywistością . Wielokrotnie jednak programowe wypowiedzi i teksty artystów awangardowych zmuszeni jesteśmy czytać w oderwaniu od ich pierwotnej wizualnej postaci i  towarzyszących im obrazów – w  późniejszych edycjach, przekładach i antologiach ograniczane są one jedynie do słownego wy- miaru i typograficznie ujednolicone33 . Choć taka separacja jest często w praktyce nieunikniona oraz pozwala na „oszczędne” zgromadzenie dokumentów pisanych, dając na nie w założeniu pełniejszą krytyczną perspektywę, warto się zastanowić, czy w efekcie nie tracimy istotnego wymiaru owych – pozornie bardziej „czytel- nych” – przekazów . Czy rzeczywiście wyzbycie się wizualnych elementów ozna- cza „powrót” do znaczeniowej czystości i jedności tekstu? Czy semantyczne re- lacje zawiązujące się między tekstem a obrazem, przestrzenny układ wizualnych elementów i ich oddziaływanie jako czynnika zaskoczenia, pobudzającego uwagę 32 Znaczenie narracji i narracyjności w kontekście fotografii systematycznie i szcze- gółowo omawia Marianna Michałowska w książce Foto-teksty. Związki fotografii z nar- racją, Poznań 2012 . Chociaż pojęcie „narracji wizualnej” odnoszę tu do innego rodzaju praktyk artystycznych, wyrosłych na gruncie innej świadomości kulturowej i pochodzą- cych z innego okresu, to zgadzam się z przyjętą przez autorkę przesłanką, że narracyj- ność jest w decydującej mierze pochodną procesu odbioru – wnoszonych przez odbior- cę skojarzeń – a także z podkreślaną przez nią tezą, że „narracja fotograficzna generuje czas własny, nielinearny […], umożliwia swobodne wędrowanie oka między obrazami” . Ibidem, s . 50 . 33 Dotyczy to większości antologii tekstów awangardowych, publikowanych pier- wotnie w prasie artystycznej; przykładem mogą być manifesty André Bretona, przedruko- wywane w wielu edycjach bez fotografii, a nawet wydanie książki Lászla Moholya-Nagya we francuskim przekładzie: Peinture, photographie, film, et autres écrits sur la photographie, tłum . C . Wermester, Paris 1993, gdzie pominięto część fotograficzną . Wprowadzenie 21 i wyobraźnię, nie są równie istotne? Wreszcie sam układ typograficzny i różnego typu „marginalne” dodatki, jak reklamy i ogłoszenia – nawet jeśli uznamy je za pozbawione artystycznego znaczenia, stanowią świadectwo czasu pozwalające lepiej uchwycić sytuacyjny kontekst awangardowych działań oraz obecne w nich odniesienia . Zajmowanie się nimi to krążenie na marginesach awangardowego dyskursu – liczę jednak, że studium to będzie w tym sensie owocnym poszerze- niem wciąż odkrywanej i opisywanej „historii awangardowego marginesu”34 . Interesujący mnie tutaj okres – pierwsze dekady XX wieku – można uznać za epokę boomu wizualnego i przyspieszonego obiegu informacji; tak przynajmniej jawił się on większości awangardowych artystów w tym czasie . Wpływało to na kształt i charakter nowych form artystycznej komunikacji, decydowało też – jak staram się szczegółowo pokazać – o opartych na technikach reprodukcyjnych pro- cesach transmisji i cyrkulacji obrazów . Jak zauważył Steven Heller, „przed epoką cyfrową drukowana gazeta była najbardziej interaktywnym medium […] . Bez tego medium nie byłoby awangardy, ale też bez awangardy medium to nie zyskałoby takiej lotności i dynamiki”35 . To trafne twierdzenie podkreśla moment szczegól- nej zbieżności między formami awangardowej ekspresji i przyjmowanymi przez twórców narzędziami komunikacji dostępnymi na tym etapie rozwoju techniki . Narzędzia te – takie jak uprzystępnione i stopniowo udoskonalane metody wizu- alnej reprodukcji – najlepiej odpowiadały poszukiwaniom artystycznej wymiany i uniwersalnego, przekraczającego lokalne ograniczenia, twórczego oddziaływania . Warto przy tym pamiętać, że medium reprodukcji miało to do siebie, że po- zwalało zarówno na uwypuklenie tego, co teraźniejsze, uznane za emblematyczne dla nowoczesności, jak i na powroty tego, co minione i odległe – na ponowne aktualizacje form dawnych w  nowych estetycznych konfiguracjach . Mając na uwadze tę wpisaną w działanie reprodukcji wizualnej zdolność „przywracania” i estetycznego „przemieniania” sztuki dawniejszych epok, uznałam, że nie można tutaj pominąć roli owych historycznych odniesień w kontekście awangardowym . Tym bardziej, że awangarda sama podejmowała się stale objaśniania własnych artystycznych genealogii i pisania na bieżąco swojej historii, odwołując się przy tym często do dzieł z innych kultur i epok . Pytanie, które warto w związku z tym faktem postawić, dotyczy tego, jak reprodukcja fotograficzna kształtowała dostęp do artystycznej przeszłości i  zmieniała formy jej postrzegania . Zważywszy na zasadniczą ciągłość kulturowych praktyk związanych z reprodukcją dzieł sztuki, stwierdziłam, że kwestie jej rozwoju i wpływu na recepcję sztuki należy na począ- tek omówić w szerszej historycznej perspektywie . 34 A . Turowski, Kilka refleksji o  marginesie, [w:] idem, Awangardowe marginesy, Warszawa 1998, s . 15 . 35 S . Heller, From Merz to Emigré and Beyond: Avant-Garde Magazine Design of the Twentieth Century, New York 2014, s . 6 . 22 Wprowadzenie Pierwszy rozdział książki stanowi historyczne wprowadzenie w problema- tykę rozwoju technik reprodukcyjnych i ich zastosowania jako narzędzia udo- stępniania i prezentacji dzieł sztuki . Przedstawione są tu pokrótce przemiany gra- ficznych i fotograficznych technik reprodukcji oraz wczesne, bo sięgające połowy XIX wieku, koncepcje „uniwersalnej” kolekcji dzieł sztuki opartej na fotografii – dalekich przodków współczesnych projektów cyfrowych, takich jak Google Art Project . Rozdział ten porusza kwestie instytucjonalnych i rynkowych uwa- runkowań związanych z rozwojem zapotrzebowania na reprodukcje dzieł sztuki także jako narzędzia popularyzacji w szerokim obiegu . Rekonstruuje też główne stanowiska w toczącym się od momentu wynalezienia fotografii sporze na temat użycia reprodukcji dzieł sztuki jako pomocy naukowej i dydaktycznej . Rozdział drugi skupia się na estetycznej funkcji fotografii jako narzędzia pre- zentacji dzieł sztuki, podkreślając jej wpływ na wirtualizację i estetyczną auto- nomizację ukazywanych obiektów, a także związane z medium fotografii możli- wości ich wizualnego odkrywania i transformacji . Interesujący w tym kontekście jest problem wykorzystania fotografii przez artystów jako formy dokumentacji, w celu upowszechniania własnej twórczości, a także wizualnego jej poszerzania i eksploracji . Nowoczesne myślenie o fotografii związane z głoszonymi w latach 20 . XX wieku koncepcjami „nowego widzenia” i „fotogenii” sprzyjało pojmowa- niu dokumentacji dzieł sztuki już nie tylko jako formy obiektywnego zapisu, lecz jako narzędzia pełniejszego oglądu czy wręcz „ożywienia” dzieł sztuki przez wy- dobycie ich wewnętrznej wielości i czasowego wymiaru . Dalsze rozdziały książki poświęcone są kwestiom wykorzystania reprodukcji fotograficznej jako narzędzia przekazu w publikacjach awangardowych – czaso- pismach artystycznych, almanachach i  wczesnych pracach teoretycznych mó- wiących o programowych założeniach i genealogiach nowej sztuki . W trzecim rozdziale opisany jest proces ewolucji prasy awangardowej – od ilustrowanych graficznie magazynów artystycznych do bliskiego hasłom „nowej rzeczowości” i  wpisującego się w modernizacyjne tendencje prymatu fotomechanicznych technik ilustracyjnych . Innym zjawiskiem omawianym w  tym rozdziale, zwią- zanym z rolą czasopism w propagowaniu artystycznych programów, był rozwój międzynarodowej sieci awangardowej wymiany . Krążenie idei, zaznaczanie stałej współpracy z innymi pismami, publikowanie tekstów i prac zagranicznych auto- rów miało podkreślać istnienie szerszego, wspólnego frontu . Analiza owych pro- cesów wymiany, cyrkulacji wizualnych wzorców i pojedynczych obrazów pozwa- la uchwycić wzajemne zależności, tworzenie się pewnej wspólnoty idei, ale też pragmatyczne i taktyczne ograniczenia tej twórczej współpracy . Najbardziej szczegółowa analiza, zawarta w  rozdziale czwartym, poświęco- na została pismu „L’Esprit Nouveau” – wpływowemu magazynowi wydawanemu w pierwszej połowie lat 20 . przez Amédée Ozenfanta i Le Corbusiera . Zasługuje ono na szczególną uwagę nie tylko ze względu na znaczące oddziaływanie jego wzorców w międzynarodowej prasie awangardowej, ale też specyficzne w tym pi- Wprowadzenie 23 śmie podejście do materiału wizualnego jako czynnika retorycznego oddziaływania na widza i środka argumentacji . Swoboda łączenia i komponowania ilustracji, czer- panych z prasy codziennej i innych wernakularnych źródeł, szła tutaj w parze z dą- żeniem do wypracowania wyrazistej stylistyki, licującej z estetyką puryzmu, a tak- że – co może się wydawać nietypowe w kontekście awangardowym – z częstymi odwołaniami do sztuki klasycznej . Reprodukcja mechaniczna, będąca synonimem protechnologicznej, pronowoczesnej postawy, spełniała w rezultacie również funk- cję nośnika klasycznych wzorców – wirtualnej kolekcji dzieł sztuki dawnej . Piąty, ostatni rozdział książki ukazuje też inne obecne w  awangardowych narracjach przykłady aktualizacji dzieł dawnych przez reprodukcję . Rozdział ten poświęcony jest jednak przede wszystkim rozwiniętej przez międzywojenną awangardę idei tekstu wizualnego („fototekstu”, „literatury wizualnej”) oraz jej zastosowaniu we wczesnych krytycznych podsumowaniach dotyczących rozwo- ju nowej sztuki . Przedmiotem uwagi są tu narracje oparte na zastosowaniu mon- tażu wizualnego, grze obrazowych kontrastów i analogii, będące zarazem próbą ukazania osiągnięć i koncepcji sztuki awangardowej . W pracach tych można wi- dzieć nie tylko źródła nowych form wizualnego przekazu, które swoje kontynu- acje miały w kolejnych dekadach, lecz także przejaw opartej na doświadczeniu ówczesnej kultury wizualnej, spotęgowanej wrażliwości na specyfikę działania ikonicznych dokumentów – „obrazów znalezionych” i możliwości ich wzajem- nych powiązań . * * * W tym miejscu chciałabym wyrazić wdzięczność wszystkim osobom i insty- tucjom, które udzieliły mi wsparcia w trakcie pracy nad książką i przyczyniły się do nadania jej ostatecznego kształtu . Koncepcja tej pracy wyłaniała się powoli i stopniowo . W jej wstępnym określeniu pomocna była kwerenda, którą miałam możliwość przeprowadzić w czasie pobytu naukowego na University of Chicago w 2013 roku . Dziękuję prof . Bożenie Schallcross za życzliwe przyjęcie, a także za inspirację i uwagi, jakich w trakcie swoich seminariów użyczył mi prof . Jaś Elsner . W realizacji projektu porównawczej analizy wydawnictw awangardowych oraz prześledzeniu ich relacji z popularną prasą ilustrowaną ważną rolę odegrały ba- dania, jakie miałam okazję przeprowadzić w Institute National d’Histoire de l’Art w Paryżu w 2015 roku . Dziękuję serdecznie prof . Johanne Lamoureux, dr Larisie Dryansky oraz drowi Riccardo Venturiemu z Institute National d’Histoire de l’Art za ich wsparcie i naukowe porady . Prof . Sigrid Lien z Uniwersytetu w Bergen je- stem wdzięczna za cenne bibliograficzne wskazówki, a Delphine Studer i Arnaud Dercelles z Fondation Le Corbusier w Paryżu za udostępnienie zbiorów archi- wum Fundacji i udzielanie odpowiedzi na moje niekończące się nigdy pytania . Pracownikom Bibliothèque INHA, Bibliothèque Kandinsky oraz Bibliothèque 24 Wprowadzenie de la Ville de Paris, a  także Biblioteki Instytutu Historii Sztuki w  Warszawie, Biblioteki Jagiellońskiej, Biblioteki Uniwersytetu im . Adama Mickiewicza w Po- znaniu oraz Biblioteki Uniwersytetu Łódzkiego dziękuję za wszelką pomoc udzieloną w trakcie moich kwerend . Książka ta przypuszczalnie nie zostałaby napisana, gdyby nie czujna opieka i zachęta moich przełożonych na Uniwersytecie Łódzkim: prof . Macieja A . Ka- niowskiego, prof . Elżbiety Jung oraz prof . Macieja Kokoszko . Dziękuję im ser- decznie oraz moim kolegom i koleżankom z Instytutu Filozofii UŁ za pozytywną motywację i wsparcie . Mojemu mężowi, Tomaszowi Majewskiemu, dziękuję za krytyczne uwagi w trakcie pracy nad tekstem – jemu, a także moim synom Ja- siowi i Kubie należą się też wielkie wyrazy wdzięczności za ich wiarę we mnie i nieskończoną cierpliwość .
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Obraz zwielokrotniony. Reprodukcja fotograficzna i wizualne narracje sztuki awangardowej 1920-1939
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: