Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
01593 012748 17894743 na godz. na dobę w sumie
Obrót wierzytelnościami Aspekty prawne - ebook/pdf
Obrót wierzytelnościami Aspekty prawne - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 281
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-255-0861-6 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> inne
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Kompleksowy poradnik dla zainteresowanych obrotem wierzytelnościami!

Obrót wierzytelnościami jest ważnym, choć rzadko eksponowanym, segmentem rynku kapitałowego. Stanowi jednak istotny i cenny element systemu gospodarczego i ma szansę stać się poważnym instrumentem gospodarki rynkowej. Jego znaczenie szczególnie wzrasta w sytuacjach kryzysowych, ponieważ ułatwia dostęp do kapitału. 

Książka zawiera kompleksowe ujęcie zagadnienia obrotu wierzytelnościami, obejmujące problematykę, podatkową, finansową, cywilną oraz karną. Autor posługuje się klarownym schematem, tj. przedstawia określony problem na gruncie przepisów prawnych, następnie odnosi się do poglądów doktryny, a na koniec odwołuje się do regulacji prawnopodatkowej jak również orzecznictwa dotyczącego omawianej kwestii.

W pracy przedstawiono kolejno:

Całościowe ujęcie tematu zarówno w zakresie obrotu papierami wartościowymi i innymi instrumentami finansowymi, jak i w kwestii windykacji sądowej oraz pozasądowej stanowi dużą zaletę recenzowanej pracy. Praca przedstawia w sposób kompleksowy problematykę windykacji należności i już na podstawie wstępnej analizy spisu treści można sądzić, że posiada dużą wartość praktyczną'.

[dr Marcin Sokołowski, Katedra Prawa Europejskiego,

Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu] 

Publikacja jest przeznaczona zarówno dla studentów uczelni ekonomicznych, jak i dla praktyków - przedsiębiorców, menedżerów, doradców podatkowych i biznesowych, radców prawnych, pracowników administracji publicznej i organów kontroli.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Pami´ci Wac∏awa Kozienia Marek Barowicz Obrót wierzytelnoÊciami Aspekty prawne Wydawnictwo C.H. Beck Warszawa 2009 Wydawca: Joanna Perzyńska Redakcja merytoryczna: Grażyna Nowak Projekt okładki i stron tytułowych: Grażyna Faltyn Ilustracja na okładce: ©iStockPhoto.com/H-Gall ©iStockPhoto.com/RBFried Seria: Zarządzanie Podseria: Przedsiębiorczość Recenzent: dr Marcin Sokołowski © Wydawnictwo C.H. Beck 2009 Wydawnictwo C.H. Beck Sp. z o.o., ul. Bonifraterska 17 00-203 Warszawa, tel. (22) 33 77 600 Skład i łamanie: Studio Graficzne MIMO, Michał Moczarski, tel. (22) 642 01 18 Druk i oprawa: Studio Spartan, Gdynia ISBN 978-83-255-0861-6 Spis treści Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział 1. Pojęcie, rodzaje i przyczyny powstania wierzytelności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 9 Rozdział 2. Formy prawne obrotu wierzytelnościami . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14 2.1. Cesja wierzytelności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14 2.1.1. Pojęcie i przebieg cesji wierzytelności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14 2.1.2. Cesja wierzytelności w prawie podatkowym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19 2.2. Faktoring wierzytelności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 2.2.1. Pojęcie i przebieg faktoringu wierzytelności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 2.2.2. Klasyfikacja i funkcje faktoringu wierzytelności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32 2.2.3. Faktoring wierzytelności w prawie podatkowym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35 2.2.3.1. Faktoring w podatku dochodowym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35 2.2.3.2. Rozliczanie przychodów i kosztów w ramach usługi faktoringowej . . . . 38 2.2.3.3. Faktoring w podatku od towarów i usług . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39 2.3. Forfaiting wierzytelności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 41 2.3.1. Pojęcie i przebieg forfaitingu wierzytelności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 41 2.3.2. Klasyfikacja i funkcje forfaitingu wierzytelności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43 2.3.3. Forfaiting wierzytelności w prawie podatkowym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 46 2.4. Sprzedaż wierzytelności bankowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 47 2.5. Obrót wierzytelnościami inkorporowanymi w papierach wartościowych . . . . . . . . . . . 48 2.5.1. Charakterystyka papierów wartościowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 48 2.5.2. Sprzedaż wierzytelności wekslowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 54 2.5.2.1. Pojęcie i rodzaje weksli . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 54 2.5.2.2. Pojęcie i przebieg dyskonta wekslowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 61 2.5.3. Sprzedaż wierzytelności czekowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 65 2.5.3.1. Pojęcie i rodzaje czeków . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 65 2.5.3.2. Pojęcie i przebieg dyskonta czekowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 69 2.5.4. Obrót wierzytelnościami z pozostałych papierów wartościowych . . . . . . . . . . . . . 69 2.5.4.1. Obrót wierzytelnościami z właścicielskich papierów wartościowych . . . 69 5 SpiS treści 2.5.4.2. Obrót wierzytelnościami z dłużnych papierów wartościowych . . . . . . . . 89 2.5.5. Podatkowy aspekt obrotu wierzytelnościami inkorporowanymi w papierach wartościowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 99 Rozdział 3. Narzędzia wspierania sprzedaży . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 106 3.1. Pojęcie i klasyfikacja preferencji cenowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 106 3.2. Preferencje cenowe w prawie podatkowym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 108 Rozdział 4. Formy prawne zabezpieczania wierzytelności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 112 4.1. Zabezpieczenie wierzytelności niebudżetowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 112 4.1.1. Rzeczowe zabezpieczenia wierzytelności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 112 4.1.2. Osobiste zabezpieczenia wierzytelności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 136 4.1.3. Ubezpieczenie wierzytelności handlowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 146 4.1.4. Zabezpieczenia w zależności od formy obrotu wierzytelnościami . . . . . . . . . . . . . 148 4.2. Zabezpieczenie wierzytelności budżetowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 150 4.3. Odsetki z tytułu zwłoki w spłacie zobowiązań . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 156 Rozdział 5. Formy prawne windykacji wierzytelności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 160 5.1. Pojęcie windykacji wierzytelności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 160 5.2. Formy windykacji wierzytelności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 162 5.2.1. Windykacja polubowna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 162 5.2.1.1. Windykacja samodzielna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 162 5.2.1.2. Outsourcing windykacyjny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 167 5.2.2. Windykacja sądowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 170 5.3. Windykacja wierzytelności w prawie podatkowym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 198 Rozdział 6. Formy prawne wygaszania wierzytelności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 200 6.1. Wygaszanie wierzytelności niebudżetowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 200 6.1.1. Wygaszanie wierzytelności niebudżetowych z zaspokojeniem wierzyciela . . . . . 200 6.1.2. Wygaszanie wierzytelności niebudżetowych bez zaspokojenia wierzyciela . . . . . 219 6.2. Wygaszanie wierzytelności budżetowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 226 6.3. Wierzytelności nieściągalne w prawie podatkowym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 229 Rozdział 7. Prawnokarna ochrona obrotu wierzytelnościami . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 235 Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 239 Wykaz aktów prawnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 242 Zestawienia porównawcze i wzory pism . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 245 Wykaz skrótów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 277 6 Wstęp Podmioty biorące udział w obrocie gospodarczym stają się uczestnikami stosunków prawnych o charakterze obligacyjnym. Zjawisko to jest szczególnie widoczne w mo- mencie udzielania przez przedsiębiorców kredytów handlowych kontrahentom, czyli sprzedaży towarów i usług z odroczonym terminem płatności. Wydłużanie terminów płatności prowadzi często do powstawania wierzytelności przeterminowanych i spor- nych. Problemy związane z terminowym regulowaniem zobowiązań przez kontrahentów mogą być przyczyną utraty przez przedsiębiorstwo płynności finansowej, a w konse- kwencji mogą prowadzić do jego bankructwa i upadłości. Dlatego też przedsiębiorcy tak duży nacisk powinni kłaść na zagadnienia związane z racjonalnym zarządzaniem wierzytelnościami, stosując procedury i reguły umożliwiające z jednej strony utrzyma- nie kontrahenta, z drugiej zaś odzyskanie gotówki zamrożonej w wierzytelnościach. Postępowanie to powinno równocześnie uwzględniać obowiązki i ciężary narzucane przez organy władzy publicznej, zwłaszcza administracji skarbowej. Autor, dokonując wykładni prawnej zagadnienia obrotu wierzytelnościami w sfe- rze gospodarki wolnorynkowej, czyni to na podstawie obowiązującego w tym zakresie ustawodawstwa oraz orzecznictwa, zarówno krajowego, jak i wspólnotowego. Praca składa się z czterech części. Pierwsza zawiera charakterystykę wierzytelności w kontekście instytucji zobowiązania. Druga, obejmująca cztery rozdziały (2– 5), przed- stawia narzędzia sterowania poziomem wierzytelności w przedsiębiorstwie, z uwzględ- nieniem przepisów prawa cywilnego i bilansowego oraz implikacji podatkowych. Część trzecia (rozdział 6) dotyczy wygaszania wierzytelności, czwarta zaś odnosi się do cywil- no- i karnoprawnych zagadnień obrotu wierzytelnościami. Intencją Autora jest, aby Czytelnikami niniejszej monografii stali się zarówno praktycy (przedsiębiorcy, radcy prawni, doradcy podatkowi, pracownicy organów ad- ministracji publicznej), jak i pracownicy naukowi uczelni oraz studenci studiów ekono- micznych i prawniczych. 7 Rozdział 1 Pojęcie, rodzaje i Przyczyny Powstania wierzytelności W obecnym stanie (porządku) prawnym przepisy nie definiują bezpośrednio poję- cia wierzytelności. Jest ono jednak nierozerwalnie związane z istotą zobowiązania. Zgodnie z art. 353 § 1 KC zobowiązanie polega na tym, że wierzyciel może żądać od dłużnika świadczenia, a dłużnik powinien świadczenie spełnić. Treścią zobowiązania są uprawnienia przysługujące wierzycielowi i odpowiadające im obowiązki dłużnika [Heropolitańska, Kawaler, Kozioł, 1998, s. 35]. Obowiązek dłużnika może obejmować działanie lub zaniechanie działania. Zobowiązanie stanowi więc wierzytelność dla wierzyciela i odpowiednio dług dla dłużnika. W takim kontekście dług jest korelatem wierzytelności. WAŻNE Wierzytelność oznacza zatem podmiotowe prawo wierzyciela do żądania spełnienia świadczenia przez dłużnika [Żuławska, 1999, s. 63]. Jest to prawo majątkowe, które może stać się przedmiotem obrotu gospodarczego [Zubrzycki, 2008, s. 42]. Wierzytelność jest także pojęciem z dziedziny księ- gowości, w której bywa używane zamiennie z pojęciem „należności” w znaczeniu pewnej kwoty pieniężnej. Ze stosunkiem zobowiązaniowym związane jest również pojęcie roszczenia. Oznacza ono prawo do żądania od konkretnej osoby konkretnego zachowania się w chwili obecnej. Przy takim ujęciu roszczenia z każdej wierzytelności może powstać kilka roszczeń [Żuławska, 1999, s. 64]. Przez pojęcie obrotu wierzytelnościami należy rozumieć zakup wierzytelności w celu ich windykacji we własnym zakresie lub dalszej odsprzedaży [Zubrzycki, 2008, s. 721]. 9 1. pojęcie, rodzaje i przyczyny powStania wierzytelności WAŻNE Stosownie do art. 551 pkt 4 KC wierzytelności stanowią jeden z komponentów przedsiębiorstwa, będącego zorganizowanym zespołem składników niematerialnych i materialnych, przeznaczonym do prowadzenia działalności gospodarczej. W literaturze przedmiotu [Heropolitańska, Kawaler, Kozioł, 1998, s. 37; Żuławska, 1999, s. 65] wyróżnia się następujące kategorie wierzytelności: istniejące i przyszłe, wymagalne i niewymagalne, przedawnione i nieprzedawnione, zupełne i niezupełne, pieniężne i niepieniężne, podzielne i niepodzielne, solidarne i niesolidarne, wynikające z umów o świadczenie jednorazowe i trwałe, wynikające z umów o świadczenie okresowe i ciągłe, wynikające z umów o świadczenie jednorodne, wielorakie i przemienne, jednostronne i wzajemne. • • • • • • • • • • • Ponadto do występujących w obrocie gospodarczym wierzytelności, stanowiących najczęstszy przedmiot przelewu, zalicza się wierzytelności: handlowe, leasingowe, wekslowe, kredytowe. • • • • Wierzytelność jest istniejąca, jeżeli istnieje stosunek prawny, z którego powstała. W przypadku wierzytelności przyszłej stosunek prawny, z którego wierzytelność ma wyniknąć, jeszcze nie powstał, ale jest możliwy do określenia. Wierzytelność ma charakter wymagalny, jeżeli upłynął już termin, w jakim dłużnik zobowiązany był spełnić określone świadczenie. Jeżeli termin ten jeszcze nie nadszedł, wierzytelność jest niewymagalna. Wierzytelność jest przedawniona, jeżeli w stosunku do niej upłynął termin przedawnienia określony w art. 118 KC, w przeciwnym razie mamy do czynienia z wie- rzytelnością nieprzedawnioną. Stosownie do art. 118 KC, jeżeli przepis szczególny nie stanowi inaczej, termin przedawnienia wynosi 10 lat, a dla roszczeń1 o świadczenia okresowe oraz roszczeń związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej 3 lata. Bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia, w którym roszczenie stało się wymagalne. 1 Przez roszczenie należy rozumieć prawo do żądania od konkretnej osoby konkretnego zachowa- nia się w chwili obecnej. Przy takim ujęciu roszczenia z każdej wierzytelności może powstać kilka rosz- czeń [Żuławska, 1999, s. 64]. Między roszczeniami a przysługującą wierzycielowi wierzytelnością istnieje związek funkcjonalny, ponieważ roszczenia stanowią instrumenty służące zabezpieczeniu wykonania wierzytelności [Mojak, 2001, s. 15]. 10 1. pojęcie, rodzaje i przyczyny powStania wierzytelności Jeżeli wymagalność roszczenia zależy od podjęcia określonej czynności przez upraw- nionego, bieg terminu rozpoczyna się od dnia, w którym roszczenie stałoby się wy- magalne, gdyby uprawniony podjął czynność w najwcześniej możliwym terminie. Bieg przedawnienia roszczeń o zaniechanie rozpoczyna się od dnia, w którym ten, przeciw- ko komu roszczenie przysługuje, nie zastosował się do treści roszczenia (art. 120 § 1 i 2 KC). Wskutek przedawnienia wierzytelności dłużnik może uchylić się od spełniania świadczenia. Jeżeli jednak spełni on świadczenie, wówczas na mocy art. 411 pkt 3 KC nie będzie mógł żądać jego zwrotu. Wierzytelność jest zupełna, jeżeli odpowiadającemu jej długowi towarzyszy od- powiedzialność dłużnika za spełnienie świadczenia. Wierzytelność jest niezupełna, w przypadku gdy istnieniu długu nie towarzyszy odpowiedzialność dłużnika. Wierzytelność jest pieniężna, gdy przedmiotem świadczenia jest określona suma pieniędzy, niepieniężna zaś – gdy według umowy dłużnik zobligowany jest do świad- czenia o charakterze niepieniężnym. Wierzytelność jest podzielna, jeżeli świadczenie może być spełnione częściowo bez istotnej zmiany jego przedmiotu lub wartości (art. 379 § 2 KC). Jeżeli jest kilku dłużni- ków lub wierzycieli, a świadczenie jest podzielne, wówczas zarówno dług, jak i wierzy- telność dzielą się na tyle niezależnych od siebie części, ilu jest dłużników lub wierzycieli. Części te są równe, pod warunkiem że z okoliczności nie wynika nic innego (art. 379 § 1 KC). Wierzytelność jest niepodzielna, jeżeli świadczenie nie może zostać spełnio- ne częściowo bez istotnej zmiany przedmiotu lub wartości lub strony umowy nadały świadczeniu charakter niepodzielny. Solidarność wierzytelności oznacza, że kilku wierzycieli uprawnionych jest w ten sposób, że dłużnik może spełnić całe świadczenie do rąk jednego z nich, a przez zaspo- kojenie któregokolwiek z wierzycieli dług wygasa względem wszystkich (art. 367 § 1 KC). Zobowiązanie może być solidarne, chociażby każdy z dłużników był zobowiązany w sposób odmienny lub wspólny dłużnik był zobowiązany w sposób odmienny wzglę- dem każdego z wierzycieli (art. 368 KC). Zobowiązanie jest solidarne, jeżeli wynika to z ustawy lub czynności prawnej (art. 369 KC). Współwierzycieli solidarnych obo- wiązuje wzajemne rozliczenie się ze świadczenia. Jeżeli jeden z wierzycieli solidarnych przyjął świadczenie, treść istniejącego między współwierzycielami stosunku prawnego rozstrzyga o tym, czy i w jakich częściach jest on odpowiedzialny względem współwie- rzycieli. Jeżeli z treści tego stosunku nie wynika nic innego, wierzyciel, który przyjął świadczenie, odpowiedzialny jest w częściach równych (art. 378 KC). Wierzytelność wynikająca z umów o świadczenie jednorazowe wymaga zasadni- czo jednorazowego działania dłużnika, chociaż może na nią składać się kilka czyn- ności faktycznych. Wierzytelność wynikająca z umów o świadczenie trwałe wymaga od dłużnika działania rozłożonego w czasie, które nie może być spełnione jedno- razowo. Wśród wierzytelności o charakterze trwałym wymienia się wierzytelności wymagające świadczeń okresowych (gdy w ramach jednej umowy, stanowiącej źró- dło zobowiązania, na dłużniku ciąży obowiązek spełnienia szeregu świadczeń jed- norazowych, których suma nie stanowi całości) lub ciągłych (gdy na dłużniku ciąży 11 1. pojęcie, rodzaje i przyczyny powStania wierzytelności obowiązek określonego, stałego zachowania się przez cały okres trwania stosunku zobowiązaniowego). W przypadku gdy przedmiotem wierzytelności jest jeden rodzaj świadczenia, wie- rzytelność jest jednorodna. Gdy wierzytelność obejmuje jednocześnie kilka rodzajów świadczeń, mamy do czynienia z wierzytelnością wieloraką. Wierzytelność przemien- na natomiast dopuszcza możliwość wykonania zobowiązania przez dłużnika w drodze spełnienia jednego z kilku świadczeń (np. przez wydanie pieniędzy lub rzeczy). Wierzytelność jednostronna istnieje wówczas, gdy prawa przysługują tylko jednej stronie. Wierzytelności wynikające z umów wzajemnych powstają w chwili, gdy na podstawie umowy obie jej strony zobowiązują się w taki sposób, że świadczenie jed- nej z nich ma być odpowiednikiem świadczenia drugiej (art. 487 § 2 KC). Obowiązek świadczenia ciąży zatem na obu stronach umowy. Każda z nich jest równocześnie wie- rzycielem i dłużnikiem. Wierzytelności handlowe wynikają z umów handlowych zawieranych między kontrahentami, do których zalicza się umowy o przeniesienie praw (umowa dostawy, sprzedaży) lub umowy o świadczenie usług (umowa o dzieło, zlecenia)2. Wierzytelności leasingowe powstają w wyniku zawierania między kontrahentami umów leasingowych. Uosabiają one prawo wierzyciela (leasigodawcy–finansującego) do żądania zapłaty rat leasingowych przez dłużnika (leasingobiorcę–korzystającego). Wierzytelności wekslo- we są wynikiem regulowania przez kontrahentów zobowiązań z tytułu dostaw i usług poprzez wręczenie wierzycielowi weksla. Wierzytelności kredytowe powstają z tytułu udzielania przedsiębiorcom kredytów i pożyczek. Podział wierzytelności ma istotne znaczenie w kontekście ich obrotu. Nie każda bowiem wierzytelność może być przedmiotem danej formy obrotu gospodarczego. Obrót wierzytelnościami przekłada się zasadniczo na pełne rozporządzanie zby- walnymi prawami majątkowymi. Zasadą jest zatem zbywalność wszelkich wierzytel- ności. Istnieją jednak pewne wyjątki – ograniczenia obrotu wierzytelnościami. Można je podzielić na ograniczenia wynikające [Mojak, 2001, s. 28– 38]: z delegacji ustawowej, z właściwości zobowiązania. • • Ograniczenia (wyłączenia) ustawowe zbywalności wierzytelności wynikają z prze- pisów prawa. Mogą mieć one charakter bezwzględnych lub względnych zakazów sprze- daży wierzytelności, uzależnionych od spełnienia dodatkowych przesłanek. Do pierw- szej kategorii ograniczeń ustawowych można zaliczyć: prawo odkupu, prawo pierwo- kupu oraz prawo do wynagrodzenia za pracę. Do drugiej grupy można z kolei zaliczyć ograniczenia związane z przeniesieniem wierzytelności zabezpieczonych zastawem re- jestrowym lub hipoteką. I tak, prawo odkupu jest niezbywalne i niepodzielne (art. 595 § 1 KC). Prawo pierwokupu jest niezbywalne. Jest ono niepodzielne, chyba że przepisy 2 W rozumieniu art. 2 pkt 22 VATU przez sprzedaż należy rozumieć odpłatną dostawę towarów i odpłatne świadczenie usług na terytorium kraju, eksport towarów oraz wewnątrzwspólnotową dostawę towarów. 12 1. pojęcie, rodzaje i przyczyny powStania wierzytelności szczególne zezwalają na częściowe wykonanie tego prawa (art. 602 § 1 KC). Pracownik nie może zrzec się prawa do wynagrodzenia ani przenieść tego prawa na inną osobę (art. 84 KP). Przeniesienie zastawu rejestrowego może być dokonane tylko wraz z prze- niesieniem wierzytelności zabezpieczonej tym zastawem (art. 17 ust. 1 ZastRejU). Wierzytelność zabezpieczona hipoteką nie może być przeniesiona bez hipoteki, chyba że ustawa stanowi inaczej. Hipoteka nie może być przeniesiona bez wierzytelności, któ- rą zabezpiecza (art. 79 ust. 1 i 2 KWU). Ograniczenia wynikające z właściwości zobowiązania dotyczą sytuacji, gdy z anali- zy treści stosunku obligacyjnego wynika, że zmiana wierzyciela spowodowałaby zmianę tożsamości zobowiązania (utratę samoistności wierzytelności w obrocie). Właściwość zobowiązania sprzeciwia się zbyciu wierzytelności, jeżeli: dotyczy ona praw podmiotowych względnych o charakterze niemajątkowym (np. roszczeń o ochronę dóbr osobistych), ma charakter majątkowy, ściśle osobisty – jest ściśle związana z osobą wierzyciela (np. roszczenie o zachowek, prawo do renty lub alimentów), jej zaspokojenie wiąże się z osobistymi cechami konkretnego wierzyciela (wie- rzytelności wynikające z umów o świadczenie usług, np. z umowy zlecenia, umowy o dzieło), dotyczy szczególnego interesu dłużnika (np. wierzytelność z umowy przedwstęp- • nej), • • • • • • • dotyczy prawa akcesoryjnego – nie ma charakteru samoistnego, pełni funkcję pomocniczą do prawa głównego, jest ściśle związana z innym stosunkiem prawnym (np. wierzytelność wynikająca z umowy poręczenia). Powstanie zobowiązania (stosunku obligacyjnego), a tym samym wierzytelności, wynika z zaistnienia określonych zdarzeń prawnych. Zalicza się do nich [por. Żuławska, 1999, s. 66– 67, 88]3: czynności prawne zobowiązujące, których celem jest powstanie zobowiązania (jednostronne – udzielenie pełnomocnictwa, złożenie oferty – i dwustronne – zawarcie umowy), czyny niedozwolone (wyrządzenie szkody), inne zdarzenia prawne (ustawa, akt administracyjny, zdarzenie losowe, bezpod- stawne wzbogacenie, nienależne świadczenie, prowadzenie cudzych spraw bez zlece- nia). 3 Por. art. 56– 1099, art. 405– 414, art. 415– 449, art. 752– 757 KC. 13 Rozdział 2 Formy Prawne obrotu wierzytelnościami 2.1. Cesja wierzytelności 2.1.1. Pojęcie i przebieg cesji wierzytelności Cesja wierzytelności jest umową nazwaną. Została bowiem uregulowana w przepisach prawnych. Obejmuje ona zmianę wierzyciela w stosunku zobowiązaniowym (obliga- cyjnym). WAŻNE Zgodnie z art. 509 § 1 KC wierzyciel (cedent) może dokonać cesji (przelewu) wierzytelności, czyli bez zgody dłużnika przenieść ją na osobę trzecią (cesjonariusza), chyba że sprzeciwiałoby się to ustawie, zastrzeżeniu umownemu lub właściwości zobowiązania. Cesja stanowi czynność prawną przysparzającą, powodującą powstanie korzyści majątkowej po stronie cesjonariusza (nabycie wierzytelności) oraz cedenta (kwota uzy- skana z tytułu zbycia wierzytelności – w przypadku gdy cesja ma charakter odpłatny) [Mojak, 2001, s. 51– 52]. Przedmiotem cesji może być każda wierzytelność, jeżeli jest zbywalna. Przelew wierzytelności może dotyczyć tylko takich wierzytelności, które przed zawarciem umowy nie przysługiwały osobie trzeciej względem dłużnika (wyrok SN z 6 października 2006 r., V CSK 147/06). Cesja wierzytelności spotykana jest często w praktyce bankowej. Może ona wówczas przybrać formę sprzedaży przez wierzyciela wierzytelności bankowi lub przelewu po- 14 2.1. ceSja wierzytelności wierniczego na zabezpieczenie wierzytelności, która przysługuje instytucji kredytowej z tytułu udzielenia wierzycielowi pożyczki. W pierwszym przypadku następuje bezwa- runkowe przejęcie wierzytelności przez bank. W drugim przypadku ma miejsce warun- kowe przejście wierzytelności na bank. Spłata przez dłużnika kredytu zabezpieczonego przelewem wywołuje bowiem zwrotny przelew wierzytelności. Banki zasadniczo nie skupują wierzytelności przyszłych, przedawnionych oraz spornych [Heropolitańska, Kawaler, Kozioł, 1998, s. 52]. WAŻNE Cesja wierzytelności może mieć charakter umowy zawartej zarówno pod tytułem odpłatnym, jak i nieodpłatnym, bez regresu (przelew zwykły) i z regresem w stosunku do cedenta (przelew powier- niczy). W przypadku jednak sprzedaży wierzytelności zachodzi przelew odpłatny. Rysunki 2.1– 2.3 przedstawiają przebieg cesji wierzytelności bez i z regresem w sto- sunku do cedenta. W stosunku zobowiązaniowym wynikającym z cesji uczestniczą trzy podmioty: cedent (dotychczasowy wierzyciel, będący sprzedawcą wierzytelności), cesjonariusz (nowy wierzyciel, będący nabywcą wierzytelności) oraz dłużnik, niebędący czynną stroną zawieranej umowy przelewu wierzytelności. Wraz z wierzytelnością przechodzą na nabywcę wszelkie związane z nią prawa, w szczególności roszczenie o zaległe odsetki (art. 509 § 2 KC). D(cid:11)U(cid:19)NIK Windykacja wierzytelno(cid:17)ci Wierzytelno(cid:17)(cid:13) handlowa Dostawa towarów i us(cid:12)ug CEDENT Bezwarunkowa sprzeda(cid:20) wierzytelno(cid:17)ci Zap(cid:12)ata za wierzytelno(cid:17)(cid:13) Regulacja d(cid:12)ugu CESJONARIUSZ Rysunek 2.1. Przebieg cesji wierzytelności bez regresu do cedenta (przelew zwykły) Źródło: opracowanie własne. 15 2. Formy prawne obrotu wierzytelnościami D(cid:11)U(cid:19)NIK Windykacja wierzytelno(cid:17)ci Wierzytelno(cid:17)(cid:13) handlowa Dostawa towarów i us(cid:12)ug Warunkowa sprzeda(cid:20) wierzytelno(cid:17)ci CEDENT Regulacja wierzytelno(cid:17)ci po jej odzyskaniu od d(cid:12)u(cid:20)nika CESJONARIUSZ Zwrot wierzytelno(cid:17)ci po bezskutecznej windykacji u d(cid:12)u(cid:20)nika Rysunek 2.2. Przebieg cesji wierzytelności z regresem do cedenta (przelew powierniczy) Źródło: opracowanie własne. KREDYTOBIORCA (d(cid:12)u(cid:20)nik kredytowy) Wierzytelno(cid:17)(cid:13) kredytowa Udzielenie kredytu Sp(cid:12)ata kredytu KREDYTODAWCA (cesjonariusz) Warunkowa sprzeda(cid:20) wierzytelno(cid:17)ci na zabezpieczenie sp(cid:12)aty wierzytelno(cid:17)ci kredytowej Zwrotny przelew wierzytelno(cid:17)ci po sp(cid:12)acie kredytu KREDYTOBIORCA (cedent) Rysunek 2.3. Przebieg cesji wierzytelności z regresem do cedenta (przelew powierniczy na zabezpieczenie) Źródło: opracowanie własne. 16 2.1. ceSja wierzytelności Zawarcie umowy cesji może nastąpić w celu wykonania zobowiązania wynikają- cego z uprzednio zawartych umów zobowiązujących do przeniesienia wierzytelności, takich jak umowy: sprzedaży, zamiany czy darowizny (art. 510 § 1 KC). Przepisy prawa mogą przewidywać zakaz zbywania określonych wierzytelności. Może on mieć charakter bezwarunkowy lub warunkowy. Bezwzględny zakaz obrotu dotyczy przykładowo: wierzytelności niepieniężnych w przypadku banków (o których mowa w art. 5 ust. 2 pkt 2 PrBank), prawa odkupu (art. 595 § 1 KC), prawa pierwokupu (art. 602 § 1 KC), prawa dożywocia (art. 912 KC), prawa do wynagrodzenia za pracę (art. 84 KP), udziałów wspólników spółki cywilnej we wspólnym majątku wspólników i poszczególnych składnikach tego majątku (art. 863 § 1 KC). Po spełnieniu określonych warunków ustawa może dopuszczać też obrót pewnych wierzytelności. I tak, zastaw zwykły nie może być przeniesiony bez wierzytelności, którą zabezpiecza (art. 323 § 1 KC). Przeniesienie zastawu rejestrowego może być dokonane tylko wraz z przeniesie- niem wierzytelności zabezpieczonej tym zastawem (art. 17 ust. 1 ZastRejU). Zgodnie z art. 449 KC roszczenia odszkodowawcze z tytułu czynów niedozwolonych, przewi- dziane w art. 444– 448 KC, nie mogą być zbyte, chyba że są już wymagalne i zostały uznane na piśmie lub przyznane prawomocnym orzeczeniem. Wierzytelność zabezpie- czona hipoteką nie może być przeniesiona bez hipoteki. Podobnie, hipoteka nie może być przeniesiona bez wierzytelności, którą zabezpiecza (art. 79 KWU). WAŻNE Dłużnik może zastrzec, że dana wierzytelność nie może być przedmiotem cesji bez udzielenia jego zgody. Zgodnie z art. 514 KC, jeżeli wierzytelność została stwierdzona na piśmie, klauzula stwierdzająca, że przelew nie może nastąpić bez zgody dłużnika, jest skuteczna wobec ce- sjonariusza jedynie wtedy, gdy pismo zawiera wzmiankę o zamieszczeniu takiego zastrze- żenia umownego lub nabywca wierzytelności w chwili dokonywania przelewu wiedział o zastrzeżeniu. Stwierdzenie wierzytelności pismem nie jest tożsame z wymogiem za- chowania dla tej czynności formy pisemnej. Przepis art. 514 KC nie wprowadza żadnych ograniczeń odnośnie do sposobu dokonania stwierdzenia wierzytelności pismem. Może więc być ono dokonane w dowolny sposób. Stwierdzenie istnienia wierzytelności może zatem nastąpić przez wystawienie faktury VAT zawierającej wszystkie niezbędne dane dla jej identyfikacji. Jej znaczenie jako dokumentu rozliczeniowego na gruncie prawa po- datkowego (określającego, jakie dane konieczne z punktu widzenia jego celów powinna zawierać) nie wyłącza możliwości przypisania jej wystawieniu i doręczeniu skutków wy- nikających z prawa cywilnego (por. wyrok SN z 24 czerwca 2004 r., III CK 173/03). Do wierzytelności niezbywalnych z uwagi na właściwość zobowiązania zalicza się: wierzytelności publicznoprawne, wierzytelności wynikające z umów przedwstępnych i umów poręczenia, wierzytelności o ściśle osobistym charakterze (prawa autorskie, prawo do renty). 17 2. Formy prawne obrotu wierzytelnościami Ponadto przepisów o przelewie nie stosuje się do wierzytelności związanych z do- kumentem na okaziciela lub zbywalnym w drodze indosu. Przeniesienie wierzytelności z dokumentu na okaziciela następuje poprzez przeniesienie własności dokumentu. Do przeniesienia własności dokumentu niezbędne jest jego wydanie (art. 517 KC). Stosownie do art. 516 KC cedent ponosi wobec cesjonariusza odpowiedzialność za to, że wierzytelność mu przysługuje. Za wypłacalność dłużnika w chwili dokonywania przelewu odpowiada on w zakresie, w jakim przyjął na siebie tę odpowiedzialność. W myśl art. 512 KC do momentu, gdy cedent nie zawiadomi dłużnika o przele- wie, dłużnik może spełnić świadczenie do rąk poprzedniego wierzyciela (cedenta), ze skutkiem prawnym względem cesjonariusza. Wyjątek stanowi sytuacja, gdy w chwili spełnienia świadczenia dłużnik wiedział o przelewie. W przypadku cesji wierzytel- ności zapłata dokonana przez dłużnika na rzecz poprzedniego wierzyciela (ceden- ta) w związku z niewykonaniem przez tegoż wierzyciela obowiązku powiadomienia dłużnika o przeniesieniu wierzytelności powoduje jego odpowiedzialność kontrakto- wą wobec nabywcy wierzytelności na zasadach ogólnych dotyczących wykonania zo- bowiązań i skutków ich niewykonania (wyrok SA w Katowicach z 18 grudnia 2003 r., I ACa 850/03). Zgodnie z art. 513 § 1 KC dłużnikowi przysługują przeciwko cesjonariuszowi wszel- kie zarzuty, które miał on wobec cedenta w chwili powzięcia wiadomości o przelewie wierzytelności. Zarzuty mogą dotyczyć [Heropolitańska, Kawaler, Kozioł, 1998, s. 64]: nieważności umowy będącej przedmiotem przelewu, nieważności umowy przelewu, odroczenia terminu spełnienia świadczenia, niespełnienia przez cedenta świadczenia wzajemnego, rozłożenia długu na raty, odroczenia zapłaty długu, zwolnienia z długu, umorzenia lub przedawnienia zobowiązania. • • • • • • • • Dłużnik może z przelanej wierzytelności potrącić wierzytelność, która mu przy- sługuje względem cedenta, nawet wówczas, gdyby stała się ona wymagalna dopiero po otrzymaniu przez dłużnika zawiadomienia o przelewie. Nie dotyczy to jednak sytu- acji, gdy wierzytelność przysługująca względem cedenta stała się wymagalna później niż wierzytelność będąca przedmiotem przelewu (art. 513 § 2 KC). Dłużnik nie może z przelanej wierzytelności potrącić wierzytelności, która mu przysługuje względem zbywcy, jeżeli nabył ją po powzięciu wiadomości o przelewie (uchwała SN z 27 lipca 2006 r., III CZP 59/06). Zawarcie umowy cesji poprzedza wniosek o skup (przyjęcie przelewu) wierzytelno- ści przez bank, złożony przez dotychczasowego wierzyciela. Wśród dokumentów wy- maganych przez banki, dołączanych do wniosku, wyróżnia się dokumenty dotyczące [Heropolitańska, Kawaler, Kozioł, 1998, s. 55]: wierzytelności będących przedmiotem cesji (faktury, rachunki), prawnych zabezpieczeń cedowanych wierzytelności, • • 18 2.1. ceSja wierzytelności cedenta (dokumenty określające status prawny i kondycję finansową), dłużnika (dokumenty określające status prawny i kondycję finansową). • • Jeżeli wierzytelność stwierdzona jest pismem, cesja wierzytelności również powin- na być dokonana w formie pisemnej (art. 511 KC). Stosownie do art. 78 KC do zacho- wania pisemnej formy czynności prawnej wystarcza złożenie własnoręcznego podpisu na dokumencie obejmującym treść oświadczenia woli. Do zawarcia umowy wystarcza wymiana dokumentów obejmujących treść oświadczeń woli, z których każdy jest pod- pisany przez jedną ze stron, lub dokumentów, z których każdy obejmuje treść oświad- czenia woli jednej ze stron i jest przez nią podpisany. Równoważne z oświadczeniem woli złożonym w formie pisemnej jest oświadczenie woli złożone w postaci elektro- nicznej, opatrzone bezpiecznym podpisem elektronicznym weryfikowanym za pomocą ważnego kwalifikowanego certyfikatu. Zastrzeżenie formy pisemnej bez rygoru nieważności powoduje, że w razie nieza- chowania zastrzeżonej formy nie jest w sporze dopuszczalny dowód ze świadków ani dowód z przesłuchania stron, chyba że obie strony wyrażą na to zgodę. Przepisów o for- mie pisemnej przewidzianej dla celów dowodowych nie stosuje się do czynności praw- nych w stosunkach między przedsiębiorcami (art. art. 74 KC). Realizacja cesji wierzytelności wywołuje określone konsekwencje na gruncie prawa podatkowego. 2.1.2. Cesja wierzytelności w prawie podatkowym Zagadnienie opodatkowania sprzedaży wierzytelności obejmuje podatek dochodowy (od osób fizycznych i prawnych), podatek od towarów i usług oraz podatek od czynno- ści cywilnoprawnych. Powstanie przysługującej przedsiębiorcy wierzytelności jest równoznaczne z po- wstaniem przychodu należnego w wysokości jej wartości, pomniejszonej o kwotę VAT należnego. W przypadku zbycia takiej wierzytelności własnej, powstałej w konsekwen- cji prowadzenia przez podatnika działalności gospodarczej, otrzymana przez cedenta cena (kwota pieniężna z tytułu zbycia wierzytelności) nie jest przychodem należnym. Stanowi bowiem spłatę wierzytelności, zaliczonej poprzednio do przychodów należ- nych (postanowienie Naczelnika Pierwszego Wielkopolskiego Urzędu Skarbowego w Poznaniu z 2 stycznia 2007 r., ZD/4061-237/06; postanowienie Naczelnika Drugiego Urzędu Skarbowego w Kaliszu z 23 października 2006 r., nr DPD/415-13/60; wyrok WSA we Wrocławiu z 8 września 2005 r., I SA/Wr 340/04; wyrok NSA z 17 stycznia 2007 r., II FSK 115/06). Według Naczelnego Sądu Administracyjnego (wyrok z 7 kwiet- nia 1999 r., SA/Sz 775/98) sprzedawca własnej wierzytelności uzyskuje dwa przychody: jeden w wysokości wartości nominalnej wierzytelności z tytułu umowy kreującej zby- waną wierzytelność oraz drugi w wysokości ceny uzyskanej za zbywaną wierzytelność z tytułu jej sprzedaży. Wskutek sprzedaży wierzytelności zbywca uzyskuje środki finan- 19 2. Formy prawne obrotu wierzytelnościami sowe z pierwszego przychodu w efekcie realizacji drugiego. Kosztem uzyskania drugie- go przychodu jest wartość nominalna wierzytelności [Chudzik i inni, 2006, s. 75– 76]. W przypadku umowy najmu, dzierżawy rzeczy lub praw majątkowych oraz umów o podobnym charakterze (umowa leasingu), których przedmiotem są składniki mająt- ku związane z działalnością gospodarczą, jeżeli wynajmujący (wydzierżawiający) prze- niósł na rzecz osoby trzeciej wierzytelności z tytułu opłat wynikających z takich umów, a umowy te między stronami nie wygasają, do przychodów wynajmującego (wydzierża- wiającego) nie zalicza się kwot wypłaconych przez osobę trzecią z tytułu przeniesienia wierzytelności. Opłaty ponoszone przez najemcę (dzierżawcę) na rzecz osoby trzeciej stanowią przychód wynajmującego (wydzierżawiającego) w dniu wymagalności zapłaty (art. 14 ust. 2b PDOFizU oraz art. 12 ust. 4b PDOPrU). W myśl art. 23 ust. 1 pkt 34 PDOFizU (art. 16 ust. 1 pkt 39 PDOPrU) strata ce- denta w formie różnicy między wartością nominalną sprzedanej wierzytelności (łącz- nie z VAT) a faktycznie otrzymaną za nią zapłatą stanowi koszt uzyskania przychodu, pod warunkiem że wierzytelność ta stanowiła poprzednio przychód należny. Dotyczy to więc jedynie wierzytelności własnych przedsiębiorcy (por. wyrok NSA z 17 stycznia 2007 r., II FSK 115/06). Opłaty pod postacią pobranych przez cesjonariusza odsetek i prowizji obniżają u cedenta podstawę wymiaru podatku dochodowego. Inaczej spra- wa wygląda z wierzytelnością obcą, nabytą od innego podmiotu, niebędącą wynikiem działalności gospodarczej podatnika. W rezultacie zbycia takiej wierzytelności nie zostaje bowiem spełniony warunek zaliczenia jej do przychodów należnych [Chudzik i inni, 2006, s. 76– 77]. Pobrane przez cesjonariusza opłaty nie mogą więc stanowić w ta- kich okolicznościach kosztów uzyskania przychodów u cedenta. Należy równocześnie pamiętać o art. 9 ust. 3 PDOFizU1 (art. 7 ust. 5 PDOPrU), zgodnie z którym o wysokość straty poniesionej w danym roku podatkowym można obniżyć dochód w najbliższych kolejno po sobie następujących 5 latach podatkowych, z tym że wysokość obniżenia w którymkolwiek z tych lat nie może przekroczyć 50 kwoty tej straty. Kontrowersje budzi kwestia ustalenia wysokości straty ze sprzedaży wierzytelności. Problem sprowadza się do ustalenia wartości zbywanej wierzytelności – z uwzględnie- niem VAT (wartość brutto) czy bez VAT (kwota netto). Opinie w tym zakresie są roz- bieżne. Za pierwszym rozwiązaniem przemawia fakt, że sprzedawana wierzytelność obej- muje również VAT. Przepisy mówią zaś o stracie ze sprzedaży, czyli różnicy między wartością wierzytelności a uzyskaną kwotą. Obowiązek wykazania przychodu należne- go jest warunkiem zaliczenia straty do kosztów, nie determinuje natomiast jej wysoko- 1 Przepis art. 9 ust. 3 PDOFizU ma również zastosowanie do strat z odpłatnego zbycia udziałów w spółkach mających osobowość prawną, papierów wartościowych, w tym z odpłatnego zbycia pożyczo- nych papierów wartościowych (sprzedaż krótka) i odpłatnego zbycia pochodnych instrumentów finan- sowych oraz z realizacji praw z nich wynikających, a także z tytułu objęcia udziałów (akcji) w spółkach mających osobowość prawną w zamian za wkład niepieniężny w postaci innej niż przedsiębiorstwo lub jego zorganizowana część (art. 9 ust. 6 PDOFizU). 20
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Obrót wierzytelnościami Aspekty prawne
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: