Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00070 006365 11244817 na godz. na dobę w sumie
Ocena sytuacji finansowej operacyjnych grup kapitałowych - ebook/pdf
Ocena sytuacji finansowej operacyjnych grup kapitałowych - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-0966-0 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> biznes >> handel i gospodarka
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Zarządzanie finansami w grupach kapitałowych, którego podstawowym elementem jest ocena sytuacji finansowej, wiąże się z wieloma specyficznymi problemami. Celem tej obszernej monografii, mającej charakter teoretyczno-empiryczny, jest wskazanie prawidłowości i przesłanek występowania zróżnicowanych wyników jednostek dominujących oraz jednostek zależnych.
W książce poruszono m.in. następujące zagadnienia:
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Recenzent Prof. nadzw. UEP dr hab. Mirosław Hamrol Projekt graficzny okładki i zdjęcie Barbara Widłak Wydawca Grzegorz Jarecki Redaktor prowadzący Janina Burek Opracowanie redakcyjne Lilianna Rudnik Redakcja, korekta i łamanie www.wydawnictwojak.pl © Copyright by Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o. 2011 All rights reserved. ISBN 978-83-264-1169-4 Wydane przez: Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o. Redakcja Książek 01-231 Warszawa, ul. Płocka 5a tel. 22 535 82 00, fax 22 535 81 35 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl Księgarnia internetowa www.profinfo.pl Książkę tę dedykuję moim Rodzicom Spis treści O autorce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział 1. Organizacja i funkcjonowanie grup kapitałowych . . . . . . . 1.1. Pojęcie i istota grup kapitałowych . . . . . . . . . . . . . . . 1.1.1. Podstawy prawne dotyczące grup kapitałowych . . . . 1.1.2. Terminologia dotycząca grup kapitałowych . . . . . . . 1.1.3. Cechy grup kapitałowych . . . . . . . . . . . . . . . . 1.1.4. Powiązania kapitałowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.2. Klasyfikacja grup kapitałowych . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.2.1. Podstawowe rodzaje grup kapitałowych . . . . . . . . 1.2.2. Rodzaje grup kapitałowych według powiązań działalności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.2.3. Rodzaje grup kapitałowych według celu działalności . . 1.3. Tworzenie grup kapitałowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.3.1. Finansowe i inne przyczyny tworzenia grup kapitałowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.3.2. Sposoby tworzenia grup kapitałowych . . . . . . . . . 1.4. Wybrane aspekty zarządzania grupą kapitałową . . . . . . . 1.4.1. Działania podejmowane w grupie kapitałowej wpływające na stan finansów grupy i jej członków . . . 1.4.2. Istota zarządzania grupą kapitałową . . . . . . . . . . 1.4.3. Strategie grup kapitałowych . . . . . . . . . . . . . . . 1.4.4. Nadzór właścicielski w grupach kapitałowych . . . . . 1.4.5. Struktury organizacyjne grup kapitałowych . . . . . . Rozdział 2. Sprawozdawczość finansowa grup kapitałowych a metodyka analizy finansowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.1. Sprawozdawczość finansowa grupy kapitałowej . . . . . . . . 2.1.1. Podstawy prawne sprawozdawczości finansowej grup kapitałowych w Polsce . . . . . . . . . . . . . . . 11 13 19 19 19 23 31 33 36 36 41 46 54 54 61 67 67 73 76 79 82 88 88 88 8 Spis treści 2.1.2. Sporządzanie skonsolidowanych sprawozdań finansowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.1.3. Dokumentacja konsolidacyjna . . . . . . . . . . . . . . 89 97 2.2. Metody konsolidacji sprawozdań finansowych i wycena udziałów metodą praw własności . . . . . . . . . . . . . . . . 100 2.2.1. Zwolnienia i wyłączenia z konsolidacji . . . . . . . . . 100 2.2.2. Konsolidacja metodą pełną . . . . . . . . . . . . . . . 104 2.2.3. Konsolidacja metodą proporcjonalną . . . . . . . . . . 108 2.2.4. Wycena udziałów metodą praw własności . . . . . . . 110 2.3. Kształtowanie obrazu sytuacji finansowej grupy kapitałowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 111 2.3.1. Polityka bilansowa grupy kapitałowej . . . . . . . . . . 111 2.3.2. Instrumenty polityki bilansowej grupy kapitałowej . . 113 2.3.3. Zarządzanie finansami w grupach kapitałowych . . . . 116 2.4. Metodyczne aspekty analizy skonsolidowanych sprawozdań finansowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 119 2.4.1. Specyfika analizy skonsolidowanych sprawozdań finansowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 119 2.4.2. Wstępna analiza skonsolidowanych sprawozdań finansowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 122 2.4.3. Analiza wskaźnikowa skonsolidowanych sprawozdań finansowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 123 Rozdział 3. Ocena zróżnicowania sytuacji finansowej jednostek dominujących, jednostek zależnych i grup kapitałowych . . . 129 3.1. Przedmiot i metoda badań . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 129 3.1.1. Przedmiot badań . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 129 3.1.2. Metoda badań . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 130 3.1.3. Problem zakłóceń w porównywalności danych . . . . . 131 3.2. Charakterystyka próby badawczej . . . . . . . . . . . . . . . 133 3.3. Wyniki badań empirycznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . 143 3.3.1. Wstępna analiza finansowa . . . . . . . . . . . . . . . 143 3.3.2. Pokrycie finansowe aktywów trwałych oraz trwałość struktury finansowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . 149 3.3.3. Płynność finansowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 154 3.3.4. Rentowność . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 161 3.4. Wpływ polityki bilansowej na ocenę sytuacji finansowej grup kapitałowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 171 3.4.1. Wyłączenia podmiotowe z konsolidacji . . . . . . . . . 171 3.4.2. Wycena wybranych składników aktywów i pasywów w grupie kapitałowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 179 3.4.3. Transakcje między jednostkami powiązanymi . . . . . 186 3.4.4. Wpływ zmiany zasad rachunkowości na ocenę sytuacji finansowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 193 Spis treści 9 Rozdział 4. Szczegółowe studium sytuacji finansowej grup kapitałowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 204 4.1. Przedmiot i procedura badań . . . . . . . . . . . . . . . . . . 204 4.2. Wyniki badań sytuacji finansowej wybranych grup kapitałowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 206 4.2.1. Porównanie wskaźników finansowych grup kapitałowych, jednostek dominujących i jednostek zależnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 206 4.2.2. Specyficzna analiza wskaźnikowa sprawozdań finansowych grup kapitałowych . . . . . . . . . . . . . 219 4.2.3. Charakter powiązań a wskaźniki finansowe jednostek podporządkowanych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 230 Zakończenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 265 Załączniki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 271 Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 279 Spis tabel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 285 Spis ilustracji i wykresów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 291 Indeks . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 297 O autorce Dr inż. Hanna Sikacz – pracownik naukowo-dydaktyczny Katedry Zarządza- nia Finansami Przedsiębiorstwa Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu. Absolwentka Wydziału Inżynieryjno-Ekonomicznego Akademii Ekonomicz- nej we Wrocławiu. Ukończyła kurs z zakresu zarządzania na Uniwersytecie w Utrechcie (Holandia). Stypendystka w ramach Zintegrowanego Programu Operacyjnego Rozwoju Regionalnego (Regionalne Strategie Innowacyjne i transfer wiedzy). Wyróżniona przez Rektora Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu za osiągnięcia w dziedzinie działalności naukowej. W pracy badawczej koncentruje się na zagadnieniach dotyczących grup kapitałowych, a w szczególności zarządzania finansami w grupach kapitałowych i skonso- lidowanej sprawozdawczości finansowej. Autorka publikacji poświęconych problematyce grup kapitałowych, a także współautorka podręcznika z zakresu oceny efektywności inwestycji. Współpracuje z przedsiębiorstwami w zakresie opracowywania analiz ekonomicznych (finansowych), biznesplanów i wycen przedsiębiorstw. Wstęp Szczególnie istotnym zagadnieniem obecnie w naszej gospodarce jest łączenie podmiotów gospodarczych w grupy kapitałowe. Jednym z motywów uzasad- niających wybór tematu książki jest rozpowszechnienie organizacji wielopod- miotowych w strukturach rozwiniętej gospodarki rynkowej innych krajów, gdzie większość spółek akcyjnych wchodzi w skład zgrupowań powiązanych kapitałowo. W Polsce również obserwuje się silny rozwój procesu powiązań kapitałowych pomiędzy jednostkami gospodarczymi, prowadzącego do two- rzenia i rozwoju grup kapitałowych. Obecnie wskaźniki rynkowe ponad 80 1 krajowych spółek giełdowych oraz wszystkich zagranicznych spółek giełdowych notowanych na Giełdzie Papierów Wartościowych w Warszawie podawane są na podstawie skonsolidowanych sprawozdań finansowych. W dobie globalizacji często przeprowa dza się ważne strategicznie przejęcia, zakłada nowe podmioty dla nowych działalności, wydziela się ze struktur spółki niektóre działalności i organizuje je w formie spółek podporządkowanych2, właściciele przekazują swoje udziały lub akcje w spółkach jednostce nadrzęd- nej, utworzonej w celu zarządzania tymi udziałami bądź akcjami3. Wymienione sytuacje są typowe dla tworzenia grup kapitałowych. Oznacza to, że można się spodziewać dalszego rozwoju grup kapitałowych, przejawiającego się na przykład zmianami w strukturze portfela lokat (udziałów, akcji) jednostek dominujących. Zmiany te wynikają z nabycia dodatkowych akcji albo udzia- łów. Mogą być także skutkiem sprzedaży części lub całości akcji bądź udziałów 1 Obliczenia własne dla 2010 roku na podstawie danych statystycznych publikowanych przez GPW w Warszawie. Z własnej analizy Listy 500 największych firm „Rzeczpospolitej”, publiko- wanej corocznie przez „Rzeczpospolitą”, wynika natomiast, że wśród wszystkich podmiotów, które znalazły się w rankingu, udział grup kapitałowych był następujący: w 2001 roku – 9,20 , 2002 roku – 15,60 , 2004 roku – 18,60 , 2005 roku – 20,20 , 2006 roku – 25,00 , 2007roku – 28,40 , 2008 roku – 29,40 , 2009 roku – 30,40 . 2 W drodze tzw. outsourcingu kapitałowego. 3 W drodze tzw. konsolidacji właścicielskiej. 14 Wstęp jednej, a nawet kilku jednostek powiąza nych z jednostką dominującą. Decyzje takie mają w konsekwencji istotny wpływ na obraz sytuacji finansowej grupy kapitałowej prezentowany w specyficznej sprawozdawczości finansowej, jaką jest skonsolidowane sprawozdanie finansowe4. Układ, treść sprawozdań i techniki ich sporządzania są bardziej skompliko- wane w przypadku, gdy mają prezentować sytuację finansową grup kapitałowych, przy uwzględnieniu potrzeb informacyjnych wielu odbiorców informacji spra- wozdawczej. Z powyższego może wynikać trudność interpretowania i wyciągania wniosków dotyczących sytuacji finansowej grupy kapitałowej. Porównywanie poszczególnych pozycji sprawozdań finansowych w czasie jest utrudnione także ze względu na ciągłe zmiany w strukturze własności i składu grupy. Ocenę sytuacji finansowej grup kapitałowych należy rozumieć węziej niż ocenę sytuacji finansowej przedsiębiorstwa na podstawie jednostkowego spra- wozdania finansowego. Wstępna analiza sprawozdań oraz analiza głównych, tradycyjnie stosowanych wskaźników finansowych wyliczonych na podstawie skonsolidowanego bilansu, rachunku zysków i strat, rachunku przepływów środków pieniężnych służą wyciąganiu wniosków tylko ogólnych, na podstawie których trudno podejmować strategiczne decyzje związane z przyszłością grupy kapitałowej i funkcjonujących w niej podmiotów. Kształtowaniem obrazu sytuacji finansowej grupy kapitałowej szczególnie zainteresowany jest zarząd, który może, stosownie do celu, jaki chce osiągnąć, wpływać na decyzje użytkowników informacji i mobilizować ich do działań zgodnie z przyjętą strategią przedsiębiorstwa. Taka sytuacja nie wyklucza po- zytywnej opinii niezależnego biegłego rewidenta dotyczącej zgodności sprawo- zdania z zasadami rachunkowości. Obraz sytuacji finansowej grupy kapitałowej w skonsolidowanym sprawozdaniu finansowym, mimo że prawidłowo i rzetelnie przedstawiony, dzięki swobodzie wyboru instrumentów polityki bilansowej może powodować problemy z wnioskowaniem. Przeprowadzenie właściwego procesu wnioskowania na podstawie analizy skonsolidowanego sprawozdania finansowego wymaga, oprócz znajomości problematyki konsolidacji i uwzględnienia tradycyjnie stosowanych wskaźników analizy finansowej, także dodatkowej analizy sytuacji finansowej podmiotów wchodzących w skład grupy kapitałowej, powiązań kapitałowych między tymi podmiotami, analizy wpływu jednostek powiązanych na wynik finansowy grupy oraz analizy praw akcjonariuszy mniejszościowych. Przykładowo, z uwagi na to, że rachunek zysków i strat łączy z sobą wyniki finansowe podmiotów rentownych i nierentownych, w celu poznania przyczyn rentowności grupy kapitałowej konieczne jest analizowanie podstawowych 4 Istota skonsolidowanego sprawozdania finansowego polega na tym, że grupa kapitałowa jest traktowana jako wyodrębniony, postrzegany całościowo, pojedynczy organizm gospodarczy. Wstęp 15 pozycji finansowych i wyników finansowych poszczególnych podmiotów wcho- dzących w skład grupy, przedstawionych w notach uzupełniających. Wyciągając wnioski, a następnie podejmując decyzje związane z zarządza- niem grupą kapitałową, należy mieć na uwadze funkcję, jaką pełnią (mają peł- nić) jednostki powiązane w grupie kapitałowej. W tym kontekście w literaturze przedmiotu wyróżnia się operacyjne, zarządcze i finansowe grupy kapitałowe. Szczególna cecha operacyjnych grup kapitałowych, która determinuje podej- mowanie decyzji nie tylko na podstawie wyników finansowych jednostek pod- porządkowanych, sprowadza się do roli, jaką pełnią one w grupie kapitałowej ze względu na prowadzenie przez nie działalności operacyjnej, wspierającej i uzupełniającej działalność operacyjną jednostki dominującej. Z dokonanego rozpoznania wynika, że operacyjne grupy kapitałowe są typem dominującym w polskiej gospodarce. W literaturze przedmiotu podejmuje się w szczególności kwestie dotyczą- ce tworzenia i typologii grup kapitałowych, instrumentów zarządzania oraz rozwiązań prawnych stosowanych w innych krajach. Mimo bogactwa tej litera- tury brakuje badań z zakresu efektywności ekonomicznej grup kapitałowych. Zagadnienia związane ze stanem finansów grup kapitałowych i ich członków ujawniane są w sposób szczątkowy i, jak się wydaje, niewystarczający z punktu widzenia znaczenia, jakie zarządzanie finansami odgrywa współcześnie. Tym- czasem w tego typu organizmach gospodarczych sposób zarządzania finansami, którego podstawowym elementem jest ocena sytuacji finansowej, wiąże się z wieloma specyficznymi problemami. Odczuwalny brak literatury zawierającej informacje o efektywności ekonomicznej uczestników grup kapitałowych skło- nił do napisania niniejszej książki, której celem jest wskazanie prawidłowości i przesłanek występowania zróżnicowanych wyników jednostek dominujących oraz jednostek zależnych. W publikacji można odnaleźć odpowiedzi m.in. na takie pytania, jak: • Czy i pod jakimi względami stan finansów grup kapitałowych jest dobry? • Czy charakter danej grupy wpływa na stan jej finansów i jej członków? • Jakie czynniki w grupie kapitałowej wpływają pozytywnie, a jakie negatywnie na stan finansów grupy i jej członków? Główną hipotezą przyjętą w pracy jest stwierdzenie, że (H1) grupy kapitało- we i ich uczestnicy osiągają zróżnicowane wyniki finansowe oraz mają odmienną sytuację finansową, zależnie od charakteru grupy i funkcji uczestnika grupy. W celu weryfikacji głównych hipotez dowodzone będą następujące hipotezy pomocnicze: • (H2) Jednostki dominujące osiągają lepsze wyniki finansowe niż jednostki zależne, których wyniki są gorsze niż wyniki skonsolidowane. 16 Wstęp • (H3) Grupy kapitałowe, w których podmiot dominujący jest istotnie większy od wszystkich pozostałych spółek z grupy, osiągają lepsze wyniki finansowe od grup kapitałowych, w których podmiot dominujący ma przychody porów- nywalne lub znacząco niższe niż pozostałe spółki z grupy. Wynika to zwykle z silniejszych i jednokierunkowych powiązań operacyjnych w grupie. Weryfikacji hipotez pomocniczych towarzyszy zastrzeżenie, że czynnikiem utrudniającym wykrycie prawidłowości dotyczących tych hipotez jest zróżnico- wana polityka bilansowa prowadzona przez jednostkę dominującą. Hipotezy te zostaną zweryfikowane poprzez analizę skonsolidowanych sprawozdań finansowych oraz sprawozdań finansowych spółek powiązanych w grupie kapitałowej. Zdaniem autorki, w związku z tym, że przyjmując za kryterium m.in. powiązania kapitałowe w grupach kapitałowych, wyodrębnia się różnych uczestników, sytuacja finansowa tych uczestników jest zróżnicowa- na, a przy tym mogą oni poprawiać bądź pogarszać wyniki finansowe osiągane przez grupę kapitałową. W celu weryfikacji wysuniętych hipotez przeprowadzone zostały badania empiryczne na grupie jednostek dominujących i ich jednostek zależnych, wyniki zaś opisano metodami statystycznymi. Informacje zebrane w trakcie badań po- służyły do analizy takich obszarów, jak m.in.: struktura i dynamika składników sprawozdań, płynność, obrotowość, rentowność, powiązania kapitałowe między podmiotami wchodzącymi w skład grupy kapitałowej, wpływ tych jednostek na wynik finansowy grupy oraz prawa akcjonariuszy mniejszościowych. Autorka ma nadzieję, że wyniki badań prezentowane w książce przyczy- nią się do zmniejszenia luki poznawczej, jak również okażą się przydatne dla szerokiego grona otoczenia gospodarczego, ale także dla grup kapitałowych zobowiązanych do ujawniania informacji odbiorcom zewnętrznym. Wyniki pracy badawczej mogą stanowić inspirację do uzupełnienia raportów i sprawozdań sporządzanych w grupach kapitałowych na potrzeby informacyjne ich zarzą- dów i odbiorców zewnętrznych, szczególnie w kontekście sprawozdawczości przygotowanej zgodnie z Międzynarodowymi Standardami Sprawozdawczości Finansowej (MSSF), dającymi możliwości dostosowania sprawozdania do specyfiki działalności prowadzonej przez podmioty. Przedstawione wnioski mogą także wspomóc podejmowanie decyzji dotyczących spółek wchodzących w skład grupy. Książka, która ma charakter teoretyczno-empiryczny, składa się z czterech rozdziałów. W pierwszym rozdziale zaprezentowano podstawowe pojęcia związane z funkcjonowaniem grup kapitałowych. Zostały omówione zagadnienia istoty grup kapitałowych, ich tworzenia, a także ich zarządzania, ze zwróceniem uwagi na operacyjne grupy kapitałowe. Wstęp 17 W drugim rozdziale poruszona została problematyka skonsolidowanej sprawozdawczości finansowej w kontekście Międzynarodowych Standardów Ra- chunkowości i polskich zasad rachunkowości, ze wskazaniem na podobieństwa i różnice między rozwiązaniami polskimi a międzynarodowymi. W rozdziale zaprezentowano również warunki stosowania metod konsolidacji. Rozdział trzeci ma charakter empiryczny. Przedstawiono w nim podstawowe zadania badawcze i zarys przebiegu badań empirycznych oraz wyniki badań w podstawowych obszarach analizy wskaźnikowej z wyszczególnieniem wyników osiąganych przez grupy kapitałowe, jednostki dominujące i jednostki zależne. W rozdziale tym wskazano także instrumenty polityki bilansowej charaktery- styczne dla grup kapitałowych, które wpływają na ocenę ich sytuacji finansowej. W rozdziale czwartym skupiono uwagę na ocenie sytuacji finansowej wybra- nych grup kapitałowych, specyficznej analizie sprawozdań skonsolidowanych, analizie finansowej jednostek wyodrębnionych ze względu na rodzaj, powiązania operacyjne z jednostką dominującą, skalę uczestnictwa w grupie kapitałowej oraz wielkość jednostki podporządkowanej. W zakończeniu dokonano syntezy wniosków wynikających z rozważań teo- retycznych i badań empirycznych. Uzasadnieniem szczegółowej prezentacji kształtowania się poszczególnych wskaźników jest to, że książka adresowana jest także do studentów, słuchaczy studiów podyplomowych i uczestników szkoleń, dla których może stanowić li- teraturę uzupełniającą do przedmiotu zarządzanie finansami przedsiębiorstwa. Publikacja może się okazać również przydatna na przykład w opracowywaniu prac dyplomowych lub innych praktycznych projektów dotyczących analizy finansowej przedsiębiorstw, a w szczególności grup kapitałowych. Praktycz- na ilustracja prowadzonych rozważań teoretycznych omawianych zagadnień może służyć jako podpowiedź do prowadzonych samodzielnych analiz. Mając powyższe na uwadze, Czytelnik powinien skupić uwagę przede wszystkim na sposobie prowadzonych badań. Wyniki badań empirycznych, w zależności od próby badawczej i okresu badań, mogą prowadzić do zróżnicowanych wniosków. Autorka ma nadzieję, że wyniki badań skłonią do refleksji nad wynikami finansowymi osiąganymi przez operacyjne grupy kapitałowe i ich jednostki powiązane oraz przyczynią się do identyfikacji luk w zakresie oceny sytuacji finansowej grup kapitałowych. Rozdział 1 Organizacja i funkcjonowanie grup kapitałowych 1.1. Pojęcie i istota grup kapitałowych 1.1.1. Podstawy prawne dotyczące grup kapitałowych Ze względu na coraz powszechniejsze dążenie do konsolidacji kapitałów pod- miotów gospodarczych w polskiej praktyce gospodarczej często spotykamy się z działalnością grup kapitałowych. Jedna z form koncentracji organizacyjnej, którą jest grupa kapitałowa, została zdefiniowana w obecnie obowiązującej ustawie o rachunkowości1 jako jednostka dominująca wraz z jednostkami zależnymi2. Pojęcie grupy kapitałowej zostało również zdefiniowane w prze- pisach o spółkach publicznych3. Biorąc pod uwagę obowiązujące regulacje prawne, przyjmuje się, że grupa kapitałowa to zespół samodzielnych podmiotów prawnych, stworzonych do realizacji wspólnych celów gospodarczych. Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów pojęciem grupy kapitałowej określa wszystkich przedsiębiorców, którzy bezpośrednio lub pośrednio są kontrolowani przez jednego przedsiębiorcę4. Jednym z ważniejszych pojęć odnoszących się do grupy kapitałowej jest pojęcie jednostki dominującej. Zgodnie z przepisami kodeksu spółek handlo- wych za jednostkę dominującą uznaje się spółkę handlową, w przypadku gdy5: 1 Ustawa z dnia 29 września 1994 r. o rachunkowości (tekst jedn.: Dz. U. z 2009 r. Nr 152, poz. 1223) – dalej skrót: u. o rach. 2 Art. 3 ust. 1 pkt 44 u. o rach. 3 Ustawa z dnia 15 września 2000 r. – Kodeks spółek handlowych (Dz. U. Nr 94, poz. 1037 z późn. zm.) – dalej skrót: k.s.h. 4 Ustawa z 15 grudnia 2000 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 122, poz. 1319), art. 4. 5 Art. 4 § 1 pkt 4 k.s.h. 20 1. Organizacja i funkcjonowanie grup kapitałowych • dysponuje pośrednio lub bezpośrednio większością głosów na zgromadzeniu wspólników albo na walnym zgromadzeniu bądź w zarządzie spółki kapita- łowej zależnej, • jest uprawniona do powoływania lub odwoływania większości członków za rządu / rady nadzorczej innej spółki kapitałowej, • więcej niż połowa członków zarządu spółki kapitałowej jest jednocześnie człon kami zarządu spółki zależnej, • dysponuje pośrednio lub bezpośrednio większością głosów w spółce osobo- wej zależnej, • wywiera decydujący wpływ na działalność spółki kapitałowej zależnej. Jednostką dominującą, według ustawy o rachunkowości, jest jednostka będąca spółką handlową lub przedsiębiorstwem państwowym, sprawująca kontrolę nad inną jednostką, a w szczególności6: • posiadająca bezpośrednio lub pośrednio przez udziały większość ogólnej liczby głosów w organie stanowiącym innej jednostki (zależnej), także na podstawie porozumień z innymi uprawnionymi do głosu, wykonującymi swe prawa głosu zgodnie z wolą jednostki dominującej lub • uprawniona do kierowania polityką finansową i operacyjną innej jednostki (zależnej) w sposób samodzielny lub przez wyznaczone przez siebie osoby lub jednostki na podstawie umowy zawartej z innymi uprawnionymi do głosu, posiadającymi, na podstawie statutu lub umowy spółki, łącznie z jednostką dominującą, większość ogólnej liczby głosów w organie stanowiącym, lub • uprawniona do powoływania i odwoływania większości członków organów zarządzających, nadzorujących lub administrujących innej jednostki (zależ- nej), lub • będąca udziałowcem jednostki, której członkowie zarządu w poprzednim roku obrotowym, w ciągu bieżącego roku obrotowego i do czasu sporządze- nia sprawozdania finansowego za bieżący rok obrotowy, stanowią jedno- cześnie więcej niż połowę składu zarządu tej jednostki (zależnej) lub osoby, które zostały powołane do pełnienia tych funkcji w rezultacie wykonywania przez jednostkę dominującą prawa głosu w organach tej jednostki (zależnej). Powyższa definicja wymaga objaśnienia pojęć w niej wykorzystanych. Stwier- dzenie, że jednostka sprawuje kontrolę, oznacza, że jednostka jest zdolna do kierowania polityką finansową i operacyjną innej jednostki, w celu osiągania korzyści ekonomicznych z jej działalności, a w przypadku sprawowania współ- kontroli jednostka jest zdolna do kierowania tymi politykami innej jednostki na równi z innymi wspólnikami, w celu osiągania wspólnych ekonomicznych 6 Art. 3 ust. 1 pkt 37 u. o rach. Pojęcie i istota grup kapitałowych 21 korzyści z jej działalności7. Jednostka zależna definiowana jest jako spółka handlowa lub podmiot utworzony i działający zgodnie z przepisami obcego prawa handlowego, która jest kontrolowana przez jednostkę dominującą, natomiast jednostka współzależna to jednostka, która jest współkontrolowana przez wspólników na podstawie zawartej pomiędzy nimi umowy, umowy spółki lub statutu8. Jednostką stowarzyszoną jest jednostka będąca spółką handlową albo podmiotem utworzonym i działającym zgodnie z przepisami obcego prawa handlowego, na którą znaczący inwestor wywiera znaczący wpływ9. Znaczącym inwestorem jest spółka handlowa lub przedsiębiorstwo pań- stwowe, posiadające w innej jednostce – niebędącej jednostką zależną lub współzależną – nie mniej niż 20 głosów w organie stanowiącym tej jednostki i wywierającą znaczący wpływ wobec tej jednostki10. Przez znaczący wpływ na inną jednostkę rozumie się niemającą znamion sprawowania kontroli lub współ- kontroli zdolność jednostki do wpływania na politykę finansową i operacyjną innej jednostki, w szczególności przez udział w podejmowaniu decyzji w spra- wie podziału zysku lub pokrycia straty, zasiadanie w organie zarządzającym, nadzorującym bądź administrującym, przeprowadzanie istotnych transakcji z tą jednostką, udostępnianie tej jednostce informacji technicznych o zasad- niczym znaczeniu dla jej działalności, możliwość wymiany członków organów zarządzających, nadzorujących lub administrujących11. Omawiając definicję grupy kapitałowej, należy także wskazać na występo- wanie w wielopoziomowych grupach kapitałowych jednostek dominujących wyższego szczebla i jednostek dominujących niższego szczebla. Za jednostkę do- minującą niższego szczebla uważa się spółkę handlową, która jest jednocześnie jednostką zależną od innej spółki handlowej lub przedsiębiorstwa państwowego i jednostką dominującą w stosunku do co najmniej jednej spółki handlowej. Przez jednostkę dominującą wyższego szczebla rozumie się natomiast jednostkę będącą spółką handlową lub przedsiębiorstwem państwowym, która jest jed- nostką dominującą w stosunku do jednostki dominującej niższego szczebla12. Grupę jednostek obejmującą jednostkę dominującą, znaczącego inwestora, jednostki zależne, współzależne i stowarzyszone oraz jednostki znajdujące się wraz z jednostką pod wspólną kontrolą, a także wspólnika jednostki współ- 7 Art. 3 ust. 1 pkt 34 i 35 u. o rach. 8 Art. 3 ust. 1 pkt 39 i 40 u. o rach. 9 Art. 3 ust. 1 pkt 41 u. o rach. 10 Art. 3 ust. 1 pkt 38 u. o rach. Przy czym liczbę głosów ustala się z zachowaniem zasady okre- ślonej w pkt 37 lit. a. Udział w ogólnej liczbie głosów może być mniejszy niż 20 , jeżeli inne okoliczności, wymienione w pkt 36, wskazują na wywieranie znaczącego wpływu. 11 Art. 3 ust. 1 pkt 36 u. o rach. 12 Art. 3 ust. 1 pkt 37a i b u. o rach. 22 1. Organizacja i funkcjonowanie grup kapitałowych zależnej określa się jednostkami powiązanymi13, natomiast jednostki zależne, współzależne od jednostki dominującej oraz jednostki stowarzyszone to jed- nostki podporządkowane14. Spółka powiązana, definiowana przez kodeks spółek handlowych, to spółka kapitałowa, w której inna spółka handlowa bądź spółdzielnia dysponuje bezpo- średnio lub pośrednio co najmniej 20 głosów na zgromadzeniu wspólników albo na walnym zgromadzeniu, także jako zastawnik lub użytkownik, albo na podstawie porozumień z innymi osobami, lub która ma bezpośrednio co naj- mniej 20 udziałów bądź akcji w innej spółce kapitałowej15. Oprócz powyższych definicji kodeks spółek handlowych reguluje również stosunki wewnętrzne między spółkami grupy kapitałowej w obszarze wzajemnych praw i obowiązków. Kwestie dotyczące funkcjonowania grup kapitałowych, a w szczególności problematyka ich sprawozdawczości finansowej16, są uregulowane w Między- narodowych Standardach Rachunkowości / Międzynarodowych Standardach Sprawozdawczości Finansowej17, które dotyczą emitentów papierów warto- ściowych dopuszczonych do publicznego obrotu w Polsce, podobnie jak spółek notowanych na giełdach w Unii Europejskiej. Do najważniejszych standardów dotyczących grup kapitałowych należą między innymi: • MSR 1 – prezentacja sprawozdania finansowego, • MSR 12 – podatek dochodowy, • MSR 14 – sprawozdawczość dotycząca segmentów działalności, • MSSF 3 – połączenia jednostek gospodarczych18, • MSR 24 – ujawnianie informacji na temat podmiotów powiązanych, • MSR 27 – skonsolidowane i jednostkowe sprawozdania finansowe19, • MSR 28 – inwestycje w jednostkach stowarzyszonych, • MSR 31 – udziały we wspólnych przedsięwzięciach. Powyższe standardy definiują grupę kapitałową jako jednostkę dominującą oraz jej wszystkie jednostki zależne. Jednostka dominująca jest to jednostka 13 Art. 3 ust. 1 pkt 43 u. o rach. 14 Art. 3 ust. 1 pkt 42 u. o rach. 15 Art. 4 § 1 pkt 5 k.s.h. 16 Szerzej o sprawozdawczości finansowej grup kapitałowych w kolejnym rozdziale. 17 W dalszej części opracowania dla Międzynarodowych Standardów Rachunkowości używany będzie skrót MSR, natomiast dla Międzynarodowych Standardów Sprawozdawczości Finansowej skrót MSSF. 18 Rozporządzeniem Komisji Europejskiej z 29 grudnia 2003 r. Nr 2236/204 (OJ L 39, 31.12.2004) dopuszczono MSSF 3 – połączenia jednostek gospodarczych z marca 2004 r., wyłączając jedno- cześnie z użycia obowiązujący wcześniej w tej sprawie MSR 22. 19 Konsolidacja oznacza łączenie sprawozdań finansowych jednostek tworzących grupę kapi- tałową przez sumowanie odpowiednich pozycji ich sprawozdań finansowych, z uwzględnieniem niezbędnych wyłączeń i korekt. Pojęcie i istota grup kapitałowych 23 gospodarcza mająca jedną lub więcej jednostek zależnych, a jednostka zależna to jednostka gospodarcza, która jest kontrolowana przez inną jednostkę (jed- nostkę dominującą). Jednostka stowarzyszona jest jednostką gospodarczą, na którą inwestor wywiera znaczący wpływ i która nie jest ani jednostką zależną od inwestora, ani wspólnym przedsięwzięciem z inwestorem. Znaczący wpływ rozumiany jest jako prawo do uczestniczenia w podejmowaniu decyzji dotyczą- cych polityki operacyjnej i finansowej jednostki gospodarczej, w której dokonano inwestycji, nie jest ono jednak sprawowaniem kontroli nad polityką tej jednostki, polegającej na zdolności kierowania polityką finansową i operacyjną jednostki gospodarczej w celu czerpania korzyści wynikających z jej działalności. Jeżeli inwestor ma bezpośrednio (albo pośrednio poprzez jednostki zależne) 20 lub więcej głosów w jednostce, w której dokonał inwestycji, to zakłada się, że inwestor wywiera znaczący wpływ na jednostkę gospodarczą. Posiadanie kontro- lnego pakietu lub znaczącej części udziałów przez innego inwestora nie wyklucza możliwości wywierania znaczącego wpływu na daną jednostkę gospodarczą20. Tabela 1.1 zawiera porównanie najważniejszych definicji stosowanych w ustawie o rachunkowości i Międzynarodowych Standardach Rachunkowości. Ponadto do przepisów prawnych, które regulują kwestie powstawania i funkcjonowania grup kapitałowych, należą między innymi następujące akty: • ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. – Prawo o publicznym obrocie papierami wartościowymi21, • ustawa z dnia 30 sierpnia 1996 r. o komercjalizacji i prywatyzacji przedsię- biorstw państwowych22, • ustawa z dnia 15 lutego 1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych23, • ustawa z dnia 15 grudnia 2000 r. o ochronie konkurencji i konsumentów24. 1.1.2. Terminologia dotycząca grup kapitałowych W terminologii związanej ze zgrupowaniami przedsiębiorstw stosowanych jest wiele pojęć, których różnorodność wynika między innymi z różnych tradycji językowych, okresów powstawania, doświadczeń praktycznych, dziedzin wiedzy, z których zostały zaczerpnięte. Ze względu na możliwe trudności w zrozumieniu problematyki struktur kapitałowych, wynikające z panującego chaosu interpre- 20 Rozporządzenie Komisji (WE) z 29 września 2003 r. Nr 1725/2003, przyjmujące określone Międzynarodowe Standardy Rachunkowości zgodnie z rozporządzeniem (WE) nr 1606/2002 Parlamentu Europejskiego i Rady. 21 Dz. U. z 1997 r. Nr 118, poz. 754 z późn. zm. 22 Dz. U. z 1996 r. Nr 118, poz. 561 z późn. zm. 23 Dz. U. z 1993 r. Nr 106, poz. 482 z późn. zm. – dalej skrót: u.p.d.p. 24 Dz. U. z 2000 r. Nr 122, poz. 1319. 24 1. Organizacja i funkcjonowanie grup kapitałowych e n a z ą i w z e j c i n i f e d i m y w o d o r a n y z d ę i M i c ś o w o k n u h c a R i m a d r a d n a t S . 1 . 1 a l e b a T z a r o h c y n a z ą i w o p k e t s o n d e j , j e w o ł a t i p a k y p u r g i j e n ż e l a z , j e c ą j i u n m o d i k t s o n d e j e j c i n i f e D z i c ś o w o k n u h c a r o y w a t s u a i n a n w ó r o p e i n a w o m u s d o p – h c y n o z s y z r a w o t s h c a k t s o n d e j w i m a j c y t s e w n i z ą n j y c a r e p o i ą w o s n a n i f ę k y t i l o p a n a i n a w y ł p w o d i k t s o n d e j ć ś o n o d z o k a j l o n a w o i n i f e d z u w y ł p w o g e c ą z c a n z e i n a r e i w y W . 0 1 . i c ś o n l a ł a i z d j e j z h c y n z c i m o n o k e i c ś y z r o k a i c ę i n g ą i s o u l e c w i k t s o n d e j j e n n i . ą n o z s y z r a w o t s ą k t s o n d e j y n a w y z a n t s e j , i k t s o n d e j j e n n i m e w y ł p w m y c ą z c a n z d o p e j a t s o z o p y r ó t k , t o i m d o P . 1 1 i k t s o n d e j j e n n i ą n j y c a r e p o i ą w o s n a n i f ą k y t i l o p a i n a w o r e i k o d l i k t s o n d e j i c ś o n o d z o k a j i l o r t n o k a i n a w o w a r p s e i n e i m u z o R . 2 . i m y n ż e l a z i i m a k t s o n d e j z z a r w ą c ą j u n m o d ę k t s o n d e j ę i s a z c i l a z j e w o ł a t i p a k y p u r g o D . 1 . i c ś o n l a ł a i z d j e j z h c y n z c i m o n o k e i c ś y z r o k a i c ę i n g ą i s o u l e c w R S M i c ś o w o k n u h c a r o a w a t s U i k t s o n d e j i j e c ą j u n m o d i i k t s o n d e j i u n a w o p ę t s y w o m y c ą j a z d ą s e z r p m e i k n u r a w t s e j i m a k t s o n d e j y z d ę i m o p i l o r t n o k e i n e i n t s I . 3 . j e n ż e l a z - i p a k y p u r g a z o p s y c w o ł a i z d u ą j a m o w a r p j e r ó t k o d , j e n ż e l a z i k t s o n d e j o t t e n w ó w y t k a ć ś ę z c a t i w o n a t s i c ś o z s j e i n m ł a t i p a K . 7 . a b i z d e i s h c i ę i s e j u d j a n z e i w t s ń a p m i k a j w , o t a n u d ę l g z w z e b j e w o ł a t i p a k y p u r g h c a m a r w k e t s o n d e j h c i k t s y z s w e i c ę j U . 6 . ę k t s o n d e j ą n d e j a ł i w o n a t s a w o ł a t i p a k a p u r g y b k a j , b ó s o p s i k a t w o g e n a w o d i l o s n o k s a i n a d z o w a r p s e i n a z d ą z r o p S . 5 . ą w o ł a t i p a k ę p u r g y z r o w t i m y n ż e l a z i m a k t s o n d e j i m i k t s y z s w z z a r w a c ą j u n m o d a k t s o n d e J . i 4 i e j u w a r p s a c ą j u n m o d a k t s o n d e j y d g , j e w o ł a t i p a k y p u r g h c a m a r w e c ą j a ł a i z d y t o i m d o p ę i s e j a n z u e n a z ą i w o p i k t s o n d e j a Z . 8 . ą n o z s y z r a w o t s ą k t s o n d e j a m e r o t s e w n i m y c ą z c a n z y z d ę i m o p e j c a l e r e ż k a t ę i s a z c i l a z h c y n a z ą i w o p k e t s o n d e j o D . 9 . ą n ż e l a z ą k t s o n d e j d a n ) ę l o r t n o k ł ó p s w ( ę l o r t n o k . j e w o ł a t l e n ó p s w y t n e m e l E Pojęcie i istota grup kapitałowych e c ą j a d a i s o p e n z c y z i f y b o s o t e w a n a , e n j y c a z i n a g r o i k t s o n d e j e n n i i z a r o e c t s o n d e j j e n a d w a k s i w o n a t s e w o z c u l k e c ą j u m j a z b u l y ł a i z d u e d e z r p ę i s i s o n d o h c y n a z ą i w o p k e t s o n d e j a j c i n i f e D . h c y w o d n a h l u k d a p y z r p w o k l y t e j u p ę t s y w ą g u r d d a n . b ó s o h c y t e i w o k n o ł z c y c s i l b i k t s o n d e j j e n d e j a j c a n m o D i . 4 d a n i i k t s o n d e j j e n d e j i j c a n m o d w ó k d a p y z r p d ó r ś W . l h c y w o d n a h k e ł ó p s o d m i k t s y z s w . 3 . 4 k a j , e w o d n a h l i k ł ó p s o n w ó r a z ć y b ą g o m i m y n a z ą i w o p i m a k t s o n d e J . 3 k e ł ó p s o d e i n z c ą ł y w ę i s i s o n d o a n o z s y z r a w o t s a k t s o n a k t s o n d e j a d ż a k ć y b e ż o m ą n o z s y z r a w o t s ą k t s o n d e j i m e r o t s e w n I . 2 . h c y w . a z c r a d o p s o g - d e j i r o t s e w n i y c ą z c a n z i j c a l e r y w o t o i m d o p s e r k a Z . 2 . a z c r a d - o w t s ń a p w t s r o i b ę i s d e z r p b u l l h c y w o d n a h k e ł ó p s o d - o p s o g a k t s o n d e j a d ż a k ć y b e ż o m ą n ż e l a z i ą c ą j u n m o d ą k t s o n d e J . i 1 ę i s i s o n d o j e n ż e l a z i j e c ą j u n m o d i i k t s o n d e j e i c ę j o P . 1 i c ś o n ż e i b z o R - ą z c a n z b u l l o g e n o r t n o k u t e i k a p a i n a d a i s o p u k d a p y z r p w u w y ł p w o g e c ą z c a n z a i n a r e i w y w i c ś o w i l ż o m i i t s e w k e i c ę i n g y z r t s z o R . 4 e z d o r d w o b l a u t u t a t s y c o m z ć a k s y z u a n ż o m e j c n e t e p m o k e z s ż y w o p ć a n z u e j a n ż o m y b a , m y n z c e i n o k m e i k n u r a w t s e j i m - ą i w o p a z w ó t o i m d o p h c ó w d a i n a n z u a l d ą k n a ł s e z r p ą c ą j a z c r a t s y W . 5 . i l o r t n o k ł ó p s w e i n a w o w a r p s ż e i n w ó r . i l o r t n o k a i n a d a i s o p e j u p ę t s y w i l o r t n o k a i n a w o w a r p s a i c ę j o p k o b o ą g u r d i ; i j z y c e d u n a w o m j e d o p w ł a i z d u b u l y z d a ł w e i n a d a i s o p t s e j e n a z - a k t s o n d e j a m o w d y z d ę i m o p e w o ł a t i p a k e i n a z ą i w o P . 5 i u n e i n t s i o ć i w ó m a n ż o m e i n ą g u r d a n i k t s o n d e j j e n d e j a i n a w y ł a i z d d o o m m o p y d e i k i , i j c a u t y s e i n e i w a t s d e z r p e w o ł ó g e z c z S . 1 l - o u g e r u e i n y t n e m e l E . a i n a z ą i w o p e i w a t s u w e n a w . i j c k a s n a r t e ż h c y t y n e c y w y d o t e m z a r o i m y n a z ą i w o p i m a t o i m d o p y z d ę i m o p i j c k a s n a r t a j c i n i f e D . 2 . y w o m u . e n a z ą i w o p y t o i m d o p a z . u w y ł p w o g e c ą z c a n z a i n a r e i w y w m r o f s i p o y w o ł ó g e z c z S . 3 . ę k t s o n d e j ą n n i z e z r p w ó ł a i z d u i c ś ę z c j e c a w a t s U ; 7 4 3 , 3 3 3 , 6 2 3 – 5 2 3 . s , 2 0 0 2 k s ń a d G , i K D D O , a z s u r e i G . J . d e r d o p , a z c w a n w ó r o p a z i l a n A . i c ś o w o k n u h c a R y d r a d n a t S e w o d o r a n y z d ę i M a i c ś o w o k n u h c a r o a w a t s U 3 0 0 2 / 5 2 7 1 r n ) E W ( e i n e z d ą z r o p z o r e c ą j a i n e i m z . r 4 0 0 2 a i n d u r g 9 2 a i n d z 4 0 0 2 / 8 3 2 2 r n ) E W ( i j s i m o K e i n e z d ą z r o p z o R ; . t y c . d y w , i c ś o w o k n u h c a r o . r 4 9 9 1 a i n ś e z r w 9 2 i u n e i s e i n d o w y d a R i o g e i k s j e p o r u E u t n e m a l r a P 2 0 0 2 / 6 0 6 1 r n ) E W ( m e i n e z d ą z r o p z o r z e i n d o g z i c ś o w o k n u h c a r w ó d r a d n a t s h c y w o d o r a n y z d ę i m h c y r ó t k e i n a i c ę j y z r p e i w a r p s w 25 . 3 3 o d 0 3 z a r o 7 2 o d 8 1 , 4 1 o d 1 1 , 7 o d 1 r n I K S i j c a t e r p r e t n i z a r o 1 4 i 0 4 , 8 3 o d 7 2 , 4 2 o d 9 1 , 7 1 o d 2 1 , 0 1 o d 1 r n R S M , 1 F S S M o d : o ł d ó r Ź a i n d z 26 1. Organizacja i funkcjonowanie grup kapitałowych tacyjnego, niezbędne jest zdefiniowanie najważniejszych pojęć występujących w teorii i praktyce tego przedmiotu. Definicja grupy kapitałowej z prawnego punktu widzenia została przedsta- wiona w poprzednim podrozdziale, natomiast w literaturze z zakresu zarzą- dzania spotykane są dodatkowo inne objaśnienia tego pojęcia, jak i inne jego określenia, nie zawsze tożsame, ale występujące w systemie pojęć dotyczących grup kapitałowych. Podstawowym pojęciem jest „zgrupowanie gospodarcze” będące zespołem samodzielnych prawnie podmiotów gospodarczych, utworzonym do realizacji wspólnych celów gospodarczych i realizującym te cele w oparciu o łączące te podmioty powiązania25. W literaturze przedmiotu używa się również pojęcia „zgrupowanie spółek”, które oznacza hierarchiczną strukturę organizacyjną złożoną z dwóch lub większej liczby spółek podległych scentralizowanemu zarządzaniu, w której zazwyczaj tylko jeden członek zgrupowania (podmiot dominujący) zajmuje pozycję w pełni niezależną ekonomicznie i sprawuje kontrolę we wszystkich lub kluczowych dziedzinach działalności zgrupowania26. W zależności od rodzaju powiązań mamy do czynienia z gospodarczym zgrupowaniem kapitałowym i kontraktowym. Grupy kapitałowe traktowane są jako zgrupowanie kapitałowe27: • składające się z samodzielnych prawnie podmiotów gospodarczych w formie spółek kapitałowych (spółek z ograniczoną odpowiedzialnością lub akcyj- nych), • utworzone do realizacji wspólnych celów gospodarczych, • powiązane w sposób trwały więziami kapitałowymi i ewentualnie dodatkowo innymi, • posiadające możliwość realizacji wspólnych celów, wynikającą z rodzaju i intensywności tworzących je powiązań. Spośród interpretacji zawartych w polskiej literaturze przedmiotu powyższą definicję należy uznać za najbardziej pełną i wyczerpującą. Powszechnie pojęcie „grupa kapitałowa” jest utożsamiane z pojęciem holdingu, a także koncernu28. Pojęcie „holding” najwcześniej pojawiło się w literaturze angielskiej, a określenie holding company odnosi się czasem 25 M. Trocki, Grupy kapitałowe. Tworzenie i funkcjonowanie, PWN, Warszawa 2004, s. 40. 26 S. Sołtysiński, Zgrupowania spółek. Zarys problematyki prawnej, „Kwartalnik Prawa Gospo- darczego” 1994, nr 3, s. 223. 27 M. Trocki, Grupy kapitałowe..., s. 41; Grupy kapitałowe w Polsce, pod red. M. Romanowskiej, M. Trockiego, B. Wawrzyniaka, Difin, Warszawa 2000, s. 128. 28 W dalszej części pracy termin „grupa kapitałowa” będzie zamiennie używany z terminem „holding” – zgodnie z interpretacją wprowadzoną do polskiej teorii i praktyki gospodarczej przez autorów publikacji, takich jak: B. Nogalski, R. Ronkowski, Holding, czyli o instytucji szczególnie Pojęcie i istota grup kapitałowych 27 do takich spółek, których głównym celem działania jest trwałe zarządzanie akcjami i udziałami innych spółek. Konzern w języku niemieckim to określe- nie grup spółek powiązanych kapitałowo, a także kontraktowo i personalnie. Holdinggesellschaf to spółka, której głównym lub wyłącznym celem jest trwałe zarządzanie akcjami i udziałami innych spółek. Przyjmuje się jednak, że terminy „holding” i „koncern” są bliskoznaczne. W prawie polskim nie ma ich usta- wowych definicji. Koncerny nazywane są holdingami lub obydwu pojęć używa się zamiennie, chociaż z teoretycznego punktu widzenia z holdingiem mamy do czynienia wówczas, gdy zarząd jest wyodrębniony w postaci odpowiedniej spółki29. Holdingiem określana jest czasami wyłącznie spółka dominująca w zgrupowaniu przedsiębiorstw, określana jako holder lub spółka holdingo- wa. Za holding uznaje się spółkę kapitałową, która posiada akcje lub udziały innych spółek kapitałowych w wielkości wystarczającej do wpływania na de- cyzje tych spółek30. W niniejszym opracowaniu jako holding określa się grupę spółek, w której jedna sprawuje jednolite kierownictwo nad pozostałymi, czyli wykorzystuje możliwość narzucenia innym swej woli31. W szerszym znaczeniu organizacji holding jest zbudowaną w oparciu o powiązania kapitałowe hie- rarchiczną formą organizacyjną współdziałania przedsiębiorstw, stwarzającą możliwość wysokiej koncentracji potencjałów ekonomiczno-gospodarczych w celu ich kooperatywnego wykorzystania w ramach wspólnie wyznaczonej strategii działania32. Holding jest organizacją skupiającą samodzielne pod- mioty gospodarcze (przedsiębiorstwa) w formie spółek, w której jedna z nich pełni funkcję zwierzchnią w stosunku do pozostałych. Najczęściej spotykana, klasyczna struktura holdingowa składa się ze spółki matki oraz podległych jej spółek córek, zwanych również odpowiednio spółką nadrzędną (dominującą, kontrolującą) i spółką podporządkowaną (zależną)33. Zamieszanie terminologiczne może wprowadzać pojęcie „konsorcjum”. Jest ono definiowane jako okresowe zrzeszenie producentów, handlowców, efektywnej w pewnych sytuacjach, ORGMASZ, Warszawa 1994; B. Haus, H. Jagoda, Holding. Organizacja i funkcjonowanie, PWE, Warszawa 1995; L. Stecki, Holding, TNOiK, Toruń 1995. 29 S. Wiankowski i in., Praktyka funkcjonowania krajowych grup kapitałowych, ORGMASZ, Warszawa 2000, s. 13. 30 J.K. Solarz, Holding finansowy, Centrum Informacji Menedżera, Warszawa 1992, s. 23. 31 B. Haus, H. Jagoda, Holding..., s. 14. 32 J. Kuchmacz, J. Toborek-Mazur, Rachunkowość w zarządzaniu holdingiem, Zakamycze, Kraków 2003, s. 15. 33 W literaturze przedmiotu spotyka się zamienne używanie pojęć „spółka matka” w odniesieniu do jednostki dominującej (nadrzędnej) i „spółka córka” do jednostki zależnej (podporządkowa- nej). Wskazane pojęcia są sporadycznie wykorzystywane w pracy. Wynika to głównie z tego, że w ocenie autorki określenia te mają nienaukowy i potoczny charakter. Stosowane są jedynie ze względów językowych – w sytuacjach, gdy nastąpiłaby zbyt duża liczba powtórzeń zestawienia tych samych wyrazów. 28 1. Organizacja i funkcjonowanie grup kapitałowych instytucji finansowych i innych, mających na celu prowadzenie na wspólny rachunek operacji finansowej, produkcyjno-handlowej, budowlanej, które wymagają wkładu kapitałowego przekraczającego możliwości poszczególnych uczestników34. Konsorcjum nie opiera się na powiązaniach kapitałowych, jak to ma miejsce w przypadku holdingów, ponieważ funkcjonuje ono na podstawie porozumienia dwóch lub większej liczby przedsiębiorstw ukierunkowanych na realizację konkretnego celu zaakceptowanego przez uczestników porozumienia. W literaturze przedmiotu pojawia się również pojęcie konglomeratu35. Jest to typ układu gospodarczego, jedna z form grup kapitałowych oparta na dywersyfikacji działalności produkcyjnej. Jednostki gospodarcze konglomeratu specjalizują się w różnych dziedzinach działalności. Dywersyfikacja konglomera- towa oznacza produkcję wyrobów niepowiązanych z dotychczasowymi wyrobami przedsiębiorstwa oraz działanie na innych rynkach. Osiągnięcie tego następuje na bardzo trudnej drodze wewnętrznego rozwoju, dlatego konglomeraty tworzy się głównie przez przyłączanie, a także łączenie przedsiębiorstw. Pojęciem dotyczącym przedsiębiorstwa o charakterze zgrupowania, powsta- jącego w wyniku koncentracji organizacyjnej i składającego się co najmniej z dwóch jednostek gospodarczych, jest przedsiębiorstwo wielozakładowe, które funkcjonowało również pod pojęciem kombinatu. Za główną różnicę pomiędzy holdingiem a przedsiębiorstwem wielozakładowym uznaje się wyższy stopień koncentracji organizacyjnej w przypadku drugiej formy, którą tworzą niesamodzielne pod względem prawnym zakłady (oddziały, filie itp.). W wy- padku holdingu występuje odrębność prawna spółek wchodzących w jego skład. Podobieństwa jednostek gospodarczych holdingu i jednostek gospodarczych przedsiębiorstwa wielozakładowego przejawiają się w tym, że są one jednost- kami wewnętrznymi większej całości, są uzależnione od jednolitego kierow- nictwa całości, prowadzą działalność gospodarczą, mają własne kierownictwo i wewnętrzną strukturę, mogą mieć wewnętrzne jednostki gospodarcze o takim samym charakterze, jak one same36. Z kolei różnice między jednostkami gospo- darczymi holdingu a przedsiębiorstwa wielozakładowego sprowadzają się do statusu prawnego, formy rozrachunku, ponoszenia ryzyka, znaku firmowego, władz oraz rzeczywistej samodzielności gospodarczej. 34 S. Wiankowski i in., Praktyka..., s. 13. 35 Szerzej o konglomeracie w podrozdziale nt. klasyfikacji grup kapitałowych. Zamiast nazwy konglomerat używa się pojęcia układu mieszanego, m.in. dlatego że w układzie tym łączy się pod wspólnym kierownictwem różne rodzaje działalności oraz występują obok układu poziomego również układy pionowe. B. Haus, Strategie zarządzania konglomeratem, [w:] Polityka przemysłowa a strategie przedsiębiorstw, materiały na konferencję naukową, Przesieka, 6–7 czerwca 1996 roku, Prace Naukowe AE we Wrocławiu nr 726, Wrocław 1996, s. 160. 36 Współdziałanie gospodarcze przedsiębiorstw, pod red. J. Lichtarskiego, PWE, Warszawa 1992, s. 157–158. Pojęcie i istota grup kapitałowych 29 Założenie przedsiębiorstw holdingowych o większej swobodzie nie zawsze znajduje potwierdzenie w praktyce gospodarczej. Zależy to przede wszystkim od przyjętego systemu zarządzania – scentralizowanego lub zdecentralizowanego. Choć zaletą rozwiązania holdingowego jest możliwość uwolnienia naczelnego kierownictwa organizacji od drobiazgowej kontroli podległych podmiotów, to podobny efekt można osiągnąć także poprzez decentralizację w przedsię- biorstwie. Przewaga holdingu w stosunku do rozwiązań decentralizacyjnych w przedsiębiorstwie polega głównie na tym, że problemy finansowe jednej spółki nie powodują problemów dla całego holdingu37. Tworzeniu obydwu form przedsiębiorstw (holdingów i przedsiębiorstw wie- lozakładowych), w drodze koncentracji organizacyjnej, towarzyszy też tendencja do ich dekoncentracji. Przedsiębiorstwo wielozakładowe pozbywa się zakładów drogą ich sprzedaży. Holdingi również sprzedają swoje jednostki gospodarcze, które nie przynoszą odpowiedniej korzyści (np. zysku) lub osłabiają wewnętrzną spoistość. Wśród przedsiębiorstw skoncentrowanych organizacyjnie holding korzystnie się wyróżnia pod względem skłonności do przyłączania i odłączania jednostek gospodarczych. Przedsiębiorstwo wielozakładowe jest zazwyczaj mniej elastyczne (mniejszy jest tu ruch jednostek gospodarczych do wewnątrz i na zewnątrz)38. Brakiem elastyczności, jeśli chodzi o przyłączanie następnych podmiotów do struktur zgrupowania, charakteryzuje się kolejna forma koncentracji organi- zacyjnej. Od 1996 roku do ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych39 zo stał wprowadzony nowy podmiot – podatkowa grupa kapitałowa40. Pojęcie podatkowej grupy kapitałowej zasadniczo różni się od pojęcia grupy ka pitałowej, wynikającego z ustawy o rachunkowości. Podatkowa grupa kapitałowa ma prawo kumulowania dochodów i strat poszczególnych członków grupy w celu ustalenia wspólnej podstawy opodatkowania grupy, traktowanej jako jeden podmiot. Z możliwością funkcjonowania holdingów w formie podatkowych grup kapi- tałowych wiąże się uproszczona procedura płacenia podatku, skoro obowiązek dokonywania niezbędnych obliczeń i formalności obciąża jeden wydelegowany podmiot, nie zaś każdego uczestnika holdingu. Wykorzystanie formuły podatko- 37 W. Polak, Funkcjonowanie holdingów w okresie transformacji gospodarki polskiej, [w:] materiały z konferencji naukowej „Źródła sukcesów i porażek przedsiębiorstw. Aspekt strategiczny”, Prace Naukowe AE we Wrocławiu nr 870, Wrocław 2000, s. 62. 38 Podstawy nauki o przedsiębiorstwie, pod red. J. Lichtarskiego, Wydawnictwo Akademii Eko- nomicznej we Wrocławiu, Wrocław 2001, s. 371. 39 Ustawa z dnia 15 lutego 1992 roku o podatku dochodowym od osób prawnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2000 roku Nr 54, poz. 654 z późn. zm.). 40 Szerzej o podatkowych grupach kapitałowych w: D. Gajewski, Podatkowa grupa kapitałowa jako podmiot podatku dochodowego od osób prawnych, „Monitor Podatkowy” 1999, nr 8; S. Wło- dyka, Prawo koncernowe, Zakamycze, Kraków 2003. 30 1. Organizacja i funkcjonowanie grup kapitałowych wej grupy kapitałowej może pociągnąć za sobą pewne oszczędności podatkowe w samym holdingu, co jest szczególnie widoczne w sytuacji ponoszenia strat przez niektóre podmioty podporządkowane. W podatkowych grupach kapita- łowych przedmiotem opodatkowania podatkiem dochodowym jest osiągnięty w roku podatkowym dochód stanowiący nadwyżkę sumy dochodów wszystkich spółek tworzących grupę nad sumą ich strat. Jeżeli za rok podatkowy suma strat przekracza sumę dochodów spółek, różnica stanowi stratę podatkowej grupy kapitałowej41. Z udziałem w podatkowej grupie kapitałowej wiążą się jednak także pewne niebezpieczeństwa. Spółki tworzące tego rodzaju grupę solidarnie odpowia- dają za jej zobowiązania z tytułu podatku dochodowego należnego za okres obowiązywania umowy42, w związku z czym istnieje potencjalne zagrożenie, że jedna z połączonych w grupę spółek, niekoniecznie spółka dominująca, re- prezentująca grupę wobec władz skarbowych, będzie musiała pokryć wszystkie zaległości podatkowe związane z działalnością grupy. Wprowadzenie odrębnego opodatkowania holdingów niewątpliwie jest podyktowane próbą uwzględnienia obecnej tendencji w polskiej gospodarce, zdążającej ku rozwiniętemu modelowi rynkowemu, dla którego spółki handlowe i istniejące między nimi powiązania stanowią jeden z podstawowych motorów rozwoju. Ustawodawca, opowiadając się generalnie za możliwością takiego od- rębnego opodatkowania, jednocześnie uchwalił wiele zabezpieczeń i ograniczeń. Holdingom chcącym skorzystać z uprzywilejowanej formy rozliczeń z budżetem państwa w formie podatkowych grup kapitałowych stawia się bowiem liczne warunki. Pokrótce zostaną przedstawione tylko niektóre z nich, te podstawowe. Podatkową grupę kapitałową mogą tworzyć wyłącznie co najmniej dwie spółki prawa handlowego, wyposażone w osobowość prawną (spółki z o.o. lub spółki akcyjne), z siedzibą na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, pozo- stające we wzajemnych związkach kapitałowych, przy posiadaniu zasadniczo przez spółkę dominującą bezpośredniego udziału wynoszącego 95 kapitału pozostałych spółek (zależnych) – w tej jego części, która na podstawie przepi- sów o komercjalizacji i prywatyzacji nie została nieodpłatnie lub na zasadach preferencyjnych nabyta przez pracowników, rolników lub rybaków albo która nie stanowi rezerwy mienia Skarbu Państwa na cele reprywatyzacji43. Spółki zależne nie mogą przy tym mieć udziałów w kapitale zakładowym innych spółek tworzących daną grupę44. Nie mogą one także pozostawać 41 Art. 7a ust. 1 u.p.d.p. 42 Art. 1a ust. 14 u.p.d.p. 43 Art. 1a ust. 2 pkt 1 lit. b) u.p.d.p. 44 Art. 1a ust. 2 pkt 1 lit. c) u.p.d.p.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Ocena sytuacji finansowej operacyjnych grup kapitałowych
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: