Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00253 007631 13275786 na godz. na dobę w sumie
Obrona przez kulturę. Analiza na gruncie polskiego prawa karnego - ebook/pdf
Obrona przez kulturę. Analiza na gruncie polskiego prawa karnego - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 436
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-812-8762-3 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Publikacja jest wynikiem badań Autorki nad anglosaską koncepcją cultural defense związaną z przestępstwami motywowanymi kulturowo. Czyny zabronione motywowane kulturą mniejszościową nie są w Polsce zjawiskiem nowym, ale nie były dotąd przedmiotem szerszej naukowej refleksji na gruncie polskiego prawa karnego. Autorka w swej argumentacji wykorzystuje – obok wiedzy z zakresu prawa karnego, konstytucyjnego, europejskiego i międzynarodowego – dorobek anglosaskiej jurysprudencji oraz ustalenia współczesnej antropologii i socjologii kultury. Choć rozprawa ma charakter teoretyczny, rodzi praktyczne wnioski, które mogą okazać się przydatne dla wszystkich tych, którzy tworzą i stosują prawo karne.

Monografia dr Dominiki Bek to praca oryginalna, dotycząca ważnego problemu, którego znaczenie z pewnością będzie wzrastało, a który dotychczas nie był przedmiotem tak gruntownej analizy z perspektywy polskiego prawa karnego. Ogromną wartością tej pracy jest jej interdyscyplinarny charakter. (…) Badając przystawalność koncepcji obrony przez kulturę do realiów polskiego prawa karnego, Autorka odniosła się do problemów mających wymiar praktyczny. Mając przy tym na uwadze, że zajęte przez siebie stanowisko uzasadniała w sposób dyskursywny, monografia może być niezwykle pomocna dla praktyków. Warto dodać, że również pod względem językowym praca została znakomicie przygotowana. (…) Jej lektura jest przyjemnością.

dr hab. Anna Błachnio-Parzych, prof. ALK

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Rozdział I. Kultura i jej relacje z prawem – wprowadzenie do tematu „Prawo z jednej strony jest wytworem kultury (...), z drugiej strony jest czynnikiem kultury (...)”1. Ten fragment zdania L. Petrażyckiego, choć wyjęty z szerszego kontekstu i umożliwiający różne interpretacje, ukazuje w sposób sentencyjny złożoność relacji między prawem a kulturą. Relacja ta z natury rze- czy jeszcze bardziej się komplikuje, jeśli jeden z jej członów – kultura, wystąpi w liczbie mnogiej. Mając przy tym na uwadze trudności, jakich przysparza de- finiowanie kultury, a także niejednoznaczność rozmaitych zjawisk jakie wiążą się zarówno z prawem, jak i kulturą, łatwo dojść można do wniosku, że ogrom tego zagadnienia nie może pomieścić się w rozprawie doktorskiej, zwłaszcza z zakresu prawa karnego. Wniosek taki nie zwalnia mnie, rzecz jasna, z obo- wiązku poczynienia pewnych założeń terminologicznych oraz ideowych, nie- zbędnych dla dalszych rozważań. Stanowi jednak pewne usprawiedliwienie dla szczątkowej tylko analizy problematyki relacji prawa karnego i kultury, osa- dzonej w kontekście strategii wobec pluralizmu kulturowego. § 1. Rola kultury w życiu społecznym Poszukując adekwatnej reakcji prawa karnego na rosnący pluralizm kul- turowy społeczeństwa, niechybnie wkroczyć trzeba w obszar wiedzy daleko wykraczający poza to, czym nauka prawa karnego zazwyczaj się zajmuje. Ko- nieczność sięgnięcia do dorobku intelektualnego socjologii, zwłaszcza socjo- logii kultury, ale też antropologii kulturowej2 i innych nauk humanistycznych wymaga zrekonstruowania właściwej tym naukom aparatury pojęciowej w za- 1 L. Petrażycki, Wstęp do nauki polityki prawa, Warszawa 1968, s. 44. 2 Szerzej o relacjach socjologii kultury i antropologii kulturowej A. Kłoskowska, Socjologia kultury, Warszawa 2007, s. 15–18; M. Filipiak, Obszar badawczy socjologii kultury, [w:] M. Fili- piak (red.), Wprowadzenie do socjologii kultury, Lublin 2012, s. 72–80. 7 Rozdział I. Kultura i jej relacje z prawem – wprowadzenie... kresie i kształcie przystającym do pytań stawianych w niniejszym opracowa- niu. I. Pojęcie kultury J.G. Herder w przedmowie do „Myśli o filozofii dziejów” napisał, że nie ma nic bardziej nieokreślonego niż słowo kultura3 i wiele w tym racji. Interpretacja tego pojęcia zmienia się m.in. w zależności od tego w jakiej dziedzinie aktyw- ności ludzkiej, czy dziedzinie nauki się poruszamy4. Z uwagi na przedmiot mo- ich zainteresowań najwłaściwsze wydaje się ujęcie socjologiczne5, ale i w tym obszarze trudno o jednolitość. Nie chcąc wchodzić w kompetencje socjologów i nie czując się na siłach, by tworzyć własną definicję kultury, wskażę tylko na te jej cechy, które uważam za istotne dla dalszej pracy. Podkreślić jednak muszę, że wybór tych elementów – z natury rzeczy – ma już charakter subiektywny. Dla potrzeb niniejszej pracy, kulturę rozumiem jako własność ludzkich zbiorowości; zjawisko związane z człowiekiem jako istotą prowadzącą spo- łeczny tryb życia6. Trzeba przy tym dodać, że jest to ujęcie po pierwsze, nie- wartościujące, a więc odcinające się od dominującego do XIX w. rozumienia kultury jako wyższej formy organizacji „cywilizowanych” zbiorowości ludz- kich, po drugie zaś – ujęcie dystrybutywne, zakładające wielość kultur przy- należnych poszczególnym zbiorowościom, a nie atrybutywne – opisujące kul- turę jako stałą cechę ludzkości7. Spośród różnych metod definiowania kultury szczególnie bliskie są mi te, które akcentują wzory, modele i zasady postępo- wania jako elementy konstytutywne kultury8. Wyróżnikiem danej kultury jest typowy dla niej zestaw wzorów zachowań i system aksjologiczny uzyskujący w jej obrębie powszechną akceptację, co jednak nie zawsze prowadzi do re- 3 J.G. Herder, Myśli o filozofii dziejów. T. 1, Warszawa 1962, s. 4. 4 Por. M. Filipiak, Pojęcie, [w:] M. Filipiak (red.), Wprowadzenie, s. 10–11. 5 Ujęcie antropologiczne, choć także przystające do tematyki moich analiz, wydaje się jednak zbyt obszerne, obejmujące także materialne wytwory działalności człowieka, tzw. kulturę mate- rialną. Por. ibidem, s. 10. 6 E. Nowicka, Świat, s. 49–50; M. Filipiak, Pojęcie, [w:] M. Filipiak (red.), Wprowadzenie, s. 37. 7 Por. E. Nowicka, Świat, s. 47–49; M. Filipiak, Pojęcie, [w:] M. Filipiak (red.), Wprowadzenie, s. 20–21; W.J. Burszta, Antropologia, s. 83–84. 8 Normatywny typ definicji kultury wskazany w słynnym katalogu definicji A.L. Kroebera i C. Kluckhohna w Culture. A Critical Review of Concept and Definitions, Papers of the Peabody Museum of American Archeology and Ethnology, Harvard University 1952, Nr 47(1), s. 181. 8 § 1. Rola kultury w życiu społecznym alizacji przyjmowanych wzorów i wartości9. W ślad za S. Ossowskim za kul- turę w ścisłym tego słowa znaczeniu uznaję jedyniepewne wzory zachowania i myślenia, a przedmioty będące wytworem człowieka i pozostające w związku z tymi wzorami – za jedynie korelaty kultury10. Zatem z pojęcia kultury sensu stricto wyłączam to, co zwykło się nazywać kulturą materialną, a obejmuję je- dynie obszary nazywane w literaturze kulturą normatywną i kulturą idealną (symboliczną), a zatem obszar akceptowanych przez daną społeczność norm i wartości11. Przyjmuję też w ślad za głównym nurtem socjologii kultury, że kultura ce- chuje się pewną powtarzalnością i względną trwałością12. Jak pisze A. Kłoskow- ska, „w zakres kultury wchodzą nie wszystkie ludzkie zachowania, ale te tylko, które stały się społecznym nawykiem, a więc zachowania odznaczające się re- gularnością właściwą dla licznych członków określonej grupy, podgrupy czy kategorii społecznej”13. Wzory kulturowe wraz z powiązanymi z nimi warto- ściami przyswajane są w procesie enkulturacji, czyli nabywania kompetencji kulturowej, uczenia się kultury14, i powielane przez kolejne pokolenia. W kla- sycznym ujęciu E. Durkheima wzory, nazywane przez autora „faktami społecz- nymi”, są wspólne dla społeczności, podzielane przez nią i wytwarzane przez grupę jako całość, a nie przez poszczególne jednostki ją tworzące15. Równo- cześnie jednak, co warto już w tym miejscu zauważyć, uczestnictwo poszcze- gólnych jednostek w kulturze nie jest jednolite, a cechy indywidualizujące jed- nostki (płeć, wiek, pozycja społeczna, temperament itp.) prowadzą do kultu- rowych zróżnicowań i odchyleń od regularności16. 9 J. Mucha, Badania stosunków kulturowych z perspektywy mniejszości, [w:] J. Mucha (red.), Kultura dominująca jako kultura obca. Mniejszości kulturowe a grupa dominująca w Polsce, War- szawa 1999, s. 15. 10 S. Ossowski, Więź społeczna i dziedzictwo krwi, [w:] Dzieła. T. 2, Warszawa 1966, s. 65−69; por. też E. Nowicka, Świat, s. 55; w literaturze socjologicznej i antropologicznej spotyka się też określenie „artefakty” ma ono jednak węższy zakres znaczeniowy niż „korelaty”, por. A. Kłoskow- ska, Socjologia, s. 24–26. 11 Por. P. Sztompka, Socjologia. Analiza społeczeństwa, Kraków 2012, s. 297–298. 12 Por. M. Filipiak, Pojęcie, [w:] M. Filipiak (red.), Wprowadzenie, s. 38–39. 13 A. Kłoskowska, Kultura masowa, Warszawa 1980, s. 23. 14 Por. J. Bednarski, Enkulturacja, [w:] Z. Staszczak (red.), Słownik etnologiczny. Terminy ogólne, Warszawa–Poznań 1987, s. 75. 15 Por. E. Tarkowska, Durkheim, [w:] Z. Bokszański (red.), Encyklopedia socjologii. T. 1, War- szawa 1998, s. 144–151; P. Sztompka, Socjologia, s. 289–290. 16 E. Nowicka, Świat, s. 50. Więcej na temat norm kulturowych w dalszej części tekstu. 9 Rozdział I. Kultura i jej relacje z prawem – wprowadzenie... Kultura ma przy tym swój wymiar czasowo-przestrzenny17. Oznacza to, że nie jest ani uniwersalna, ani ponadczasowa i podlega pewnym przeobraże- niom o charakterze ewolucyjnym lub dyfuzyjnym18. Temu zjawisku poświę- cić trzeba odrobinę więcej uwagi. Zarówno ewolucjonizm, jak i dyfuzjonizm w swych skrajnych XIX-wiecznych postaciach nie są dziś akceptowane, ale obserwacje o ewolucyjnym lub dyfuzyjnym charakterze niektórych przemian kultury pozostają aktualne19. Ewolucja oznacza samoistny rozwój o charakte- rze liniowym, kumulację wzorów kultury i celowość przemian. Współcześnie, przyjmuje się, że ewolucja nie musi mieć charakteru pozytywnie wartościowa- nego postępu i może przebiegać wieloliniowo, pojęcie to bywa zastępowane zwrotem „zmiany społecznej i kulturowej”20. Dyfuzja w antropologii kulturo- wej oznacza przestrzenne rozchodzenie się lub przenoszenie się elementów kultury w drodze zapożyczania21. Czerpanie wzorów z innych kultur jest zja- wiskiem powszechnym, przez niektórych uznawanym za immanentną cechę kultury22. Nie jest jednak zjawiskiem prostym, bo każde zapożyczenie wiąże się z pewnym przeobrażeniem kultury odbiorców wzoru, ale też z reinterpre- tacją elementów zapożyczonych23. Proces ten prowadzi zwykle dosynkretyza- cji – w różnym stopniu i zakresie – obydwu stykających się kultur, a więc po- wstania nowej całości kulturowej z elementów wywodzących się z różnych kultur24. Rzadko więc zetknięcie dwóch kultur prowadzić będzie do samoist- nego przejęcia pewnych wzorów zachowań wprost, bez ich modyfikacji. Ob- serwacja ta jest szczególnie ważna dla podejmowanego tematu, gdyż pokazuje, jak trudno oczekiwać od przedstawicieli obcej kultury akceptacji nowych wzo- rów. Najbardziej gwałtowną z form dyfuzji jest akulturacja. Stanowi ona głę- boką i szybką (jedno lub kilka kolejnych pokoleń) przemianę rdzenia kultury pod wpływem zetknięcia z kulturą odmienną lub pod wpływem zmian warun- ków środowiskowych25. Przy czym dla omawianego tematu większe znaczenie ma pierwszy z wymienionych czynników. Akulturacja uznawana jest wówczas za jeden z etapów asymilacji, której efektem jest zlanie się w całość dwóch 17 Por. ibidem, s. 52–53; M. Filipiak, Pojęcie, [w:] M. Filipiak (red.), Wprowadzenie s. 40–41. 18 Por. E. Nowicka, Świat, s. 81–86. 19 Por. ibidem, s. 81–86. 20 Ibidem, s. 81–83. 21 Por. ibidem, s. 81. 22 S. Czarnowski, Kultura, [w:] S. Czarnowski, Dzieła. T. 1, opr. N. Assorodobraj, S. Ossowski, Warszawa 1956, s. 20. 23 Por. E. Nowicka, Świat, s. 85. 24 Por. ibidem, s. 87–88. 25 Por. E. Nowicka, Świat, s. 86. 10 § 1. Rola kultury w życiu społecznym różnych całości kulturowych26. Akulturacja ma często dramatyczny przebieg związany z dezorganizacją społeczną oraz zagubieniem jednostek prowadzą- cym nawet do chorób psychicznych27. Niezgodność rozmaitych wpływów kul- turowych tworzyć może dysonans kulturowy i w efekcie – niespójną tożsa- mość28. Choć akulturacja nie zawsze będzie oceniana negatywnie z perspek- tywy czasu, jest niewątpliwie doznaniem niezwykle trudnym dla pokoleń jej doświadczających. Akulturacji i asymilacji może doznawać nie tylko cała spo- łeczność w kontakcie z inną kulturą, ale też jednostka, która – z różnych przy- czyn – zmienia środowisko społeczne, o czym będzie jeszcze mowa. Kultura jest więc zjawiskiem dynamicznym i przemiana jest wpisana w jej istotę. Czym innym jest jednak przemiana spontaniczna, odśrodkowa, a czym innym gwał- towna zmiana wymuszona przez czynniki zewnętrzne (akulturacja). Naturalna potrzeba postępu, wzmagana często przez kontakt z odmiennymi społeczno- ściami, jest hamowana równie naturalną potrzebą zachowania ciągłości z kul- turą przodków. Mimo zmienności kultury przyjąć można jednak, że stanowi ona pewien w miarę uporządkowany system, ma swoją wewnętrzną logikę29. Konfiguracje kulturowe, choć dla swego wyodrębnienia nie muszą być cał- kowicie spójne i mieć trwałych, sztywnych granic, powinny jednak w sposób czytelny odróżniać się od innych kultur30. Odrębną kulturę będzie stanowił sposób życia – rozumiany jako cały system zachowań obejmujący wszelkie po- ziomy ludzkiej aktywności – podzielany przez pewną grupę osób oraz prze- kazywany kolejnym generacjom31. Dodać jeszcze warto, że kultura nie jest tu tożsama z cywilizacją, gdyż tę w antropologii i socjologii kultury zwykło trak- tować się jako najogólniejszą formę życia zbiorowego, nadrzędną wobec wielu kultur odznaczających się pewnymi wspólnymi cechami – krąg kulturowy32. Kulturę odróżnić trzeba też od natury, gdyż natura człowieka jest wrodzona, a kultura – wyuczona w procesie socjalizacji/enkulturacji33. Kultura nie jest 26 Por. T. Paleczny, Stosunki międzykulturowe. Zarys problematyki, Kraków 2005, s. 403–404. 27 Por. E. Nowicka, Świat, s. 86–87. 28 P. Sztompka, Socjologia, s. 294. 29 Por. M. Filipiak, Pojęcie, [w:] M. Filipiak (red.), Wprowadzenie, s. 41. 30 J. Mucha, Badania, [w:] J. Mucha (red.), Kultura dominująca, s. 16; E. Nowicka, Świat, 31 W.J. Burszta, Antropologia, s. 48. 32 Por. M. Filipiak, Pojęcie, [w:] M. Filipiak (red.), Wprowadzenie, s. 33; E. Nowicka, Świat, s. 76−77. s. 77–78. 33 Ciekawe zestawienie różnic kultury i natury prezentuje W.J. Burszta, Antropologia, s. 36 i n. Szerzej o procesie socjalizacji czyt. np. M. Filipiak, Mechanizmy wpływu kultury na życie spo- łeczne, [w:] M. Filipiak (red.), Wprowadzenie, s. 85−96. 11 Rozdział I. Kultura i jej relacje z prawem – wprowadzenie... przekazywana za pośrednictwem genów, co jednak nie powinno prowadzić do umniejszenia jej znaczenia34. Oczywiste jest też, że tak rozumiana kultura nie mogłaby powstać, gdyby nie właściwa człowiekowi natura, z całą gamą unikal- nych w świecie przyrody możliwości35. Podsumowując, powiedzieć można, że w niniejszej rozprawie kultura ro- zumiana jest jako względnie trwały i w miarę uporządkowany system wzorów zachowań i wartości wyuczonych w procesie socjalizacji (enkulturacji) i po- dzielanych, choć nie zawsze realizowanych, przez członków określonej zbio- rowości ludzkiej. Taki zespół cech kultury, wydaje się najbardziej użyteczny dla zgłębianego w niniejszej pracy tematu36. II. Wzory kulturowe Poszukując definicji kultury, za jej konstytutywny element uznałam – w ślad za S. Ossowskim – wzory zachowań. Wzory kulturowe są wyznaczni- kami danej kultury i pozwalają wyodrębnić dany system kulturowy spośród innych konfiguracji tego typu. Wzory te analizować można w ujęciu norma- tywnym oraz behawioralnym i w obydwu znaczeniach są one częścią kultury, choć różni autorzy i badacze przydają tym aspektom różną wartość37. Czym innym bowiem jest wskazywanie przez społeczność jakiegoś zachowania jako właściwego i pożądanego w określonej sytuacji, a czym innym realizacja jakie- goś wzoru w praktyce38. Powtarzalna praktyka, nawet jeśli odbiega od normy jako wyznacznika powinnego zachowania lub nie jest objęta żadną uświado- mioną normą, także stanowi pewien wzór kulturowy. Przedstawionego powyżej podziału nie należy utożsamiać z podziałem na wzory postulowane i realizowane, choć klasyfikacje te pozostają w silnym 34 Por. E. Nowicka, Świat, s. 51–52. W.J. Burszta wspomina jednak o swoiście rozumianej dziedziczności kulturowej – dziedzictwie kultury ludzkiej (W.J. Burszta, Antropologia, s. 36). 35 Por. C. Levi-Strauss, Spojrzenie z oddali, Warszawa 1993, s. 39 i n.; J. Steward, The Theory of Culture Change, Urbana 1976, s. 30–31; W.J. Burszta, Antropologia, s. 37 i n.; A. Kłoskowska, Socjologia, s. 32−51. Silne powiązanie kultury (zwłaszcza moralności) z naturą człowieka ukształ- towaną w procesie ewolucji podkreślają też prymatolodzy, por. np. F. de Waal, Małpa w każdym z nas. Dlaczego seks, przemoc i życzliwość są częścią natury człowieka?, tłum. K. Kornas, Kraków 2015, s. 239–302. 36 E. Nowicka podkreśla słusznie, że nie ma definicji kultury „uniwersalnie lepszych lub gor- szych. Mogą one być mniej lub bardziej użyteczne dla określonego rodzaju badań” (E. Nowicka, Świat, s. 49). 37 Por. ibidem, s. 56–60 i 62–66. 38 M. Filipiak, Pojęcie, [w:] M. Filipiak (red.), Wprowadzenie, s. 24. 12 § 1. Rola kultury w życiu społecznym związku i wykazują semantyczną bliskość. Wzory o charakterze normatyw- nym mogą pozostawać w sferze postulatów bądź być realizowane w różnym stopniu39. Z punktu widzenia prawa karnego sensu largo istotne są obydwa ujęcia: normatywne i behawioralne. Ponadto, ważny jest też stopień realiza- cji poszczególnych norm w praktyce. Rangę norm sankcjonowanych w obrę- bie prawa karnego materialnego nadać można jedynie wzorom kulturowym w ujęciu normatywnym, choć już nie tym, które mają charakter ideałów40. Na- tomiast kryminologia czy polityka kryminalna zdecydowanie bazować będą na wzorach w ujęciu behawioralnym i dostrzegać przede wszystkim te normy, które w praktyce bywają naruszane. Dla podejmowanego tu tematu istotny jest też podział wzorów kulturo- wych na jawne i ukryte, czy inaczej: uświadomione i nieuświadomione. Po- dział ten także pozostaje w silnym związku z podziałem na wzory normatywne i behawioralne, gdyż wzory normatywne (normy kulturowe) zawsze będą też wzorami generalnie uświadomionymi41. Klasyfikacja ta jest dokonywana z per- spektywy uczestnika kultury, przez którego pewne nabyte w procesie socjali- zacji wzory zachowań mogą być realizowane w sposób niemal automatyczny i bezrefleksyjny, bez świadomości, że są przynależne do określonego systemu kulturowego42. E. Sapir zwraca też uwagę, że „nieświadome wzorce społecz- nych zachowań” są nie tyle poznane, czy postrzegane, co intuicyjnie wyczu- wane przez członków danego społeczeństwa43. Autor ilustruje swoją tezę m.in. uzusami językowymi44 i wzorcami gestykulacji45. Zrozumiałym dla przecięt- 39 Por. E. Nowicka, Świat, s. 63. 40 Na temat ideałów czyt. ibidem, s. 63–64; M. Filipiak, Pojęcie, [w:] M. Filipiak (red.), Wpro- wadzenie, s. 24. W normach prawa karnego zawarta jest raczej minimalistyczna moralność obo- wiązku niż maksymalistyczna moralność dążeń (por. M. Zirk-Sadowski, Wprowadzenie do filozo- fii prawa, Warszawa 2011, s. 138). 41 Por. E. Nowicka, Świat, s. 64–65. 42 A. Kłoskowska, Socjologia, s. 27 i n. 43 E. Sapir, Nieświadome modelowanie zachowań w społeczeństwie, [w:] E. Nowicka, M. Gło- wacka-Grajper (red.), Świat człowieka – świat kultury. Antologia tekstów klasycznej antropologii, Warszawa 2007, s. 424–425. 44 Np. przekonanie o konieczności występowania w języku liczby mnogiej obecne wśród osób posługujących się językami indoeuropejskimi nie jest zrozumiałe np. w Chinach, gdzie rzeczow- niki mają tylko jedną formę, a liczebność oddaje się poprzez odpowiednik liczebnika lub przy- miotnika (E. Sapir, Nieświadome, [w:] E. Nowicka, M. Głowacka-Grajper (red.), Świat człowieka, s. 426–427). 45 Np. amerykańska kamienna „twarz pokerzysty” w Chinach jest typowym wyrazem twarzy dobrze wychowanej osoby (E. Sapir, Nieświadome, [w:] E. Nowicka, M. Głowacka-Grajper (red.), Świat człowieka, s. 432). 13 Rozdział I. Kultura i jej relacje z prawem – wprowadzenie... nego Polaka przykładem takiego zachowania się może być potakiwanie głową: ten sam gest w większości krajów Europy oznacza „tak”, podczas gdy w Buł- garii sygnalizuje negację. Choć gest ten wydaje się w Polsce niemal naturalny, okazuje się wzorem kulturowym. To zestawienie pokazuje też, że wzory kul- turowe przestają być ukryte, gdy zestawi się je ze zwyczajami odmiennymi. A zatem dla zewnętrznego obserwatora czy badacza kultury, obce mu wzory kulturowe nie podlegają podziałowi na uświadomione i nieuświadomione, bo wszystkie są dla niego dostrzegalne, choć oczywiście może i powinien odnoto- wać także stosunek uczestników kultury do opisywanych wzorów46. Jak więc pisze M. Ossowska – doceniając wartość antropologii – dopiero „spojrzenie z zewnątrz na własną kulturę budzi czujność krytyczną w stosunku do rzeczy, w których wyrośliśmy”47. R. Linton stwierdza jeszcze dobitniej: „ci, którzy nie znają żadnej kultury poza własną, nie mogą poznać własnej”48. E. Sapir słusz- nie zauważa jednak, że, choć „niekiedy, celem lepszego przystosowania się do zmienionych warunków, uświadomienie sobie form społecznego behawioru wydaje się konieczne”, co do zasady przyjąć należy, że „w normalnych okolicz- nościach życiowych stała świadoma analiza wzorców kulturowych jest jedno- stce zbędna, więcej, jest dla niej szkodliwa”49. Sądzę, że kontekst migracji jest zarówno dla obcych kulturowo imigrantów, jak i dla społeczeństwa ich przyj- mującego, taką właśnie szczególną sytuacją, gdy uświadomienie sobie wzorców postępowania staje się koniecznością. Nie usuwa to jednak olbrzymich trud- ności związanych z dostrzeganiem własnych form postępowania i ich ewentu- alną zmianą. III. Zarys roli kultury w kształtowaniu jednostki na tle społecznych funkcji kultury „Poczucie wspólnoty przekonań to ważna cecha wiedzy kulturowej; dzięki niej arbitralność kulturowych konwencji jest odbierana jako coś zupełnie natu- ralnego, »kanonicznego«, w tym więc sensie jedynie słusznego i prawdziwego. Powszechność porozumienia i społecznie »zneutralizowana« konwencjonal- ność zamienia się w obowiązujący wzorzec myślenia i działania, którego pod- 46 Por. E. Nowicka, Świat, s. 66. 47 M. Ossowska, Normy moralne, Warszawa 2000, s. 24. 48 R. Linton, Kulturowe, s. 150–151. 49 E. Sapir, Nieświadome, [w:] E. Nowicka, M. Głowacka-Grajper (red.), Świat człowieka, s. 433. 14 § 1. Rola kultury w życiu społecznym staw nie dociekamy, ale według którego oceniamy konwencje obce”50. Przyto- czona wypowiedź W.J. Burszty prezentuje zbiorczo większość funkcji przypi- sywanych kulturze. Nawet pobieżna analiza kultury prowadzi do wniosku, że pełni ona istotną rolę w życiu społecznym, żeby nie powiedzieć, że po prostu jest życiem społecznym. M. Filipiak pisze na ten temat: „W porządku logicz- nym system kultury jest wtórny w stosunku do systemu społecznego, jednak w rzeczywistości społecznej występują one zawsze łącznie; jeden bez drugiego nie istnieje i nie może istnieć”51. Już analizując pojęcie kultury, nie sposób abs- trahować od pełnionych przez nią funkcji. W tym miejscu wypada więc jedy- nie podsumować i uzupełnić związane z tym kwestie. Z uwagi na tematykę pracy pierwszorzędne znaczenie przypisać trzeba jed- nak wpływowi kultury na życie jednostki. Współczesne prawo karne w cen- trum swoich zainteresowań stawia indywidualnego sprawcę i jego odpowie- dzialność. Kultura o tyle może mieć bezpośredni wpływ na kształt tej odpo- wiedzialności, o ile kształtuje sprawcę i jego relacje z otoczeniem52. 1. Funkcje kultury W świetle zacytowanej wcześniej wypowiedzi W. Burszty kultura pełni przede wszystkim rolę socjalizacyjną53. Umożliwia stopniowe wchodzenie w świat powtarzalnych zachowań, następnie norm i ostatecznie – wartości. Pozwala na utrzymanie więzi międzypokoleniowej i zachowanie kulturowej ciągłości. Kultura stwarza zatem płaszczyznę porozumienia między kolej- nymi pokoleniami danego społeczeństwa54. Płaszczyzna ta nazywana jest trzo- nem kultury, tradycją bądź dziedzictwem kulturowym. Uświęcenie wzorów kulturowych tradycją czyni je opornymi na przekształcenia55. Kultura pełni więc funkcję petryfikacyjną poprzez utrwalanie pewnych wzorów zachowa- nia i myślenia. Mechanizm ten w uproszczeniu opisuje R. Linton: „Osobowość jednostki, która spędza swe życie w jakimś społeczeństwie o względnie stabil- nej kulturze, z wiekiem będzie coraz silniej zintegrowana. Jej młodzieńcze wąt- pliwości i kwestionowanie postaw zawartych w kulturze będą znikały w miarę, jak sama będzie potwierdzała te postawy przestrzegając jawnych zachowań na- 50 W.J. Burszta, Antropologia, s. 53. 51 M. Filipiak, Obszar, [w:] M. Filipiak (red.), Wprowadzenie, s. 83. 52 Rzecz jasna kultura ma także wpływ na kształt i treść prawa karnego stanowiącego jej korelat, nie to jest jednak zasadniczym przedmiotem niniejszej rozprawy. 53 W.J. Burszta, Antropologia, s. 53. 54 Por. J. Wódz, Socjologia dla prawników i politologów, Warszawa 2000, s. 118–119. 55 Por. P. Sztompka, Socjologia, s. 306–307. 15 Rozdział I. Kultura i jej relacje z prawem – wprowadzenie... kazywanych przez kulturę. Z czasem stanie się podporą społeczeństwa, nie- zdolną zrozumieć, jak ktokolwiek może żywić takie wątpliwości. Jeśli proces ten może nie sprzyja postępowi, to z pewnością sprzyja poczuciu zadowolenia jednostki”56. Kreowanie wspólnoty wokół pewnych powszechnie akceptowanych norm, wartości i symboli sprawia, że kultura pełni też funkcję integracyjną oraz iden- tyfikacyjną. Umożliwia odróżnienie tego, co „swoje”, od tego, co „obce”; iden- tyfikację innych ludzi jako przedstawicieli własnej lub innej kultury. Przyna- leżność do tej samej kultury ułatwia komunikację i pozwala na poruszanie się w dobrze przyswojonych, niemal nieuświadomionych schematach postępo- wania57. Poczucie wspólnoty sprzyja poczuciu bezpieczeństwa i stwarza opty- malne warunki dla rozwoju jednostki. Równocześnie jednak stanowcze wyod- rębnienie tego, co „obce” utrudnia kontakty międzykulturowe. Współcześnie, w dobie globalizacji, wyróżnia się więc jedną jeszcze rolę kultury – funkcję wy- jaśniania świata. Powierzchowna nawet wiedza o odmiennej kulturze pozwala na odczytywanie w podstawowym zakresie obcych kodów kulturowych. To zaś umożliwia poruszanie się w świecie zsynkretyzowanej symboliki58. 2. Psychokulturalizm – przybliżenie nurtu i jego współczesnych refleksów Na zarysowane wyżej funkcje kultury można też spojrzeć przez pryzmat indywidualnego jej uczestnika. Bowiem – jak stwierdza A. Rodziński – „osoba w stosunku do kultury jest podstawowym i pierwotnym punktem wyjścia. Nie ma osoby, która by nie tworzyła kultury, ale też nie ma osoby która by mo- gła się rozwijać bez kultury”59. T. Paleczny pisze o jednym z głównych kryte- riów wyróżnienia grupy kulturowej: „Etniczność to bardzo złożony syndrom cech obiektywnych i subiektywnych, indywidualnych i grupowych, psychicz- nych i kulturowych. Etniczność jest cechą grupy kulturowej, pewnego rodzaju więzi, wyrastającej na gruncie uświadamianej realnej lub mitycznej wspólnoty pochodzenia, ale należy także do sfery psychiki, przeżyć, uczuć i emocji”60. Członek danej społeczności nie tylko obiektywnie jest z nią związany, ale też odczuwa jedność z grupą jako psychicznie ważną część swej tożsamości, nazy- 56 R. Linton, Kulturowe, s. 173. 57 Por. J. Wódz, Socjologia, s. 119–120. 58 Ibidem, s. 121. 59 A. Rodziński, Osoba, moralność, kultura, Lublin 1989, s. 27. 60 T. Paleczny, Interpersonalne stosunki międzykulturowe, Kraków 2007, s. 71–72. 16 § 1. Rola kultury w życiu społecznym wanej tożsamością kulturową61. Jest to o tyle ważne, że – jak już wskazano we wprowadzeniu – w świetle tematu pracy interesujące są nie tylko grupy kulturowe, ale przede wszystkim jednostki je reprezentujące. Wobec znaczenia tożsamości kulturowej nieco głębszej analizy wymaga dorobek psychokulturalizmu wprowadzającego do nauki o kulturze zagad- nienie kształtowania osobowości człowieka. Nurt ten zapoczątkowany zo- stał przez F. Boasa oraz jego znakomitych uczniów i następców: R. Benedict, M. Mead, E. Sapira, B.L. Whorfa, a także R. Lintona i A. Kardinera. Nazwa „psychokulturalizm” wprowadzona została do polskiej literatury przez J. Szac- kiego62 i stosowana jest zamiennie z określeniem „kulturowe podejście do oso- bowości”63. Jest to nurt nauki z pogranicza antropologii, socjologii i psycholo- gii oparty o podstawowe założenie, że „osobowość jednostki jest czynnikiem twórczym w kulturze, ale zarazem jest przez kulturę ukształtowana”64. Przed- stawiciele tego nurtu wskazują na głęboką zależność tego, jak człowiek po- strzega świat i swoją w nim rolę, od kontekstu kulturowego. Psychokulturaliści bazują na założeniu, które także przyjmuję, że osobowość człowieka jest re- zultatem m.in. procesu socjalizacji w określonej kulturze, dostarczającego mu wzorów zachowań w danej sytuacji i wartości z tymi wzorami powiązanych; z kolei cechy kultur zdeterminowane są m.in. warunkami środowiskowymi, w których żyli ich twórcy, stąd różnorodność kultur i postaw społecznych. Kluczowym pojęciem wprowadzonym i wykorzystywanym przez psycho- kulturalistów jest „osobowość podstawowa”. Wyrażeniu temu nadawano jed- nak różny sens: a) b) statystyczny – jako osobowość modalna, kompleks cech najczęściej wy- stępujących w danej społeczności; strukturalny – jako osobowość uśredniona, konstrukcja tworzona przez badacza danej zbiorowości; c) psychologiczny – jako głębinowa struktura osobowości, zespół najgłę- biej zakorzenionych reakcji wspólnych członkom danej społeczności65. Ujęcie statystyczne i strukturalne mają swoje odniesienie przede wszystkim do badanej społeczności jako całości złożonej z jednostek. Ujęcie psycholo- giczne kładzie większy nacisk na strukturę osobowości jednostki dorastającej w określonej kulturze i kształtującej wtórne instytucje społeczne. Stąd zdaje się 61 Por. T. Paleczny, Stosunki międzykulturowe. Zarys, s. 411. 62 J. Szacki, Historia myśli socjologicznej, Warszawa 2003, s. 651. 63 Por. E. Nowicka, Świat, s. 80. 64 E. Nowicka, Świat, s. 79. 65 Por. ibidem, s. 80. 17 Rozdział I. Kultura i jej relacje z prawem – wprowadzenie... najbardziej interesujące z perspektywy podejmowanego tematu. Twórca tego ujęcia – A. Kardiner wyróżnia dwie grupy czynników kształtujących osobo- wość podstawową: rzeczywiste doświadczenia (nieuświadomione efekty socja- lizacji w określonej kulturze) i uświadomione efekty bezpośredniego naucza- nia. Autor zauważa, że niezgodność tych dwóch systemów prowadzić musi do eliminacji jednego z nich. Przy czym zawsze bardziej prawdopodobne jest wówczas odrzucenie systemu nauczania66. A. Kardiner stwierdza wprost, że jednostka jest wytworem własnej kultury i nie ma wglądu w to, co uczyniło ją tym, kim jest67. Zatem próba przyswojenia sprzecznych z rodzimą kulturą norm, skończyć się może niepowodzeniem. R. Linton także dostrzega kilka grup czynników oddziałujących na osobo- wość jednostki. Autor, jak się zdaje, akceptuje wprowadzoną przez M.J. Her- skovitsa koncepcję enkulturacji rozumianej jako trwający całe życie i przebie- gający w zróżnicowany sposób proces przyswajania kultury68. R. Linton pośród wpływów kulturowych wyróżnia te odebrane w dzieciństwie poprzez doświad- czenie zachowań innych jednostek w stosunku do dziecka oraz te wpływy – oddziałujące na jednostkę przez całe życie – które mają swe źródła w obserwo- waniu lub uczeniu się wzorów zachowań charakterystycznych dla społeczeń- stwa69. Pierwsze z nich determinują głębsze warstwy osobowości (systemy war- tości-postawy), a drugie – o ile są zgodne ze zgeneralizowanymi systemami wartości-postawy – wzmacniają te systemy i coraz głębiej utrwalają70. Przy tym autor nie bagatelizuje wpływu cech dziedzicznych, choć wyraźnie odcina się od popularnego jeszcze w XIX w. poglądu o czysto fizjologicznych, często ra- sowych przyczynach zróżnicowania norm osobowości rozmaitych społeczeń- stw71. R. Linton bezwzględnie uznaje, że społeczeństwa różnią się od siebie nor- mami osobowości, jednak uzasadnienie o biologicznym pochodzeniu tych róż- nic zastępuje uzasadnieniem kulturowym72. Wiarygodności tezom R. Lintona dodaje fakt, że autor nie zamyka oczu na zróżnicowanie norm osobowości wewnątrz społeczności. Dostrzega istnie- 66 A. Kardiner, Osobowość podstawowa, [w:] E. Nowicka, M. Głowacka-Grajper (red.), Świat człowieka – świat kultury. Antologia tekstów klasycznej antropologii, Warszawa 2007, s. 449. 67 Ibidem, s. 453. 68 Por. R. Linton, The tree of culture, New York 1961, s. 39, przytaczam za Z. Gierszewski, Kultura, moralność, względność. Doktryna relatywizmu kulturowego M.J. Herskovitsa, Poznań 2000, s. 44 – tam też szerzej o koncepcji enkulturacji M.J. Herskovitsa, s. 37–45. 69 R. Linton, Kulturowe, s. 167. 70 Ibidem, s. 171–172. 71 Ibidem, s. 159–166. 72 Ibidem, s. 153 i 166–169. 18 § 1. Rola kultury w życiu społecznym nie odmiennych wzorów związanych z płcią, wiekiem, zawodem itp. Zakłada z góry, że „członkowie każdego społeczeństwa wykazują zawsze znaczne in- dywidualne odmiany osobowości”73, a „w każdym społeczeństwie istnieją do- datkowe konfiguracje reakcji związane z pewnymi społecznie wyznaczonymi grupami w ramach społeczeństwa” nazywane osobowościami statusowymi74. Osobowości statusowe nakładają się jednak, zdaniem autora, na typ osobowo- ści podstawowej danego społeczeństwa i są w pełni z nim zintegrowane75. Jed- nostka, która zmienia swój status społeczny (np. dojrzewa) musi opanować nowe wzory zachowań, ale wszystkich tych wzorów dostarcza jej kultura gwa- rantująca, że wszystkie kolejne role będą dawały się pogodzić z głęboko zako- rzenionym systemem wartości-postawy76. Nieco dalej od stanowiska R. Lintona zmierzają poglądy M.J. Herskovitsa obrazowo wyrażone w słowach: „kultura nie jest kaftanem bezpieczeństwa, lecz luźnym ubraniem; i tak jak dwa społeczeństwa nie mają identycznych wzo- rów kulturowych, tak również dwaj członkowie tego samego społeczeństwa nie mają identycznych wzorów zachowania”77. Autor zdaje się zauważać nie tylko różnice wzorów kulturowych pomiędzy jednostkami pełniącymi różne role społeczne, ale też między jednostkami w ogólności – poszczególnymi ko- bietami, nastolatkami, kucharzami itd. Jednakże, jak słusznie podkreśla współ- czesna amerykańska politolog i antropolog A.D. Renteln: „sam fakt, że kultura nie jest monolitem, nie przeczy temu, że wszystkie jednostki podlegają impe- ratywom kulturowym”78, a więc podlegają procesom stanowiącym obiekt za- interesowania psychokulturalistów. Inaczej procesy te kształtują się, gdy wzorce są zapożyczane z odmiennej kultury lub przez tę obcą kulturę narzucane. Zdaniem R. Lintona „wzory te zazwyczaj będą modyfikowane i przetwarzane, dopóki nie staną się spójne 73 Ibidem, s. 153. 74 Ibidem, s. 155. 75 Ibidem. 76 Ibidem, s. 171. Lintonowski system wartości–postawy nasuwa skojarzenie ze współcześniej- szą teorią „habitusu” autorstwa francuskiego socjologa P. Bourdieu. Autor wskazuje na wagę pół- automatycznego stylu działania nabytego w początkowej fazie życia jednostki oraz na szczególną inercję habitusu jednostek, która oddziałuje hamująco na wszelkie zmiany społeczne (por. A. Kło- skowska, Bourdieu, [w:] Z. Bokszański (red.), Encyklopedia, s. 144–151; P. Sztompka, Socjologia, Kraków 2012, s. 296). 77 M.J. Herskovits, Man and His Works. The Science of Cultural Antropology, New York 1948, s. 87 za Z. Gierszewski, Kultura, s. 39. 78 A.D. Renteln, The Cultural, s. 11. Tłum. własne fragmentu: “The mere fact that culture is not monolithic does not deny the fact that all individuals are subject to cultural imperatives”. 19 Rozdział I. Kultura i jej relacje z prawem – wprowadzenie... z podstawowym typem osobowości tych, którzy je zapożyczają”79. Podkreśle- nia wymagają niezwykle cenne obserwacje Lintona dotyczące jednostek akul- turowanych – usiłujących przystosować się do życia w obcej kulturze. Badacz zauważa, że osoba przyjmująca wzory zgodne z własną kulturowo ukształ- towaną osobowością podstawową „jest nieskończenie bardziej szczęśliwa niż ta, która czuje się zmuszona do przestrzegania wzorów jawnego zachowa- nia sprzecznych z systemami wartości-postawy ustanowionych na podstawie jej wcześniejszych doświadczeń”80. Jednostki funkcjonujące w społeczeństwie, które je ukształtowało, nie są zwykle świadome ograniczeń nakładanych przez reguły kulturowe i przyjmują je jako coś naturalnego81. Natomiast jednostki akulturowane doświadczają, zdaniem autora, głębokiej sprzeczności skutkują- cej poczuciem zagubienia, zdania na łaskę losu, pozbawienia steru i stałych punktów odniesienia82. Autor pisze: „Wcześnie ustalone systemy wartości-po- stawy takich jednostek, pozbawione wzmacniania czerpanego ze stałego wy- rażania w jawnym zachowaniu, słabną i są zagłuszane. Równocześnie, wydaje się że rzadko – jeśli kiedykolwiek w ogóle – są całkowicie eliminowane, a jesz- cze rzadziej zastępowane nowymi systemami zgodnymi ze środowiskiem spo- łecznym, w którym jednostka musi działać. Akulturowana jednostka może nauczyć się działać, a nawet myśleć w kategoriach kultury swego nowego społeczeństwa, nie może jednak nauczyć się odczuwać w tych kategoriach”83. W podobnym duchu wypowiada się współczesny Lintonowi amerykański filo- zof H. Kellen zwracając szczególną uwagę na znaczenie przynależności etnicz- nej człowieka: „Ludzie mogą w tej czy większej mierze zmienić swój sposób ubierania się, swą politykę, swą żonę, swą religię, swą filozofię, nie mogą jednak zmienić swoich dziadków. Żydzi czy Polacy lub Anglosasi po to, aby przestać być Żydami, Polakami lub Anglosasami, musieliby przestać być (...)”84. 79 R. Linton, Kulturowe, s. 172. 80 Ibidem, s. 172–173. 81 Ibidem, s. 30–31. 82 Ibidem, s. 173. Stan opisywany przez R. Lintona nazywany jest współcześnie kulturowym niedostosowaniem (por. T. Paleczny, Stosunki międzykulturowe. Zarys, s. 407) i współgra z usta- leniami psychologii w zakresie tzw. zgodności poznawczej i dysonansu poznawczego (por. B. Woj- ciszke, Człowiek wśród ludzi. Zarys psychologii społecznej, Warszawa 2002, s. 52–55 i 309–311). 83 R. Linton, Kulturowe, s. 173. 84 H. Kellen, Culture and Democracy in the United States, New Brunswick 1998, s. 114, cyt. za A. Szahaj, E pluribus unum? Dylematy wielokulturowości i politycznej poprawności, Kraków 2010, s. 21. 20 § 1. Rola kultury w życiu społecznym Cytowany już M.J. Herskovits stwierdza, że „siła enkulturacji nie wyklucza możliwości re-enkulturacji”85. Obserwacje R. Lintona i innych psychokultura- listów pokazują, że członek mniejszości kulturowej z czasem może nauczyć się wzorów zachowania charakterystycznych dla kultury większościowej, a po dłuższym czasie i większych staraniach – także wzorów myślenia. Jednakże najgłębiej osadzone wzory reakcji emocjonalnych nie podlegają takiej kontroli i nie sposób oczekiwać ich modyfikacji. Przy tym fakt, że opanowanie przez np. imigranta obcych wzorów zachowania, a nawet myślenia jest generalnie wykonalne, nie oznacza jeszcze, że jest i powinno być wymagalne. Do dorobku psychokulturalistów – choćby pośrednio – nawiązuje się także współcześnie, analizując wpływ kultury na życie człowieka. Kanadyjski teore- tyk multikulturalizmu W. Kymlicka stwierdza: „Ludzie są związani w istotny sposób ze swą własną wspólnotą kulturową. Nie możemy ot tak po prostu prze- nosić ludzi z jednej kultury do drugiej, nawet jeśli damy im możliwość naucze- nia się innego języka i kultury. Czyjeś wychowanie (ang. upbringing) nie jest czymś, co może być po prostu wymazane, jest ono i pozostanie konstytutywną częścią tego, kim dana osoba jest. Członkostwo w grupie oddziałuje na samo nasze poczucie tożsamości osobowej i godności (ang. capacity)”86. Do Lintona nawiązuje też wprost amerykańska badaczka obrony przez kulturę A.D. Ren- teln, gdy pisze o sile enkulturacji87. Z kolei T. Paleczny wskazuje, że etnicz- ność jako typ tożsamości, psychicznego związku z grupą kulturową i jej wy- tworami, oznacza rodzaj przywiązania i identyfikacji stanowiący najważniej- szy składnik osobowości. Przyznaje, że choć tożsamość gatunkowa wspólna wszystkim ludziom jest zdeterminowana biologicznie i ma charakter podsta- wowy, to zdominowana jest przez tożsamość kulturową. Jednostka, zdaniem autora, nie jest w stanie wyzbyć się kultury, a jedynie wzbogacić ją o jakąś inną, równorzędną lub uniwersalną tożsamość. Zmiana tożsamości kulturowej do- konywana w procesie asymilacji i akulturacji wymaga oddziaływania na kilka kolejnych pokoleń88. W tym samy duchu wypowiada się także współczesny belgijski badacz przestępstw kulturowych J. Van Broeck, wskazując na przy- 85 M.J. Herskovits, Man and His Works, s. 87, za Z. Gierszewski, Kultura, s. 39. 86 W. Kymlicka, Liberalism, Community and Culture, Oxford 1991, s. 175, cyt. za A. Szahaj, 87 A.D. Renteln, The Cultural, s. 12. 88 T. Paleczny, Interpersonalne, s. 73–74. Na ten temat por. też A.D. Renteln, The Cultural, E pluribus, s. 29. s. 13–14. 21
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Obrona przez kulturę. Analiza na gruncie polskiego prawa karnego
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: