Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00052 011830 7452775 na godz. na dobę w sumie
Obrona konieczna w prawie karnym. Teoria i orzecznictwo - ebook/pdf
Obrona konieczna w prawie karnym. Teoria i orzecznictwo - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 228
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-1913-3 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Stan prawny na 1.05.2008 r.

Książka zawiera gruntowną analizę problemówwykładni i stosowania instytucji obrony koniecznej,opartą na poglądach doktryny i orzecznictwie SąduNajwyższego oraz Sądów Apelacyjnych z okresuobowiązywania aż trzech kodeksów karnych: z 1932,1969 i 1997 r. Autor podkreśla uniwersalizm i 'ponadczasowy'charakter instytucji obrony koniecznej,a zarazem zwraca uwagę na zmienne tendencje - liberalizujące (okres międzywojenny), albozaostrzające (czasy PRL) warunki jej stosowania.Popiera aktualną tendencję do uchylenia karalnościekscesu polegającego na przekroczeniu granicobrony koniecznej w wyniku strachu lub wzburzeniausprawiedliwionego okolicznościami zamachu.Stąd postulat de lege ferenda, aby taką sytuacjęobjąć klauzulą niekaralności, powodującą umorzeniepostępowania karnego.

Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

Przedawnienie Obrona konieczna w prawie karnym roszczeń Teoria i orzecznictwo deliktowych Przemysław Sobolewski Michał Warciński Dozór Policji Obrona konieczna jako środek w prawie karnym zapobiegawczy Teoria i orzecznictwo w polskim procesie karnym Jacek Kosonoga Andrzej Marek Warszawa 2008 Spis treści Stan prawny na 1 maja 2008 r. Wydawca: Ewa Wysocka Redakcja: Elżbieta Jóźwiak Korekta: Małgorzata Sobczak Skład, łamanie: JustLuk, Łukasz Drzewiecki © Copyright by Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o., 2008 ISSN: 1897-4392 ISBN: 978-83-7601-069-4 Wydane przez: Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o. Redakcja Książek 01-231 Warszawa, ul. Płocka 5a tel. (022) 535 80 00 31-156 Kraków, ul. Zacisze 7 tel. (012) 630 46 00 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl Księgarnia internetowa www.profinfo.pl 4 Spis treści Spis treści Wykaz skrótów .....................................................................................................7 Przedmowa............................................................................................................... 9 Rozdział I. Pojęcie i funkcje obrony koniecznej ...............................................................11 1.. Kilka.uwag.o.rozwoju.instytucji.............................................................. 11 2.. Społeczna.funkcja.obrony.koniecznej .....................................................16 3.. Obrona.konieczna.jako.kontratyp.przestępstwa ...................................20 Rozdział II Warunki obrony koniecznej .............................................................................30 1.. Pojęcie.warunków.obrony.koniecznej................................................... 30 2.. Zamach.na.dobro.chronione.prawem .....................................................34 2.1..Pojęcie.zamachu......................................................................................... 34 2.2..Zakres.dóbr.chronionych......................................................................... 42 2.3..Bezprawność.i.rzeczywisty.charakter.zamachu................................... 45 2.4..Bezpośredniość.zamachu......................................................................... 57 3.. Odpieranie.zamachu.(obrona)...................................................................66 3.1..Pojęcie.odpierania.zamachu.(obrony).i.treść.działań. obronnych................................................................................................... 66 3.2..Podmiotowe.(subiektywne).elementy.obrony.koniecznej................. 71 4.. Obrona.konieczna.w.wypadku.bójki.lub.pobicia ..................................75 Rozdział III Granice obrony koniecznej ..............................................................................87 1.. Zagadnienie.konieczności.obrony.......................................................... 87 1.1..Konieczność.a.współmierność.obrony................................................... 87 5 Spis treści 1.2..Samoistność.a.subsydiarność.jako.wyznaczniki.. konieczności.obrony.................................................................................. 90 2.. Zagadnienie.współmierności.obrony.do.niebezpieczeństwa. zamachu .........................................................................................................98 2.1..Wyznaczniki.współmierności.obrony.do.zamachu............................. 98 2.2..Współmierność.obrony.a.jej.skuteczność............................................ 106 Rozdział IV Przekroczenie granic obrony koniecznej i jego prawne konsekwencje ..119 1.. Przekroczenie.granic.obrony.koniecznej............................................. 119 1.1..Uwagi.ogólne........................................................................................... 119 1.2..Niewspółmierność.sposobu.obrony.do.niebezpieczeństwa. zamachu.jako.eksces.intensywny......................................................... 126 1.3..Niewspółczesność.obrony.do.zamachu.jako.eksces. ekstensywny............................................................................................. 134 2.. Ocena.i.skutki.prawne.przekroczenia.granic.obrony. koniecznej ....................................................................................................143 2.1..Ocena.prawna.czynu.będącego.przekroczeniem.granic. obrony.koniecznej................................................................................... 143 2.2..Nadzwyczajne.złagodzenie.kary.lub.odstąpienie.od.jej. wymierzenia............................................................................................. 149 2.3..Odstąpienie.od.karalności.sprawcy.przekroczenia.granic. obrony.koniecznej.w.wyniku.strachu.lub.wzburzenia..................... 157 2.4..Propozycje.zmian.de lege ferenda ......................................................165 Bibliografia ........................................................................................................169 Wykaz orzecznictwa........................................................................................... 177 6 Wykaz skrótów Wykaz skrótów –. Apelacja.Lubelska –. Biuletyn.Informacyjny.Sądy.Najwyższego –. Czasopismo.Prawa.Karnego.i.Nauk.Penalnych –. Demokratyczny.Przegląd.Prawniczy –. Gazeta.Sądowa.i.Penitencjarna –. Gazeta.Prawna –. Głos.Sądownictwa –. Informator.Prawniczy –. ustawa.z.dnia.2.kwietnia.1997.r..–.Konstytucja. Rzeczypospolitej.Polskiej.(Dz..U..Nr.78,.poz..483. z.późn..zm.) –. ustawa.z.dnia.23.kwietnia.1964.r..–.Kodeks.cywil- ny.(Dz..U..Nr.16,.poz..93.z.późn..zm.) –. ustawa.z.dnia.6.czerwca.1997.r..–.Kodeks.karny. (Dz..U..Nr.88,.poz..553.z.późn..zm.) –. rozporządzenie. Prezydenta. Rzeczypospolitej. z.dnia. 11.lipca. 1932.r.. –.Kodeks.karny.(Dz..U.. Nr.60,.poz..571.z.późn..zm.),.uchylony.z.dniem. 1.stycznia.1970.r. –. ustawa.z.dnia.19.kwietnia.1969.r..–.Kodeks.kar- ny.(Dz..U..Nr.13,.poz..94.z.późn..zm.);.uchylony. z.dniem.1.września.1998.r. –. ustawa.z.dnia.20.maja.1971.r..–.Kodeks.wykro- czeń.(tekst.jedn..Dz..U..z.2007.r..Nr.109,.poz..756. z.późn..zm.) 7 Apel..Lub.. Biul..SN. Cz.PKiNP. DPP. GSiP. GzP. GS. Inf..Praw.. Konstytucja.RP.. k.c.. k.k.. k.k..z.1932.r.. k.k..z.1969.r.. k.w.. Prokuratury.Generalnej –. Orzecznictwo.Sądów.Apelacyjnych –. Orzecznictwo.Sądów.Polskich –. Orzecznictwo.Sądów.Polskich.i.Komisji.Arbitra- żowych –. rozporządzenie. Prezydenta. Rzeczypospolitej. z.dnia. 27.października. 1933.r.. –.Kodeks.zobo- wiązań.(Dz..U..Nr.82,.poz..598.z.późn..zm.) –. Krakowskie.Zeszyty.Sądowe..Orzeczenia.Sądu. Apelacyjnego.w.Krakowie.w.sprawach.karnych –. Monitor.Prawniczy –. niepublikowany –. Nowe.Prawo. –. Orzecznictwo.Sądu.Najwyższego..Izba.Karna. i.Wojskowa –. Orzecznictwo.Sądu.Najwyższego,.Wydawnictwo. –. Orzecznictwo.Sądu.Najwyższego,.Sądów.Ape- lacyjnych,.Naczelnego.Sądu.Administracyjnego. i.Trybunału.Konstytucyjnego.(dodatek.do.czaso- pisma.Prokuratura.i.Prawo) –. Państwo.i.Prawo –.. Prawo.i.Życie –. Przegląd.Prawa.Karnego –. Prokuratura.i.Prawo –. Przegląd.Policyjny –. Przegląd.Sądowy –. Ruch.Prawniczy,.Ekonomiczny.i.Socjologiczny –. Sąd.Apelacyjny –. Sąd.Najwyższy –. Studia.Prawnicze –. Wileński.Przegląd.Prawniczy –. Wojskowy.Przegląd.Prawniczy –. Zbiór.Orzeczeń.Sądu.Najwyższego.(wydawany. do.1939.r.) Wykaz skrótów k.z.. KZS. M..Praw.. niepubl.. NP. OSNKW. OSNPG. OSA. OSP. OSPiKA. Orz..Prok..i.Pr.. PiP. PiŻ.. PPK. Prok..i.Pr.. Prz..Polic.. PS. RPEiS. SA. SN. St..Praw.. Wil..PP. WPP. Zb..Orz.. 8 2. Zagadnienie współmierności obrony do niebezpieczeństwa zamachu Przedmowa Niniejsza.książka.oparta.jest.w.znacznym.zakresie.na.wydanej. w.1979.r..monografii.autora.pt..„Obrona.konieczna.w.prawie.karnym. na.tle.teorii.i.orzecznictwa.Sądu.Najwyższego”.(Wydawnictwo.Praw- nicze),.której.nakład.dawno.został.wyczerpany..Na.potrzebę.wzno- wienia,.naturalnie.również.uaktualnienia.tej.monografii,.wielokrotnie. zwracali.mi.uwagę.zainteresowani.problematyką.przedstawiciele.nauki. i.studenci,.a.przede.wszystkim.przedstawiciele.praktyki.prawniczej.(sę- dziowie,.prokuratorzy.i.obrońcy.w.sprawach.karnych)..Problematyka. obrony.koniecznej.jest.bowiem.nad.wyraz.złożona,.w.wielu.punktach. sporna.i.nastręcza.poważne.trudności.w.ocenie.prawnej.i.rozstrzyga- niu.różnych.zdarzeń.będących.przedmiotem.postępowania.karnego.. O.żywotności.tej.problematyki.świadczy.zresztą.ogromna.liczba.orze- czeń.Sądu.Najwyższego.i.Sądów.Apelacyjnych,.publikowanych.w.róż- nych,.w.dużym.stopniu.rozproszonych,.zbiorach.i.periodykach..Potrze- ba.kompleksowego.i.w.pełni.aktualnego.opracowania.tego.frapującego. tematu.jawiła.się.więc.jako.oczywista.. W.stosunku.do.poprzedniego.opracowania,.które.opierało.się.na. nieobowiązującym.już.kodeksie.karnym.z.1969.r.,.zaszły.w.stanie.praw- nym.dość.istotne.zmiany..W.obowiązującym.kodeksie.karnym.z.1997.r.. pominięto.przewidziany.w.poprzednim.kodeksie.przepis.dotyczący. tzw..interwenienta,.który.występuje.w.celu.przywrócenia.naruszonego. porządku.lub.spokoju.publicznego.(art..22.§.2),.co.nasunęło.potrzebę. analizy.tego.typu.sytuacji.w.płaszczyźnie.ogólnej.regulacji.działania. w.obronie.koniecznej..Ta.ogólna.regulacja.w.art..25.§.1.obowiązujące- go.k.k..nie.różni.się.zresztą.istotnie.od.przewidzianej.w.poprzednich. kodeksach.(art..21.§.1.k.k..z.1932.r..i.art..22.§.1.k.k..z.1969.r.).poza.wy- 9 Przedmowa raźnym.rozstrzygnięciem,.iż.prawo.do.obrony.koniecznej.przysługuje. wobec.bezpośrednich,.bezprawnych.zamachów.na.jakiekolwiek.dobro. chronione.prawem. Podstawowa.norma.dotycząca.przekroczenia.granic.obrony.ko- niecznej.w.art..25. §.2. obowiązującego.kodeksu.jest.identyczna.jak. w.art..22.§.3.k.k..z.1969.r.,.co.sprawia,.że.dotychczasowe.orzecznictwo. i.analizy.teoretyczne.dotyczące.tej.problematyki.zachowały.pełną.ak- tualność..Można.wręcz.stwierdzić,.dokonując.analiz.doktryny.i.judy- katury.z.okresu.obowiązywania.obecnie.już.trzech.kodeksów.karnych,. że.instytucja.obrony.koniecznej.jest.w.dużym.stopniu.„ponadczasowa”.. Dorobek.doktryny.i.orzecznictwa.zgromadzony.w.ciągu.dziesiątków. lat.wykazuje.się.dużą.trwałością.i.zaskakującą.aktualnością.(co.zwłasz- cza.dotyczy.znakomitego.orzecznictwa.z.okresu.międzywojennego).. Dlatego.też.dorobek.ten.został.w.pełni.zachowany.i.wykorzystany,.ale. również.wzbogacony.i.uaktualniony.bogatym.orzecznictwem.i.wypo- wiedziami.doktryny.z.lat.ostatnich. W.stosunku.do.poprzednich.kodeksów.istotnym.novum.jest.wpro- wadzony.w.k.k..z.1997.r..przepis.art..25.§.3,.przewidujący.obligatoryjne. odstąpienie.od.wymierzenia.kary.przez.sąd,.jeżeli.przekroczenie.gra- nic.obrony.koniecznej.było.wynikiem.strachu.lub.wzburzenia.uspra- wiedliwionych.okolicznościami.zamachu..Analizie.tej.problematyki. poświęcona.została.szczególna.uwaga,.zwłaszcza.że.aktualne.są.pro- pozycje.dalszych.zmian,.przewidujących.uczynienie.z.sytuacji.okre- ślonej.w.art..25.§.3.k.k..okoliczności.uchylającej.karalność,.co.w.swych. konsekwencjach.prowadzić.będzie.do.umarzania.postępowania.(art..17. §.1.pkt.4.k.p.k.),.zamiast.obecnego.odstępowania.od.orzeczenia.kary. w.wyroku.skazującym..Zaoszczędziłoby.to.niewątpliwie.osobie,.której. eksces.w.obronie.koniecznej.jest.w.pełni.usprawiedliwiony,.trauma- tycznych.przeżyć.związanych.z.procesem.karnym.i.występowaniem. w.nim.w.roli.oskarżonego..Można.mieć.nadzieję,.że.ta.daleko.idąca. w.swych.konsekwencjach.zmiana.w.nieodległym.czasie.stanie.się.obo- wiązującym.prawem,.przewidują.ją.bowiem.aktualne.projekty.nowe- lizacji.kodeksu.karnego. Andrzej Marek 10 1. Kilka uwag o rozwoju instytucji Rozdział I. Pojęcie i funkcje obrony koniecznej 1. Kilka uwag o rozwoju instytucji Współczesny.kształt.instytucji.obrony.koniecznej.jest.wynikiem. wielowiekowej.ewolucji..Nie.jest.wszakże.naszym.zamierzeniem.próba. przedstawienia.genezy.i.rozwoju.historycznego.tej.instytucji..Ekskur- sje.w.przeszłość.czynione.są.o.tyle.tylko,.o.ile.może.się.to.przyczynić. do.lepszego.zrozumienia.współczesnego.kształtu.obrony.koniecznej,. jak.też.wyjaśnienia.genezy.różnic.poglądów.wyrastających.na.tle.ich. wykładni.i.stosowania..Mają.one.charakter.analityczny,.a.nie.chronolo- giczny.i.podporządkowane.są.głównemu.zamierzeniu,.jakim.jest.wy- kładnia.przepisów.normujących.obronę.konieczną.w.obowiązującym. polskim.prawie.karnym. Powszechnie.przyjmuje.się,.że.pierwsze.uzasadnienie.prawa.do. obrony.koniecznej.dał.prawnik.rzymski.Marek.Tuliusz.Cycero.w.słyn- nym.przemówieniu.w.obronie.Milona.w.słowach:.„Est enim ea non scripta sed nata lex, quan non legimus nec dedicimus, sed hausimus et arripuimus, quod vim vi repellere licet”.(istnieje.bowiem.owo.niepisane,.lecz.wrodzone.pra- wo,.którego.się.nie.uczymy.ani.nie.czytamy,.ale.które.przyjmujemy.i.któ- re.akceptujemy,.iż.siłę.siłą.odeprzeć.wolno)..Teza.ta,.przyjęta.w.źródłach. prawa.rzymskiego1,.przetrwała.wieki.i.do.dzisiaj.często.powoływana.jest. dla.uzasadnienia.prawa.do.stosowania.obrony.koniecznej.. Według.koncepcji.Cycerona,.prawo.do.obrony.koniecznej.wyni- ka.z.natury.człowieka.i.nie.wymaga.żadnych.uzasadnień.(lex nata)..Jest. 1.W.Digestach.Justyniana.czytamy:.„vim vi defendere omnes leges omniaque iura permittunt”.(45,.4.D.IX.2).. Szerzej.na.ten.temat.por..C..Giofredi,.Il Principi del Diritto Penale Romano,.Turyn.1970,.s..91–93. 11 Rozdział I. Pojęcie i funkcje obrony koniecznej ono.zgodne.z.instynktem.samozachowawczym,.który.każe.człowie- kowi.podejmować.obronę.przed.zamachem.na.jego.dobro,.co.prawo. powinno.honorować.zapewniając.ekskulpację.za.szkody.wyrządzone. napastnikowi.przez.działającego.w.obronie.koniecznej2. Idea.pełnej.ekskulpacji.działającego.w.obronie.koniecznej.jednak. z.trudem.torowała.sobie.drogę.w.wiekach.następnych..W.okresie.Śred- niowiecza.ogólny.regres.w.rozwoju.prawa.odbił.się.także.na.instytu- cji.obrony.koniecznej,.którą.często.mieszano.z.prawem.zemsty,.zabicia. złoczyńcy.schwytanego.na.gorącym.uczynku,.czy.też.prywatnego.do- chodzenia.sprawiedliwości3..Ślady.tego.spotykamy.w.polskiej.konsty- tucji.z.1496.r..„de homicidia in sui defensionis casu”. Dopiero.konstytucja. z.1659.r..precyzuje.obronę.konieczną.w.słowach:.„Jeśliby.kto.napazd- nika.i.gwałtownika.w.obronie.dóbr.swoich.zabił,.tedy.o.takowe.zabój- stwo.do.żądanego.sądu.i.prawa.pociągan.nie.będzie”4. Jak.widzimy,.zakres.legalnej.obrony.koniecznej.był.w.tych.czasach. bardzo.ograniczony..Dotyczyć.ona.mogła,.w.zasadzie,.odpierania.za- machów.na.życie.lub.przypadków.najazdów.na.dom,.w.szczególności. zaś.rabunku.i.włamania.nocnego..Pozostałość.takiej.przestarzałej.kon- strukcji.spotykamy.we.francuskim.Code Penal.z.1810.r.,.który.nie.formu- łował.ogólnej.zasady.obrony.koniecznej,.a.odpowiednie.unormowania. zawierał.w.swej.części.szczególnej..Zgodnie.z.przepisami.tego.kodek- su.dopuszczalna.była.obrona.konieczna.przed.zamachem.na.życie.lub. zdrowie.napadniętego.lub.innej.osoby,.a.także.wobec.zamachu.polega- jącego.na.włamaniu.nocnym.oraz.w.wypadku.zamachu.rabunkowego. przy.użyciu.gwałtu.na.osobie.(art..328–329)..To.zbyt.wąskie,.tradycyjne. ujęcie.obrony.koniecznej,.doktryna.i.orzecznictwo.rozszerzyły.na.inne. zamachy.przeciwko.mieniu,.jednakże.bez.dopuszczenia.pozbawienia. życia.lub.spowodowania.ciężkiego.uszkodzenia.ciała.napastnika5..Sta- nowi.tak.wyraźnie.nowy.k.k..Francji.z.1992.r..(art..122–5,6). 2.Por..J..Śliwowski,.Prawo karne,.Warszawa.1979,.s..131..Autor.ten.określa.obronę.konieczną.w.ści- słym.znaczeniu.jako.„akt.samozachowawczy”,.natomiast.obronę.przy.zamachach.na.cudze.dobra. –.jako.„akt.międzyludzkiej.solidarności”. 3.Zob..J..Makarewicz,.Prawo karne – wykład porównawczy,.Lwów–Warszawa.1924,.s..172.i.n.. 4.Również.francuska.ordonnance z.1670.r..przewidywała.możliwość.ułaskawienia.osoby.skazanej. za.pozbawienie.życia.napastnika,.jeżeli.ustalono,.że.sprawca.działał.w.obronie.życia.swojego.lub. najbliższych. 5.P..Bouzat,.J..Pinatel,.Traite de droit penal et de criminologie,.t..I,.Droit penal general,.Paryż.1970,. s..363–366. 12 1. Kilka uwag o rozwoju instytucji Inny. podstawowy. kodeks. XIX. w.,. mianowicie. k.k.. niemiecki. z.1871.r.,.zawierał.wprawdzie.nowocześniejszą.konstrukcję,.gdyż.okre- ślał.obronę.konieczną.w.części.ogólnej,.jednak.zakres.jej.dopuszczal- ności.i.w.tym.kodeksie.był.poważnie.ograniczony..Przepis.§.32.ust..2. kodeksu.niemieckiego.(także.w.wersji.obowiązującej.od.dnia.1.paź- dziernika.1973.r.).stanowi:.„Obrona.konieczna.jest.to.działanie.obron- ne.niezbędne.dla.odwrócenia.od.siebie.albo.innej.osoby.bezpośredniej,. bezprawnej.napaści”..Należy.zwrócić.uwagę,.że.obroną.konieczną.ob- jęto.tylko.dobra.osobiste..Użycie.zaś.wyrażenia.„obrona.niezbędna”. (erforderich) wskazuje.na.warunek.„stosunkowości”.obrony.do.zamachu,. aczkolwiek.podkreśla.się.w.literaturze,.że.w.odróżnieniu.od.stanu.wyż- szej.konieczności.(Notstand),.w.obronie.koniecznej.nie.jest.wymagane. zachowanie.proporcji.dóbr6..Nie.ulega.jednak.wątpliwości,.że.działania,. które.nie.zostaną.uznane.za.niezbędne,.stanowić.będą.przekroczenie. granic.obrony.koniecznej..Dodać.tu.wszakże.trzeba,.iż.przekroczenie. takie.nie.jest.karalne,.jeżeli.wynikało.z.przerażenia,.zaskoczenia.lub. lęku.(§.33.k.k..RFN)..Będzie.o.tym.szerzej.mowa.w.rozdziale.IV. Ciekawą.konstrukcję.obrony.koniecznej.znajdujemy.w.k.k..nor- weskim.z.1887.r..Kodeks.ten.uznał.za.nią:.„działanie.w.celu.oddalenia. bezprawnego.zamachu.przeciwko.osobie.lub.czyjemukolwiek.mieniu,. jeżeli.działanie.to.pozostaje.w.granicach.niezbędności,.to.jest.jeżeli.wy- obrażenie.niebezpieczeństwa.czynu.napastnika.i.znaczenie.praw.na- rażonych.może.usprawiedliwiać.wyrządzenie.szkody.w.rozmiarach. wyobrażonych.przez.broniącego”..Przytoczona.formuła.zawiera. swoiste.ujęcie.zasady.proporcjonalności.dóbr,.oparte.na.założeniach. tzw..teorii wyobrażenia,.tkwiącej.u.podstaw.ujęcia.winy.w.tym.ko- deksie.(teoria.Geisa) 7. Jest.niewątpliwe,.że.rozwój.instytucji.obrony.koniecznej.zmierzał. do.stopniowego.rozszerzenia.zakresu.dóbr.uzasadniających.jej.stoso- wania,.przy.jednoczesnym.ścieraniu.się.poglądów.na.potrzebę.miarko- wania.tej.instytucji.zasadami.proporcji.dobra.zagrożonego.zamachem. i.naruszonego.w.wyniku.obrony.oraz.intensywności.środków.obrony.. Tak.włoski.k.k..z.1930.r..(art..52).wprowadził.ogólną.zasadę.ekskulpacji. działającego.w.obronie.koniecznej,.jednakże.zawierał.warunek.współ- 6.Bliżej.zob..H.H..Jescheck,.T..Weigend, Lehrbuch des Strafrechts..Allgemeiner Teil,.Berlin.1996,. 7.Zob..W..Makowski,.Prawo karne – część ogólna. Wykład porównawczy,.brak.roku.i.miejsca.wyda- s..342–344. nia, s..298–299. 13 Rozdział I. Pojęcie i funkcje obrony koniecznej mierności.obrony.do.zamachu,.interpretowany.w.sensie.konieczności. zachowania.proporcji.między.dobrem.zagrożonym.zamachem.a.do- brem.naruszonym.w.wyniku.obrony8. Interesujące.ujęcie.warunków.dopuszczalności.obrony.spotyka- my.w.prawie.angielskim..Dopuszczalne.zgodnie.z.nim.jest.użycie.siły. w.obronie.przed.natychmiast.grożącym.atakiem,.ale.musi.ono.być.ra- cjonalne.i.uzasadnione.okolicznościami.(reasonable use of force)9..Podobne. ujęcia.spotykamy.w.prawie.karnym.Stanów.Zjednoczonych.Ameryki.. Przyjmuje.się.więc,.że.zaatakowany.ma.prawo.do.czynnego.odpierania. zamachu.na.życie,.zdrowie,.wolność,.a.także.połączonych.z.użyciem. przemocy.lub.dokonaniem.włamania,.zamachów.na.mienie,.chyba.że:. a).zamach.został.celowo.sprowokowany,.b).w.grę.wchodzi.działanie. funkcjonariusza.publicznego.w.ramach.prawa,.c).zamach.ma.miejsce. we.wzajemnej.bójce10..Jeżeli.chodzi.o.granice.użycia.siły.w.obronie.pod- kreśla.się,.iż.nie.może.ono.„przekraczać.konieczności.i.musi.być.odpo- wiednie.do.okoliczności.zamachu.(reguła.no more force than is necessary and appropriate under the cricumstances)..Przepisy.ustawodawstw.stano- wych.i.orzecznictwo.kazuistyczne.opisują.przypadki.dopuszczalno- ści.użycia.broni.palnej.i.innych.środków.zagrażających.życiu.(use of deadly force)..W.zasadzie.dotyczy.to.odpierania.zamachu.zagrażające- go.fatalnymi.konsekwencjami.(tzw..deadly or felonious attack),.jeżeli.sto- sujący.obronę.konieczną.miał.racjonalne.podstawy,.by.wierzyć,.że.ta- kie.właśnie.konsekwencje.grożą11..Należy.dodać,.że.prawo.anglosaskie. szczególne.uprawnienia.przyznaje.obronie.domostw.przed.bezpraw- nym.najściem.(the privilege of defense of habitation)..Jednak.celowe.użycie. broni.skutkujące.śmiercią.napastnika.orzecznictwo.uzależnia.od.oko- liczności.wskazujących.na.istnienie.realnego.zagrożenia.osób.w.nim. zamieszkujących12. 8.R.A..Frosali,.Diritto penale – parte generale,.Mediolan.1974;.por..też.W..Pompe, Das niderlandische Strafrecht.(w:).Das auslandische Strafrecht (Hrsg. Mazger, Schonke und Jescheck),.Bd.V.1976,.s..7,.a.jeże- li.chodzi.o.ustawodawstwo.hiszpańskie.i.argentyńskie,.L..Jimenez.de.Asua, Tratado de derecho penal,. t..IV,.Buenos.Aires.1961,.s..25–55,.195–232.. 9.Bliżej.J..Heaton,.Criminal Law,.Oxford.University.Press.2004,.s..192.i.n. 10.Zob..J..Dressler,.Understanding Criminal Law,.Nowy.Jork.2001,.s..221–272. 11.Według.amerykańskiego.Model.Penal.Code.(§.3.04.2),.użycie.deadly force.jest.usprawiedliwione. tylko.wtedy,.gdy.zamach.zagrażał.życiu.lub.ciężkim.uszkodzeniem.ciała.(serious bodily injury),.zgwał- ceniem.(forcible rape).albo.porwaniem.osoby.(kidnapping). 12.Zob..J..Dressler,.Understanding Criminal...,.s..205–206. 14 1. Kilka uwag o rozwoju instytucji Jeżeli.chodzi.o.pierwszy.polski.k.k..z.1932.r.,.to.hołdował.on.za- sadom.liberalizmu..Szeroko,.znacznie.szerzej.niż.przytoczone.usta- wodawstwa,.określał.dopuszczalność.obrony.koniecznej..Kodeks.ten. (art..21).nie.stawiał.w.ogóle.warunku.zachowania.jakiejś.proporcji.mię- dzy.dobrem.zagrożonym.zamachem.a.dobrem.naruszonym.w.wyniku. jego.odpierania,.ani.też.nie.wyrażał.expressis verbis.proporcji.między. natężeniem.środków.obrony.w.stosunku.do.zamachu..Ograniczał.się. on.tylko.do.wymagania,.aby.obrona.była.„konieczna”13..W.związku. z.tym.S..Śliwiński.wysuwał.tezę.o.możliwości.bezprawnej.obrony.ko- niecznej.polegającej.na.tym,.iż.odparcie.zamachu.jest.wprawdzie.ko- nieczne,.a.więc.w.świetle.art..21.k.k..z.1932.r..nieprzestępne,.jednakże. rażąco.narusza.zasady.prawa.i.stanowi.jego.nadużycie.(np..zastrzelenie. chorego.umysłowo.złodzieja.kradnącego.z.podwórza.deski.przez.właś- ciciela,.który.nie.rozporządzał.innym.środkiem.odparcia.zamachu)14.. Nic.więc.dziwnego,.że.przy.wykładni.„konieczności”.obrony.odwo- ływano.się.do.zasad.dobrej.wiary.(art..135.k.z..z.1933.r.).lub.do.zasad. współżycia.społecznego.(art..5.k.c.).dla.zakreślenia.racjonalnych.granic. stosowania.tej.instytucji15. Innym.brakiem.art..21.k.k..z.1932.r.. było.to,.że.przepis.ten.po- mijał.potrzebę.unormowania.obrony.koniecznej.przed.zamachami.na. dobra.kolektywne.(społeczne)..Brak.ten.wypełniała.teoria.i.orzeczni- ctwo.przez.odpowiednią.interpretację.pojęcia.obrony.dobra.„cudzego”. (przepis.mówił.o.odpieraniu.zamachu.na.jakiekolwiek.dobro.własne. lub.innej.osoby)16. Kodeks.karny.PRL.z.1969.r..nie.ograniczał.obrony.koniecznej.do. dóbr.jednostkowych..Wysuwał.nawet.na.pierwszy.plan.obronę.dóbr. społecznych.(art..22.§.1),.co.naturalnie.odpowiadało.ówczesnym.zało- 13.Zob..J..Makarewicz,.Kodeks karny z komentarzem,.wyd..5,.Lwów.1938,.s..106.i.n. 14.S..Śliwiński, Polskie prawo karne materialne,.Warszawa.1946,.s..164..W.dyskusji.nad.reformą.prawa. karnego.S..Śliwiński.postulował.następujące.ujęcie.obrony.koniecznej:.„Nie.popełnia.przestępstwa,. kto.w.celu.odparcia.bezpośredniego.i.bezprawnego.zamachu.na.jakiekolwiek.dobro.własne.lub.cudze. używa.środków.w.danych.okolicznościach.koniecznych.do.odparcia.zamachu.i.nie.wykracza.rażąco. przeciwko.zasadom.słuszności”..Zob..S..Śliwiński,.W sprawie reformy prawa karnego (głos w dyskusji),. DPP.1947,.nr.11,.s..31.i.34;.por..także.A..Bramson,.Kilka uwag do projektu prof. S. Śliwińskiego,.DPP.1948,. nr.2,.s..39,.który.wypowiedział.się.przeciwko.umieszczeniu.w.definicji.obrony.koniecznej.warunku. „nie.wyklucza.rażąco.przeciwko.zasadom.słuszności”,.gdyż.jest.to.kwestia.ekscesu.obrony. 15.Zob..H..Rajzman,.Przegląd orzecznictwa SN,.NP.1963,.nr.4–5,.s..481;.M..Siewierski,.Kodeks karny. 16.A..Gubiński,.Wyłączenie bezprawności,.Warszawa.1961,.s..12;.A..Krukowski, Obrona na tle polskiego Komentarz,.Warszawa.1958,.s..50. prawa karnego,.Warszawa.1965,.s..56. 15 Rozdział I. Pojęcie i funkcje obrony koniecznej żeniom.ustrojowym17..Jeśli.zaś.chodzi.o.miarkowanie.obrony.koniecz- nej,.przepis.art..22.§.3.tego.kodeksu.uznawał.za.przekroczenie.granic. obrony.koniecznej.zastosowanie.sposobu.obrony.„niewspółmiernego. do.niebezpieczeństwa.zamachu”,.z.czego.teoria.wysuwała.zasadę,.iż. działanie.w.obronie.koniecznej.nie.może.być.nadmierne.–.tak.z.uwagi. na.dostosowanie.sposobu.(środków).obrony.do.intensywności.zama- chu,.jak.i.unikanie.dysproporcji.między.dobrem.zaatakowanym.a.do- brem.napastnika18..Dodać.trzeba,.że.wskazana.tu.proporcja.nie.wy- stępuje.„wprost”.i.ma.charakter.względny,.albowiem.tylko.rażące.jej. naruszenie.stanowi.przekroczenie.granic.obrony.koniecznej19.. Obowiązujący.k.k..z.1997.r..używa.chyba.najtrafniejszej.formuły. o.prawie.do.obrony.koniecznej.przed.bezpośrednim.zamachem.na.ja- kiekolwiek dobro chronione prawem.(art..25.§.1),.traktując.na.równi. ochronę.dóbr.jednostkowych.i.społecznych.(kolektywnych)..Jeżeli.zaś. chodzi.o.miarkowanie.obrony.koniecznej,.powtarza.w.art..25.§.2.k.k.. formułę.zawartą.w.art..22.§.3.k.k..z.1969.r..Oznacza.to,.iż.wiele.z.do- tychczasowych.ustaleń.doktryny.i.orzecznictwa.dotyczących.granic.ko- rzystania.z.prawa.do.obrony.koniecznej.nadal.zachowuje.aktualność.. Będziemy.więc.do.nich.nawiązywać.w.dalszych.rozważaniach. 2. Społeczna funkcja obrony koniecznej Pierwsze.ujęcia.obrony.koniecznej.odwoływały.się.do.prawa na- tury..Według.Cycerona,.instytucja.ta.wypływa.z.przyrodzonego.czło- wiekowi.prawa.do.obrony.własnej.przed.zamachami.na.jego.dobra. i.nie.wymaga.żadnych.dodatkowych.uzasadnień.(lex nata)20..Pogląd.ten. uznać.trzeba.za.równie.oczywisty,.co.ułomny,.gdyż.nie.daje.on.prawne- go.uzasadnienia.legalności.tej.instytucji.i.nie.nawiązuje.do.jej.społecz- nej.funkcji..Uzasadnienia.takie.jednak.pojawiają.się.dopiero.w.okresie. oświecenia,.kiedy.to.sformułowane.zostały.teoretyczno-filozoficzne. podstawy.nowożytnego.prawa. 17.Projekt kodeksu karnego. Uzasadnienie,.Warszawa.1968,.s..103. 18.Por..zwłaszcza.K..Buchała,.Granice obrony koniecznej, Palestra.1974,.z..5. 19.Tak.A..Marek,.Obrona konieczna w prawie karnym na tle teorii i orzecznictwa Sądu Najwyższego,.War- szawa.1979,.s..101.i.n. 20.C..Giofredi,.Il Principi del Diritto...,.s..91. 16 2. Społeczna funkcja obrony koniecznej Interesująca.niewątpliwie.jest.koncepcja.J.J..Rousseau,.twórcy. teorii.o.umowie.społecznej..Wychodząc.z.założeń.tej.teorii,.Rousseau. twierdził,.że.osoba.dopuszczająca.się.zamachu.na.życie,.zdrowie.lub. inne.dobro.narusza.tym.samym.warunki.umowy.społecznej,.któ- ra.przestaje.ją.chronić..Napadnięty.zatem.zwolniony.zostaje.z.obo- wiązku.poszanowania.dóbr.napastnika..Inni.teoretycy.–.Grocjusz. i.Pufendorf.–.wywodzili.legalność.obrony.koniecznej.z.„umowy.po- litycznej”,.na.podstawie.której.obywatele.zrzekają.się.na.rzecz.pań- stwa.prawa.stosowania.samopomocy.przed.zamachami.na.ich.do- bra..Jeżeli.jednak.władza.państwowa.w.określonej.sytuacji.ich.nie. chroni,.odzyskują.prawo.do.występowania.przeciwko.napastnikowi. w.obronie.swych.dóbr.i.nie.ponoszą.odpowiedzialności.za.wyrzą- dzone.w.ten.sposób.szkody..Działający.w.obronie.koniecznej.nieja- ko.„wyręcza”.organy.państwa.w.stosowaniu.środków.niezbędnych. dla.obrony.prawa21. Przedstawiona.tu.teoria wyręczenia.miała.wielu.zwolenników.. Należał.do.nich.A..Gubiński,.który.wywodził,.iż.obrona.konieczna.uza- sadniona.jest.tym,.że.„organy.władzy.państwowej.nie.zawsze.mogą.za- pewnić.bezpieczeństwo.dóbr.prawnych..W.przypadku.więc,.gdy.nie. ma.na.miejscu.funkcjonariusza.(...),.trzeba.przyznać.jednostce.prawo. do.wyręczania.państwa.w.jego.zadaniach”22. Inny.kierunek.filozoficzny.wiązał.legalność.obrony.koniecznej. z.heglowską.koncepcją.dialektyki,.według.której.odparcie.bezprawne- go.zamachu,.jako.zaprzeczenie.czynu.antyprawnego,.przyczynia.się.do. triumfu.idei prawa.nad.bezprawiem..Pogląd.ten.krytykował.E..Krzy- muski,.podkreślając,.że.w.obronie.koniecznej.„nie.rozchodzi.się.o.za- pewnienie.przewagi.prawu.nad.bezprawiem,.lecz.tylko.o.zapobieżenie. temu,.aby.bezprawie.nie.stało.się.czynem.dokonanym”23. Krytyczna.reakcja.Krzymuskiego.dotyczyła.idealizmu.koncepcji. Hegla.(idea.prawa,.nicość.bezprawia),.podczas.gdy.obrona.koniecz- na.ma.za.zadanie.obronę.konkretnych.dóbr.i.wartości..Nawiązując.do. tego,.J..Makarewicz.pisał,.że.obrona.konieczna.„służy.do.wzmocnienia. poczucia.prawa.w.społeczeństwie”..Nie.pozostawał.on.jednak.wolny. 21.E..Krzymuski,.Wykład prawa karnego ze stanowiska nauki i prawa austriackiego,. Kraków.1911,. s..220. 22.A..Gubiński,.Wyłączenie bezprawności...,.s..12;.podobnie.S..Śliwiński, Polskie prawo...,.s..150. 23.E..Krzymuski,.Wykład prawa...,.s..220. 17 Rozdział I. Pojęcie i funkcje obrony koniecznej od.koncepcji.idealistycznej,.gdy.dodawał:.„Kto.odpiera.bezprawny.za- mach,.ten.broni.nie.tylko.siebie,.ale.także.idei.prawa”24. Trzeba.wszakże.stwierdzić,.że.–.pozbawiona.elementów.ideali- stycznych.–.koncepcja.obrony.koniecznej.jako.czynu.broniącego.prawa. przed.bezprawiem,.była.żywa.również.w.późniejszym.piśmiennictwie25,. a.także.w.orzecznictwie.SN,.w.którym.czytamy,.iż.instytucja.ta.„ma.na. celu.(...).kształtowanie.respektowania.zasady,.że.prawo.nie.powinno. ustępować.przed.bezprawiem”.oraz.że.obrona.konieczna.„jest.obroną. prawa.przeciwko.bezprawiu”26. W.doktrynie.państw.tzw..realnego.socjalizmu.wysunięto.tezę,.iż. obrona.konieczna.ma.na.celu.nie.tylko.ochronę.interesu.jednostki.i.jej. praw.podmiotowych,.czy.też.idei.prawa.„w.ogóle”,.ale.że.jest.instru- mentem.przyczyniającym.się.do.utrzymania.porządku.prawnego.i.jego. ochrony.przed.zamachami.na.dobra.społeczne..W.tym.ujęciu,.obrona. konieczna.stała.się.nie.tylko.prawem.podmiotowym,.lecz.wręcz.oby- watelskim obowiązkiem27..Uzasadniając.ten.pogląd,.N.F..Kuzniecowa. pisała,.że.obrona.konieczna.wypływa.z.moralnego.obowiązku.przyczy- niania.się.do.zachowania.i.pomnażania.dobra.społecznego,.co.wymaga. aktywnej.postawy.wobec.naruszycieli.interesów.społecznych28..W.lite- raturze.NRD.W..Orschekowsky.wprost.stwierdzał,.że.ten,.kto.„uchy- la.się.przed.atakiem.i.wybiera.ucieczkę,.liczyć.się.musi.z.potępieniem. swojego.postępowania.przed.socjalistyczną.opinię.społeczną”29. Obok.tak.akcentowanego.aspektu.zgodności.aktywnego.korzy- stania.z.obrony.koniecznej.z.moralnością.socjalistyczną,.pojawiał.się. też.w.literaturze.aspekt.polityczno-kryminalny.tej.instytucji..W.I..Tka- czenko.pisał.np.,.że.obrona.konieczna.spełnia.istotną.funkcje.general- no-prewencyjną,.gdyż.„przyczynia.się.do.umocnienia.postaw.posza- 24.J..Makarewicz,.Prawo karne – wykład porównawczy...,.s..173. 25.Zob..I..Andrejew,.Polskie prawo karne,.Warszawa.1989;.J..Bafia,.K..Mioduski,.M..Siewierski,.Kodeks karny. Komentarz,.Warszawa.1977,.s..94. 26.Zob..wyrok.SN.z.dnia.27.lipca.1973.r.,.IV.KR.153/73,.OSNKW.1974,.nr.1,.poz..5,.oraz.wyrok.SN. z.dnia.10.stycznia.1974.r.,.III.KR.317/73,.Gazeta.Prawnicza.1974,.nr.9. 27.Zob..I..Andrejew,.L..Lernell,.J..Sawicki,.Polskie prawo karne Polski Ludowej,.Warszawa.1950,.s..194;. dodać.należy,.że.w.uzasadnieniu.do.projektu.k.k..z.1969.r..również.znalazła.wyraz.ta.koncepcja,. a.mianowicie.w.stwierdzeniu,.że.obrona.konieczna.„jest.nie.tylko.prawem,.lecz.w.nowych.warun- kach.ustrojowych.nawet.obowiązkiem.społecznym.każdego.obywatela”..Zob..Projekt kodeksu karne- go. Uzasadnienie...,.s..103. 28.N.F..Kuzniecowa,.Ugołownyj sud i moral,.Moskwa.1967,.s..40. 29.W..Orschekowsky,.Strafgesetzbuch der DDR. Allgemeiner Teil,.Berlin.1969,.s..16–17..Dodać.trzeba,. że.teza.ta.miała.oparcie.w.treści.§.17.k.k..NRD.z.dnia.12.stycznia.1968.r. 18 2. Społeczna funkcja obrony koniecznej nowania.prawa.przez.ogół”,.a.więc.jest.„jednym.z.istotnych.środków. społeczno-prawnych.w.systemie.walki.z.przestępczością”30. Nie.kwestionując.związku.obrony.koniecznej.z.moralnością.i.po- stulatami.aktywnej.postawy.obywateli.wobec.sprawców.naruszeń.pra- wa,.trzeba.stanowczo.stwierdzić,.że.powyższe.wnioski.szły.zbyt.daleko. i.miały.wyraźnie.ideologiczne.podłoże..Bezpośrednim.celem.i.społecz- ną.funkcją.obrony.koniecznej.nie.jest.zwalczanie.przestępczości..Temu. celowi.służą.przewidziane.przez.prawo.środki.karne,.a.także.rozliczne. środki.prewencji.przestępczości,.do.których.obrona.konieczna.nie.za- licza.się..Nie.można.zapominać.o.tym,.że.obrona.konieczna.jest.oko- licznością.uchylającą.odpowiedzialność.za.naruszenie.dóbr.napastni- ka,.ustawowym.„kontratypem”.znoszącym.bezprawność.czynu,.a.nie. środkiem.przeciwdziałania.przestępczości. Prawny.obowiązek.zwalczania.przestępczości.spoczywa.na.od- powiednich.do.tego.powołanych.organach.państwa31..Postulat.etycz- ny.aktywnej.postawy.obywateli.przejawiającej.się.w.udzielaniu.odpo- ru.gwałcicielom.prawa,.nie.może.być.rozumiany.jako.nakaz.narażania. się.przez.jednostkę.na.poważny.uszczerbek,.w.szczególności.na.życiu. lub.zdrowiu..Przecież,.nawet.obowiązek.udzielania.drugiemu.człowie- kowi.pomocy.w.niebezpieczeństwie.dla.życia.lub.zdrowia.występuje. tylko.wtedy,.gdy.można.tej.pomocy.udzielić.bez.narażania.siebie.na. takie.samo.niebezpieczeństwo.(zob..art..162.k.k.)..Prawo,.wychodząc. z.przesłanek.realistycznych,.nie.wymaga.od.wszystkich.bohaterstwa,. aczkolwiek.taki.czyn.wysoko.ocenia. Według.sformułowanego.przez.autora.tej.pracy.poglądu,.obrona. konieczna.jest.przede.wszystkim.prawem podmiotowym.człowieka. do.obrony.dóbr.własnych,.ale.prawo.to.rozciąga.się.także.na.obronę.in- nych.podmiotów.przed.bezprawnymi.zamachami32..Inną.sprawą.jest,.że. skuteczne.odparcie.przestępnego.zamachu,.choćby.w.swym.jednostko- wym.wymiarze,.przyczynia.się.do.zapobiegania.naruszeniom.porząd- ku.prawnego,.pełni.więc.zarazem.istotną.funkcję.społeczną. 30.W.I..Tkaczenko,.Nieobchodimaja oborona (w:).Sowietskoje ugołownoje prawo,.Moskwa.1972,.s..209;. por..też.W..Radecki,.Pojęcie obrony koniecznej w świetle prawa i moralności,.NP.1976,.nr.7–8.. 31.Trafnie.pisze.F..Haft.we.współczesnym.podręczniku.niemieckim,.że.odpierającego.bezpraw- ny.zamach.nie.można.traktować.jako.„pomocnika.policji”.realizującego.jej.służbowe.zadania..Zob.. F..Haft,.Strafrecht..Allgemeiner Teil,.München.1987,.s..81. 32.A..Marek,.Obrona konieczna w prawie karnym...,.s..19;.por..też.akceptujące.stanowisko.M..Cieślaka,. Polskie prawo karne..Zarys ujęcia systemowego,.Warszawa.1994,.s..225.oraz.M..Filara,.Wyłączenie odpowie- dzialności karnej. Nowa kodyfikacja. Krótkie komentarze,.Warszawa.1998,.z..18,.s..11. 19 Rozdział I. Pojęcie i funkcje obrony koniecznej Odparcie.bezprawnego.zamachu.na.dobro.człowieka.lub.dobro. społeczne.jest.oceniane.jako.czyn.pozytywny.z.punktu.widzenia.spo- łeczno-moralnego..Przepisy.normujące.obronę.konieczną.mają.więc. istotne.znaczenie.w.kształtowaniu.właściwych.ocen.prawnych.i.moral- nych,.spełniają.istotną.rolę.wychowawczą33..Takie.też.znaczenie.przy- wiązywać.należy.do.właściwego.ukształtowania.w.praktyce.dopusz- czalnych.granic.korzystania.z.tej.instytucji. 3. Obrona konieczna jako kontratyp przestępstwa Obowiązujący.kodeks.karny.ujmuje.obronę.konieczną.na.czoło- wym.miejscu.wśród.okoliczności.wyłączających.odpowiedzialność.karną. (rozdział.III)..Okoliczności.te.dzieli.się.na:.uchylające.karalną.bezpraw- ność.czynu.(tzw..kontratypy).oraz.wyłączające.winę,.chociaż.czyn.nie. jest.pozbawiony.cechy.bezprawności.(np..zabójstwo.popełnione.przez. osobę.niepodlegającą.odpowiedzialności.karnej.z.powodu.nieletniości. lub.niepoczytalności)..W.tym.ostatnim.wypadku.w.grę.wchodzi.czyn. zabroniony,.aczkolwiek.nie.przestępstwo34..Odrębny.charakter.ma.uchy- lenie.przestępności.wskutek.znikomości.społecznej.szkodliwości.czynu,. albowiem.czyn.taki.jest.formalnie.bezprawny,.a.także.zawiera.pewien. stopień.winy,.jednakże.jego.ujemna.społecznie.treść.jest.niewystarcza- jąca.do.uznania.takiego.czynu.za.przestępstwo.(art..1.§.2.k.k.)35. Obronę.konieczną.zalicza.się.do.pierwszego.z.wymienionych.ze- społów.okoliczności,.gdyż.pozbawia.czyn.cechy.bezprawności.(kon- tratypy)..Czyn.podjęty.w.ramach.obrony.koniecznej.nie.stanowi.prze- stępstwa.(art..25.§.1.k.k.),.chociaż.formalnie.może.wypełniać.znamiona. ustawowe.czynu.zabronionego.(np..naruszenie.nietykalności.cielesnej,. uszkodzenia.ciała.napastnika). Interpretacja.obrony.koniecznej.jako.okoliczności.wyłączającej.od- powiedzialność.karną,.niesie.ze.sobą.wiele.istotnych.problemów..O.ile. samo.uchylenie.przestępności,.a.więc.i.odpowiedzialności.karnej,.jest. 33.Tak.również.M..Szafraniec,.Przekroczenie granic obrony koniecznej w polskim prawie karnym,.Kra- ków.2004,.s..29. 34.Może.to.uzasadniać.stosowanie.wobec.sprawcy.pozakarnych.środków,.jak:.środki.wychowaw- cze.i.poprawcze.wobec.nieletnich.oraz.środki.zabezpieczające.wobec.niepoczytalnych.(zob..art..94. i.99.k.k.);.zob..A..Marek,.Kodeks karny. Komentarz,.wyd..4,.Warszawa.2007,.s..66–67.. 35.Według.terminologii.przyjętej.przez.A..Zolla,.czyn.taki.jest.karnie.bezprawny,.ale.nie.karygod- ny..Zob..Kodeks karny. Część ogólna..Komentarz,.red..A..Zoll,.Warszawa.2007,.s..27–28. 20 3. Obrona konieczna jako kontratyp przestępstwa bezsporne,.to.nie.jest.bynajmniej.bezdyskusyjny.charakter.oraz.źród- ło.tego.wyłączenia,.zwłaszcza.gdy.chodzi.o.stosunek.obrony.koniecz- nej.do.elementów.składowych.przestępstwa..Stąd.potrzeba.zwięzłego. przedstawienia.na.wstępie.tych.elementów. Kodeks.karny.nie.określa.„wprost”.pojęcia.przestępstwa,.jednak. pojęcie.to.można.wyprowadzić.z.wielu.przepisów.tego.kodeksu..Pod- stawowe.znaczenie.ma.tu.oczywiście.art..1.§.1,.wedle.którego.odpo- wiedzialności.karnej.podlega.„ten.tylko,.kto.popełnia.czyn.zabroniony. pod.groźbą.kary.przez.ustawę.obowiązującą.w.czasie.jego.popełnie- nia”..W.przepisie.tym.–.w.odróżnieniu.od.k.k..z.1969.r..–.obowiązują- cy.kodeks.pomija.element.materialny.przestępstwa.(„czyn.społecznie. niebezpieczny”.nullum crimen sine pericullo sociali),.akcentując.element. formalny,.ustawowy.(„czyn.zabroniony.przez.obowiązującą.ustawę. karną”.–.nullum crimen sine lege poenali anteriori)36..Łączne.rozpatrywa- nie.tych.elementów.jest.jednak.niezbędne.przy.analizie.okoliczności. wyłączających.przestępność.czynu37. Element.materialny.wyraża.ujemną.treść.czynu.i.jako.taki.wystę- pować.musi.w.odpowiednim.nasileniu..Stąd.uzupełniające.znaczenie. w.definicji.przestępstwa.w.art..1.§.2,.zgodnie.z.którym.„nie.stanowi. przestępstwa.czyn.zabroniony,.którego.społeczna.szkodliwość.jest.zni- koma”..Do.bytu.przestępstwa.niezbędne.jest.więc.łączne.wystąpienie. elementu.formalnego.i.materialnego38. W.związku.z.powyższymi.składnikami.pojęcia.przestępstwa.na- suwa.się.pytanie,.czy.obrona.konieczna.pozbawia.czyn.materialnej.ce- chy.przestępstwa,.czy.tylko.cechy.formalnej.(bezprawności),.czy.wresz- cie.obydwu.tych.cech,.oraz.jaki.jest.stosunek.działania.w.ramach.tej. instytucji.do.ustawowych.znamion.czynu.zabronionego..Rozważania. rozpoczniemy.od.ostatniej.kwestii..Punktem.wyjścia.będzie.tu.sfor- mułowana.przez.W..Woltera.koncepcja.obrony.koniecznej.jako.„kon- tratypu”.przestępstwa39. Nazwa.„kontratyp”.na.określenie.okoliczności.pozbawiających. czyn.cech.bezprawia.kryminalnego.(obrona.konieczna,.stan.wyższej. 36.O.przyczynach.i.znaczeniu.tej.zmiany.bliżej.A..Marek,.Nowy kodeks – zasady odpowiedzialności, polityka karna,.M..Praw..1997,.nr.12,.s..471. 37.A..Marek,.Prawo karne,.wyd..8,.Warszawa.2007,.s..92. 38.Szerzej.na.ten.temat.R..Zawłocki,.Pojęcie i funkcje społecznej szkodliwości czynu w prawie karnym,. Warszawa.2007. 39.Zob..W..Wolter,.O kontratypach i braku społecznej szkodliwości,.PiP.1963,.z..10,.s..502–510;.tegoż,. Nauka o przestępstwie,.Warszawa.1979,.s..163.i.n. 21 Rozdział I. Pojęcie i funkcje obrony koniecznej konieczności,.działanie.w.ramach.uprawnień.lub.obowiązków.służbo- wych,.dozwolone.ryzyko.gospodarcze,.naukowe.lub.techniczne.itd.). powszechnie.przyjęła.się.w.polskim.piśmiennictwie.prawniczym,.acz- kolwiek.nie.zawsze.w.znaczeniu.nadanym.temu.pojęciu.przez.autora. koncepcji40..Ze.względu.na.tę.tradycję.i.operatywność.terminologiczną. tej.nazwy,.która.plastycznie.oddaje.charakter.okoliczności.znoszących. bezprawie.kryminalne,.będziemy.i.my.się.nią.posługiwać. Jeśli.zaś.chodzi.o.koncepcję.W..Woltera,.wyjaśnia.on.ją.zwięźle. w.słowach:.„czyn.o.znamionach.określonych.w.ustawie.karnej.«plus». okoliczności.z.zakresu.kontratypów.daje.w.efekcie.czyn.nieprzestępny.. Nazwa.«kontratyp».wiąże.się.z.tym,.że.okoliczności.wyłączające.prze- stępność.cechuje.również.pewna.«określoność»,.znamienna.także.dla. typów.przestępstw”41. Powyższa.teza.pozostaje.w.związku.z.teorią.tzw..negatywnych. znamion.przestępstwa..Według.tej.teorii,.na.istotę.czynu.przestępnego. składają.się.jego.znamiona.określone.w.ustawie.jako.znamiona.pozy- tywne.(znamiona.typu.przestępstwa).oraz.brak.znamion.jakiegokol- wiek.kontratypu..Zaistnienie.tych.ostatnich.powoduje,.że.czyn.nie.wy- pełnia.ustawowej.istoty.czynu.przestępnego.i.dlatego.przestępstwem. nie.jest42. Koncepcja.negatywnych.znamion.przestępstwa.nie.jest.trafna.. Każdy.kontratyp,.ujmując.rzecz.realnie,.może.mieć.odniesienie.do.pew- nego.kręgu.typów.przestępstw.(np..ryzyko.zabiegów.leczniczych.–.do. przestępstw.przeciwko.życiu.i.zdrowiu,.a.nie.przeciwko.mieniu;.zgoda. pokrzywdzonego.–.do.przestępstw.przeciwko.dobrom.osobistym,.a.nie. przeciwko.działalności.instytucji.państwowych.i.społecznych,.rozkaz. wojskowy.–.do.sfery.stosunków.w.wojsku.itd.)..Toteż.nieustanne.ze- stawianie.znamion.każdego.typu.przestępstwa.ze.z.góry.nieokreślo- ną.liczbą.kontratypów.wydaje.się.pozbawione.celu..Po.wtóre,.„okre- śloność”.kontratypów.–.o.której.wspomina.W..Wolter.–.jest.co.najmniej. względna,.w.porównaniu.do.określoności.typów.przestępstw..Tylko. część.kontratypów.zawarta.została.w.kodeksie.karnym.(przede.wszyst- kim:.obrona.konieczna.–.art..25.§.1,.stan.wyższej.konieczności.–.art..26. §.1;.dozwolone.ryzyko.nowatorskie.–.art..27.§.1)..Inne.kontratypy.wy- nikają.z.różnorodnych.przepisów.(np..działanie.w.ramach.uprawnień. 40.Por..A..Zoll,.Okoliczności wyłączające bezprawność czynu,.Warszawa.1982,.s..75.i.n. 41.W..Wolter,.Nauka o przestępstwie...,.s..163. 42.Por..W..Mącior,.Negatywne znamiona istoty czynu,.PiP.1964,.z..5–6,.s..854.i.n. 22
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Obrona konieczna w prawie karnym. Teoria i orzecznictwo
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: