Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00470 007603 15718232 na godz. na dobę w sumie
Ochrona danych osobowych w polskim procesie karnym - ebook/pdf
Ochrona danych osobowych w polskim procesie karnym - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 268
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8158-742-6 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Uniwersalność problematyki ochrony danych osobowych sprawia, że zagadnienia dotyczące ochrony tej sfery praw i interesów jednostki pojawiają się również na gruncie procesu karnego.

Dane osobowe jednostki w sposób naturalny przenikają do procesu karnego, uzyskując w nim atrybut podstawowych informacji o podmiotach występujących w procesie karnym. Dotyczy to zarówno strony biernej procesu, jaki pokrzywdzonego bądź też innej kategorii osób uczestniczących w postępowaniu karnym. Dane osobowe jednostki, a w szczególności ich uzyskiwanie i wykorzystywanie na potrzeby prowadzonego postępowania, stanowią niejednokrotnie czynnik determinujący przebieg procesu karnego. Dlatego też ochrona danych osobowych widziana z perspektywy procesu karnego jest tematem interesującym, a nadto dotykającym praktycznych aspektów obowiązującego prawa. Opracowanie porusza zatem dziedzinę szczególną, w której przy ustalaniu zakresu i kształtu prawa ochrony danych osobowych konieczne jest uwzględnianie innych czynników, w tym reguł i zasad niezbędnych do realizacji celów procesu karnego.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Rozdział I. Dane osobowe – zagadnienia ogólne 1. Geneza prawnej ochrony danych osobowych Ochrona prawna danych osobowych jest ideą, której źródeł upatrywać należy w rozwoju i upowszechnianiu się nowych technologii, za pomocą których dokonywano przetwarzania informacji, w tym informacji o osobie1. Zastąpienie tradycyjnych metod gromadzenia informacji przez skomputery- zowane mechanizmy przetwarzania danych oraz wzrastająca liczba elektro- nicznych baz danych tworzonych nie tylko przez instytucje publiczne, ale także przez podmioty prywatne stwarzały niebezpieczeństwo niekontrolowa- nego obiegu zarówno samej wiadomości, jak i jej treści zawierającej dane oso- bowe jednostki. Informacja o osobie uzyskała przymiot pewnego rodzaju pro- duktu o wartości ekonomicznej, a niejednokrotnie była wykorzystywana do celów mogących naruszyć interesy osobiste podmiotu, na temat którego była ona gromadzona2. Cywilnoprawne środki ochrony przewidziane w krajowych ustawodawstwach okazały się niewystarczające i nieefektywne3 dla rozwiązy- wania konfliktu między wartością ekonomiczną, jaką niosły ze sobą dane oso- bowe, a ochroną dóbr osobistych jednostek, których te dane osobowe doty- czyły. Uczynienie z baz danych zawierających dane osobowe swoistego rodzaju produktu będącego przedmiotem obrotu niosło potencjalne ryzyko masowego charakteru naruszeń. Wskazywano, że brak kontroli jedsnostki nad przetwa- rzaniem jej danych osobowych ogranicza szanse na samookreślenie oraz in- formacyjnej autoprezentacji, co w konsekwencji może naruszyć jej prawo do wizerunku własnego życia, a także demobilizować obywateli do aktyw- 1 M. Safjan, Prawo do prywatności i ochrona danych osobowych w społeczeństwie informa- tycznym, PiP 2002, Nr 6, s. 3. 2 A. Bierć, Ochrona prawna danych osobowych w sferze działalności gospodarczej w Polsce – aspekty cywilnoprawne, [w:] M. Wyrzykowski (red.), Ochrona danych osobowych, Warszawa 1999, s. 111. 3 G. Szpor, Publicznoprawna ochrona danych osobowych, PUG 1999, Nr 12, s. 2. 1 Rozdział I. Dane osobowe – zagadnienia ogólne nego uczestnictwa w życiu społecznym4. Istniało przy tym ryzyko koncentra- cji w jednym zbiorze informacji o jednostce poprzez łączenie poszczególnych danych z różnych baz. Zagrożenia związane z cyfrowym przetwarzaniem danych były już pod- noszone w latach 50. XX w., to zagadnienie to nabrało jednak szczególnego znaczenia dopiero pod koniec lat 60. XX w., kiedy to rozpoczęto prace nad stworzeniem aktów prawnych związanych z utworzeniem ogólnokrajowych komputerowych banków informacji5. Podjęcie prac nad skonstruowaniem instrumentów prawnych umożliwiających funkcjonowanie banków danych stanowiło impuls do wystąpienia w 1968 r. przez Zgromadzenie Parlamen- tarne Rady Europy do Komitetu Ministrów z zaleceniem Nr 509 o dokona- nie oceny ochrony praw człowieka na tle współczesnych przedsięwzięć na- ukowych i technicznych. Powołana przez Komitet Ministrów grupa ekspertów uznała, że ówczesne rozwiązania prawne w sposób niewystarczający zapew- niają ochronę interesów i praw jednostki w obliczu zagrożeń powstających ze strony zautomatyzowanych banków danych6. Efektem tych prac było pod- jęcie przez Komitet Ministrów Rady Europy w 1973 r. rezolucji Nr 22(73) o ochronie prywatności jednostek w związku z funkcjonowaniem elektro- nicznych banków danych w sektorze prywatnym oraz w 1974 r. rezolucji Nr 29(74) dotyczącej ochrony prywatności w związku z działaniem takich banków w sektorze publicznym7. W rezolucjach tych sformułowano zasady: uzyskiwania, gromadzenia, wykorzystywania, udostępniania informacji, okre- ślenia celu pozyskiwania informacji, zastosowania środków ostrożności za- pobiegających niewłaściwemu bądź podstępnemu wykorzystaniu informacji oraz usuwania informacji uzyskanych w sposób bezprawny lub nieaktual- nych. Z uwagi na niewiążący charakter powyższych aktów wezwano państwa członkowskie Rady Europy do stworzenia na poziomie ogólnokrajowym środ- ków prawnych zmierzających do ochrony danych osobowych. Powyższe doku- menty w swych założeniach miały więc spowodować mobilizację krajów człon- 4 J. Barta, P. Fajgielski, R. Markiewicz, Ochrona danych osobowych. Komentarz, Warszawa 2011, s. 25–26. 5 L. Kański, Prawo do prywatności, nienaruszalności mieszkania i tajemnicy korespondencji, [w:] R. Wieruszewski (red.), Prawa człowieka. Model prawny, Wrocław 1991, s. 329–366. 6 S. Szmak, Europejskie standardy w zakresie ochrony danych osobowych – zarys problemu, [w:] G. Goździewicz (red.), Prawna ochrona danych osobowych w Polsce na tle europejskich stan- dardów. X-lecie polskiej ustawy o ochronie danych osobowych, Toruń 2008, s. 167. 7 T. Banyś, E. Bielak-Jomaa, M. Kuba, J. Łuczak, Prawo ochrony danych osobowych. Podręcz- nik dla studentów i praktyków, Warszawa 2016, s. 13. 2 1. Geneza prawnej ochrony danych osobowych kowskich do wprowadzenia w swych ustawodawstwach niezbędnych mecha- nizmów realizujących zasady podane w powyższych aktach8. W obliczu niebezpieczeństwa związanego ze swobodnym i nieograniczo- nym przepływem informacji rolą państwa było utworzenie i ukształtowanie takiego systemu prawnego, który umożliwiłby prawnie reglamentowaną inge- rencję w szeroko rozumianą prywatność jednostki przy zapewnieniu jej możli- wości decydowania o sposobie korzystania z informacji oraz zapewnił nieskrę- powany rozwój usług i rynków telekomunikacyjnych9. Zagrożenie autonomii informacyjnej jednostki związane z niekontrolowanym zasięgiem przetwarza- nia informacji stanowiło asumpt do stworzenia w systemach ustrojodawczych mechanizmów i instytucji zmierzających do ochrony danych osobowych10. W drugiej połowie XX w. zaczęły pojawiać się na świecie pierwsze akty prawne fragmentarycznie regulujące problematykę ochrony danych osobo- wych11. Unormowania ochrony danych osobowych odnosiły się tylko do wy- branych dziedzin życia, np. posługiwania się informacjami udzielanymi w celu uzyskania kredytu12. Za pierwszą na świecie kompleksową regulację o ochronie danych osobowych uważa się przyjętą 7.12.1970 r. przez parlament niemiec- kiego kraju związkowego Hesji ustawę o ochronie danych osobowych13. Na- tomiast na szczeblu państwowym pierwszą ustawą o ochronie danych osobo- wych była uchwalona w 1973 r. ustawa szwedzka14. Podobny akt prawny został w 1977 r. przyjęty w Niemczech na poziomie federalnym15. W tej samej deka- dzie powstały ustawy o ochronie danych osobowych m.in. we Francji, Danii, Norwegii i Luksemburgu. W latach 80. i 90. XX w. problematykę tę uregulo- 8 J. Barta, P. Fajgielski, R. Markiewicz, Ochrona danych osobowych..., s. 54. 9 N. Brieskorn, Ochrona danych osobowych a zagrożenia prywatności, [w:] M. Wyrzykow- ski (red.), Ochrona danych osobowych..., s. 208–210. 10 J. Borecka, Geneza prawnej ochrony danych osobowych i pojęcie danych osobowych, ZNIAA im. Jana Długosza w Częstochowie 2006, s. 6–13. 11 J. Barta, P. Fajgielski, R. Markiewicz, Ochrona danych osobowych..., 2011, s. 25. 12 Przykładowo, w Stanach Zjednoczonych w 1970 r. uchwalono ustawę The Fair Credit Re- porting Act dotyczącą gospodarki kredytowej. Regulacja ta miała zapobiec praktykom nadużywa- nia przez sektor prywatny danych osobowych kredytobiorców poprzez przyznanie im prawa do określonych roszczeń w przypadku wykorzystania ich danych osobowych niezgodnie z celem ich udzielenia. 13 J. Barta, P. Fajgielski, R. Markiewicz, Ochrona danych osobowych..., s. 25. 14 Zob. szerzej: G. González Fuster, The Emergence of Personal Data Protection as a Funda- mental Right of the EU, Springer International Publishing 2014, s. 21, 56–71, gdzie autorka oma- wia poszczególne ustawy krajowe. 15 A. Mrózek, Zachodnioniemiecka ustawa o ochronie danych osobowych w warunkach au- tomatycznego przetwarzania, SP 1978, Nr 1, s. 175. 3 Rozdział I. Dane osobowe – zagadnienia ogólne wały również m.in. Austria, Islandia, Finlandia, Węgry, Wielka Brytania. Na poziomie konstytucyjnym ochrona danych osobowych została pierwszy raz uregulowana w 1976 r. w Portugali, a następnie w 1978 r. w Austrii, a kolejno w 1978 r. w Hiszpanii. Kompleksowa ochrona danych osobowych w Polsce została przyjęta – zarówno na poziomie konstytucyjnym, jak i ustawowym – w 1997 r. Unormowania prawne odnoszące się bezpośrednio do ochrony da- nych osobowych w latach 90. XX w. stały się standardem w państwach euro- pejskich. W systemach prawnych na poziomie ustawowym można wyodrębnić za- sadniczo dwa modele ochrony danych osobowych16. Pierwszy model, tzw. li- cencyjny, uzależnia przetwarzanie danych osobowych i tworzenie banków da- nych od spełnienia określonych przez ustawodawcę warunków. Model ten zakłada utworzenie specjalnego organu państwowego, któremu przysługują uprawnienia kontrolne oraz decyzyjne odnoszące się do udzielania zezwo- leń na zakładanie banków danych17. Przyjęta w ustawodawstwie polskim kon- strukcja prawna ochrony danych osobowych wpisuje się, co do zasady, w po- wyższy model. Natomiast drugi model, tzw. aprobacyjny, opiera się na ak- ceptacji jednostki na przetwarzanie jej danych osobowych, poza wyraźnie wskazanymi w ustawie przypadkami określającymi warunki, tryb i podmiot uprawniony do przetwarzania danych osobowych. Istnieją również rozwiąza- nia łączące w sobie elementy obu wspomnianych konstrukcji18. Ze szczególną sytuacją prawną mamy do czynienia w ustawodawstwie Sta- nów Zjednoczonych Ameryki Północnej. W systemie prawnym tego państwa nie ma jednolitego aktu prawnego regulującego całościowo materię związaną z ochroną danych osobowych19. Kwestie prawne odnoszące się do tej proble- matyki normowane są jedynie przez przepisy sektorowe, które uzupełniane są przez normy samoregulujące, przyjmowane w drodze umów lub powszech- nej aprobaty20. Ponadto w państwie tym nie ma niezależnego organu państwo- 16 A. Siostrzonek, Dane osobowe gromadzone w bazach danych i ich ochrona w prawie pol- skim, Rej. 1999, Nr 9, s. 274–275. 17 Taki model został przyjęty w ustawodawstwie szwedzkim, austriackim i niemieckim. 18 Rozwiązania prawne łączące elementy obydwu modeli występują np. we Francji, w Nor- wegii i Danii. Szerzej na ten temat zob. A. Mrózek, Ustawowe prawo ochrony danych. Analiza prawnoporównawcza, Toruń 1981, s. 91. 19 J. Barta, P. Fajgielski, R. Markiewicz, Ochrona danych osobowych..., s. 31. 20 F.H. Cate, The Changing Face of Privacy Protection in the European Union and the United States, Indiana Law Review 1999, s. 210–216. 4 1. Geneza prawnej ochrony danych osobowych wego stojącego na straży przestrzegania postanowień w zakresie ochrony da- nych osobowych. Jednocześnie z powstawaniem przedsięwzięć legislacyjnych na poziomie państwowym prowadzone były na forum międzynarodowym prace zmierza- jące do zinstytucjonalizowania ochrony danych osobowych na poziomie ogól- noeuropejskim. Za jeden z najstarszych instrumentów ochrony danych oso- bowych na płaszczyźnie międzynarodowej uważa się Konwencję 108 Rady Europy z 28.1.1981 r. dotyczącą ochrony osób w związku z automatycznym przetwarzaniem danych osobowych21. Mimo że prace prawodawcze nad Kon- wencją 108 rozpoczęto już w 1976 r., to dopiero po ratyfikacji tego aktu przez Szwecję, Francję, Hiszpanię, Norwegię i RFN weszła ona w życie 1.10.1985 r. Zasadniczą przyczyną tak późnego wprowadzenia Konwencji 108 w życie było nieuzyskanie wymaganej w akcie zgody minimalnej liczby państw członkow- skich Rady Europy na związanie postanowieniami konwencji (art. 22 ust. 2 Konwencji 108). Konwencja 108 została podpisana przez Polskę 21.4.1999 r. (ratyfikacja miała miejsce 24.4.2002 r.). Konwencja 108 była pierwszym ak- tem prawnym o zasięgu międzynarodowym, którego rozwiązania normatywne miały wiążący charakter w odniesieniu do państw członkowskich. Warunkiem przystąpienia do Konwencji 108 było stworzenie w ustawodawstwie wewnętrz- nym państwa przystępującego instrumentów umożliwiających realizację pod- stawowych zasad ochrony danych osobowych statuowanych w postanowie- niach Konwencji 108, która nie zawiera w sobie norm samowykonalnych, a nakłada na państwa ratyfikujące ten akt określone obowiązki mające dosto- sować poziom ochrony danych osobowych w danym ustawodawstwie krajo- wym do przyjętego standardu europejskiego. Z Konwencji 108 wynika zobo- wiązanie każdego sygnatariusza do wprowadzenia do swojego ustawodawstwa wewnętrznego podstawowych środków ochrony prawnej danych osobowych (art. 4 Konwencji 108). Dokument ten nie narzuca sygnatariuszom gotowych rozwiązań prawnych, ale pozostawia im pewien zakres swobody w kształto- waniu odpowiednich środków urzeczywistniających konwencyjne standardy w prawie wewnętrznym. Regulacja ta miała przyczynić się do wzmocnienia prawnej ochrony jednostki w związku z automatycznym przetwarzaniem da- nych osobowych oraz wprowadzić pewien ustandaryzowany poziom ochrony 21 Jak podkreślają autorzy Podręcznika europejskiego prawa o ochronie danych Konwen- cja 108 jest jedynym prawnie wiążącym międzynarodowym aktem dotyczącym ochrony danych osobowych. Zob. Podręcznik europejskiego prawa o ochronie danych, Luksemburg 2014, s. 16. Tak też: A. Mednis, Ochrona danych osobowych w konwencji Rady Europy i dyrektywie Unii Eu- ropejskiej, PiP 1997, Nr 6, s. 29. 5 Rozdział I. Dane osobowe – zagadnienia ogólne prawnej danych osobowych we wszystkich państwach członkowskich Rady Europy. Jak wynika z odwołania zawartego w preambule Konwencji 108 celem tego aktu było przede wszystkim pogodzenie podstawowej dla jednostki warto- ści, jaką jest poszanowanie jej prywatności ze swobodnym obiegiem informa- cji między narodami. Konwencja 108 po raz pierwszy wyznaczyła na gruncie międzynarodowym podstawowe wzorce prawnej ochrony danych osobowych poprzez zdefiniowanie danych osobowych (art. 2 Konwencji 108), określe- nie zasad i celów zbierania i przetwarzania danych osobowych (art. 5 Kon- wencji 108), zakresu szczególnej kategorii danych osobowych (art. 6 Konwen- cji 108), zapewnienie właściwych środków bezpieczeństwa ochrony danych osobowych (art. 7 Konwencji 108) i gwarancji dodatkowej dla podmiotu da- nych (art. 8 Konwencji 108), wprowadzenie odpowiednich sankcji i syste- mów odszkodowawczych (art. 10 Konwencji 108). Regulacje zawarte w Kon- wencji 108 tworzą pewnego rodzaju consensus w zakresie ochrony danych osobowych pomiędzy interesem społecznym, a interesem jednostki. Ponadto z przepisów Konwencji 108 wynika, że normy prawne w niej zawarte stano- wią jedynie minimum konwencyjne, które na gruncie krajowym może zostać rozszerzone o dalej idące środki prawnej ochrony danych osobowych22. W ak- cie tym przyjęta została zasada swobodnego transferu danych osobowych mię- dzy państwami członkowskimi oraz określono warunki wzajemnej pomocy i współpracy krajów członkowskich. Stworzona w ramach Rady Europy regu- lacja ujednolica zasady ochrony danych osobowych jednostki wprowadzając pewien wspólny poziom ochrony prawnej, a przy tym nie stwarza barier dla rozwoju nowych technologii. Zaznaczyć jednak należy, że regulacja ta kreuje jedynie minimalne wzorce ochrony, które na podstawie przepisów wewnętrz- nych prawa krajowego mogą zostać rozszerzone na inne niż te wynikające z po- stanowień konwencji23. Poza Konwencją 108 Rada Europy w celu zapewnienia skuteczniejszej ochrony danych osobowych wypracowała szereg aktów prawnych zarówno odnoszących się do poszczególnych dziedzin życia społecznego, doprecyzo- wujących normy prawne zawarte w konwencji, jak i stanowiących rozwinięcie jej przepisów w postaci rezolucji i rekomendacji Komitetu Ministrów Rady 22 A. Mednis, Prawna ochrona danych osobowych, Warszawa 1995, s. 22. 23 K. Czarnecki, Ochrona danych osobowych w systemie Rady Europy na przykładzie Kon- wencji Nr 108 o ochronie osób w związku z automatycznym przetwarzaniem danych osobowych, [w:] Prawna ochrona danych..., s. 190. 6 1. Geneza prawnej ochrony danych osobowych Europy lub Zgromadzenia Parlamentarnego Rady Europy24. Ponadto w Stras- burgu 8.11.2001 r. został sporządzony protokół dodatkowy do Konwencji 108 o ochronie osób w związku z automatycznym przetwarzaniem danych oso- bowych, dotyczący organów nadzoru i transgranicznych przepływów danych wprowadzający kolejne warunki zarówno materialne, jak i formalne do prze- twarzania danych osobowych25. Konieczność pogodzenia konfliktu pomiędzy jednostką, a społeczeństwem dla dobra rozwoju stosunków społecznych i ekonomicznych została dostrze- żona przez Organizację Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD), która 23.9.1980 r. wydała wytyczne w sprawie ochrony prywatności i przekazywania danych osobowych pomiędzy krajami26. W akcie tym podkreślono znaczenie wpływu międzynarodowego obrotu danych osobowych na światowy rozwój gospodarczy i ujemny wpływ ograniczeń w tym zakresie. Wytyczne OECD wyznaczyły na gruncie międzynarodowym wzorce w zakresie przetwarzania danych osobowych przez określenie m.in. zasad: ograniczenia zbierania da- nych osobowych, uzyskiwania danych osobowych zgodnie z prawem i za zgodą ich beneficjenta, dokładnego określenia celu przetwarzania danych, ograniczo- nego przetwarzania danych ze względu na ich prawidłowość oraz cel, wprowa- dzenia odpowiednich przedsięwzięć zabezpieczających, powszechnej polityki jawności co do rozwoju i praktyk dotyczących roszczeń osób, których dane dotyczą, eksploatowania danych jedynie w granicach wyszczególnionych ce- lów, przyznania każdemu uprawnienia dostępu do dotyczących go danych27. Treść tej regulacji zasadniczo zawiera rozwiązania zbieżne z tymi, które zo- stały przyjęte w Konwencji 108. Zaznaczyć jednak należy, że o ile przepisy Konwencji 108 zwracają uwagę na kwestie związane z ochroną prywatności, o tyle w preambule wytycznych OECD podkreślono również wpływ i wagę międzynarodowego przepływu danych osobowych na światowy rozwój gospo- darczy oraz negatywny wpływ ograniczeń w powyższym zakresie28. Z uwagi na niewiążący charakter wytycznych oraz brak obowiązku ich implementacji 24 Dla przykładu wymienić można rekomendację 10(84) w sprawie rejestrów karnych i reha- bilitacji osób skazanych oraz rekomendację 15(87) o korzystaniu z danych osobowych w działal- ności Policji. 25 T.j. Dz.U. z 2006 r. Nr 3, poz. 15. 26 Guidelines governing the Protection of Privacy and Transborder Flows of Personal Data, 27 Szerzej na temat genezy wytycznych OECD zob. R. Jay, A. Hamilton, Data protection. Law October 1, 1980, C (80) 58 final. and practice, London 2003, s. 6–7. 28 J. Barta, P. Fajgielski, R. Markiewicz, Ochrona danych osobowych..., s. 83. 7 Rozdział I. Dane osobowe – zagadnienia ogólne do prawa wewnętrznego określone w nich zasady stanowią jedynie zalecenia Rady OECD w zakresie ochrony prywatności i przepływu danych osobowych pomiędzy państwami. Pierwotnie Unia Europejska nie zajmowała się kwestią stworzenia wła- snej regulacji w zakresie ochrony danych osobowych, postulowała jednak, aby do 1982 r. państwa członkowskie Unii Europejskiej ratyfikowały Konwen- cję 10829. Doniosłość problematyki związanej z ochroną danych osobowych, jak również występujące w wewnętrznych regulacjach państw członkowskich rozbieżności wymusiły na organach Unii Europejskiej podjęcie w 1990 r. prac nad stworzeniem jednolitej regulacji obejmującej problematykę danych oso- bowych. Konsekwencją tych prac było wydanie dyrektywy 95/46/WE Parla- mentu Europejskiego i Rady z 24.10.1995 r. w sprawie ochrony osób fizycz- nych w zakresie przetwarzania danych osobowych i swobodnego przepływu tych danych30. Implementację tego aktu przez państwa członkowskie wyzna- czono na 23.10.1998 r. Twórcy dyrektywy 95/46/WE jako podstawowy cel tej regulacji uznali przyznanie w krajach wspólnoty jednolitej ochrony podsta- wowych praw i wolności osób fizycznych w związku z przetwarzaniem da- nych osobowych oraz zagwarantowanie możliwości swobodnego przepływu danych osobowych między krajami Unii Europejskiej31. Przepisy dyrektywy 95/46/WE recypowały cele, dla których fundament stworzyły normy Kon- wencji 108, a do których należą prawne określenie minimalnego standardu ochrony danych osobowych oraz uregulowanie zasad przetwarzania danych osobowych między państwami Unii Europejskiej32. Akt ten przyjął szeroką de- finicję danych osobowych i przetwarzania danych osobowych (art. 2 dyrek- tywy 95/46/WE). W dyrektywie określono ponadto standardy przetwarzania danych osobowych przez wyznaczenie w niej zasad przetwarzania i gromadze- nia danych osobowych, jakości danych, zagwarantowania wpływu i kontroli przetwarzania danych osobie, której dane dotyczą, bezpieczeństwa danych. Dyrektywa 95/46/WE za naczelną zasadę przetwarzania danych osobowych przyjęła rzetelność i legalność przetwarzania danych osobowych33. Ponadto re- 29 J. Barta, P. Fajgielski, R. Markiewicz, Ochrona danych osobowych..., s. 64. 30 Dz.Urz. WE L Nr 281 z 23.11.1995 r., s. 31 ze zm.; Dz.Urz. UE polskie wyd. specj. Rozdz. 13, 31 J. Barta, P. Fajgielski, R. Markiewicz, Ochrona danych osobowych..., s. 64. 32 K. Gałaj-Emiliańczyk, Ochrona danych osobowych – praktyczny komentarz, wzorcowa do- kumentacja (z suplementem elektronicznym), Gdańsk 2015, s. 15. 33 M. Jagielski, Prawo do ochrony danych osobowych. Standardy europejskie, Warszawa 2010, t. 15, 3. 355. s. 78. 8 1. Geneza prawnej ochrony danych osobowych gulacja ta uznaje za podstawę przetwarzania danych zgodę ich beneficjenta, natomiast dopuszcza przetwarzanie danych osobowych pomimo braku zgody osoby, której informacje dotyczą jedynie w ściśle określonych sytuacjach (art. 7 dyrektywy 95/46/WE). Przepisy tego aktu zawierają również postanowienia dotyczące warunków dopuszczających zbieranie danych o szczególnym cha- rakterze (tzw. danych wrażliwych). Dyrektywa zawiera również wyraźne po- stanowienia odnośnie do praw służących beneficjentom danych osobowych, w tym przyznaje tym osobom prawo dochodzenia swoich roszczeń na dro- dze sądowej i przewiduje powołanie organów nadzorczych i Grupy Roboczej ds. ochrony osób fizycznych w zakresie przetwarzania danych osobowych. Dy- rektywa 95/46/WE nie ma zastosowania do działalności państwa w ramach prawa karnego (art. 3 ust. 2 dyrektywy 95/46/WE). Niektórzy autorzy analizują jednak, czy po wejściu w życie Traktatu z Lizbony i po likwidacji struktury fi- larowej UE nie należałoby uznać, że dyrektywa 95/46/WE obejmuje także ma- terię współpracy policyjnej i sądowej w sprawach karnych34. Z uwagi na jedno- znaczną treść art. 3 ust. 2 dyrektywy 95/46/WE należy zdecydowanie odrzucić taką możliwość. Po wprowadzeniu dyrektywy 95/46/WE nastąpił dalszy wzrost znaczenia prawa do ochrony danych osobowych. Na szczycie w Kolonii mającym miej- sce 2–4.6.1999 r. Rada Europejska postanowiła umieścić w Karcie Praw Pod- stawowych Unii Europejskiej regulacje dotyczące danych osobowych uznając, że prawo ochrony danych osobowych powinno stanowić jedną z fundamen- talnych zasad Unii Europejskiej. Pierwszy projekt Karty Praw Podstawo- wych Unii Europejskiej został ogłoszony na posiedzeniu Rady Europejskiej 19−20.6.2000 r. podczas szczytu w Santa Maria da Feira. Końcowy projekt do- kumentu uchwalono 2.10.2000 r. na posiedzeniu Konwentu w Brukseli, zaś na szczycie w Nicei 7.12.2000 r. nastąpiła proklamacja Karty przez organy unijne. W art. 8 KPP zostało przyznane jednostce prawo do ochrony jej da- nych osobowych. W artykule tym zawarte zostały również ogólne wytyczne dotyczące zasad przetwarzania danych osobowych, w ramach których wymaga się, aby przetwarzanie to prowadzone było w sposób rzetelny, w określonych celach i za zgodą osoby zainteresowanej lub na innej uzasadnionej podstawie przewidzianej ustawą. Akt ten określił, że przetwarzanie danych osobowych może odbywać się jedynie zgodnie z zasadami współżycia społecznego, w okre- 34 Szerzej na ten temat zob. A. Grzelak, Projekt ochrony danych osobowych w sprawach karnych w UE – kolejny krok na drodze do społeczeństwa nadzorowanego?, EPS 2012, Nr 11, s. 20–21. 9 Rozdział I. Dane osobowe – zagadnienia ogólne ślonym celu i za zgodą osoby, której dane dotyczą, bądź też na ustawowej pod- stawie prawnej. Karta Praw Podstawowych Unii Europejskiej zagwarantowała jednostce prawo otrzymania informacji o zgromadzonych na jej temat danych oraz prawo ich skorygowania. Ponadto w KPP uznano, że przestrzeganie po- wyższych praw podlega kontroli niezależnego organu. Na skutek wejścia w ży- cie Traktatu z Lizbony KPP uzyskała prawnie wiążący charakter, a w konse- kwencji prawu do ochrony danych osobowych jednostki przyznano status sa- modzielnego prawa podstawowego35. Na gruncie unijnym wydane zostały również odrębne regulacje prawne do- tyczące tematyki przetwarzania danych osobowych przez instytucje i organy wspólnotowe36. Powyższe przedsięwzięcie miało na celu uwzględnienie specy- fiki związanej z przetwarzaniem danych osobowych pomiędzy unijnymi insty- tucjami i organami, a także stanowić uszczegółowienie i konkretyzację w po- wyższym zakresie norm zawartych w dyrektywie 95/46/WE. W odniesieniu do aktów prawa Unii szczególną uwagę zwrócić należy na wyrok Trybunału Sprawiedliwości z 8.4.2014 r. w sprawie C-293/12 i C-594/12 Digital Rights Ireland Ltd37, w którym Trybunał Sprawiedliwości uznał, że dyrektywa 2006/24/WE o retencji danych telekomunikacyjnych jest nieważna, ponieważ ze względu na zbyt szeroki zakres i brak odpowiednich gwarancji chroniących przed nadużyciami w sposób nieproporcjonalny inge- rowała w gwarantowane w KPP prawo do prywatności i ochrony danych oso- bowych. Trybunał Sprawiedliwości w powyższym wyroku zaakcentował, że akty, takie jak dyrektywy prawa Unii, powinny być interpretowane z uwzględ- nieniem praw podstawowych. Zagadnienie przetwarzania danych osobowych znalazło również odzwier- ciedlenie w specjalistycznych porozumieniach między krajami europejskimi. Wymienić w tym miejscu należy Układ z Schengen z 14.6.1985 r. poświęcony stopniowemu znoszeniu kontroli granicznej pomiędzy państwami Wspólnoty Europejskiej. Dnia 19.6.1990 r. została zawarta konwencja wykonawcza do Układu z Schengen38, na podstawie której utworzono System Informacyjny 35 Traktat z Lizbony zmieniający Traktat o Unii Europejskiej i Traktat ustanawiający Wspól- notę Europejską, Dz.Urz. UE C Nr 306 z 17.12.2007 r. 36 Zob. rozporządzenie 2001/45/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z 18.12.2000 r. o ochro- nie osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych przez instytucje i organy wspólnotowe i o swobodnym przepływie takich danych (Dz.Urz. WE L Nr 8 z 12.1.2001 r., s. 1). 37 Zob. wyr. Trybunału Sprawiedliwości z 8.4.2014 r. w sprawie C-293/12 i C-594/12 Digital Rights Ireland Ltd., ECLI:EU:C:2014:238. 38 Dz.Urz. UE L Nr 239 z 22.09.2000 r., s. 19. 10 1. Geneza prawnej ochrony danych osobowych Schengen, umożliwiający wymianę informacji między krajami odnośnie do osób przekraczających granice. Dokument ten unormował w sposób rozbudo- wany zagadnienia dotyczące zasad gromadzenia i rozpowszechniania danych osobowych między sygnatariuszami tego aktu. Zmiany, które do konstrukcji UE i praw podstawowych przez nią chro- nionych wniósł Traktat z Lizbony, 30-lecie obowiązywania Konwencji 108 i 15-lecie obowiązywania dyrektywy 95/46/WE39 stały się impulsem do pod- jęcia działań dążących do zmiany podstaw prawnych ochrony danych oso- bowych w Europie40. Celem prac było dokonanie reformy systemu ochrony danych osobowych w Unii Europejskiej, zwłaszcza przez doprowadzenie do spójności systemu i jednolitości stosowania przepisów w państwach członkow- skich41. Efektem powziętych prac było przedstawienie przez Komisję Euro- pejską 25.1.2012 r. projektu pakietu legislacyjnego, zawierającego nowe ramy ochrony danych osobowych w UE42. Pakiet ten objął dwa akty prawne, tj. dy- rektywę Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie ochrony osób fizycznych w zakresie przetwarzania danych osobowych przez właściwe organy do celów zapobiegania przestępstwom, prowadzenia dochodzeń w ich sprawie, wykry- wania ich i ścigania albo wykonywania kar kryminalnych oraz swobodnego przepływu tych danych oraz rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie ochrony osób fizycznych w zakresie przetwarzania danych osobo- wych i swobodnego przepływu tych danych. Rozporządzenie 2016/679 zostało przyjęte przez Parlament Europejski i Radę 27.4.2016 r., weszło w życie 24.5.2016 r., natomiast zgodnie z art. 99 zaczęło obowiązywać bezpośrednio w krajowych porządkach prawnych od 25.5.2018 r. Założeniem regulacji jest zapewnienie swobodnego przepływu da- nych osobowych między państwami członkowskimi, ale również wprowadze- nie zasad, zgodnie z którymi przetwarzanie danych osobowych będzie ujedno- 39 J. Barcz, Unia Europejska na rozstajach. Traktat z Lizbony. Dynamika i główne kierunki reformy ustrojowej, Warszawa 2010, s. 114–120. 40 W. Wiewiórowski, Nowe ramy ochrony danych osobowych w Unii Europejskiej jako wyzwa- nie dla polskiego sądownictwa, KRS 2013, Nr 1, s. 14. Jako powód prac wskazuje się przede wszyst- kim to, że konstrukcje prawne ochrony danych osobowych nie przystawały do realiów współcze- snego świata, gdyż nie uwzględniały one specyfiki przetwarzania danych w środowisku cyfrowym, Internetu, czy też innych aspektów rozwoju technologii informacyjnej. Tak: J. Barta, P. Fajgielski, R. Markiewicz, Ochrona danych osobowych..., s. 78. 41 M. Kusak, Ochrona danych osobowych w sprawach karnych – rekomendacja na tle trans- pozycji dyrektywy 2016/680/UE, EPS 2017, Nr 10, s. 10–11. 42 Zob. http://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/?uri=CELEX:52012AR0625, [dostęp: 5.11.2018 r.]. 11 Rozdział I. Dane osobowe – zagadnienia ogólne licone na terenie całej Unii Europejskiej. Akt ten wprowadza szereg istotnych zmian mających na celu unowocześnienie oraz uaktualnienie ochrony danych osobowych43. Do zasadniczych zmian zaliczyć należy m.in. bezpośrednią od- powiedzialność przetwarzającego dane, zgłoszenie przez administratora da- nych naruszeń, prawo do bycia zapomnianym, uprawnienie do żądania prze- niesienia danych, wzmocnienie prawa dostępu i wglądu jednostki w jej dane, ograniczenia w zakresie profilowania, ocenę wpływu ochrony danych. Z kolei dyrektywa 2016/680 weszła w życie pierwszego dnia po jej opubliko- waniu w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej, tj. 5.5.2016 r. (zob. art. 64 dyrektywy). Implementacja przepisów dyrektyw 2016/680 przez państwa członkowskie miała nastąpić do 6.5.2018 r. Przed wejściem w życie dyrek- tywy, prawo wspólnotowe regulowało zagadnienie przetwarzania danych oso- bowych przez organy policyjne i sądowe w sprawach karnych przepisami de- cyzji ramowej Rady 2008/977/WSiSW. Akt ten ograniczał się wyłącznie do transgranicznego przetwarzania danych, zaś przetwarzanie danych osobowych niebędące przedmiotem transgranicznej wymiany informacji, nie było w ża- den sposób objęte kompleksowymi regulacjami Unii Europejskiej. Wynikało to z ograniczeń związanych z brakiem traktatowej podstawy prawnej dla przy- jęcia takiego aktu prawnego. Wejście w życie Traktatu z Lizbony wprowadziło w tym zakresie istotne zmiany. Uchwalenie nowego art. 16 TFUE pozwoliło przyjąć akt prawny, który regulowałby zasady przetwarzania danych w spo- sób kompleksowy, jednolity i spójny44. Dyrektywa 2016/680 swym zakresem normowania objęła zarówno reguły transgranicznego, jak i krajowego prze- twarzania danych przez właściwe organy państw członkowskich w celu ściga- nia przestępstw, przy jednoczesnym zachowaniu specyfiki współpracy policyj- nej i współpracy wymiarów sprawiedliwości w sprawach karnych. Dyrektywa 2016/680 ma zapewnić odpowiednią ochronę danych osobowych uczestni- ków postępowania, świadków, ofiar i sprawców, jak również usprawnić ko- munikację między organami ścigania. W przeciwieństwie do rozporządzenia 43 Szerzej na ten temat zob. E. Bielak-Jomaa, D. Lubasz (red.), RODO. Ogólne rozporządzenie o ochronie danych. Komentarz, Warszawa 2018; P. Litwiński (red.), Rozporządzenie UE w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i swobodnym przepły- wem takich danych. Komentarz, Warszawa 2017; M. Sakowska-Baryła (red.), Ogólne rozporzą- dzenie o ochronie danych osobowych. Komentarz, Warszawa 2018; P. Fajgielski (red.), Ogólne rozporządzenie o ochronie danych. Ustawa o ochronie danych osobowych. Komentarz, Warszawa 2018. 44 Zob. A. Grzelak, Prawo do ochrony danych osobowych a konieczność walki z przestępczo- ścią. Uwagi na tle art. 16 traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej, [w:] Prawo Unii Europej- skiej a prawo konstytucyjne państw członkowskich, Warszawa 2013, s. 407–434. 12 1. Geneza prawnej ochrony danych osobowych 2016/679, dyrektywa 2016/680 wymaga transpozycji do prawa krajowego, czyli przyjęcia przez ustawodawcę krajowego przepisów, które zrealizują cel wska- zany w dyrektywie. Termin na przyjęcie właściwych przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych, niezbędnych do wykonania dyrektywy 2016/680, został wyznaczony w art. 63 dyrektywy na 6.5.2018 r. Choć obydwa akty dotykają materii istotnej dla zagwarantowania podsta- wowych praw jednostki, to szczególny charakter przyznać należy dyrektywie. Wiąże się to po pierwsze z tym, że materia, jaką obejmuje przedmiotowy akt, bezpośrednio dotyka problematyki przetwarzania danych osobowych przez organy ścigania i wymiaru sprawiedliwości w ramach postępowania karnego, a po drugie, akcentuje kwestię ważenia interesów pomiędzy ochroną danych jednostki a zapewnieniem jej bezpieczeństwa45. Wprowadzone zmiany ozna- czają, że wszelkie czynności podejmowane i wykonywane przez organy ści- gania i wymiaru sprawiedliwości, a związane z przetwarzaniem danych oso- bowych dla celów zapobiegania przestępstwom, prowadzenia dochodzeń, wy- krywania i ich ścigania, są poddane regulacjom nowej dyrektywy46. Natomiast przetwarzanie danych pracowników wymiaru sprawiedliwości i ścigania obej- muje rozporządzenie 2016/67947. Celem zmian jest przejście od harmonizacji prawa ochrony danych oso- bowych w krajach członkowskich do ujednolicenia zasad tej ochrony na tere- nie UE, podniesienie poziomu ochrony danych osobowych przez uzupełnienie i wprowadzenie dotychczas nieistniejących uprawnień, obowiązków i regula- cji w zakresie przetwarzania danych, mających na celu zwiększenie efektywno- ści istniejących rozwiązań prawnych i zapewnienie im skuteczność w związku z szybkim rozwojem technologicznym48. Proces modernizacji jest konieczny w obliczu nowych wyzwań stawianych przez cyfryzację, pojawienie się nowych kategorii danych osobowych czy wzrastającą skalę ich przetwarzania49. Ratio 45 A. Grzelak, Projekt ochrony danych..., s. 20. 46 A. Wolska-Bagińska, Podstawy prawne przetwarzania danych osobowych w postępowaniu karnym, Prok. i Pr. 2018, Nr 6, s. 46. 47 W. Wiewiórowski, Nowe ramy ochrony..., s. 18. 48 A. Dmochowska, M. Zadrożny, Unijna reforma ochrony danych osobowych. Analiza zmian, Warszawa 2016, s. 49. 49 Szerzej na temat genezy projektu rozporządzenia zob. M. Krzysztofek, Ochrona danych osobowych Unii Europejskiej. Transfer danych osobowych z Unii Europejskiej, ze szczególnym uwzględnieniem transferu do Stanów Zjednoczonych, w obecnym i nadchodzącym stanie praw- nym, Warszawa 2014, s. 64 i n.; U. Góral, Projekt rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i swobod- 13 Rozdział I. Dane osobowe – zagadnienia ogólne legis nowych ram prawnych ochrony danych w Unii Europejskiej jest więc uwspółcześnienie ochrony danych osobowych, podniesienie poziomu ochrony oraz przyznanie większej kontroli nad całością procesów przetwarzania da- nych jednostce, której dane dotyczą. Zasadniczy kierunek rozwiązań, w tym wyraźne określenie zasad przetwarzania danych oraz praw osób, których dane dotyczą, uznać należy za właściwy, gdyż przyczyni się on do poprawy praw jednostki w zakresie ochrony danych50. Aktualnie prowadzone są również prace nad modyfikacją Konwencji 108, które zmierzają do uszczegółowienia jej przepisów, przy jednoczesnym zacho- waniu podstawowych regulacji51. Propozycje zmian dążą do zapewnienia spój- ności z prawodawstwem Unii Europejskiej, zachowania neutralności konwen- cji pod względem technologicznym, zapewnienia efektywności środków oraz prostoty sformułowań oraz podtrzymania zasady, że obejmuje ona zarówno sektor prywatny, jak i publiczny52. Z punktu widzenia tematyki pracy znaczące zmiany Konwencji 108 nie wpływają bezpośrednio na przetwarzanie danych osobowych na płaszczyźnie karnoprocesowej53. W Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka z 10.12.1948 r., w Europejskiej Konwencji Praw Człowieka z 4.11.1950 r. oraz w Międzynarodowym Pakcie Praw Obywatelskich i Politycznych z 16.12.1966 r. nie unormowano wprost kwestii ochrony danych osobowych, ponieważ problem ten ujawnił się do- piero później i związany był z rozwojem technologii teleelektronicznych, two- rzeniem elektronicznych baz danych i wykorzystywaniem informacji tam za- wartych dla potrzeb obrotu gospodarczego przez prywatne podmioty. Przepisy zarówno Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka (art. 12 PDPCz), Między- narodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych (art. 17 MPPOiP), jak i Europejskiej Konwencji Praw Człowieka (art. 8 EKPC) poruszają zagadnie- nie prywatności, które jednak na gruncie tych aktów ma różne zakresy54. Za- nym przepływem takich danych – zagadnienia wybrane, [w:] G. Sibiga (red.), Aktualne problemy prawnej ochrony danych osobowych 2013, dodatek specjalny do MoP 2013, Nr 8, s. 5–8. 50 Tak też: A. Grzelak, Projekt ochrony danych..., s. 28. 51 Zob. http://www.coe.int/t/dghl/standardsetting/dataprotection/modernisation_en.asp [dostęp: 5.11.2018 r.]. 52 A. Grzelak, Ochrona danych osobowych we współpracy państw członkowskich UE w zwal- czaniu przestępczości. W stronę standardu europejskiego, Warszawa 2015, s. 152–153. 53 W. Wiewiórowski, Nowe ramy ochrony..., s. 14. 54 W piśmiennictwie podnosi się, że art. 8 EKPC dotyczy szeroko rozumianego prawa do poszanowania prywatnej sfery życia jednostki, tym która jest rozumiana bardzo szeroko i wykracza poza tradycyjne pojmowanie prywatności. Zob. szerzej: L. Garlicki (red.), Konwencja o Ochronie 14 1. Geneza prawnej ochrony danych osobowych kres ochrony prawa do prywatności najszerzej został określony w MPPOiP, w którym objęto nim także cześć i dobre imię, a które nie znalazły się w przepi- sach EKPC. W związku z powyższym w literaturze przedmiotu spotkać można stanowisko, że przepisy EKPC w zakresie prawa do prywatności odnoszą się tylko do życia i działań jednostki, nie zaś do ochrony czci i dobrego imie- nia55. Co więcej ochrona prywatności na gruncie MPPOiP realizowana jest przez ustanowienie zakazu ingerencji w życie prywatne, w sytuacji gdy prze- pisy EKPC obejmują również ochroną życie prywatne w sposób pozytywny, tj. przez ustanowienie prawa jednostki do poszanowania życia prywatnego56. Odmienny sposób uregulowania tej materii na gruncie obydwu aktów praw- nych (w MPPOiP w sposób negatywny poprzez ustanowienie zakazu inge- rencji, a w EKPC także w sposób pozytywny przez ustanowienie określonego rodzaju prawa) skłania do wniosków, że przepisy EKPC ustanawiają szer- szą ochronę prywatności, albowiem nie tylko realizują ochronę przewidzianą w MPPOiP, tj. wprowadzają zakaz ingerencji w określone sfery, lecz także na- kładają na sygnatariuszy EKPC obowiązek podejmowania czynności mających na celu poszanowanie życia prywatnego. Z wymienionych aktów prawnych wynika, że podstawową wartością ob- jętą ochroną jest ogólnie pojmowana prywatność jednostki, co w konsekwencji może budzić wątpliwości odnośnie do relacji między prawem do prywatno- ści a prawem do ochrony danych osobowych. Niejednoznaczność w zdefinio- waniu treści i granic prawa do prywatności57 powoduje, że prawo to pod- lega zróżnicowanym interpretacjom w kontekście prawa do ochrony danych osobowych58. W nauce prawa rozbieżności poglądów koncentrują się wokół trzech stanowisk. Akcentuje się związek prawa do prywatności i ochrony da- nych osobowych, widząc w ochronie danych osobowych szczególną postać prywatności59, jego konkretyzację, zwłaszcza w aspekcie proceduralnym60, roz- Praw Człowieka i Podstawowych Wolności. Komentarz do artykułów 1–18, t. I, Warszawa 2010, s. 481. 55 Z. Mielnik, Prawo do prywatności. Zagadnienia wybrane, RPEiS 1996, Nr 2, s. 32. 56 A. Sakowicz, Prawnokarne gwarancje prywatności, Kraków 2006, s. 123. 57 Szerzej na temat prywatności zob. A. Sakowicz, Prywatność jako samoistne dobro prawne (per se), PiP 2006, Nr 1, s. 17–29; A. Kopff, Koncepcje prawa do intymności i do prywatności życia osobistego. Zagadnienia konstrukcyjne, SC 1972, t. XX, s. 3–40. 58 M. Krzysztofek, Ochrona danych osobowych..., s. 36. 59 M. Safjan, Ochrona danych osobowych – granice autonomii informacyjne, [w:] M. Wyrzy- kowski (red.), Ochrona danych osobowych, Warszawa 1999, s. 10. 60 A. Zoll, Ochrona prywatności w prawie karnym, CzPKiNP 2000, Nr 1, s. 222. 15
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Ochrona danych osobowych w polskim procesie karnym
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: