Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00647 010860 7479393 na godz. na dobę w sumie
Obrona w sprawach o przestępstwa gospodarcze i skarbowe - ebook/pdf
Obrona w sprawach o przestępstwa gospodarcze i skarbowe - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 295
Wydawca: Difin Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7930-188-1 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

W publikacji omówiono karnomaterialne i procesowe aspekty obrony w sprawach o przestępstwa gospodarcze i skarbowe. Autor wykorzystał w niej nie tylko własny dorobek naukowy, ale i wieloletnie doświadczenie praktyczne zdobyte przy wykonywaniu zawodu radcy prawnego i adwokata jako obrońcy m.in. w sprawach karnych gospodarczych i skarbowych. Do podstawowych dylematów obrońców, analizowanych w książce, należy wybór pomiędzy konfrontacją a konsensualną strategią obrony. W tej mierze skorzystano także z doświadczeń adwokatów z USA i Niemiec, gdzie gospodarka rynkowa rozwija się nieprzerwanie od stuleci, zaś jej „ciemną stroną” stanowi właśnie przestępczość gospodarcza i skarbowa.

Z kolei przytoczenie orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Brukseli oraz Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości w Luksemburgu uzmysławia ponadnarodowe uwarunkowania efektywnej obrony w analizowanych tu sprawach.

Opracowanie ma przede wszystkim charakter praktyczny, adresowane jest nie tylko do adwokatów (bądź aplikantów adwokackich) sprawujących obronę w sprawach karnych skarbowych i gospodarczych, lecz także do samych przedsiębiorców, którzy mieli nieszczęście znaleźć się w spektrum zainteresowania organów ścigania, prokuratury i sądów. Z założenia ma ona służyć także pomocą radcom prawnym, doradcom podatkowym i aplikantom aspirującym do tych profesji oraz studentom prawa.

Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

Cezary Kulesza Obrona w sprawach o przestępstwa gospodarcze i skarbowe Difin Żonie Teresie i Córce Uli – dedykuję Copyright © by Difi n SA Warszawa 2012 Wszelkie prawa zastrzeżone. Kopiowanie, przedrukowywanie i rozpowszechnianie całości lub fragmentów niniejszej pracy bez zgody wydawcy zabronione. Redaktor prowadząca: Renata Fleszar Korekta: Małgorzata Kryska-Mosur ISBN 978-83-(cid:26)(cid:28)(cid:22)(cid:19)(cid:16)(cid:20)(cid:27)(cid:27)(cid:16)(cid:20) Difi n SA Warszawa 2012 00-768 Warszawa, ul. F. Kostrzewskiego 1 tel. 22 851 45 61, 22 851 45 62 fax 22 841 98 91 www.difi n.pl Skład i łamanie: Edit sp. z o.o. Wydrukowano w Polsce SPIS TREŚCI WYKAZ SKRÓTÓW .................................................................................... 9 WSTĘP ................................................................................................... 11 Rozdział I PRAWO DO OBRONY W SPRAWACH KARNYCH GOSPODARCZYCH I KARNYCH SKARBOWYCH W UJĘCIU PRAWNOPORÓWNAWCZYM ................... 18 1. Obrona w sprawach o przestępstwa gospodarcze i skarbowe w procesie anglosaskim ......................................................................................... 18 2. Obrona w sprawach karnych gospodarczych i skarbowych w procesie niemieckim .......................................................................................... 32 3. Orzecznictwo ETPCz i ETS odnoszące się do spraw karnych skarbowych i gospodarczych oraz spraw podatkowych .................................................. 42 3.1. Orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu ...... 43 3.2. Orzecznictwo Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości w Luksemburgu .... 58 Rozdział II PRZESTĘPSTWA GOSPODARCZE ZAWARTE W K.K. ........................................ 64 1. Uwagi wstępne ...................................................................................... 64 2. Przestępstwo nadużycia zaufania (art. 296 k.k.) ........................................... 68 3. Oszustwo (art. 286 k.k.) .......................................................................... 78 4. Oszustwo kredytowe (art. 297 k.k.) i oszustwo ubezpieczeniowe (art. 298 k.k.) ..... 87 5. Przestępstwa przeciwko wierzycielom ....................................................... 95 6. Karnomaterialne uwarunkowania efektywności obrony w sprawach gospodarczych ..................................................................................... 110 6 Spis treści Rozdział III PRZESTĘPSTWA KARNE SKARBOWE .......................................................... 122 1. Ogólna charakterystyka prawa karnego skarbowego ..........................................122 2. Przestępstwo uchylania się od opodatkowania (art. 54 k.k.s.) .............................136 3. Firmanctwo (art. 55 k.k.s.) .................................................................................139 4. Oszustwo podatkowe (art. 56 k.k.s.) ..................................................................141 5. Uporczywe niepłacenie podatków (art. 57 k.k.s.) ..............................................145 6. Nieprowadzenie księgi (art. 60 k.k.s.) ...............................................................146 7. Nierzetelne prowadzenie księgi (art. 61 k.k.s.) ..................................................147 8. Naruszenie obowiązku dokumentowania zdarzeń gospodarczych za pomocą faktury (rachunku) – art. 62 k.k.s. ......................................................................149 9. Narażenie na nienależny zwrot podatkowej należności publicznoprawnej (art. 76 k.k.s.) .....................................................................................................150 10. Karnomaterialne uwarunkowania skutecznej obrony w sprawach skarbowych ........................................................................................................155 Rozdział IV POSTĘPOWANIE DOWODOWE W SPRAWACH O PRZESTĘPSTWA GOSPODARCZE I SKARBOWE .................................................................... 169 1. Uwagi ogólne .......................................................................................................169 2. Uzyskiwanie dowodów z osobowych źródeł dowodowych............................ 172 3. Przeszukanie ........................................................................................ 175 4. Kontrola ruchu pocztowego i komunikacyjnego.......................................... 180 Rozdział V STANOWISKO PRAWNE OBROŃCY I JEGO ROLA NA POSZCZEGÓLNYCH ETAPACH PROCESU .................................................................................. 183 1. Stanowisko prawne obrońcy ................................................................... 183 2. Specyfi ka postępowania przygotowawczego w sprawach karnych gospodarczych i skarbowych................................................................... 189 2.1. Zagadnienia ogólne dotyczące śledztwa i dochodzenia ........................... 189 2.2. Czynności poprzedzające wszczęcie postępowania karnego w sprawach gospodarczych i skarbowych ............................................ 195 2.2.1. Uwagi ogólne ........................................................................ 195 2.3. Śledztwo fi nansowe ......................................................................... 197 2.4. Przebieg postępowania przygotowawczego .......................................... 202 2.5. Rola obrońcy w postępowaniu przygotowawczym ................................. 207 2.6. Obrońca a konsensualne zakończenie postępowania karnego ................... 207 2.7. Obrona na rozprawie głównej ........................................................... 225 2.8. Obrońca w postępowaniu odwoławczym i kasacyjnym ........................... 230 Spis treści 7 Rozdział VI OBRONA A ŚRODKI PRZYMUSU PROCESOWEGO .......................................... 235 1. Zagadnienia ogólne ............................................................................... 235 2. Zatrzymanie ........................................................................................ 236 3. Zatrzymanie z punktu widzenia prawa do obrony ........................................ 239 4. Środki zapobiegawcze ........................................................................... 243 4.1. Uwagi ogólne ................................................................................................ 243 4.2. Tymczasowe aresztowanie ............................................................................ 244 4.3. Areszt tymczasowy z perspektywy obrony ........................................... 249 4.4. Poręczenie ..................................................................................................... 261 4.5. Dozór Policji ................................................................................................. 265 4.6. Zakaz opuszczania przez oskarżonego kraju ................................................ 265 4.7. Środek zapobiegawczy z art. 276 k.p.k. ............................................... 266 5. Poszukiwanie oskarżonego i list gończy .................................................... 266 6. List żelazny ......................................................................................... 266 7. Kary porządkowe ................................................................................. 267 8. Inne środki przymusu ............................................................................ 268 ZAKOŃCZENIE ....................................................................................... 271 BIBLIOGRAFIA ....................................................................................... 275 WYKAZ SKRÓTÓW k.c. .............................. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz.U. k.k. .............................. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (Dz.U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 ze zm.) z 1997 r. Nr 88, poz. 553 ze zm.) k.k.s. ........................... Ustawa z dnia 10 września 1999 r. Kodeks karny skarbowy (tekst. jedn. Dz.U. z 2007 r. Nr 111, poz. 765, ze zm.) k.p.a. ........................... Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania ad- ministracyjnego (tekst jedn. Dz.U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.) k.p.k. ........................... Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. (Dz.U. z 1997 r. Nr 89, poz. 555 ze zm.) k.p.c. ........................... Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania k.s.h. ........................... Ustawa z 15 września 2000 r., Kodeks spółek handlowych cywilnego (Dz.U. z 1964 r. Nr 43, poz. 296 ze zm.) (Dz.U. z 2000 r. Nr 94, poz. 1037 ze zm.) o.p. .............................. Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa (tekst jedn. Dz.U. z 2005 r. Nr 8, poz. 60 ze zm.) p.p.s.a. ..........................Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) Pr. Bank. ..................... Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe (tekst jedn. Dz.U. z 2002 r. Nr 72, poz. 665 ze zm.) p.u.n. ............................Ustawa z dnia 23 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe i na- prawcze (tekst jedn. Dz.U. z 2009 r. Nr 175), poz 1361 ze zm.) u.k.s. ........................... Ustawa karna skarbowa z dnia 26 października 1971 r. (tekst jedn. Dz.U. z 1984 r., nr 22, poz. 103, ze zm). u.p.d.o.f. ..................... Ustawa z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fi zycznych (tekst. jedn. Dz.U. z 2010 r. Nr 51, poz. 307) u.p.d.o.p. ..................... Ustawa z 15 lutego 1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych (tekst jedn.Dz.U. z 2011 r. Nr 74, poz. 397) 10 Wykaz skrótów u.p.t.u. ......................... Ustawa z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług (bądź ustawa o VAT) u.s.d.g. ........................ Ustawa z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospo- darczej (tekst jedn. Dz.U. z 2010 r. Nr 220, poz. 1447 ze zm.) (tekst jedn. Dz.U. z 2011 r. Nr 177, poz.1054) Biul.PK ....................... „Biuletyn Prawa Karnego” M. Prawn. ................... „Monitor Prawniczy” OSNKW ..................... Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Karna i Wojskowa OSNPG ...................... Orzecznictwo Sądu Najwyższego Wydawnictwo Prokuratury Generalnej OSNwSK .................... Orzecznictwo Sądu Najwyższego w Sprawach Karnych OSP ............................ Orzecznictwo Sądów Polskich OTK ........................... Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego PiP .............................. „Państwo i Prawo” POP ............................ Przegląd Orzecznictwa Podatkowego Prok.i Pr.-wkł. ............ „Prokuratura i Prawo” wkładka Prz. Pod. ..................... „Przegląd Podatkowy” SP ............................... „Studia Prawnicze” St. Pr.-Ek. ................... „Studia Prawno-Ekonomiczne” Zb.Orz. ....................... Zbiór Orzeczeń WSTĘP W niniejszej publikacji zajęto się problematyką realizacji prawa do obrony w sprawach gospodarczych i karnych skarbowych. Inspirację dla autora do zajęcia się tą problema- tyką stanowił brak w polskiej literaturze przedmiotu opracowań dotyczącej tych właśnie zagadnień. Polska doktryna procesu karnego poświęcona konstytucyjnej zasadzie prawa do obrony, zarówno w wymiarze dogmatyczno-procesowym1, jak i kryminalistycznym2 bądź nawet praktycznym (metodycznym)3, a także monografi e odnoszące się do roli obrońcy w procesie karnym4, nie uwzględniają specyfi ki spraw karnych w jakich ma być realizowana obrona. Za wyjątek można uznać tu monografi ę K. Pawelca Zarys metodyki pracy adwokata w sprawach wypadków drogowych (Lexis Nexis, Warszawa 2010). W przeciwieństwie do polskiej literatury karnoprocesowej procesualiści USA i krajów Europy Zachodniej dostrzegają uwarunkowania efektywnej obrony wynika- jące ze specyfi ki spraw, w których jest ona prowadzona. W szczególności w literaturze niemieckiej można spotkać szereg pozycji autorstwa profesorów prawa i jednocześnie obrońców w sprawach karnych, poświęconych praktycznym aspektom realizacji pra- wa do obrony. Za klasyczne można tu uznać dzieło H. Dahsa pt. Podręcznik obrońcy karnego (Handbuch des Strafverteidigers, Köln 2005), które zostało także wykorzy- stane w tej książce, podobnie jak inne publikacje adwokatów niemieckich poświęco- nych przestępstwom gospodarczym i skarbowym. Wybór tematu niniejszego opracowania oraz jej treść zostały podyktowane zainte- resowaniami autora jako teoretyka i praktyka procesu karnego. Wykorzystał on w niej 1 Zob. P. Wiliński, Zasada prawa do obrony w polskim procesie karnym, Zakamycze, 2006. 2 Zob. P. Girdwoyń, Zarys kryminalistycznej taktyki obrony, Zakamycze, 2004. 3 D. Świecki, Czynności procesowe obrońcy i pełnomocnika w sprawach karnych, wyd. I, Lexis Nexis, Warszawa 2010. 4 Na tle poprzedniego k.p.k. z 1969 r. zob. monografi ę: P. Kruszyński, Stanowisko prawne obrońcy w procesie karnym, Białystok 1991. Natomiast k.p.k. z 1997 r. dotyczy opracowanie autora: C. Kule- sza, Efektywność udziału obrońcy w perspektywie prawno porównawczej, Zakamycze, Kraków 2005. Zob. także R. Rynkun-Werner, Adwokat z urzędu. Podstawowe zagadnienia prawne, Lexis Nexis, Warszawa 2011. Jednakże ta ostatnia monografi a dotyczy nie tylko spraw karnych, lecz także działal- ności adwokata z urzędu np. w sprawach administracyjnych czy cywilnych. 12 Wstęp bowiem oprócz dorobku naukowego jako profesor nauk prawnych także doświad- czenia praktyczne zgromadzone w trakcie wykonywania w ciągu 25 lat wolnych za- wodów prawniczych – najpierw radcy prawnego, a następnie obrońcy w sprawach karnych. Pierwszym opracowaniem monografi cznym autora poświęconym wpływo- wi prawa na zasadę wolności gospodarczej była opublikowane w 2004 r. książka pt. „Prawo krzywdzące przedsiębiorców. Wybrane aspekty ingerencji państwa w swobo- dę działalności gospodarczej” (Białystok 2004). Zajęto się w niej m.in. regulacjami Konstytucji RP dotyczącymi swobody działalności gospodarczej (oraz opartym na niej orzecznictwem Trybunału Konstytucyjnego), prawa podatkowego, gospodarcze- go, cywilnego, prawa pracy, a także prawem karnym gospodarczym i prawem karnym skarbowym, jako najostrzej wkraczającym w swobodę działalności gospodarczej. Przestępstwa gospodarcze i skarbowe mają swoją specyfi kę, odróżniającą je od tzw. przestępstw pospolitych uregulowanych w kodeksie karnym. Upraszczając za- gadnienie można stwierdzić, że powszechne ustawodawstwo karne penalizuje (czyli nakazuje karać) co do zasady czyny, które naruszają zasady moralności i etyki znane przez społeczeństwo i przez to powszechnie uznawane za godne ochrony. Można się tu odwołać chociażby do Dekalogu, który zabrania np. zabijać czy kraść. Takiego uspra- wiedliwienia nie znajduje co do zasady prawo karne gospodarcze chroniące prawidło- wość obrotu gospodarczego, czy też w przypadku prawa karnego skarbowego interesy fi nansowe polskiego Skarbu Państwa czy też interesy Wspólnoty Europejskiej. Kapitalne znaczenia dla obrony w sprawach o przestępstwa gospodarcze i skarbo- we ma fakt, że w tym przypadku regulacje szeroko rozumianego prawa karnego mają charakter tzw. norm blankietowych, to znaczy penalizują naruszenia stosownych reguł ustanowionych przez przepisy prawa gospodarczego, handlowego, cywilnego oraz podatkowego (także celnego i dewizowego), do których odsyłają. Ustawodawca więc zakłada powszechną znajomość przez przedsiębiorców reguł obrotu gospodarczego w myśl zasady Negligentia iuris nocet (nieznajomość prawa szkodzi). Natomiast za- łożenie profesjonalizacji obrotu gospodarczego nie znajduje w pełni odzwierciedle- nia w polskiej rzeczywistości, w której np. tacy przedstawiciele wolnych zawodów jak lekarze stali się „przedsiębiorcami z przymusu”, zmuszeni przez kolejne reformy gospodarcze do rezygnacji z pracy na etacie i podjęcia własnej działalności gospodar- czej, przy kompletnej ignorancji jej prawnych uwarunkowań5. Kolejnym argumentem, który skłonił autora niniejszej publikacji do jej napisania, jest specyfi ka przestępstw gospodarczych i skarbowych oraz charakterystyka osób o nie oskarżonych. Z reguły są to przestępstwa popełnione bez użycia przemocy, cha- rakteryzujące się umyślnością (często tzw. zamiarem kierunkowym – dolus coloratus). Jednakże nasze prawo karne w przypadku takich przestępstw zakłada niekiedy ich for- malny (bezskutkowy) charakter, czyli ukaranie sprawców nie jest uzależnione od wy- rządzenie przez nich realnej szkody pokrzywdzonemu (odnośnie przepisów k.k.) czy 5 Zob. C. Kulesza, Prawo krzywdzące przedsiębiorców. Wybrane aspekty ingerencji państwa w sferę wolności działalności gospodarczej, Temida 2, Białystok 2004, s. 246–268. Wstęp 13 też rzeczywistego uszczuplenia należności publiczno skarbowej (w przypadku k.k.s. wystarcza z reguły wypełnianie znamienia „narażenia na uszczuplenie” tej należności). Takie przestępstwa z zagrożenia z jednej strony „upraszczają pracę” organom ścigania i sądom, zwalniając je od obowiązku udowadniania w procesie karnym rozmiarów wyrządzonej, konkretnej szkody (czy też w prawie karnym skarbowym – rozmiarów realnie uszczuplonej należności publicznoprawnej). W rezultacie „odcięcie szkody” jako znamienia przestępstw gospodarczych bądź „uszczuplenia należności publicznoprawnej” w przypadku przestępstw skarbowych, prowadzi przez uproszczenia karalności do zagrożenia gwarancyjnej funkcji szeroko rozumianego prawa karnego wymagającej ścisłego oznaczenia przestępstwa w usta- wie wyrażonej w rzymskiej paremii: Nullum crimen sine lege (Nie ma przestępstwa bez ustawy). W skrajnych przypadkach może to prowadzić do dowolności w stosowa- niu norm karnych przejawiającej się w kolokwialnym stwierdzeniu „Daj mi człowie- ka, paragraf się znajdzie” (odpowiednia premia rzymska brzmi Da mihi factum, dabo tibi ius – „Daj mi fakt, a ja znajdę prawo”). Powyższe argumenty potwierdzają tezę o szczególnych trudnościach, jakie na- potyka efektywna obrona w sprawach karnych gospodarczych i skarbowych. Usta- wodawca polski, powołując się na wskazane wyżej domniemanie znajomości prawa przez przedsiębiorców, zdaje się nie uwzględniać należycie niejasności przepisów szeroko rozumianego prawa gospodarczego i podatkowego, oraz ich zmienności, przyczyniającej wielu trudności nawet doświadczonym prawnikom. Ponadto wypada wskazać także na inne aspekty specyfi ki przestępczości go- spodarczej i skarbowej oraz charakterystyki osób oskarżonych o popełnienie takich przestępstw, które także mają istotny wpływ na sprawowanie w nich obrony. Przede wszystkim są to z reguły przestępstwa umyślne (zaleta dla obrony), popełniane bez uży- cia przemocy, które dość często są zarzucane osobom znanym publicznie. W rezultacie nawet sam fakt prowadzenia postępowania karnego może wywołać często nieodwra- calne negatywne skutki dla prowadzonej przez nich działalności gospodarczej (nawet jeśli proces karny skończy się umorzeniem bądź wyrokiem uniewinniającym). Ze względu na ścisłe powiązanie norm prawa karnego z chronionymi przez nie regu- łami obrotu gospodarczego i szeroko rozumianym ustawodawstwem podatkowym (także celnym i dewizowym) efektywna obrona wymaga od obrońcy znajomości także tych dzie- dzin prawa. Warunki te spełniają z reguły wieloosobowe kancelarie adwokackie, gdzie jest możliwa specjalizacja poszczególnych prawników, bądź też współpraca obrońców ze specjalistami z danej dziedziny np. z doradcami podatkowymi. Nie zmienia to jednak fak- tu, że przeciwko adwokatom występują prokuratorzy z wyspecjalizowanych wydziałów przestępczości zorganizowanej w prokuraturach okręgowych i apelacyjnych, korzystają- cy z rozbudowanego aparatu Policji, organów skarbowych bądź służb specjalnych. Bar- dzo często podstawę wszczęcia postępowania karnego w sprawach karnych skarbowych stanowią wyniki postępowań podatkowych prowadzonych przez organy skarbowe. Z drugiej jednak strony szanse efektywnej obrony obniża fakt, że w polskich są- dach co do zasady brak jest sędziów (specjalnych wydziałów sądów) specjalizujących 14 Wstęp się w tego typu sprawach. W rezultacie mamy tu do czynienia z faktyczną dominacją (szczególnie w sądach rejonowych) oskarżycieli skarbowych nad sędziami, którzy codziennie rozstrzygają przestępstwa pospolite, a jedynie okazjonalnie zajmują się przestępstwami gospodarczymi i skarbowymi. W tym kontekście należy zasygnalizować niebezpieczną linię orzecznictwa są- dowego, dotyczącego wyjątków od samodzielności jurysdykcyjnej sądów (sąd kar- ny samodzielnie rozstrzyga zagadnienia faktyczne i prawne, niezależnie od orzeczeń innych sądów i organów art. 8 § 1 k.p.k.) przyjmującą, że wyjątek od tej zasady, określony w art. 8 § 2 k.p.k. stanowią decyzje organów skarbowych. Bezkrytyczna akceptacja takich orzeczeń sprowadziłaby w szczególności obronę w sprawach kar- nych skarbowych, zakończonych niekorzystnym dla podatnika wynikiem postępowa- nia podatkowego, do czystej fi kcji. Jeśli chodzi o osoby oskarżone o popełnienie przestępstw gospodarczych i skarbo- wych, to ich obrona charakteryzuje się szczególnymi uwarunkowaniami, niewystępu- jącymi w przypadku przestępstw pospolitych, w których to z reguły jedynie adwokat potrafi autorytatywnie ocenić szanse powodzenia i jest autorytetem dla swojego klien- ta. Przedsiębiorcy z reguły wyróżniają się z ogółu społeczeństwa wyższym statusem społeczno-ekonomicznym, zaś utrudnienia ich obrony w sprawach karnych wynikają nie tylko ze skomplikowania materii prawnej, lecz także pojawia się tu nierzadko problem „kontroli nad klientem” wynikający najczęściej z wysokiego statusu menad- żera i ich wyższej inteligencji w porównaniu z osobami oskarżonymi o przestępstwa powszechne. Ponadto, w przypadku postępowań karnych dotyczących poważnych przestępstw gospodarczych i podatkowych występuje szereg negatywnych zjawisk ubocznych dotykających podejrzanych przedsiębiorców. Ze względu na duże zainte- resowanie mediów, rynki fi nansowe i biznesowe mogą zareagować na sam fakt pro- wadzenia śledztw i w szczególności aresztowanie podejrzanych przedsiębiorców. Spostrzeżenie to w pewien sposób wyjaśnia gotowość (niekiedy nadmierną) oskar- żonych przedsiębiorców do zawierania wszelkiego rodzaju porozumień z prokuratu- rą i organami ścigania, które pozwalają im uniknąć publicznej rozprawy i z reguły przewlekłego procesu. To może stanowić wytłumaczenie dla dużej popularności kon- sensualnych form zakończenia postępowania karnego w skomplikowanych sprawach o przestępstwa gospodarcze bądź skarbowe, charakterystycznych nie tylko dla krajów tradycji common law lecz i systemów prawnych Europy kontynentalnej. Powyższe uwarunkowania stawiają przed obrońcami w takich sprawach poważne wyzwania zwią- zane z wyborem pomiędzy obroną konfrontacyjną, a obroną polegającą na współpracy z organami ścigania (zob. rozważania prawnoporównawcze rozdziału I. publikacji). Powyższe założenia determinują charakter niniejszego opracowania, które z założe- nia ma mieć wymiar praktyczny, a nie teoretyczny. Pierwszy rozdział dotyczy prawno- porównawczych zagadnień obrony w sprawach o przestępstwa gospodarcze i skarbowe. Przedstawiono w nim dorobek doktryny anglosaskiej i niemieckiej dotyczący tej prob- lematyki. Sięgnięto tu przede wszystkim do opracowań praktyków – obrońców, którzy wskazują na pewne uniwersalne cechy przestępczości gospodarczej i skarbowej, od- Wstęp 15 różniające je od przestępczości pospolitej. Dlatego też poczynione przez nich uwagi pozwalają na ich odniesienie także do polskiej praktyki procesowej. Za szczególnie istotne należy uznać konstatacje potwierdzające szerokie stosowanie w takich sprawach konsensualnych form zakończenia postępowania karnego, w których proces kończy się wskutek porozumień pomiędzy obroną a oskarżeniem (plea bargaining w USA i Wiel- kiej Brytanii, Absprachen w Niemczech), zaś sądy z reguły ograniczają swoją aktyw- ność orzeczniczą do akceptacji zawartych ugód. W tej części opracowania przytoczono także doświadczenia obrońców niemieckich dotyczące metodyki zawierania takich po- rozumień zgodnie z najlepiej rozumianym dobrem oskarżonego przedsiębiorcy. Dalsze części rozdziału I. zawierają orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (ETPCz) w Strasburgu i Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości w Lu- xemburgu (ETS) dotyczące prawa do obrony bądź w sposób bezpośredni (tu głównie ETPCz), bądź też niekiedy pośredni (gdzie ETS dokonuje interpretacji unijnego pra- wa podatkowego bądź gospodarczego). Ich przytoczenie jest zasadne, gdyż powyższe orzeczenia wpływają w sposób bezpośredni na orzecznictwo sądów polskich. Rozdział II. monografi i poświęcony jest przestępstwom gospodarczym uregulo- wanym w rozdziale XXX polskiego kodeksu karnego z 1997 r. oraz przestępstwu oszustwa z art. 286 k.k., które, mimo zamieszczenia go w rozdziale k.k. poświęconym przestępstwom przeciwko mieniu, często stanowi podstawę zarzutów stawianych uczestnikom obrotu gospodarczego. W tej części monografi i sięgnięto do bogatej li- teratury przedmiotu, a także – nawiązując do praktycznego aspektu opracowania – do bogatego orzecznictwa sądowego dotyczącego najczęściej spotykanych w praktyce gospodarczej przestępstw. Dokonana w nim analiza dotyczy znamion strony podmio- towej i przedmiotowej przestępstw oraz czynności wykonawczych prowadzących do ich popełnienia. Ostatnia część rozdziału obejmuje rozważania odnoszące się do instytucji czynnego żalu (którego podstawą jest naprawienie szkody wyrządzonej przestępstwem) oraz obronę polegającą na podnoszeniu korzystnych dla oskarżonych okoliczności, mogących skutkować ich niekaralnością bądź brakiem winy. Rozdział III. monografi i koncentruje się na problematyce przestępstw i wykroczeń skarbowych uregulowanych w kodeksie karnym skarbowym z 1999 r. Wskazano w nim najważniejsze regulacje części ogólnej tej ustawy, która reguluje odpowiedzialność za te czyny w sposób częściowo odmienny, niż czyni to kodeks karny z 1997 r. Również tutaj przytoczono orzecznictwo sądowe dotyczące spraw karnych skarbowych i zaak- centowano te ich cechy, które odróżniają je od przestępstw pospolitych. W tej części pracy wyróżniono także ścisłą więź prawa karnego skarbowego z chronionymi przez nie normami szeroko rozumianego prawa podatkowego (a więc także celnego i dewi- zowego). Podkreślono również instytucje przewidujące zaniechanie ukarania sprawcy takich czynów karalnych w oparciu o ideę fi skalizacji systemu wymiaru sprawiedli- wości, sprowadzającą się do motta „Zapłać, a wszystko zapomnimy”. Rozdział IV księgi dotyczy zagadnień postępowania dowodowego w procesie kar- nym. Wskazano w nim czynności procesowe służące uzyskaniu dowodów. Dostrzeżo- no także znaczenie tajemnic zawodowych: adwokata i radcy prawnego. W kontekście 16 Wstęp samodzielności jurysdykcyjnej sądów karnych wskazano na niekorzystne dla podat- nika orzecznictwo sądowe uznające, że sądy orzekające w sprawach karnych skarbo- wych są związane decyzjami administracyjnymi wydawanymi przez organy skarbowe w sprawach podatkowych. Z drugiej zaś strony zauważono orzecznictwo NSA przyj- mujące na tle art. 11 prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (p.p.s.a.) rozszerzającą wykładnię związania sądów administracyjnych wyrokami sądów kar- nych. Podkreślono także zalety współpracy w sprawach o przestępstwa gospodarcze i skarbowe adwokatów z radcami prawnymi i doradcami podatkowymi. W rozdziale V. monografi i przedstawiono podstawowe zagadnienia związane z pozycją procesową i rolą obrońcy na poszczególnych etapach procesu karnego. Ta część rozważań ma za zadanie przedstawić przedsiębiorcom uwarunkowania obrony sprawowanej w sprawach karnych (w tym gospodarczych i skarbowych) przez ad- wokata. Skrótowo nawiązano w niej do takich problemów jak tajemnica obrończa, nakaz działania wyłącznie na korzyść oskarżonego, zaufania jako podstawy stosunku obrończego oraz zakazu równoczesnego reprezentowania oskarżonych, których in- teresy pozostają we wzajemnym konfl ikcie. Analizie k.p.k. towarzyszy przywołanie stosownego orzecznictwa sądowego w tej materii. W dalszej części rozdziału V. przedstawiono realizację prawa do obrony w po- stępowaniu przygotowawczym. Wskazano na ograniczenia praw zarówno samego oskarżonego, jak i jego obrońcy wynikające z co do zasady niejawnego, inkwizy- cyjnego charakteru tego wstępnego etapu procesu. Skrótowe rozważania odnoszą się także do poprzedzających proces karny czynności operacyjno-rozpoznawczych, które ze względu na niejawny i nieformalny charakter wykluczają udział w nich obrony. Podkreślono znaczenie udziału obrońcy w czynnościach dowodowych, zaznajamia- nia z aktami postępowania przygotowawczego oraz przesłanki i rolę ewentualnej współpracy obrońcy z organami ścigania czy prokuraturą. Następna część rozdziału V. monografi i dotyczy realizacji obrony w sprawach kar- nych gospodarczych i skarbowych w konsensualnych (skróconych) trybach zakoń- czenia postępowania karnego. Podniesiono w nim problem (powołując się chociażby na doświadczenia amerykańskie i angielskie) ostrożnego angażowania się obrony w takie porozumienia (w kontekście realności korzyści uzyskiwanych w ten sposób przez oskarżonych), dotrzymywania ich warunków przez oskarżyciela publicznego oraz respektowania ich wyników przez wyrokujące sądy. Również tutaj analizie sto- sownych przepisów towarzyszy przytoczenie bogatego orzecznictwa sądowego. Ostatnia część tego rozdziału monografi i dotyczy obrony w postępowaniu sądo- wym: na rozprawie głównej oraz postępowaniu odwoławczym i kasacyjnym. Zajęto się tu m.in. takimi zagadnieniami jak przesłuchiwanie świadków czy dopuszczalnoś- cią tzw. dowodów prywatnych, gromadzonych przez obronę (np. opinii prywatnych). Wskazano na tak istotną w sprawach karnych gospodarczych i skarbowych problema- tykę dowodu z dokumentu czy opinii biegłego. W końcowej części tego rozdziału wskazano na ograniczenia dostępności i skutecz- ności kasacji jako nadzwyczajnego środka zaskarżenia wyroków sądowych. Zobrazo- Wstęp 17 wano także orzecznictwo sądowe wskazujące na typowe błędy obrońców wnoszących apelacje bądź kasacje. Kolejny, VI. rozdział monografi i, poświęcono ograniczeniom prawa do obrony wynikającym ze stosowania wobec oskarżonego środków przymusu procesowego, w tym przede wszystkim izolacyjnego środka zapobiegawczego – aresztu tymczaso- wego. Wskazano na wynikające z izolacji w areszcie trudności komunikacji pomiędzy oskarżonym i jego obrońcą oraz orzecznictwo sądowe piętnujące nieprawidłowe prak- tyki nadużywania środków zapobiegawczych (np. tzw. „aresztu wydobywczego”). Na koniec wstępu do niniejszej monografi i wypada podkreślić zasadniczy zamiar twórcy przyświecający jej napisaniu. Otóż autor starał się stworzyć opracowanie prze- de wszystkim o walorach praktycznych, adresowane nie tylko do prawników sprawu- jących fachową obronę w sprawach karnych skarbowych (adwokatów bądź aplikantów adwokackich), lecz także do samych przedsiębiorców, którzy mieli nieszczęście zna- leźć się w centrum zainteresowania organów ścigania, prokuratury i sądów. Z założenia ma ona służyć także pomocą radcom prawnym, doradcom podatkowym i aplikantom aspirującym do uzyskania tych profesji oraz studentom prawa. Dlatego też pewne partie tego opracowania siłą rzeczy muszą okazać się oczywiste dla prawników, zaś niezrozumiałe dla przedsiębiorców. Być może rozważania zawarte w tej monografi i mogą stanowić nowy punkt widzenia dla przedstawicieli organów skarbowych, orga- nów ścigania czy też (niewątpliwie w węższym zakresie) prokuratorów bądź sędziów podejmujących decyzje w sprawach o przestępstwa gospodarcze i skarbowe. Warto więc w tym kontekście dodać, że zamiarem piszącego niniejsze słowa nie było dokonanie jedynie „suchej analizy” obowiązującego ustawodawstwa w tej ma- terii, lecz niekiedy autor próbował wzbogacać niekiedy swoje rozważania także do- świadczeniami z własnej praktyki obrońcy w sprawach karnych. Ze względu na szeroki zakres tematyczny monografi i, powodujący siłą rzeczy skrótowość (bądź nawet zamierzoną powierzchowność) rozważań, w wielu miejscach odwołano się do szerokiej literatury przedmiotu. Przytoczone w tym opracowaniu szerokie orzecznictwo sądowe (przede wszystkim Sądu Najwyższego i sądów ape- lacyjnych) co do zasady nie jest tu kontestowane, gdyż nie chodzi tu o zaznaczanie akcentów polemicznych, lecz podkreślenie wagi tego orzecznictwa dla codziennej praktyki sądów niższych instancji. Jednakże na ile udało mi się te trudne, nierzadko sprzeczne, cele osiągnąć, roz- strzygnie sam Czytelnik. Białystok, 31 marca 2012 r. Prof. zw. dr hab. Cezary Kulesza, adwokat PRAWO DO OBRONY W SPRAWACH KARNYCH GOSPODARCZYCH I KARNYCH SKARBOWYCH W UJĘCIU PRAWNOPORÓWNAWCZYM I 1. Obrona w sprawach o przestępstwa gospodarcze i skarbowe w procesie anglosaskim W doktrynie amerykańskiej przestępstwa skarbowe i gospodarcze są zalicza- ne do ogólnej kategorii „przestępstw białych kołnierzyków” (white collar crimes), które z reguły nie zawierają elementu przemocy, a najczęściej są połączone z dzia- łaniem nastawionym na uzyskanie korzyści majątkowych1. W literaturze wskazuje się na spory wokół pojęcia „przestępstwa białych kołnierzyków”, które jest bardziej kategorią kryminologiczną i socjologiczną niż prawną. Zostało ono wprowadzone w roku 1940 przez E.H. Sutherlanda, znanego amerykańskiego kryminologa, w trak- cie przemówienia na forum Amerykańskiego Stowarzyszenia Socjologii2. Również w czasach dzisiejszych żywe są spory wokół tego pojęcia dotyczące jego zakresu przedmiotowo-podmiotowego: czy dotyczy ono działań przestępczych, czy też i in- nych zachowań „dewiacyjnych”, czy jest związane tylko z poszczególnymi katego- riami sprawców, czy też szczególnymi rodzajami zachowań oraz przy założeniu, że dotyczy ono szczególnych grup przestępstw – jakie czynniki decydują o zaliczeniu konkretnego przestępstwa do takiego zbioru?3 Pojęcie white collar crime jest rozumiane różnie przez organy ścigania, proku- ratorów i obrońców, którzy są bardziej skłonni niż socjolodzy odnosić je raczej do 1 Por. np. J. Zimmerman, Defending white collar crimes, „The American Journal of Trial Advocacy” 1983–1984, Vol. 7, s. 299–300. 2 E.H. Sutherland, White-Collar Criminality, „Am. Soc. Rev.” 1940, Vol. 5, s. 1. 3 S.P. Green, The Concept of White Collar Crime in Law and Legal Theory, „Buffalo Crim.L.Rev.” 2004–2005, Vol. 8, s. 1–13. Prawo do obrony w sprawach karnych gospodarczych i karnych skarbowych... 19 czynów niż do sprawców i bardziej do realnych przestępstw niż do samych dewiacji4. Sami adwokaci chętnie podkreślają swoje umiejętności i zaangażowanie w zapobie- ganiu takim przestępstwom w ramach korporacji, przez adwokackie dochodzenia wewnętrzne i zarządzanie procedurami kontrolnymi. Jeśli chodzi o obronę w postę- powaniach karnych w takich sprawach, obrońcy podkreślają swoje doświadczenie w radzeniu sobie ze skomplikowanymi procedurami i zagadnieniami dowodowymi. Wśród specyfi cznych obszarów tej przestępczości adwokaci wskazują najczęściej na przestępstwa ubezpieczeniowe i handlowe, oszustwa w dziedzinie ubezpieczeń zdrowotnych, oszustwa antytrustowe, bankowe, fi nansowe, księgowe, naruszanie regulacji odnoszących się do ochrony zdrowia i środowiska, kradzieże tajemnicy przedsiębiorstwa, naruszenia prawa podatkowego i celnego oraz przestępstwa korup- cyjne. Podobne ujmowanie white collar crimes występuje w praktyce prokuratorskiej i agencji rządowych5. W przeważającej większości przypadków przestępstwo „białych kołnierzyków” obejmuje pewien rodzaj oszustwa (fraud), które z pozoru bardzo przypomina prze- stępstwo oszustwa jako przestępstwo powszechne. Jednak często white collar fraud odróżnia się od zwykłego oszustwa szczególnie wysokimi szkodami fi nansowymi, zaś jego sprawcy wyróżniają się wysokim statusem społeczno-ekonomicznym. Natomiast niektórzy autorzy podkreślają, że najważniejszą różnicę między oszustwem urzędni- czym a zwykłym oszustwem stanowi metodologia sprawców. Przestępcy „w białych kołnierzykach” stosują bardziej skomplikowane i kompleksowe środki, często nad- używając bądź naruszając obowiązujące regulacje prawa. Dlatego też często ujmuje się dla potrzeb analiz prawnych pojęcie „przestępstwo białych kołnierzyków” od stro- ny przedmiotowej jako zawierające oszustwo, które polega na stosowaniu skompliko- wanych i nowatorskich środków, powodujące zwykle wielkie szkody ekonomiczne, bądź od strony podmiotu, jako obejmujące sprawców i (lub) ofi ary prowadzącego na wysokim szczeblu działalność fi nansową bądź korporacyjną6. Z punktu widzenia adwokata utrudnienia obrony oskarżonych o takie przestęp- stwa wynikają nie tylko ze skomplikowania materii prawnej, lecz także wiążą się z trudnościami „kontroli nad klientem” wynikającymi najczęściej z wysokiego statu- su menedżera. Jednakże taki charakter oskarżonych i wywodzących się z ich kręgów świadków obrony z reguły wywiera dobre wrażenie na przysięgłych, w przeciwień- 4 Oczywiście, akcentowanie przedmiotowej strony zagadnienia, jak wskazuje się w literaturze, nie jest decydujące dla na strategii obrońców, którzy mogą przekonywać przysięgłych i społeczeństwo, że działania ich klientów nie miały charaktery kryminalnego, a co najwyżej dewiacyjnego, S.P. Green, Moral Ambiguity In White Collar Criminal Law, „Notre Dame J. L. Ethics Public Policy” 2004, Vol. 18, s. 517. 5 S.P. Green, The Concept of White Collar Crime…, op. cit., s. 15–16. 6 I.M. Gradman, Hot Dunder the White Collar. What the Rollercoaster in Sentencing Law from Blake- ly to Booker Will Mean to Corporate Offenders, „NYU Journal of Law and Business” 2004–2005, Vol. 1, s. 735–736. 20 Rozdział I stwie np. do oskarżonych o gwałty czy rozboje7. Jak podnosi się w literaturze, z regu- ły sprawom karnym gospodarczym towarzyszą powództwa cywilne wytaczane przez ofi ary przestępstw, co wymaga współpracy obrońcy z pełnomocnikiem pozwanego8. W doktrynie amerykańskiej wskazuje się także, że w przypadku postępowań kar- nych dotyczących poważnych przestępstw gospodarczych i podatkowych występuje szereg negatywnych zjawisk ubocznych dotykających podejrzanych przedsiębiorców. Cieszą się one z reguły dużym zainteresowaniem mediów, a rynki fi nansowe i bizne- sowe reagują na wieści z prowadzonych śledztw i przecieki na temat ich postępów. Głośnym przykładem była w warunkach amerykańskich chociażby sprawa przeciwko spółce konsultingu fi nansowego Arthur Andersen, która w trakcie procesu stała się „cieniem dawnej fi rmy”9. Kolejną cechą charakterystyczną takich postępowań jest ich długotrwałość. Wyni- ka to z faktu, że zachowania i transakcje mogące stanowić przestępstwo gospodarcze czy skarbowe mają skomplikowany charakter, są utrzymywane w tajemnicy, zaś śled- czy pozbawieni pomocy świadków „podążają śladami dokumentów” (follow paper trails)10. Do pozaprawnych skutków prowadzonych śledztw można zaliczyć także społeczną stygmatyzację podejrzanych oraz ich kolegów i bliskich, która zaczyna się na długo przed wydaniem wyroku w sprawie11. Dlatego też obrońcy podkreślają umiejętność odpowiednich kontaktów adwokata z mediami, ze względu na szerokie nagłaśnianie takich spraw (wynikające chociażby ze statusu oskarżonych) i biorą pod uwagę, że właściwe relacje medialne z procesu zakończonego uniewinnieniem po- mogą oskarżonemu wrócić do aktywności biznesowej12. Media i opinia społeczna w takich sprawach wywierają z reguły znaczną presję na prokuraturę, która będzie dążyła do wniesienia oskarżenia i ukarania oskarżonych o przestępstwa gospodarcze, aby udowodnić, że traktuje wszystkich obywateli na zasadach równości, bez względu na ich status społeczny13. W literaturze amerykańskiej wskazuje się także na przeplatanie się w dziedzinie przestępstw gospodarczych prawa karnego i cywilnego. To samo zachowania, zgod- nie z ustawodawstwem amerykańskim, może być przedmiotem postępowania cywil- nego, karnego, bądź obu tych postępowań. W wielu regulacjach prawnych jedyną różnicą pomiędzy odpowiedzialnością cywilną i karną stanowi przestępny zamiar 7 Odnośnie specyfi ki obrony w sprawach gospodarczych w systemie common law zob. C. Kulesza, Obrona w sprawach karnych skarbowych i gospodarczych w procesie amerykańskim, [w:] T. Grze- gorczyk (red.), Funkcje procesu karnego: Księga jubileuszowa Profesora Janusza Tylmana, Lex a Wolters Kluwer business, Warszawa 2011, s. 317–333. 8 J. Zimmerman, Defending..., op. cit., s. 301–302. 9 Arthur Andersen LLP. V. United States, 125 s. Ct. 2129 (2005). 10 G. Szott Moohr, What the Martha Stewart Case Tells Us About White Collar Criminal Law, „Houston Law Review” 2006–2007, Vol. 43, s. 596. Ibidem, s. 597. 11 12 J. Zimmerman, Defending..., op. cit., s. 304–305. 13 G. Szott Moohr, What the Martha..., op. cit., s. 597–599. Prawo do obrony w sprawach karnych gospodarczych i karnych skarbowych... 21 oskarżonego (defendant’s felonious intent), element mens rea i ciężar spoczywają- cy na oskarżeniu udowodnienia wszystkich znamion przestępstwa „ponad rozsądną wątpliwość” (beyond reasonable doubt)14. Zdaniem niektórych autorów taka konwer- gencja prawa cywilnego i karnego ma szereg negatywnych aspektów. Po pierwsze, traktując te same zachowanie jako podstawę do odpowiedzialności cywilnej i karnej, zaciera standardy przyjęte w różnych procedurach i w sposób nieunikniony skłania sądy do rozszerzenia zakresu odpowiedzialności karnej15. Takie zbliżenie standardów cywilnych i karnych powoduje, że podstawową różnicą pomiędzy odpowiedzialnoś- cią cywilną i karną staje się właśnie ciężar udowodnienia winy oskarżonemu przy zachowaniu wymogów reguły in dubio pro reo. Poza tym takie zjawisko przenikania się regulacji karnych i cywilnych rodzi za- grożenie, że odpowiednie ustawy karne nie spełniają wymogów zasady określoności odpowiedzialności za przestępstwo, przyznają nadmierną władzę uznaniową prokura- turze i innym agencjom rządowym, a co za tym idzie, naruszają Konstytucję USA16. Ponadto negatywnym dla przedsiębiorców aspektem zbliżenia obu rodzajów odpo- wiedzialności jest możliwość równoczesnego prowadzenia przeciwko oskarżonemu postępowania cywilnego, co utrudnia jego obronę, a także umożliwia oskarżycielowi korzystanie z dowodów ujawnionych w sprawie cywilnej17. W literaturze amerykańskiej podkreśla się także specyfi kę ścigania przestępczości skarbowej, w której w przeciwieństwie to przestępstw powszechnych (gdzie prze- stępstwo jest stwierdzone, a poszukuje się sprawcy), aktywność śledcza skupia się na poszukiwaniu ustawowych znamion np. oszustwa podatkowego (przestępstwo jest nieznane), gdyż ich udowodnienie pozwala jednocześnie na znalezienie przez śled- czych potencjalnego sprawcy18. W sferze ścigania przestępczości gospodarczej badania wykonane w latach 80. XX wieku w USA w dziedzinie oszustw giełdowych wykazały stosunkowo niską sku- teczność działalności śledczej i rzadkie kierowanie spraw na drogę procesu karnego przez agencje rządowe. Z reguły przed sąd trafi ały jedynie sprawy, w których wartość wyrządzonej szkody jest wysoka bądź dotyczyły przestępczości zorganizowanej19. Takie zjawiska doprowadziły na początku XXI wieku zarówno do zmian ustawodaw- stwa, jak i praktyki sądowej w sprawach white collar crimes. Wskutek wykrycia na przełomie XX i XXI wieku szeregu głośnych afer gospo- darczych i skarbowych powodujących miliardowe straty amerykańskich rynków Ibidem, s. 599–600. 14 15 Na tendencję tę na przykładzie oszustwa jako jeden z pierwszych wskazał J.C. Coffee, Does”Unlawful” Mean „Criminal”?: Refl ections on the Disappearing Tort/Crime Distinction in American Law, „Buf- falo University Law Review” 1991, Vol. 71, s. 193–204. 16 G. Szott Mohr, What the Martha..., op. cit., s. 605–612. 17 18 19 Por. np. S. Shapiro, The Road not taken: the elusive path to criminal prosecution for white-collar Ibidem, s. 601–602. Ibidem, s. 140–142. offenders, „Law Society Review” 1985, Vol. 19, No. 2, s. 179–217 i podane tam wyniki badań. 22 Rozdział I fi nansowych Kongres USA uchwalił w 2002 r. Sarbanes-Oxley Act, który m.in. utworzył Zarząd Nadzoru nad Finansami Publicznymi (Public Accounting Oversight Board) zajmujący się nadzorem nad standardami i praktykami na rynkach fi nanso- wych w całym kraju. Ponadto Prezydent Bush wydał rozporządzenie o utworzeniu Grupy Celowej ds. Oszustw Korporacyjnych (Corporate Fraud Task Force), której celem jest „zwiększenie efektywności agentów i prokuratorów w ściganiu sprawców white collar crimes”20. Ponadto działania rządu USA doprowadziły w sferze procesowej do zaostrzenia represji wobec sprawców white collar crimes, także w trybie skazywania bez rozpra- wy wskutek porozumienia z prokuratorem (plea bargaining). W literaturze amerykańskiej za oczywiste przyjmuje się, że podstawowym mo- tywem przyznawania się oskarżonych do winy w trakcie plea bargaining jest uzy- skiwanie przez oskarżonych łagodniejszego ukarania w porównaniu z wyrokami zapadającymi po przeprowadzeniu rozprawy przed ławą przysięgłych. Zdaniem dok- tryny pozostaje to w zgodzie z celami karania (mimo że taka postawa oskarżonych nie świadczy o rehabilitacji) i wspomaga efektywność wymiaru sprawiedliwości, gdyż ponad 90 spraw jest rozstrzyganych bez przeprowadzania rozprawy21. Oskarżeni zawierający porozumienia z prokuraturą dążą do minimalizacji ryzyka surowszego ukarania, rezygnując z gwarancji konstytucyjnego prawa do obrony, zaś prokuratu- ra zyskuje skuteczne narzędzie do zapewnienia ich współpracy z organami ścigania i wymiaru sprawiedliwości w wieloosobowych sprawach skomplikowanych dowodo- wo, do jakich należą white collar crimes22. Amerykańskie badania wykazały, że w sądach federalnych 73 oskarżonych o white collar crimes w latach 2002–2005 przyznało się do winy w trakcie plea bar- gaining i zrezygnowało z rozprawy przed ławą przysięgłych23. Wśród przyczyn takie- go stanu rzeczy poza typowymi powodami, jakimi kierują się inni oskarżeni (przede wszystkim łagodniejsze ukaranie), jest wpływ przedsiębiorstw. Większość takich przestępstw zawiera element działalności korporacji, która zgodnie z prawem fede- ralnym może być odpowiedzialna za działania swoich zarządców i pełnomocników. Obawa fi rm przed ściganiem karnym i towarzyszącym im ubocznym pozaprawnym skutkom gospodarczym i fi nansowym skłania je do współpracy z organami państwa w ściganiu ich pracowników, odmowy opłacania ich obrońców i dostarczania do- wodów obciążających zwolnionych pracowników24. Dlatego też oskarżeni zagrożeni z jednej strony działaniami byłego pracodawcy, z drugiej strony zaś wysuwanymi 20 J. Colson, Rule of Ethics or Substantive Law: Who Controls an Individual’s Right to Choose a Lawyer in Today’s Corporate Environment, „Marshall Law Review” 2004–2005, Vol. 38, s. 1265–1269. 21 Por. np. An Honest Approach to Plea Bargaining, „American Journal of Trial Advocacy” 2005–2006, Vol. 29, s. 110–124. Ibidem, s. 124–136. Ibidem, s. 614 i podane tam wyniki badań. 22 23 24 Na temat współpracy korporacji z prokuraturą w zwalczaniu white collar crimes, por. D. Anders, Cri- minalization of Corporate Law, „Journal of Business Technology Law” 2007, Vol. 2, s. 72–76. Prawo do obrony w sprawach karnych gospodarczych i karnych skarbowych... 23 przez oskarżycieli groźbami surowych kar pozbawienia wolności, zawierają nieko- rzystne porozumienia procesowe25. Warto wskazać także na ewolucję polityki karania za przestępstwa white collar w USA. Początkowo kary za przestępstwa white collar takie jak oszustwo, sprzenie- wierzenie (embazzlement) czy oszustwo handlowe (insider trading) były w istotny sposób łagodniejsze niż kary za przestępstwa z użyciem przemocy, handel narkotyka- mi czy nawet kradzież. Sprawcy przestępstw gospodarczych z większym prawdopo- dobieństwem mogli liczyć na uzyskanie zawieszenie wykonania kary niż złodzieje, którzy ukradli ekwiwalentne wartości, zaś kary pozbawienia wolności były niższe26. Jednakże w ostatnich dwu dekadach powstał trend do zaostrzania represji wobec sprawców przestępstw gospodarczych i skarbowych, zaś ruch na rzecz reform orzecz- nictwa skoncentrował się na zapewnieniu równych kar za tak samo poważne (equally bad) przestępstwa. Wskazywano, że przestępstwa takie są bardziej racjonalne, chłodne i przemyślane niż przestępstwa z afektu lub z wykorzystania okazji, dlatego kary za nie powinny być przykładem prewencji generalnej (odstraszania). Zgodnie z ekonomicznymi teoriami prawa karnego odnoszącymi się do efektu odstraszania karą wskazywano, że jeśli powiększy się koszt takiego przestępstwa przez podniesienie zagrożenia karą, prze- stępstwo nie będzie przynosiło zysku i dlatego będzie zaniechane27. Jednakże wielu sędziów skłaniało się do stosowania wobec white collars aresz- tów domowych lub kar w zawieszeniu (probation). Wprawdzie ekonomiści podkre- ślali znaczenie efektu odstraszania ex ante, to sędziowie mogli „wybrać spojrzenie ex post na sympatycznych, białych, wykształconych sprawców, którzy przypominają sędziom ich samych i zdają się nie być groźni”. Sądy z reguły pozwalały takim sprawcom na uniknięcie więzienia, co zdaniem polityków rodziło nierówność wobec prawa, pomniejszało odstraszające działanie prawa i „przesłanie moralne potępiają- ce whie collar crimes”. Mimo preferowania przez wytyczne orzecznictwa krótko- trwałych kar pozbawienia wolności, to sędziowie nadal orzekali kary w zawieszeniu bądź alternatywne28. 25 Na temat zmian ustawodawczych i federalnych wytycznych sądowych skutkujących zaostrzeniem re- presji wobec sprawców white collar crimes por. np. I.M. Gradman, Hot Under White Collar..., op. cit., s. 731–735. 26 Przed wydaniem w latach 90. XX wieku federalnych wytycznych orzecznictwa (US Sentencing Gu- idelines przeciętnie 59 oskarżonych o oszustwo gospodarcze otrzymywało kary z warunkowym zawieszeniem wykonania, zaś przeciętny okres kary pozbawienia wolności wynosił około 7 miesięcy. W przypadku skarżonych o przestępstwa podatkowe, liczby były podobne: 57 skazanych otrzymy- wało kary z zawieszeniem, zaś średnia kara pozbawienia wolności wynosiła 5,5 miesiąca. S. Bibas, White-Collar Plea Bargaining and Sentencing After Booker, „William Mary Law Review” 2005, Vol. 47, nr 3, s. 723. 27 R.A. Posner, Economic Theory of the Criminal Law, „Columbia Law Review” 1985, nr 6, s. 1193–1205. 28 S. Bibas, White-Collar Plea Bargaining..., op. cit., s. 724–726. 24 Rozdział I Jak wskazywano w literaturze amerykańskiej wytyczne orzecznictwa (U.S. Senten- cing Guidelines) ograniczyły uznaniowość sędziowską, ale pozostawiły uznaniowość prokuratorów w trakcie plea bargaining, umożliwiając im np. manipulację kwalifi - kacją prawną zarzutów, przez co przestępstwo trafi a na inny poziom ustawowego za- grożenia. Prokuratorzy ponadto zyskali większą możliwość manipulowania faktami. Przykładowo, jeśli wysokość kary za przestępstwo oszustwa zależała od wysokości szkody fi nansowej, prokuratorzy szukali tylu ofi ar i szkód, aby zaostrzyć karę. Je- śli oskarżony przyznawał się do winy, wówczas prokuratorzy przerywali śledztwa i wyliczona szkoda nie rosła. Ponieważ prokuratorzy mogli bazować na wielkim zróżnicowaniu sankcji pomiędzy wyrokami zapadającymi wskutek plea bargaining i wyrokami wydawanymi po przeprowadzeniu rozprawy. Pozwalało to im na czynie- nie wobec oskarżonych wiarygodnych gróźb i obiecywać im wielkie ustępstwa, aby uzyskać przyznanie się do winy. Oskarżeni o przestępstwa gospodarcze i skarbowe, którzy w przypadku wyboru rozprawy „mieli rzucać kośćmi w grach o wszystko, aby oczyścić swoje nazwiska” bez wątpienia stawali się bardziej skłonni do układów w obliczu nadzwyczajnych różnic w wyrokach29. Ten wpływ plea bargaining na wyrokowanie jest szczególnie istotny w wielkich i skomplikowanych oszustwach z dużą ilością oskarżonych. Prokuratorzy najpierw skłaniali do układów urzędników korporacji niskich rangą, a następnie korzystali z ich zeznań przy oskarżaniu głównych menedżerów. Ich poczucie lojalności i kodeks milczenia były przełamywane przez prokuratorów groźbami surowych kar. Jak wskazuje się w literaturze amerykańskiej do stycznia 2005 r. federalne wy- tyczne orzecznictwa funkcjonowały jako „masywny, skomplikowany, powiązany zestaw maksymalnych i minimalnych sankcji wiążących sędziów”. Wprawdzie z założenia miały doprowadzić do oparcia kar wymierzanych przez sądy na wadze przestępstwa, to w praktyce były podatne na manipulację prokuratorską. Prokura- torzy dysponowali wszelkimi możliwościami manipulacji faktami i zarzutami aby wymusić przyznanie, przez co mogli zapewnić współpracę i zrealizować swoje włas- ne wyobrażenie sprawiedliwości (just deserts). Ponieważ prokuratorzy mogli być elastyczni, a sędziowie nie, sędziowie stracili możliwość kontroli jednostronnych decyzji prokuratorów o oskarżaniu30. Na zaostrzenie represji do 2004 r. reakcją było orzecznictwo SN USA wskazujące, że wytyczne powodują ograniczenia prawa do obrony wynikającego z Szóstej Po- prawki do Konstytucji USA. Takie orzeczenie jak Apprendi v. New Jersey (530 U.S. 466, 490 (2000)), Blakely v. Washington (542 U.S. 296, 314 (2004) i United States v. Brooker (125 s. Ct. 738, 755–756 (2005) żądały od przysięgłych, nie od sędziów, aby poza rozsądnymi wątpliwościami znaleźli fakty, które powodują maksymalne kary. Intencją Booker’s było zakwestionowanie mocy wiążącej U.S. Sentencing Gu- idelines. Sąd Najwyższy wskazał w tym wyroku, że wytyczne powinny mieć tylko 29 30 Ibidem, s. 728–729. Ibidem, s. 730. Prawo do obrony w sprawach karnych gospodarczych i karnych skarbowych... 25 moc dowodową, zaś sądy apelacyjne mogą je kwestionować. Powołane wyroki, przy- wracając sądom swobodę orzeczniczą, spowodowały rewolucję zarówno w przypad- kach plea bargaining z udziałem white collars, jak i wyrokowania w ich sprawach31. W literaturze amerykańskiej prawo do korzystania z pomocy obrońcy w śledz- twach w sprawach karnych skarbowych wyprowadzano z wyroku Escobedo v. Illinois (378 US.478 (1964), który rozszerzył konstytucyjne prawo do obrony wynikające z Szóstej Poprawki do Konstytucji USA na postępowanie przygotowawcze. W ko- mentarzach do tego wyroku już w latach 60. XX wieku wskazywano, że racjonalna wykładnia tego wyroku wymaga rozszerzenia prawa do korzystania z pomocy obrońcy także na śledztwa prowadzone przez amerykańskie służby skarbowe (Internal Revenue Service – IRS)32. Udział obrońcy w takim postępowaniu miałby zapobiegać np. wymu- szaniu przez te organy przyznania się do winy, co pozwalałoby zbadać na rozprawie wiarygodność wyjaśnień osób oskarżonych o przestępstwa skarbowe, ich dobrowol- ność oraz prawidłowość stosowania przeszukań i innych czynności dowodowych dokonywanych na wstępnym etapie procesu. Wskazywano na konieczność zagwaran- towania zakazu samooskarżenia (privilege against self-incrimination), który powinien obejmować także dokumenty osobiste podatnika, takie jak jego dokumentacja fi nanso- wa, która stanowi często podstawowe źródło informacji dla organów ścigania. Analizując problematykę konfl iktu obowiązku lojalności obrońcy wobec oskarżo- nego i jego zobowiązań wobec wymiaru sprawiedliwości, nie można pominąć istotne- go uprawnienia oskarżycieli publicznych, jakim jest możliwość wezwania obrońców przez sąd przysięgłych celem złożenia zeznań dotyczących informacji o ich klientach objętych zasadniczo tajemnicą adwokacką33, a dotyczących przede wszystkim po- pełnionego (bądź zamierzonego) przez oskarżonego, nieznanego organom sądowym przestępstwa bądź oszustwa sądowego (fraud) – subpoena34. W doktrynie wskazuje się na konieczność skutecznej obrony przed ławą przysięgłych, która w drodze subpoena może zażądać od klienta dokumentacji osobistej bądź dokumentów fi rmy istotnych dla sprawy, a także doprowadzić do uchylenia tajemnicy adwokackiej35. 31 Obecnie badania wykazały, że po wyroku Booker w ramach określonych przez wytyczne zapada 61,4 wyroków (a w 2000 r. – 65 ). Jednakże 36, 8 sankcji jest poniżej zakresu wytycznych (wzrost z 34,2 w 2002 r.), powyżej (1,8 do 0,8 ), ibidem, s. 730. 32 Note, The Constitutional Right to Counsel in Tax Investigations, „The University of Chicago Law Review” 1965, Vol. 33, No. 1, s. 134–136. 33 W Stanach Zjednoczonych nie można w zasadzie mówić o tajemnicy obrończej w tym znaczeniu, w jakim występuje ona w polskim procesie karnym, lecz jedynie o tajemnicy zawodowej adwokatów, por. np. M. Jurzyk, Tajemnica zawodowa adwokatów w systemie prawnym Stanów Zjednoczonych, „Palestra” 1998, nr 5–6, s. 163–176. 34 Por. szerokie wywody M.D. Sterna i D. Hoffmana, Privileged Informers: The Attorney subpoe- na Problem and a Porposal for Reform, „University of Pennsylvania Law Review” 1987–1988, Vol. 136, s. 1784–1854. 35 Na temat instytucji subpoena w procesie amerykańskim i jej wpływu na tajemnicę adwokacką i obroń- czą por. np. C. Kulesza, Efektywność udziału obrońcy w procesie karnym w perspektywie prawnopo- równawczej, Zakamycze, Kraków 2005, s. 110–119 i podane tam orzecznictwo. 26 Rozdział I W latach 80. XX w. w USA nastąpił dramatyczny wzrost stosowania przez sądy przysięgłych subpoena w stosunku do obrońców, opartych na żądaniach informacji odnoszących się do klientów będących podejrzanymi bądź postawionymi w stan oskarżenia. Przy realizacji tych wniosków organy ścigania próbowały ograniczać za- kres tajemnicy adwokackiej, czemu sprzyjały akty prawne Kongresu USA mające na celu m.in. ograniczenie przestępczości „prania brudnych pieniędzy” bądź innych przestępstw gospodarczych i skarbowych36. Ponadto obrońcy stali się obiektami agresywnych technik śledczych, obejmujących przeszukania ich biur, stosowanie podsłuchu elektronicznego i korzystanie z informatorów organów ścigania, niekiedy podających się za oskarżonych w sprawach karnych. Również Kongres USA dał oskarżycielom publicznym uprawnienia do ograniczenia oskarżonym możliwości korzystania z usług obrońców z wyboru przez konfi skatę ich wynagrodzeń37. Na niebezpieczeństwa wynikające z masowego stosowania subpoena wskazu- je także orzecznictwo sądowe. W sprawie United States v. Klubock (832 F.2d, 653 (1987) w której dokonano krytycznej analizy działań Ministerstwa Sprawiedliwości, w tym przedmiocie Sąd Najwyższy USA stwierdził: „posługiwanie się subpoena w takich warunkach będzie bezpośrednio wbijało klin (chilling wedge) pomiędzy ad- wokata-świadka a jego klienta”. Sąd ten wskazał na fakt, że uprawnienie oskarżycieli do subpoena niesie ze sobą uprawnienie do kontroli, kto będzie ich przeciwnikiem procesowym, zaś korzystanie z niej (jeśli grand jury wezwie obrońcę) zmusi obrońcę do rezygnacji z obrony, ponieważ kanony etyczne adwokatury (Model Code, kanon 5–102) zabraniają obrońcom bycia świadkiem i obrońcą w tej samej sprawie (United States v. Klubock, s. 654). Tezę o konfl ikcie interesów pomiędzy obrońcą a oskarżo- nym w takiej sytuacji potwierdza jednolite orzecznictwo sądowe38. Również Model Rules zabraniają adwokatowi jednoczesnego działania jako obrońcy i świadka, bez względu na to, czy obrońca rzeczywiście złoży zeznanie (reguła 3.7.(a)). Reguła ta dopuszcza jednak wyjątki, do których należy np. sytuacja, kiedy „dyskwa- lifi kacja prawnika spowoduje istotną uciążliwość dla jego klienta” (reguła 3.7.(a)(3)). Jak stwierdził sąd w cytowanej sprawie United States v. Klubock, w przypadku kiedy obrońca zostanie wezwany przed wielką ławę przysięgłych bądź wyrokujący sąd we- zwie go do złożenia zeznań w charakterze świadka, powstaje bezpośredni konfl ikt między nim a oskarżonym, gdyż: „Jako świadek obrońca-świadek ma odrębne interesy prawne i faktyczne niezależne od jego klienta. Te interesy mogą, ale nie muszą zga- dzać się z interesami obrońcy-świadka i oskarżonego. Nawet potencjalna możliwość takiego konfl iktu jest wystarczająca do stworzenia problemu” (tamże, s. 654). Jeśli chodzi o ochronę poufności stosunku obrończego (attorney-client privile- ge) i tajemnicę materiałów adwokata (attorney work-product), to korzystają one ze 36 D. Rudovsky, The Right To Counsel Under Attack, „University of Pennsylvania Law Review” 1987–1988, Vol. 136, s. 1966–1967 i podane tam akty prawne. Ibidem, s. 1967 i podane tam orzecznictwo. 37 38 M.D. Stern, D. Hoffman, Privileged Informers..., op. cit., s. 1790–1791 i podane tam orzecznictwo. Prawo do obrony w sprawach karnych gospodarczych i karnych skarbowych... 27 wzmożonej ochrony sądowej, aczkolwiek są od niej wyjątki39. Attorney-client privi- lege jest najstarszym przywilejem w komunikowaniu się i chroni kontakty pisemne i ustne pomiędzy klientem i adwokatem czynione w tajemnicy w celu uzyskania po- rady prawnej. Celem przywileju jest zapewnienie pełnego i szczerego kontaktu po- między adwokatem i jego klientem. Jak wskazuje się w literaturze i orzecznictwie, opiera się on na założeniu, że adwokat musi być w pełni informowany przez klienta, co jest warunkiem realizacji „publicznych celów” przez „w pełni profesjonalne praw- ne doradztwo i obronę”. Dlatego też przywilej wspiera „szerokie interesy publiczne w przestrzeganiu prawa i wykonywaniu wymiaru sprawiedliwości”40. W interesującej nas sprawie przestępstw „białych kołnierzyków” przez długi czas w orzecznictwie amerykańskim wskazywano, że korporacje i ich reprezentanci nie mogą powoływać się na ochronę przeciwko samooskarżeniu wynikającą z Piątej Poprawki do Konstytucji USA, gdyż zgodnie z regułą „kolektywnej jedności” (col- lective entity rule) nie mogą odmówić ujawnienia w trybie subpoeny dokumentów korporacji, nawet jeśli ich treść jest inkrymi
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Obrona w sprawach o przestępstwa gospodarcze i skarbowe
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: