Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00099 006120 13109188 na godz. na dobę w sumie
Ochrona klienta na rynku usług finansowych w świetle aktualnych problemów i regulacji prawnych. - ebook/pdf
Ochrona klienta na rynku usług finansowych w świetle aktualnych problemów i regulacji prawnych. - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 596
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-812-8086-0 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Na rynku nie ma pozycji, która w sposób kompleksowy, systemowy i wielopłaszczyznowy prezentowałaby problematykę ochrony klienta na rynku usług finansowych ze wskazaniem także na jego bezpieczeństwo. Są pozycje wycinkowe, które omawiają zazwyczaj ochronę klienta z perspektywy wybranej kategorii usług finansowych, np. usług ubezpieczeniowych, usług inwestycyjnych lub wybranej kategorii przewidzianych mechanizmów ochronnych, np. obowiązki informacyjne (z najnowszych pozycji można wskazać: Knehans-Olejnik, Anna, Ochrona i edukacja konsumentów na rynku kredytów hipotecznych i konsumpcyjnych, Warszawa : CeDeWu, 2015; Bogdan Włodarczyk Polski rynek kredytów w okresie światowego kryzysu finansowego, Warszawa : CeDeWu, 2012; P. Tereszkiewicz, Obowiązki informacyjne w umowach o usługi finansowe. Studium instrumentów ochronnym w prawie prywatnym i prawie unijnym, WK, Warszawa 2015, B. Gnela, M. Szaraniec (red.), Informacja w prawie ubezpieczeń gospodarczych, WK, Warszawa 2015; M. Fras, Umowa ubezpieczenia grupowego. Aspekty prawne, WK, Warszawa 2015; T. Sójka (red.), Cywilnoprawna ochrona inwestorów korzystających z usług maklerskich na rynku kapitałowym. Wolters Kluwer, Warszawa 2016; A. Zalcewicz (red.), Ustawa o usługach płatniczych. Komentarz. Wolters Kluwer, Warszawa 2016) lub które poruszają jedynie problematykę prawa konsumenckiego, z uwzględnieniem także odniesień do usług finansowych, nie zawsze z wyraźnym zaznaczeniem wprost (z najnowszych pozycji można dla przykładu wskazać następujące pozycje: M. Jagielska, E. Sługocka-Krupa, K. Podgórski, R. Biskup (red.)Sprzedaż konsumencka w teorii i praktyce. Problemy węzłowe, C.H.Beck, Warszawa 2016; M. Boratyńka (red.), Ochrona strony słabszej stosunku prawnego. Księga jubileuszowa ofiarowana Profesorowi Adamowi Zielińskiemu, WK, Warszawa 2016; M. Królikowska-Olczak, B. Pachuca – Smulska (red.), Ochrona prawna konsumenta na rynku mediów elektronicznych, C. H. Beck, Warszawa 2015; M. Czarnecka, T. Skoczny (red.), Prawo konsumenckie w praktyce, Warszawa 2016; M. Jagielska, E. Sługocka-Krupa, K. Podgórski (red.) Ochrona konsumenta na rynku usług, C. H. Beck, Warszawa 2016; M. Romanowski (red.) Życie umowy konsumenckiej po uznaniu jej postanowienia za nieuczciwe na tle orzecznictwa TSUE, Ch. Beck, Warszawa 2017).

To co wyróżnia prezentowaną monografię to kompleksowa (ujmująca mechanizmy wszystkie kategorie usług finansowych, tj. bankowe, kredytowe, ubezpieczeniowe, płatnicze, inwestycyjne), widziana zarówno z perspektywy ogólnych problemów związanych z zapewnieniem bezpieczeństwa i ochrony klienta na rynku usług finansowych, jak i poprzez wskazanie problemów szczegółowych z prezentacją tych mechaników w regulacji poszczególnych rodzajów usług finansowych. Poza tym prezentowana w monografii problematyka jest wieloaspektowa w tym znaczeniu, że prezentowane w niej opracowania ujmowana jest z różnych perspektyw i punktów widzenia, z uwzględnieniem problemów prawnych i ekonomicznych, ale także praktycznych, jak również potrzeb, barier i przeszkód związanych z zapewnieniem bezpieczeństwa oraz rzeczywistej i efektywnej ochrony klientowi na rynku usług finansowych, także w kontekście planowanych regulacji w tym zakresie. W opracowaniach przygotowanych nie tylko przez przedstawicieli nauki (doktryny), ale także właściwych organów i instytucji, jak i przedstawicieli praktyki stanowi wymianę poglądów dotyczących wciąż niezwykle istotnej, aktualnej i podlegającej dynamicznym zmianom problematyki funkcjonowania rynku finansowego a dotyczącej konieczności zapewnienia bezpieczeństwa i ochrony klientom usług finansowych z jednoczesnym wskazaniem na planowane regulacje w tym zakresie. Monografia składa się z III części tematycznych, w ramach których w poszczególnych rozdziałach będą prezentowane szczegółowe zagadnienia mieszczące się w ramach trzech grup zagadnień: Bezpieczeństwo i ochrona klienta na rynku usług finansowych – problemy ogólne; Ochrona klienta na rynku usług bankowych i kredytowych; Ochrona klienta na rynku usług ubezpieczeniowych i innych usług finansowych. Wydaje się, że będzie wypełniać lukę na rynku wydawniczym i będzie oczekiwana przez wielu pozycją na rynku.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Część I. Bezpieczeństwo i ochrona klienta na rynku usług finansowych – problemy ogólne Rozdział I. Ryzyka w usługach finansowych i ich wpływ na bezpieczeństwo ekonomicznych interesów konsumentów – wybrane aspekty Elżbieta Sługocka-Krupa Streszczenie: Rynek usług finansowych jest rynkiem szczególnie wyma- gającym ze względu na istniejące zagrożenia, dlatego bezpieczeństwo ekono- micznych interesów konsumentów stanowi jeden z głównych filarów praw bę- dących podstawą ochrony konsumentów. Ze względu na pozycję konsumenta w stosunku do przedsiębiorcy finansowego, istotne jest zwiększenie ochrony uwzględniającej ryzyko, będące nieodzownym elementem uczestnictwa kon- sumenta w rynku finansowym. Do najważniejszych zagrożeń można zaliczyć: brak odpowiedniej wiedzy i informacji, nieuczciwe praktyki rynkowe, różne zmienne czynniki rynkowe takie jak zmiany kursów walut lub wzrost stóp procentowych oraz niejasne regulacje prawne i ich brak. Obowiązujące prze- pisy prawne w większości są reakcją na skutki urzeczywistnienia się ryzyka, nie zawsze jednak właściwą. W zdecydowanej mniejszości pozostają natomiast przepisy o charakterze prewencyjnym, które skuteczniej mogłyby chronić in- teresy konsumentów, nie dopuszczając do pojawienia się ryzyka w ogóle. Warto zatem przeprowadzić wnikliwą analizę rzeczywistej sytuacji konsu- mentów na rynku usług finansowych, dzięki której możliwe będzie stworzenie odpowiednich norm prawnych pozwalających przewidzieć ewentualne ryzyka i odpowiednio im zapobiec. 3 Część I. Bezpieczeństwo i ochrona klienta na rynku... Słowa kluczowe: prawa konsumentów, bezpieczeństwo ekonomiczne, ry- zyka na rynku finansowym, wiedza i informacja, nieuczciwe praktyki rynkowe, zmienne czynniki rynkowe, regulacje prawne. 1. Uwagi wstępne Rynek usług finansowych jest rynkiem szczególnie wymagającym ze względu na zagrożenia, które znacząco mogą wpłynąć na sytuację finansową konsumenta, dlatego bezpieczeństwo ekonomicznych interesów konsumen- tów stanowi jeden z głównych filarów praw będących podstawą ochrony kon- sumentów. Z uwagi na pozycję jaką zajmuje konsument w stosunkach z przed- siębiorcą, ochrona powinna koncentrować się przede wszystkim na dzia- łaniach prewencyjnych, uwzględniających istniejące ryzyka, aby zapobiec ewentualnym nadużyciom. Każde bowiem naruszenie bezpieczeństwa finan- sowego konsumenta niesie za sobą poważne konsekwencje. Celem niniejszego opracowania jest omówienie najbardziej istotnych i wy- stępujących na rynku usług finansowych ryzyk, przedstawienie ich wpływu na bezpieczeństwo finansowe konsumentów oraz wskazanie przykładowych rozwiązań prawnych w tym zakresie. 2. Prawo do bezpieczeństwa ekonomicznych interesów konsumentów Potrzeba ochrony konsumentów, która ewoluowała w Unii Europejskiej od lat 70. XX w.1, początkowo opierała się na założeniu, że normy określające kon- kurencję oraz zasady wspólnego rynku zapewnią jednocześnie korzyści kon- sumentom2. Ochrona konsumenta była zatem pośrednim środkiem do osią- gnięcia celu głównego, tj. do zapewnienia swobodnego przepływu dóbr i usług oraz właściwego funkcjonowania rynku wewnętrznego. Z czasem dostrzeżono problem dysproporcji występujący pomiędzy konsumentem a przedsiębiorcą, 1 Umownie przyjmuje się, że początkową datą powstania praw konsumenta jest rok 1962, kiedy to prezydent USA J.F. Kennedy wygłosił orędzie poświęcone ochronie podstawowych praw konsumenta. Patrz: E. Łętowska, Prawo umów konsumenckich, Warszawa 2002, s. 10. 2 J. Maliszewska-Nienartowicz, Programy ochrony konsumenta w prawie Wspólnot Europej- skich, SE 2003, Nr 4, s. 103. 4 Rozdział I. Ryzyka w usługach finansowych i ich wpływ... będącym silniejszym uczestnikiem rynku oraz brak wystarczająco skutecznej ochrony konsumenta. Ochrona konsumenta skoncentrowała się na przyzna- waniu mu uprawnień, które miały wzmocnić jego pozycję. Wymóg szczególnej ochrony usprawiedliwiany był także strukturalną nierównością posiadanych informacji oraz doświadczeniami stron umowy3. Instrumenty ekonomicznego wzmocnienia pozycji konsumentów względem profesjonalistów oparto zatem na zróżnicowaniu prawnej pozycji stron. Wyrównanie pozycji stron przez od- powiednie regulacje prawne miało nie tylko chronić konsumenta, ale również zwiększyć jego zaufanie do rynku. Można przyjąć, że prawo ochrony konsu- mentów zostało ukształtowane jako kategoria norm stworzonych specjalnie w celu ochrony konsumentów w ich stosunkach z przedsiębiorcami4. Osta- tecznie ewolucja ochrony konsumentów spowodowała zmianę podejścia do konsumenta jako podmiotu. Jej celem stało się znalezienie odpowiednich me- chanizmów prawnych wyrównujących pozycję konsumenta, ale także zwięk- szenie jego świadomości decyzyjnej oraz uzyskanie pomocy w funkcjonowa- niu na rynku jako pełnoprawny partner jego uczestnik5. Istotnym momentem dla ochrony konsumentów było przyjęcie przez Radę Ministrów w rezolu- cji z 14.4.1975 r. pierwszego programu Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej w zakresie ochrony konsumentów i polityki informacyjnej6, w którym okre- ślono pięć podstawowych praw: 1) prawo do ochrony zdrowia i bezpieczeństwa, 2) prawo do ochrony interesów ekonomicznych, 3) prawo do wynagradzania wyrządzonych szkód (krzywd), 4) prawo do informacji i edukacji, 5) prawo do reprezentacji (prawa do bycia wysłuchanym). Katalog ten rozszerzano w kolejnych programach o prawo do efektyw- nego dochodzenia roszczeń czy prawo do wymiaru sprawiedliwości oraz zwra- cano uwagę na możliwość ich realizacji. Na szczególną uwagę zasługuje jednak prawo do ochrony interesów ekonomicznych. Zapewnienie ochrony w tym za- 3 M. Jagielska, Ewolucja ochrony konsumenta w prawie kolizyjnym Unii Europejskiej w za- kresie zobowiązań umownych, Warszawa 2010, s. 8. 4 E. Macierzyńska-Franaszczyk, Ewolucja prawa ochrony konsumentów w Unii Europejskiej, w: Moduł badawczy, Ochrona konsumenta. Raport końcowy, Warszawa 2008. 5 Patrz: Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego w sprawie wniosku dotyczącego rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie programu ochrony konsumentów na lata 2014–2020, http://www.lex.pl/akt/-/akt/dz-u-ue-c-2012-181-89 (stan na: 16.5.2016 r.). 6 Dz.Urz. UE C Nr 92 z 25.4.1975 r., s. 1. 5 Część I. Bezpieczeństwo i ochrona klienta na rynku... kresie wiąże się z zaspokajaniem ich podstawowych potrzeb, dostępem do to- warów i usług oraz możliwością wyboru zgodnego z indywidualnymi potrze- bami, w oparciu o jasne i rzetelne przesłanki7. Polityka konsumencka powinna zatem obejmować nie tylko działania zmierzające do tworzenia odpowied- nich regulacji prawnych, ale również stanowić ochronę przed negatywnymi skutkami podjętych pod wpływem błędu decyzji konsumenta. Ochrona kon- sumentów na rynku usług finansowych ma szczególne znaczenie ze względu na ryzyka ekonomiczne, które ponosi konsument zawierając umowę z przed- siębiorcą. Należy podkreślić, że mimo wielu obowiązujących aktów prawnych, których celem miała być poprawa sytuacji konsumenta na rynku usług finan- sowych, jego pozycja wciąż nie jest wystarczająco silna, aby był równorzędnym partnerem dla przedsiębiorcy, np. dla banku. 3. Ryzyka na rynku finansowym mające wpływ na bezpieczeństwo ekonomiczne konsumentów Ochrona konsumentów – aby była skuteczna – powinna uwzględniać ry- zyka występujące na rynku usług finansowych, które mają wpływ na ekono- miczne interesy konsumentów. Ryzyka te wiążą się najczęściej z podejmowa- nymi przez konsumenta decyzjami, które nie zawsze są adekwatne do po- siadanych przez niego danych. W literaturze ryzyko definiowane jest jako możliwa szkoda lub strata związana z wyborem danego lub alternatywnego działania8 lub inaczej – jako przedsięwzięcie, którego wynik jest nieznany albo niepewny lub możliwość, że coś się uda albo nie9. Ryzyko będzie zatem nie- odzownym elementem obecności konsumenta na rynku usług finansowych, który wymaga odpowiedniej wiedzy specjalistycznej oraz ostrożnego działa- nia. Z tego względu konsument powinien umieć rozpoznawać ryzyka z nim związane. Priorytetem UE jest stworzenie takich ram prawnych, które uczy- nią konsumenta równoprawnym, aktywnym uczestnikiem rynku wewnętrz- 7 K. Podgórski, Prawa konsumenta i ich rola w obrocie gospodarczym z udziałem konsumen- tów, Biuletyn Rzeczników Konsumentów 2012, Nr 1, http://www.rzecznicy.konsumentow.eu/biu- letyny/Biuletyn_rzecznikow_nr_1_2012.pdf (stan na: 16.5.2016 r.). 8 http://www.kozminski.edu.pl/uploads/import/kozminski/pl/default_opisy_2/2797/1/1/za- rzadzanie_ryzykiem_finansowym.pdf (stan na: 7.4.2016 r.). 9 Patrz: Hedging i nowoczesne usługi finansowe, M. Biegański i A. Janca (red.), Poznań 2001, s. 9. 6 Rozdział I. Ryzyka w usługach finansowych i ich wpływ... nego. Powstaje jednak pytanie czy prowadzona polityka konsumencka i przy- jęte normy prawne są w stanie zminimalizować istniejące lub przyszłe ryzyka. Nie sposób bowiem koncentrować się jedynie na niwelowaniu skutków, nie zawsze bowiem będzie to w wystarczającym stopniu chronić interesy konsu- menta, ale zgodnie z regułami zarządzania ryzykiem, wydawałoby się słuszne przyjęcie odpowiednich działań prewencyjnych. Do najważniejszych zagrożeń związanych z rynkiem finansowym zalicza się: brak odpowiedniej wiedzy i informacji (nieświadomość konsumentów), nieuczciwe praktyki rynkowe jako działanie lub zaniechanie przedsiębiorcy, różne zmienne czynniki rynkowe takie jak wzrost stóp procentowych istotny np. przy kredytach oraz niejasne regulacje prawne lub ich brak. Właściwa wiedza i informacja jest podstawą funkcjonowania na rynku fi- nansowym10. Konsumenci, którzy w przeciwieństwie do przedsiębiorcy mają ograniczony lub utrudniony dostęp do informacji, nie mogą podejmować świadomych decyzji. Brak wiedzy w zakresie mechanizmów działania rynku fi- nansowego jest zatem głównym zagrożeniem dla bezpieczeństwa finansowego konsumentów. Warto podkreślić, że ryzyko związane z informacją wprawdzie może być zależne od konsumenta, np. w sytuacji, kiedy nie ma woli podję- cia wysiłku edukacyjnego w zakresie zapoznania się z warunkami zawieranej umowy lub wyjaśniania niezrozumiałych jej postanowień11, jednak w głów- nej mierze zależy od przedsiębiorcy, który uniemożliwia lub utrudnia konsu- mentowi dostęp do pełnej i jasnej informacji, ignorując przy tym pewnego rodzaju ograniczenia wiekowe, fizyczne, a niekiedy również i psychiczne kon- 10 Właściwy dostęp do informacji jest również jednym z podstawowych praw konsumenta. 11 Z przeprowadzonych przez TNS Polska badań wynika, że: w 2012 r. tylko połowa badanych (52 ) przed podpisaniem umowy dotyczącej pożyczki lub zainwestowania pieniędzy czytała za- warte w niej warunki. Jedna piąta badanych (20 ) nie robiła tego nigdy, a co dziesiąty respondent robił to tylko przy inwestowaniu lub pożyczaniu dużych kwot. Blisko jedna piąta Polaków (18 ) nie czytała warunków zawartych w umowie, ponieważ opierała się na doświadczeniu prawnika, który wytłumaczył im jej postanowienia. Raport TNS Polska dla UOKiK, Konsument na rynku usług finansowych, 2012 r., https://uokik.gov.pl/download.php?plik=12138 (stan na: 11.4.2016 r.). W 2015 r. co trzeci Polak decydujący się nabyć produkt finansowy nie czytał umowy przed jej podpisaniem. Dwie trzecie respondentów deklarowała, że zapoznaje się z treścią umowy przed jej podpisaniem, mimo to połowa z nich rozumiała jedynie większość jej postanowień, całość była zrozumiała dla 17 badanych, a 16 nie rozumiało większości. Natomiast 34 badanych otwar- cie przyznało, że nie czyta umów, głównie ze względu na to, że są one za długie. Z badań jako- ściowych wynikało także, że problemem był trudny język, w którym umowy były sporządzane. Raport TNS Polska dla UOKiK, Postawy konsumentów wobec produktów finansowych w kon- tekście tzw. polisolokat, Warszawa 2015, https://uokik.gov.pl/ochrona_konsumentow3.php (stan na: 11.4.2016 r.). 7 Część I. Bezpieczeństwo i ochrona klienta na rynku... sumenta. Z tego względu przyjęte normy prawne powinny nie tylko nakła- dać na przedsiębiorcę obowiązki informacyjne, ale również przewidywać od- powiednie sankcje, które mogłyby zmniejszyć wymienione ryzyko oraz sku- tecznie chronić konsumentów. Kolejnym ryzykiem, mającym wpływ na bezpieczeństwo ekonomicznych interesów konsumentów, są nieuczciwe praktyki rynkowe stosowane przez przedsiębiorcę. Działania lub zaniechania przedsiębiorcy świadczącego usługi finansowe konsumentom, wiążą się głównie z przekazem informacji, ale także i czynnościami faktycznymi. Mając na uwadze definicję, określoną w usta- wie z 23.8.2007 r. o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym12, praktyka rynkowa stosowana przez przedsiębiorców wobec konsumentów jest nieuczciwa, jeżeli jest sprzeczna z dobrymi obyczajami i w istotny sposób zniekształca lub może zniekształcić zachowanie rynkowe przeciętnego konsu- menta przed zawarciem umowy dotyczącej produktu, w trakcie jej zawierania lub po jej zawarciu. Warto podkreślić, że w ocenie Sądu Ochrony Konkuren- cji i Konsumentów, klauzula generalna określona w art. 4 ust. 1 ustawy po- zwala na zakwalifikowanie jako nieuczciwej praktyki rynkowej takiej praktyki, która nie została odrębnie nazwana i skonkretyzowana13. Nieuczciwe praktyki w usługach finansowych stanowią niewątpliwie najpoważniejsze ryzyko dla bezpieczeństwa ekonomicznych interesów konsumentów, gdyż mogą rodzić skutki, których konsumenci nie są w stanie przewidzieć, czy to przed zawar- ciem umowy, w trakcie jej zawierania, czy też po jej zawarciu. Niezależnie od działań konsumenta czy przedsiębiorcy, istotne dla bez- pieczeństwa finansowego konsumenta są różnego rodzaju zmienne czynniki rynkowe, których nie da się przewidzieć przy podejmowaniu decyzji dotyczą- cej umowy, np. zmiana kursów walut lub stóp procentowych, które przekła- dają się na zobowiązana kredytowe konsumenta. Szczególnie widoczne jest to na przykładzie pogarszającej się sytuacji „kredytobiorców frankowych”, zapo- czątkowanej kryzysem gospodarczym w 2008 r., który spowodował silną de- waluację polskiej waluty. Osłabienie złotego w stosunku do franka szwajcar- skiego spowodowało wyraźny wzrost wartości kredytów zaciągniętych w tej walucie. Sytuacja ,,frankowiczów” ulegała pogorszeniu, szczególnie tych osób, które zdecydowały się na zaciągnięcie kredytu w okresie, kiedy frank szwajcar- ski kosztował ok. 2 zł. Drastyczny spadek ceny nieruchomości z jednej strony oraz znaczny wzrost rat kredytowych z drugiej spowodował sytuację, w któ- 12 Dz.U. z 2016 r. poz. 3. 13 Wyr. SOKiK z 10.6.2010 r., XVII AmA 124/09, Legalis. 8 Rozdział I. Ryzyka w usługach finansowych i ich wpływ... rej wartość spłacanego kredytu znacznie przewyższyła wartość nieruchomo- ści, na którą ten kredyt został zaciągnięty14. Innym przykładem są zmiany stóp procentowych, z którymi wiąże się wysokość oprocentowania zarówno kre- dytów, jak i depozytów. Konsumenci się są bowiem w stanie, podobnie jak w przypadku kursu walut, przewidzieć jak kształtować się będzie oprocento- wanie na przestrzeni lat. Z tego względu zmienne czynniki rynkowe są szcze- gólnie niebezpieczne i mogą powodować skutki w postaci nadmiernego zadłu- żenia. Niejasne regulacje prawne lub ich brak mają istotne znaczenie dla bezpie- czeństwa finansowego konsumentów. Przepisy, które powodują wątpliwości interpretacyjne, stają się furtką dla działań mogących naruszać słuszne inte- resy konsumentów. Podobnie jest w przypadku braku lub niewystarczającej regulacji działalności przedsiębiorców świadczących usługi finansowe, przez co nadzór nad niektórymi podmiotami nie jest możliwy, tak jak ma to miej- sce w przypadku pośredników kredytowych. Odpowiednie ramy prawne w za- kresie działalności przedsiębiorców na rynku finansowym mają przełożenie na ochronę konsumentów. Występuje jednak opinia15, że wprowadzanie re- gulacji zapewniających ochronę konsumentów na rynkach usług finansowych wymaga szczegółowej analizy kosztów i korzyści w ramach całościowej oceny skutków ich implementacji dla wszystkich stron wymiany rynkowej i różnych uwarunkowań. Ważne jest, i z tym należy się zgodzić, aby nie pojawiły się niezamierzone skutki uboczne takich regulacji, np. wzrost dodatkowych opłat za usługi, wpływające negatywnie na bezpieczeństwo finansowe konsumen- tów. 4. Ochrona konsumentów w praktyce Ochrona konsumenta na rynku finansowym powinna, jak już to zostało wykazane, uwzględniać czynniki ryzyka, m.in. te, które zostały wyżej omó- wione. Analizując kwestie bezpieczeństwa ekonomicznych interesów konsu- 14 K. Dawidko, M. Nuszkiewicz, Problematyka kredytów we frankach szwajcarskich, Warszawa 2015, s. 11. 15 Patrz: B. Frączek, K. Mitręga-Niestrój, Regulacyjno-instytucjonalne ramy ochrony konsu- mentów na rynku usług finansowych – wybrane doświadczenia międzynarodowe, Zeszyty Na- ukowe, Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie 2015, Nr 2(938), s. 14. 9 Część I. Bezpieczeństwo i ochrona klienta na rynku... mentów warto zastanowić się, czy podejmowane działania przeciwdziałają za- grożeniom lub zmniejszają skutki ich powstania. Brak odpowiedniej wiedzy i informacji wiąże się najczęściej z niewła- ściwym przekazem informacji zarówno na poziomie reklamy i oferty, jak i umowy oraz jej realizacji. Ochrona konsumentów sektora finansowego spro- wadza się głównie do nakładania na przedsiębiorców nowych obowiązków in- formacyjnych, jednak nie zawsze takie działanie będzie odnosić właściwy sku- tek. Zbyt wiele informacji, które otrzymuje konsument może bowiem powo- dować przeciwny do zamierzonego efekt w postaci dezinformacji. Istotne są zatem forma przekazu i język jaki zostanie użyty. Specjalistyczne sformuło- wania nie będą zrozumiałe dla przeciętnego konsumenta. Dlatego ważne jest, aby konsument podejmował właściwe decyzje dotyczące umowy, będąc odpo- wiednio przygotowany i wyedukowany. Z takim ujęciem ochrony konsumenta przez informację i edukację, ściśle łączy się wypracowany przez porządek Unii Europejskiej wzorzec konsumenta16. Aby przekaz informacyjny odniósł wła- ściwy skutek, udzielając informacji przedsiębiorca powinien także uwzględniać określone potrzeby szczególnie wrażliwych konsumentów z uwagi na ich nie- pełnosprawność umysłową, fizyczną, wiek lub łatwowierność, które powinien racjonalnie oczekując przewidzieć17. Regulacje w zakresie usług finansowych, wiele miejsca poświęcają obowiązkom informacyjnym przedsiębiorcy, czego przykładem jest ustawa z 12.5.2011 r. o kredycie konsumenckim18. Wska- zuje ona informacje, które powinny być przekazane konsumentom – od re- klamy począwszy, na zawarciu umowy kończąc. Regulowanie wymogów in- formacyjnych pod kątem zagrożenia interesom konsumenta wymaga odpo- wiedniego poziomu tej informacji. Dlatego w wielu aktach prawnych zwraca się uwagę na obowiązek rzetelnej, klarownej, prawdziwej i kompletnej infor- macji19. Przyjmuje się, że ogólne unormowania wymogów informacyjnych niewiele dają konsumentowi, dlatego ustawodawca reguluje obowiązki infor- macyjne wobec konsumenta w sposób rozbudowany, kazuistyczny i zróżni- 16 Szerzej B. Pachuca-Smulska, Prawo do informacji i edukacji podstawą ochrony interesów konsumenta, w: Ochrona konsumenta w prawie polskim i Unii Europejskiej, M. Królikowska-Ol- czak, B. Pachuca-Smulska (red.), Warszawa 2013, s. 46. 17 Patrz: M. Wróblewski, Ochrona osób starszych jako konsumentów, w: Wzmocnienie roli obywateli, polityka Unii Europejskiej dotycząca ochrony konsumentów, M.B. Król (red.), Kraków 2012, s. 43. 18 Dz.U. z 2014 r. poz. 1497 ze zm. 19 Oprócz ustawy o kredycie konsumenckim, również w ustawie o przeciwdziałaniu nieuczci- wym praktykom rynkowym, czy też w ustawie o prawach konsumenta. 10 Rozdział I. Ryzyka w usługach finansowych i ich wpływ... cowany, w zależności od rodzaju umowy (uregulowanej ze względu na spo- sób zawarcia lub specyficzny przedmiot umowy), z którą wiążą się zagrożenia w postaci deficytu informacji u konsumenta20. Przepisy ustawy o kredycie kon- sumenckim mają charakter prewencyjny, ponieważ obowiązki informacyjne mogą zmniejszyć ryzyko podjęcia przez konsumenta decyzji bez odpowied- niej wiedzy. Ponadto w przypadku niewywiązania się przedsiębiorcy z obo- wiązków informacyjnych, przewidziane względem niego zostały odpowiednie sankcje21. Niewątpliwie istotne w celu obniżenia zagrożeń związanych z bra- kiem wiedzy, są działania informacyjno-edukacyjne, na które zwraca uwagę UE i które realizowane są zarówno przez organy administracji publicznej jak i organizacje pozarządowe. Problemem może być jednak ich skala, jak rów- nież środki oddziaływania. Nie zawsze bowiem działania informacyjne dotrą do odpowiednich grup konsumentów, np. osób starszych. Ponadto nawet do- brze poinformowany konsument naraża swoje interesy ekonomiczne, jeżeli nie wykaże staranności i rozwagi w swoim działaniu, nie czytając umowy przed jej podpisaniem lub nie żądając wyjaśnienia jej postanowień. Bezpieczeństwo konsumentów na rynku usług finansowych w dużej mierze będzie zależało od sposobu działania przedsiębiorcy. Ustawodawca w ustawie o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym objął protekcją interes ekonomiczny konsumenta. Podlega on ochronie przed stosowaniem nieuczci- wych praktyk rynkowych, które oddziałują na sferę decyzyjną konsumenta22. Przepisy ustawy zawarte w art. 12, stanowią narzędzie zmniejszające skutki wy- stąpienia nieuczciwej praktyki rynkowej, ale mogą również zmniejszać ryzyko jej wystąpienia, przewidując odpowiednie sankcje karne określone w Roz- dziale 4. Ustawodawca wprowadził cywilnoprawne zasady odpowiedzialno- ści za stosowanie nieuczciwych praktyk rynkowych, które realizują tradycyjne funkcje odpowiedzialności: funkcję kompensacyjną (roszczenie o odszkodo- wanie), funkcję prewencyjną (roszczenie o zaniechanie) i funkcję represyjną (roszczenie o zaniechanie niedozwolonych działań, roszczenie o ogłoszenie o określonej treści i formie oraz częściowo roszczenie odszkodowawcze)23. Na uwagę zasługuje art. 12 ust. 1, w szczególności pkt 1, 2 i 4 NieuczPraktRynkU, zgodnie z którym w razie dokonania nieuczciwej praktyki rynkowej konsu- 20 Szerzej: B. Gnela, Umowa konsumencka w polskim prawie cywilnym i prywatnym między- narodowy, Warszawa 2013. 21 Sankcje cywilnoprawne (np. sankcja kredytu darmowego), a czy też karne (wykroczenie). 22 M. Sieradzka, Ustawa o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym. Komentarz, Warszawa 2008, s. 13. 23 Ibidem. 11 Część I. Bezpieczeństwo i ochrona klienta na rynku... ment, którego interes został zagrożony lub naruszony, może żądać: zaniecha- nia tej praktyki, usunięcia skutków tej praktyki, czy też naprawienia wyrzą- dzonej szkody na zasadach ogólnych, w szczególności żądania unieważnie- nia umowy z obowiązkiem wzajemnego zwrotu świadczeń oraz zwrotu przez przedsiębiorcę kosztów związanych z nabyciem produktu. Tego rodzaju rosz- czenia stanowią obronę przed nieuczciwymi praktykami rynkowymi oraz ni- welują skutki jakie praktyki wywołały. Dodatkowe sankcje karne związane z ryzykiem wystąpienia agresywnej praktyki rynkowej, o której mowa w art. 8, czy też praktyk wskazanych w art. 16, stanowią narzędzie, dzięki któremu możliwe jest zapobieganie wystąpieniu tego rodzaju zagrożeniom, a tym sa- mym osiągniecie skuteczniejszych rezultatów w zakresie ochrony ekonomicz- nych interesów konsumentów. Prewencyjna rola ustawy w tym zakresie może zmniejszać ryzyko wystąpienia tego typu praktyk w ogóle. Ryzyka występujące na rynku, które trudno przewidzieć, stanowią istotne zagrożenia dla bezpieczeństwa ekonomicznych interesów konsumentów. Mogą one wpłynąć na zwiększenie zadłużenia konsumenta, a tym samym wy- wołać negatywne skutki gospodarcze. Szczególnym ryzykiem obciążone są kre- dyty hipoteczne, ze względu na wysokość kwoty kredytu i dłuższy okres spłat. Ustawodawca przez przepisy ustawy z 9.10.2015 r. o wsparciu kredytobiorców znajdujących się w trudnej sytuacji finansowej, którzy zaciągnęli kredyt miesz- kaniowy24, przewiduje wsparcie finansowe dla osób, które na skutek obiektyw- nych okoliczności znalazły się w trudnej sytuacji finansowej, a jednocześnie są zobowiązane do spłaty rat kredytu mieszkaniowego stanowiącego znaczne obciążenie dla ich domowych budżetów25. Wsparcie, zgodnie z art. 5 ustawy, polega na przekazywaniu kredytodawcy przez Bank Gospodarstwa Krajowego kwoty środków pieniężnych z przeznaczeniem na spłatę zobowiązań kredyto- biorcy z tytułu kredytu mieszkaniowego, przez okres nie dłuższy niż 18 mie- sięcy. Wysokość wsparcia została określona jako równowartość 18 miesięcz- nych rat kapitałowych i odsetkowych kredytu mieszkaniowego, nie wyższa jed- nak niż 1500 zł. Warto dodać, że w przypadku, gdy kredyt mieszkaniowy jest spłacany w walucie obcej, wsparcie jest przekazywane po odpowiednim prze- liczeniu. Ustawa wychodzi naprzeciw problemom konsumentów, którzy zna- leźli się w trudnej sytuacji na skutek, np. utraty pracy, a więc okoliczności, które są niezależne od nich. Jest to zatem przykład działania, choć istnieje spo- 24 Dz.U. z 2015 r. poz. 1925. 25 Uzasadnienie do projektu ustawy o wsparciu kredytobiorców znajdujących się w trudnej sytuacji finansowej, Sejm RP, druk Nr 3859 z 3.9.2015 r. 12 Rozdział I. Ryzyka w usługach finansowych i ich wpływ... łeczne oczekiwanie na zwiększenie pomocy dla kredytobiorców walutowych, które może zmniejszyć negatywne skutki urzeczywistnienia się ryzyka. Brakuje jednak rozwiązań, które zmniejszałyby w ogóle możliwość wystąpienia tego rodzaju ryzyka, np. poprzez przepisy prawne niedopuszczające do ponosze- nia przez konsumentów negatywnych skutków w przypadku usług związanych z wysokim ryzykiem takich jak np. wzrost kursu walut przy zobowiązaniach kredytowych zwłaszcza długoterminowych, przy których nawet profesjonali- sta nie jest w stanie określić maksymalnego poziomu tego wzrostu. Mówiąc o ochronie konsumentów, należy podkreślić, że jest ona w du- żej mierze zależna od regulacji prawnych, które mogą zmniejszać ryzyko wy- stąpienia czynników naruszających ekonomiczne interesy konsumentów lub niwelować skutki jakie za sobą niosą. Skuteczność tej ochrony będzie zale- żała jednak od precyzyjnych, jasnych i zrozumiałych przepisów, a więc pew- nej dbałości, która nie pozostawi furtki do wystąpienia rozbieżności interpre- tacyjnych. Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów, diagnozując sytu- ację w zakresie ochrony konsumentów, wskazuje problemy związane z niską przejrzystością i wysokim poziomem skomplikowania aktów prawnych obej- mujących zagadnienia związane z ochroną konsumentów zgłaszane przez or- ganizacje konsumentów oraz przedsiębiorców. Ponadto podkreśla, że frag- mentaryzacja przejawiająca się rozsianiem przepisów konsumenckich w wielu aktach prawnych, niewystarczająca dostępność do orzecznictwa sądów po- wszechnych wspomagającego wykładnię przyjętych rozwiązań prawnych, są czynnikami utrudniającymi konsumentom sprawne poruszanie się w systemie ochrony praw konsumentów26. Ze względu na specyfikę rynku finansowego brak spójnych i kompleksowych unormowań w zakresie ochrony konsumen- tów na rynku finansowym, zwiększa ryzyko wystąpienia nieprawidłowości, podobnie jak w przypadku braku regulacji prawnych w ogóle. Odpowiedzią na tego rodzaju zagrożenie mogą być działania samoregulacyjne. Reguły stwo- rzone przez przedsiębiorcę, które zobowiązał się stosować w ramach dobrych praktyk rynkowych27, z powodzeniem mogą wypełniać luki w obowiązujących przepisach prawnych, jeżeli mieszczą się w granicach prawa. Przyjęcie odpo- wiednich procedur wewnętrznych może stanowić funkcję prewencyjną, niwe- 26 Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów, Polityka Konsumencka na lata 2014–2018, Warszawa 2014, s. 12. 27 Przykładem może być Kodeks Etyki Bankowej (Zasady Dobrej Praktyki Bankowej) Związku Banków Polskich z 2013 r., https://zbp.pl/public/repozytorium/dla_bankow/prawo/komisja_ety- ki_bankowej/KEB_final_WZ.pdf (stan na: 4.5.2016 r.). 13 Część I. Bezpieczeństwo i ochrona klienta na rynku... lującą zagrożenie wystąpienia ryzyka, jeżeli w ślad za procedurami, zostaną przyjęte również odpowiednie sankcje28. 5. Podsumowanie i wnioski Ochrona konsumentów na rynku usług finansowych powinna ze szcze- gólną troską obejmować działania prewencyjne, zmniejszające możliwość wy- stąpienia ryzyk. W praktyce bowiem usługi finansowe stanowią największe za- grożenie dla ekonomicznych interesów konsumentów z uwagi na wysoką spe- cjalizację, brak powszechnej znajomości mechanizmów działania jak również często występujące nieuczciwe praktyki rynkowe. Tworzenie lub zmiana prze- pisów prawnych powinna odbywać się po wcześniejszym zbadaniu możliwości wystąpienia danego ryzyka i jego skutków. Szczególnie ważne wydają się także wszystkie działania wpisujące się w kanon dobrych praktyk rynkowych, które poprzez samoregulację mogą zapobiec wystąpieniu zagrożeń. Niewątpliwie wpływ na skuteczność działań w zakresie ochrony konsu- mentów mają analizy wskazujące rzeczywisty obraz sytuacji konsumentów na rynku usług finansowym. Ich rola wydaje się szczególnie ważna, poniważ mogą pomóc w stworzeniu norm prawnych, przewidujących ewentualne ry- zyka, a nie tylko będących reakcją (najczęściej z opóźnieniem) na już istniejące. Analiza ryzyka w ochronie konsumentów wydaje się zatem szczególne istotna w celu zapewnienia bezpieczeństwa ekonomicznym interesom konsumentów. The risk in financial services and its impact on the safety of consumers’ economic interests – selected aspects Summary: The market of financial services is particularly demanding due to the existing threats. Hence, the safety of consumers’ economic interests makes one of the main pillars of law remaining the basis of consumer protection. Due to the consumer’s position in relation to the financial entrepreneur, it is 28 Szerzej: E. Sługocka-Krupa, Ochrona konsumentów na rynku usług kredytowych – wy- brane problemy, w: Ochrona konsumentów i jej współczesne wyzwania, M. Ganczar, E. Słu- gocka-Krupa (red.), Lublin 2014, s. 311. 14 Rozdział I. Ryzyka w usługach finansowych i ich wpływ... crucial to strengthen protection involving risks, which are an unavoidable ele- ment of consumer’s participation in the financial market. The most important threats include the lack of appropriate knowledge and information, dishonest market practices, various changing market factors such as: changing exchange rates, an increase of interest rates and unclear regulations of law or their lack. The existing provisions of law are the reaction to the results of risk realization, however not always the right one. The preventive regulations, which could protect the consumers’ interests more efficiently by withholding the risk at all, remain in the strong minority. Therefore, it is worthwhile to conduct a thorough analysis of the real consumers’ situation on the market of financial services, thanks to which it will be possible to create adequate norms of law allowing us to predict potential risks and prevent them appropriately. Key words: consumer rights, economic security, risks in the financial markets, knowledge and information, unfair market practices, changing market factors, legal regulations. 15
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Ochrona klienta na rynku usług finansowych w świetle aktualnych problemów i regulacji prawnych.
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: