Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00579 010717 7468301 na godz. na dobę w sumie
Ochrona praw jednostek w postępowaniach przed sądami wspólnotowymi - ebook/pdf
Ochrona praw jednostek w postępowaniach przed sądami wspólnotowymi - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 445
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-1916-4 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Monografia stanowi kompleksowe opracowanie dotyczące prawa jednostki do sądu wspólnotowego. Przyjmując za punkt wyjściowy koncepcję wspólnotowego prawa do sądu jako 'uniwersalnego środka ochrony jednostek w postępowaniu sądowym', autor czyni przedmiotem swych prac badawczych nie tylko całe acquis communautaire i prawo krajowe, sięga również do praw podstawowych zagwarantowanych w Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności oraz praw wynikających z tradycji konstytucyjnej. Szeroko rozumiane prawo jednostki do sądu poddano analizie zarówno w ramach postępowań toczących się przed Europejskim Trybunałem Sprawiedliwości i Sądem Pierwszej Instancji, jak i przed sądami krajowymi rozpoznającymi sprawy z elementem wspólnotowym. Ujęte syntetycznie rozważania na temat sposobów, narzędzi oraz mechaniznów sądowej ochrony praw jednostek wzbogacone zostały o prezentację poglądów doktryny prawa oraz liczne przykłady orzecznictwa sądów luksemburskich i polskich organów sądowych.Książka adresowana jest do przedstawicieli zawodów prawniczych, stykających się z omawianą problematyką w codziennej praktyce: sędziów, adwokatów i radców prawnych; powinna zainteresować także urzędników administracji państwowej, pracowników naukowych wydziałów prawa oraz studentów, dla których może być uzupełnieniem szeroko pojętych studiów europejskich.
Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

Ochrona praw jednostek w postępowaniach przed sądami wspólnotowymi Krzysztof Scheuring monografi e Stan prawny na 1 maja 2007 r. Redakcja: Dagmara Wachna Wydawca: Adam Choiński Sk³ad, ³amanie: Dorota Sieniarska; Faktoria Wyrazu Sp. z o.o. © Copyright by Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o., 2007 ISBN 978-83-7526-215-5 ISSN 1897-4392 Wydane przez: Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o. Redakcja Wydawnictw Książkowych i Czasopism Prawniczych 01-231 Warszawa, ul. Płocka 5a tel. (022) 535 80 00 Redakcja Książek 31-156 Kraków, ul. Zacisze 7 tel. (012) 630 46 00 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl Księgarnia internetowa www.profinfo.pl Druk i oprawa: Drukarnia Diecezjalna w Sandomierzu, ul. Żeromskiego 4, 27-600 Sandomierz Spis treści Wykaz skrótów ..................................................................................................... 11 Wstęp ...................................................................................................................... 15 CZĘŚĆ PIERWSZA ZAGADNIENIA SYSTEMOWE Rozdział 1 Pojęcie sądu wspólnotowego ............................................................................ 23 1.1. Pojęcie sądu wspólnotowego w znaczeniu ustrojowym .........................23 1.2. Pojęcie sądu wspólnotowego w znaczeniu funkcjonalnym ...................35 Rozdział 2 Osoby fizyczne oraz osoby prawne w europejskim prawie wspólnotowym ...................................................................................................43 2.1. Podmiotowość prawna na gruncie prawa wspólnotowego a geneza praw i obowiązków jednostki w porządku acquis ................... 43 2.2. Pojęcie jednostki w acquis ............................................................................. 48 2.3. Zdolność sądowa jednostek w prawie wspólnotowym.......................... 51 Rozdział 3 Charakter i zakres wspólnotowego prawa do sądu ..................................... 61 3.1. Prawo do sądu jako uniwersalny środek ochrony praw jednostek w postępowaniu sądowym .......................................................................... 61 3.2. Wspólnotowe prawo do sądu na tle rozwiązań przyjętych w innych systemach prawa międzynarodowego .....................................66 3.3. Istota i charakter prawny wspólnotowego prawa do sądu .................... 68 3.4. Wspólnotowe prawo do sądu jako prawo o charakterze uniwersalnym ...............................................................................................71 5 Spis treści CZĘŚĆ DRUGA OCHRONA PRAW JEDNOSTEK W POSTĘPOWANIACH PRZED SĄDAMI WSPÓLNOTOWYMI W ZNACZENIU USTROJOWYM Rozdział 4 Uprawnienie jednostki do wniesienia przed sąd wspólnotowy skargi bezpośredniej ....................................................................................................... 83 4.1. Pozycja jednostki w zakresie skargi o stwierdzenie nieważności aktu wspólnotowego .................................................................................... 83 4.1.1. Przedmiot i zakres dopuszczalnego zaskarżenia w trybie art. 230 akapit 1 TWE ..........................................................83 4.1.2. Locus standi osób fizycznych i prawnych w postępowaniu o uchylenie aktu na podstawie art. 230 akapit 4 TWE ...................88 4.2. Pozycja jednostki w zakresie skargi na bezczynność ........................... 121 4.2.1. Przedmiot i zakres dopuszczalnego zaskarżenia w trybie art. 232 akapit 1 TWE ......................................................... 121 4.2.2. Locus standi osób fizycznych i prawnych w postępowaniu ze skargi na bezczynność na podstawie art. 232 akapit 3 TWE ... 123 Rozdział 5 Formalne wymogi i warunki oraz podstawy skargi bezpośredniej ...... 126 5.1. Formalne warunki zaskarżenia ................................................................. 126 5.2. Wymogi formalne i tryb wnoszenia skargi ...............................................131 5.3. Podstawy skargi ........................................................................................... 135 5.3.1. Podstawy skargi a podstawy zaskarżenia .......................................135 5.3.2. Podstawy zaskarżenia obowiązujące przy wnoszeniu skarg bezpośrednich .................................................................................... 138 5.3.3. Podstawy zaskarżenia w przypadku skargi odszkodowawczej przeciwko Wspólnotom ..................................................................164 Rozdział 6 Proceduralne elementy prawa do sądu jednostki w postępowaniach przed sądami wspólnotowymi w znaczeniu ustrojowym ....................... 177 6.1. Zapewnienie jednostce dostępu do sądu w aspekcie faktycznym ..... 177 6.2. Zdolność postulacyjna jednostki w postępowaniach przed sądami wspólnotowymi w znaczeniu ustrojowym ............................................. 179 6.3. Interwencja w postępowaniu przed sądami wspólnotowymi .............181 6.4. Prawo jednostki do sądu a zapewnienie w trakcie postępowań przed sądami wspólnotowymi sprawiedliwości proceduralnej .......... 183 6 Spis treści 6.5. Prawo do sądu a możliwość skorzystania ze środków tymczasowej ochrony prawnej ......................................................................................... 187 6.6. Zarzut niemożności zastosowania rozporządzenia ............................... 190 6.7. Postępowania dotyczące wydanych wyroków ...................................... 193 6.7.1. Sprzeciw wobec wyroku zaocznego ............................................... 194 6.7.2. Wznowienie postępowania ........................................................... 195 6.7.3. Postępowanie ze skargi osoby trzeciej ........................................... 196 6.7.4. Wniosek o sprostowanie oraz uzupełnienie wyroku .................. 197 6.7.5. Wniosek o dokonanie wykładni wyroku ........................................198 6.8. Zaskarżanie orzeczeń wydanych przez Sąd Pierwszej Instancji .......... 198 6.9. Wykonalność orzeczeń sądów wspólnotowych w znaczeniu ustrojowym................................................................................................... 202 CZĘŚĆ TRZECIA OCHRONA PRAW JEDNOSTKI W POSTĘPOWANIU PRZED SĄDAMI WSPÓLNOTOWYMI W UJĘCIU FUNKCJONALNYM Rozdział 7 Prawo jednostki do sądu wspólnotowego w znaczeniu materialnym a konsekwencje tego prawa na płaszczyźnie krajowej ............................ 211 7.1. Efektywność stosowania prawa wspólnotowego jako podstawa określenia praw jednostek w postępowaniach przed sądami krajowymi rozpoznającymi sprawy z elementem wspólnotowym .... 211 7.2. Dostęp jednostki do sądów krajowych w sprawach z elementem wspólnotowym ............................................................................................ 217 7.2.1. Dostęp jednostki do sądów krajowych w znaczeniu materialnym ....................................................................................... 217 7.2.2. Dostęp jednostki do sądów krajowych w znaczeniu formalnym .......................................................................................... 229 7.3. Pozycja prawna jednostki w trakcie postępowania przed sądowym organem rozpoznającym sprawę z elementem wspólnotowym w kontekście obowiązków sądu krajowego w zakresie zapewnienia efektywnej ochrony prawnej ............................................ 233 7.3.1. Zagadnienia ogólne ........................................................................... 233 7.3.2. Zagadnienia szczegółowe ..................................................................251 7.4. Polskie regulacje prawne w kontekście efektywnego dostępu i możliwości realizacji praw jednostek przed sądem wspólnotowym w ujęciu funkcjonalnym ............................................... 266 7.4.1. Szczególne regulacje dotyczące postępowań wszczętych 7 Spis treści na podstawie prawa wspólnotowego a polskie rozwiązania w zakresie dostępu jednostek do sądu krajowego ...................... 266 7.4.2. Zasada efektywności a polskie przepisy proceduralne. Problematyka związana z możliwością podnoszenia prawa wspólnotowego z urzędu ................................................... 275 Rozdział 8 Problematyka powoływania prawa wspólnotowego przez jednostki .....................................................................................................279 8.1. Pojęcie sprawy z elementem wspólnotowym ........................................ 280 8.2. Powołanie bezpośrednio skutecznej normy wspólnotowej ................. 289 8.2.1. Powoływanie normy wspólnotowej w układzie wertykalnym ...................................................................................... 293 8.2.2. Powoływanie normy wspólnotowej w układzie horyzontalnym .................................................................................. 300 8.3. Powołanie normy wspólnotowej niekorzystającej z przymiotu bezpośredniej skuteczności ....................................................................... 306 Rozdział 9 Zakres praw i obowiązków jednostek w ramach postępowania o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym ........................................ 318 9.1. Istota procedury orzekania w trybie prejudycjalnym ........................... 318 9.2. Znaczenie procedury odesłania prejudycjalnego dla podmiotów prywatnych .....................................................................................................322 9.3. Obowiązek sądu krajowego dotyczący wystąpienia z pytaniem prejudycjalnym i jego implikacje dla jednostek ..................................... 330 9.4. Orzeczenia prejudycjalne jako źródło prawa wspólnotowego ........... 338 9.5. Pozycja prawna podmiotów prywatnych w związku z pytaniami prejudycjalnymi w ramach regulacji proceduralnych obowiązujących w prawie polskim ............................................................345 9.5.1. Pozycja jednostek w postępowaniu przed sądem krajowym poprzedzającym wystąpienie do Trybunału Sprawiedliwości .. 345 9.5.2. Pozycja jednostek w postępowaniu przed sądem krajowym po wydaniu przez Trybunał Sprawiedliwości orzeczenia prejudycjalnego ............................................................. 354 9.6. Konsekwencje naruszenia przez sąd krajowy obowiązku wystąpienia z pytaniem prejudycjalnym w sferze prawa europejskiego i ich implikacje dla jednostek ...................................................................367 8 Spis treści 9.6.1. Konsekwencje naruszenia przez sąd krajowy obowiązku wystąpienia z pytaniem prejudycjalnym na płaszczyźnie prawa Rady Europy .......................................................................... 368 9.6.2. Konsekwencje naruszenia przez sąd krajowy obowiązku wystąpienia z pytaniem prejudycjalnym na płaszczyźnie prawa wspólnotowego ..................................................................... 370 Zamiast zakończenia: Quo vadis Europo albo czas na zmiany ................ 389 Wykaz powołanych orzeczeń ...........................................................................399 Bibliografia ......................................................................................................... 431 9 10 Wykaz skrótów Akty prawne EKPCz — Europejska Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawo- wych Wolności KPP UE — Karta Praw Podstawowych Unii Europejskiej TEWEA — Traktat ustanawiający Europejską Wspólnotę Energii Atomowej TEWG — Traktat ustanawiający Europejską Wspólnotę Gospodarczą TEWWiS — Traktat ustanawiający Europejską Wspólnotę Węgla i Stali TUE — Traktat o Unii Europejskiej TWE — Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską Organizacje międzynarodowe i ich organy ETPCz — Europejski Trybunał Praw Człowieka ETS — Europejski Trybunał Sprawiedliwości Euroatom — Europejska Wspólnota Energii Atomowej EWG — Europejska Wspólnota Gospodarcza EWWiS — Europejska Wspólnota Węgla i Stali SPI — Sąd Pierwszej Instancji WE — Wspólnoty Europejskie UE — Unia Europejska Zbiory dokumentów i periodyki Act. UWr. — Acta Universitatis Wroclaviensis CMLR — Common Market Law Reports 11 Wykaz skrótów CMLRev. — Common Market Law Review Dz. Urz. WE — Dziennik Urzędowy Wspólnot Europejskich (Official Jou- rnal of the European Communities) Dz. Urz. UE — Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej (Official Journal of the European Union) ECLR — European Competition Law Review ECR — European Court Reports EFARev. — European Foreign Affairs Review EJIL — European Journal of International Law ELJ — European Law Journal ELRev. — European Law Review EPL — European Public Law EPS — Europejski Przegląd Sądowy EUR — European Union Reports IJEL — Irish Journal of European Law k.c. — ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. — Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 93 z późn. zm.) k.p.a. — ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. — Kodeks postępowania admini- stracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 z późn. zm.) k.p.c. — ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. — Kodeks postępowania cywil- nego (Dz. U. Nr 43, poz. 296 z późn. zm.) k.p.k. — ustawa z dnia 60 czerwca 1997 r. — Kodeks postępowania karne- go (Dz. U. Nr 89, poz. 555 z późn. zm.) KPP — Kwartalnik Prawa Prywatnego KPPubl. — Kwartalnik Prawa Publicznego MP — Monitor Polski NJCL — National Journal of Constitutional Law NJW — Neue Juristische Wochenschrift NP — Nowe Prawo OSA — Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych OSNAP — Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Zbiór Urzędowy. Izba Admi- nistracyjna Pracy i Ubezpieczeń Społecznych OSNKW — Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Karna i Izba Wojskowa OTK — Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego Pal. — Palestra PiP — Państwo i Prawo PPC — Polski Proces Cywilny PPE — Przegląd Prawa Europejskiego 12 Wykaz skrótów PS — Przegląd Sądowy PUG — Przegląd Ustawodawstwa Gospodarczego PUE — Prawo Unii Europejskiej RP — Radca Prawny SE — Studia Europejskie SP — Studia Prawnicze YBEL — Yearbook of European Law ZNSA — Zeszyty Naukowe Sądownictwa Administracyjnego 13 14 Wstęp Przedmiotem niniejszej pracy będzie przedstawienie praw i obowią- zków jednostek w kontekście ich pozycji w postępowaniach przed sądami wspólnotowymi. Podstawowym powodem, dla którego autor postanowił zmierzyć się z tytułową problematyką, jest kluczowa ranga, jaką kwestii mechanizmów ochrony praw podmiotowych oraz środków z nią związa- nych przypisuje się w każdym systemie prawnym. Problem ten wydaje się tym istotniejszy, jeśli dotyczyć ma ponadnarodowego systemu prawnego stanowiącego swoisty fenomen w całej historii prawa, i to w skali ogólno- światowej. Nie bez znaczenia był tutaj aspekt praktyczny, jaki analizowane zagadnienia odgrywają w obrocie prawnym państw członkowskich Unii Europejskiej. Dowodem tego niech będzie fakt, że prezentowane w pracy wywody w przeważającej mierze mają realną podstawę w praktyce obrotu, a powołane w niej orzecznictwo Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości i Sądu Pierwszej Instancji nie powstało in abstracto, lecz dotyczyło konkret- nych sporów wynikłych w toku stosowania przepisów prawa wspólnoto- wego, stanowiąc odpowiedź na rzeczywiste problemy aplikacyjne jedno- stek dochodzących swych roszczeń przed sądami wspólnotowymi. Należy w tym miejscu dodać, że pomimo dużego zainteresowania przedstawicie- li nauki prawa europejskiego ochroną praw osób fizycznych i prawnych w systemie prawa wspólnotowego1, jak też istnienia bogatej literatury do- 1 W niniejszym opracowaniu autor będzie się posługiwać zamiennie terminami „prawo wspólno- towe” lub „prawo Wspólnot” na oznaczenie systemu prawa tworzonego przez regulacje praw- ne tzw. I filara Unii Europejskiej, czyli regulacje Wspólnot Europejskich. Unika natomiast użycia sformułowań szerszych: „prawo Unii Europejskiej”, „prawo unijne” lub „prawo europejskie”, obejmujących także prawo stanowione w II i III filarze, a zatem wykraczających poza przedmiot pracy. Autor będzie się także posługiwać sformułowaniami: „dorobek wspólnotowy”, acquis lub acquis communautaire — choć należy dodać, iż powyższe terminy mają de facto szerszy zakres po- jęciowy, jako że obok źródeł prawa obejmują również cały „bagaż” wspólnotowy w postaci aktów niewiążących oraz orzecznictwa ETS. 15 Wstęp tyczącej znacznej części problematyki objętej niniejszą pracą, zbyt małą wagę poświęca się uniwersalistycznemu traktowaniu pozycji materialnej i procesowej jednostki w ramach postępowań toczących się przed sądami w sferze oddziaływania acquis, brakuje też opracowania, które stanowiłoby jej kompleksową analizę przez równoczesne porównanie wynikających stąd uprawnień i obowiązków istniejących tak na płaszczyźnie wspólnotowej, jak i krajowej. Niniejsza rozprawa stara się tę lukę wypełnić2. Przedmiotem pracy będzie przede wszystkim określenie istoty oraz zakresu prawa osób fizycznych i prawnych do sądu w rozumieniu wspól- notowym. Określenie jednolitego standardu prawa jednostki do sądu w sprawach wspólnotowych jawi się jednak jako zagadnienie szczególnie złożone. Prawo to nie jest w pełni i wyczerpująco zagwarantowane prze- pisami wspólnotowymi, a jego poszczególne aspekty uregulowane są na co najmniej dwóch, a w praktyce nawet trzech, poziomach unormowania. Problematykę praw i obowiązków jednostki w postępowaniach przed są- dami wspólnotowymi określają bowiem zarówno normy i praktyka acquis communautaire, jak i przepisy regulujące prawa podmiotowe jednostek, zawarte w wewnętrznych regulacjach państw członkowskich. Biorąc pod uwagę fakt, że Europejski Trybunał Sprawiedliwości i Sąd Pierwszej Instan- cji często opierają rozstrzygnięcia na „prawach podstawowych”, obejmują- cych także — zgodnie z art. 6 ust. 2 TUE — prawa zagwarantowane w Euro- pejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, można przyjąć, że na konstrukcję prawa jednostki do sądu wspólnotowego mogą wpływać także regulacje wydane przez Radę Europy. Od dłuższego już czasu obserwujemy wyraźną zmianę postrzegania statusu przedmio- towej konwencji w systemie wspólnotowym oraz jednoczesną ewolucję zakresu stosowania jej przepisów w orzecznictwie sądów luksemburskich, które coraz częściej powołują się na nią bezpośrednio, choć dokonana przy takiej okazji interpretacja nie zawsze jest zgodna ze standardami stras- burskimi3. Także art. 6 EKPCz używany jest przez sądy wspólnotowe sen- su stricto jako wzorzec oceny acquis, a czasem nawet jako źródło inspiracji dla poszerzenia zakresu prawa do sądu o nowe elementy. W tym kontek- Jednym z nielicznych przykładów uniwersalnego spojrzenia na tematykę prawa do sądu wspól- notowego jest praca A. Wróbla Uwagi w kwestii prawa obywateli Unii Europejskiej do sądu wspólno- towego (główne tezy) (w:) E. Piontek (red.), Prawo polskie a prawo Unii Europejskiej, Liber, Warszawa 2003, s. 239 i n. Niektóre tezy ogólne tego autora zostały rozwinięte w niniejszej pracy i nie pozo- stały bez wpływu na jej ostateczny układ. 3 Por. B. Banaszak, A. Bisztyga, K. Complak, M. Jabłoński, R. Wieruszewski, K. Wójtowicz, System ochrony praw człowieka, Zakamycze 2003, s. 214 i n. 2 16 Wstęp ście otwarty pozostaje problem, czy i w jakim zakresie przepis ten ustana- wia uniwersalny standard prawa do sądu również w sprawach objętych prawem wspólnotowym, rozpoznawanych zarówno przez sądy państw członkowskich, jak i przez sądy luksemburskie. Zagadnienie prawa jednostki do sądu wspólnotowego uwikłane jest dodatkowo w dualistyczny system sądowej ochrony prawnej w obsza- rze funkcjonowania Unii Europejskiej, polegający na sprawowaniu takiej ochrony, zarówno przez sądy wspólnotowe sensu stricto (czyli Europejski Trybunał Sprawiedliwości oraz Sąd Pierwszej Instancji), jak i przez sądy państw członkowskich, uznane w doktrynie oraz w orzecznictwie Trybu- nału za strażników przestrzegania prawa wspólnotowego4. Mając na wzglę- dzie specyfikę porządku prawnego Wspólnoty, jego integracyjne cele oraz szczególny stosunek acquis communautaire do norm prawa wewnętrznego państw członkowskich, należy stwierdzić, że wzmiankowane wyżej syste- my normatywne i systemy ochrony prawnej, pomimo ich formalnej au- tonomii, tkwią w wielopłaszczyznowych związkach i uwarunkowaniach. Szczególny rodzaj funkcjonalnych i merytorycznych relacji prawa wspól- notowego do prawa krajowego sprawia, że zagadnienie prawa do sądu staje się doniosłe nie tylko w odniesieniu do praw opartych na regulacjach wspólnotowych, bez względu na to, czy prawa takie chronione są przez sądy państw członkowskich lub sądy wspólnotowe w znaczeniu ustrojo- wym5; także roszczenia jednostek, oparte formalnie na prawie wewnętrz- nym państwa członkowskiego, mogą mieć „kontekst wspólnotowy” w tym znaczeniu, że albo normy prawne, na których zostały one oparte, ustano- wiono w wykonaniu przepisów wspólnotowych bądź powinny być one — w danej sytuacji — interpretowane zgodnie z normami acquis, albo też przepisy krajowe są oceniane przez sąd państwa członkowskiego pod ką- tem zgodności z prawem wspólnotowym6. Można powiedzieć, że prawo WE odciska na prawie krajowym olbrzymie piętno, rzucając na to ostatnie swoisty „cień wspólnotowy”, dotyczący nie tylko przepisów w sensie ich treści, ale i sposobu wypełnienia luk czy nasycenia treścią pojęć takich jak „uznanie” bądź też posługiwania się analogią7. Z tego powodu funkcjonal- 4 Por. C. Mik, Europejskie prawo wspólnotowe. Zagadnienia teorii i praktyki, t. I, C.H. Beck, Warszawa 5 A. Wróbel, Uwagi w kwestii prawa obywateli Unii Europejskiej…, s. 239–240. 6 7 Por. E. Łętowska, Między Scyllą i Charybdą — sędzia polski między Strasburgiem i Luksemburgiem, EPS Ibidem. 2000, s. 717. 2005, nr 1, s. 10. 17 Wstęp ne i merytoryczne więzi obu systemów (krajowego i wspólnotowego) wy- dają się silniejsze nawet od ich odrębności8 i dlatego też prawo jednostki do sądu omówione tu zostanie z pozycji prawa uniwersalnego, skupiają- cego zarówno prawo do sądu wspólnotowego w znaczeniu materialnym, jak i prawo do sądu wspólnotowego w znaczeniu funkcjonalnym, obej- mującym również wszelkie organy sądowe państwa członkowskiego, o ile orzekają one w sprawach z „elementem” wspólnotowym, albowiem spra- wy o charakterze czysto wewnętrznym pozostają, rzecz jasna, poza obsza- rem zainteresowania prawa WE. Tylko takie podejście może doprowadzić do pełnej charakterystyki omawianej instytucji i tylko na takiej podstawie można dokonać wyczerpującej analizy pozycji prawnej i procesowej jed- nostki w postępowaniach przez sądami, a tym samym ocenić wspólnoto- wy system ochrony prawnej osób fizycznych i prawnych zarówno pod ką- tem jego spójności, jak i kompletności, wykazując przy okazji występujące w nim pewne niedostatki i niekonsekwencje. Ze względu na przyjęte powyżej założenia w celu ustalenia treści i za- kresu jednostki prawa do sądu wspólnotowego jako prawa o charakterze uniwersalnym najpierw zostaną przeanalizowane szczegółowe procedu- ry postępowania przez sądami wspólnotowymi sensu stricto. Omówione one będą w kontekście praw i obowiązków osób fizycznych oraz praw- nych w zakresie składania poszczególnych typów skarg oraz uprawnień procesowych, kształtujących pozycję tych podmiotów już bezpośrednio w trakcie samych postępowań. Następnie zostaną przedstawione utrwalone w orzecznictwie Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości i Sądu Pierwszej Instancji zasady proceduralne obowiązujące przed sądami powszechnymi państw członkowskich w sprawach posiadających „element” wspólnotowy, które będą rozpatrywane z pozycji prawa jednostek do sądu w tego typu postępowaniach. Analiza wspólnotowego prawa jednostki do sądu krajo- wego przeprowadzona zostanie również w kontekście oceny efektywności konkretnych regulacji zawartych w przepisach materialnego oraz procedu- ralnego prawa polskiego. Celem tak ukierunkowanych rozważań będzie udowodnienie tezy, że pomimo niepełnej i nie zawsze precyzyjnej konstrukcji instytucji, sta- nowiącej przedmiot niniejszej pracy, omawiane mechanizmy mogą jed- nak stanowić skuteczny i w miarę komplementarny środek ochrony praw podmiotowych. Jednocześnie zamiarem autora jest wykazanie istniejących 8 A. Wróbel, Uwagi w kwestii prawa obywateli Unii Europejskiej…, s. 240–241. 18 Wstęp niedoskonałości w zakresie ochrony uprawnień jednostek w postępowa- niach przed sądami wspólnotowymi i przeprowadzenie oceny istniejących mechanizmów pod kątem możliwości ich modyfikacji lub usunięcia bra- ków. Dlatego też w treści niniejszej pracy autor snuć będzie rozważania poświęcone przyszłości instytucji prawa jednostki do sądu wspólnotowego w kontekście proponowanych rozwiązań doktrynalnych, najnowszej linii orzecznictwa Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości i Sądu Pierwszej Instancji, a także argumentów zawartych w opiniach rzeczników general- nych, jak również w świetle proponowanych rozwiązań legislacyjnych za- wartych w przepisach formalnie nieobowiązującego Traktatu ustanawiają- cego Konstytucję dla Europy. Zanim jednak przystąpimy do szczegółowych rozważań na temat za- gadnień stanowiących przedmiot niniejszej pracy, należy przedstawić jej dramatis personae — czyli jednostki i sądy, przed którymi te pierwsze mogą realizować swoje prawa, a także przeanalizować zakres i charakter prawa do sądu w jego wspólnotowym ujęciu. Będzie temu służyć pierwsza część pracy poświęcona zagadnieniom systemowym. 19 20 CZĘŚĆ PIERWSZA ZAGADNIENIA SYSTEMOWE 21 22 Rozdział 1 Pojęcie sądu wspólnotowego 1.1. Pojęcie sądu wspólnotowego w znaczeniu ustrojowym Trybunał Sprawiedliwości Wspólnot Europejskich (zwany w dal- szej części tej pracy Europejskim Trybunałem Sprawiedliwości) jest jednym z najstarszych organów Wspólnoty. Został on powołany na mocy Traktatu ustanawiającego Europejską Wspólnotę Węgla i Stali9. Obok Trybunału po- wołane zostały również inne instytucje wspólnotowe10: Wysoka Władza, Rada Ministrów oraz Wspólne Zgromadzenie. Ówczesne zadania Trybuna- łu polegały głównie na rozpoznawaniu skarg na decyzje lub rekomendacje 9 Traktat o ustanowieniu Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali (Treaty establishing the European Coal and Steel Community) podpisany został w Paryżu w dniu 18 kwietnia 1951 r. Traktat ten wszedł w życie z dniem 22 lipca 1952 r. i został zawarty na okres pięćdziesięciu lat. Przestał więc on obowiązywać z dniem 22 lipca 2002 r. 10 W polskim piśmiennictwie nie wykształciła się jak dotąd jednolita terminologia w zakresie prawa instytucjonalnego Wspólnot w odniesieniu do dwóch terminów: „instytucja” i „organ”. Według części autorów pojęcie instytucji jest szersze od pojęcia organu i dlatego też przyjmuje się, że orga- nami wspólnotowymi sensu stricto są główne organy Wspólnot określone w art. 7 TWE oraz Rada Europejska będąca organem Unii Europejskiej jako całości, a pozostałe podmioty istniejące w ra- mach Wspólnot określa się jako inne instytucje (por. np. F. Emmert, M. Morawiecki, Prawo europej- skie, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa–Wrocław 2002, s. 58 i n.; A. Nowak–Far, Integracja Europejska. Prawo i instytucje, Naczelna Rada Adwokacka, Warszawa 2001, s. 47 i n.; M.R. Podświa- dek, przypis nr 10 do wydania polskiego (w:) C. Zacker, S. Wernicke, Prawo europejskie w pytaniach i odpowiedziach, Wydawnictwo Prawo i Praktyka Gospodarcza, Warszawa 2000, s. 449 — który na uzasadnienie takiej tezy powołuje się na teorię organów, dominującą w polskiej teorii prawa). Z ko- lei część autorów określa omówione wyżej podmioty jako instytucje, pozostałym przypisując cechę organu (por. np. A. Przyborowska–Klimczak, E. Skrzydło–Tefelska, Dokumenty europejskie, t. I, Wy- dawnictwo MORPOL, Lublin 1996, s. 18; C. Mik, Europejskie prawo wspólnotowe…, s. 112). W świetle treści art. 7 ust. 1 TWE w polskim tłumaczeniu autentycznym, w którym mówi się o instytucjach, ten drugi pogląd wydaje się bardziej uzasadniony i dlatego też w dalszym ciągu opracowania autor będzie się posługiwać terminem „instytucje” na określenie organów wspólnotowych sensu stricto, tj. tych wymienionych w art. 7 ust. 1 TWE, termin „organy” traktując jako pojęcie szersze, w skład którego wchodzą wszelkie inne podmioty działające na podstawie prawa wspólnotowego. 23 Rozdział 1. Pojęcie sądu wspólnotowego Wysokiej Władzy, bądź też na badaniu legalności uchwał Wysokiej Władzy lub Rady Ministrów. Szczegółowe zasady rozpoznawania spraw zostały za- warte w Statucie Trybunału dołączonym do traktatu w postaci protokołu. W 1957 r., wraz z podpisaniem w Rzymie traktatów dotyczących utworze- nia dwóch nowych wspólnot, tj. Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej11 i Europejskiej Wspólnoty Energii Atomowej12, zostały powołane ich organy, w tym także Trybunały Sprawiedliwości. Oba traktaty zostały zaopatrzone w odrębne Statuty Trybunałów. Jednocześnie podpisano Konwencję o nie- których wspólnych instytucjach Wspólnot Europejskich13, która połączyła Trybunały Sprawiedliwości w jedną instytucję, tworząc tym samym jedno- lity organ sądowy dla wszystkich trzech wspólnot, wypełniający zadania nałożone nań przez wszystkie traktaty założycielskie. W obecnym kształcie Trybunał rozpoczął swą działalność z chwilą wejścia w życie Traktatów rzymskich, czyli z dniem 1 stycznia 1958 r. Od tamtej chwili do dnia dzisiejszego podstawami działania Trybunału są prze- de wszystkim przepisy dwóch obowiązujących traktatów założycielskich (w szczególności art. 220 i n. TWE oraz art. 136 i n. TEWEA), a ponadto przy- jęte na podstawie art. 245 TWE Statut Trybunału Sprawiedliwości14 oraz jego Regulamin Proceduralny15. 11 Traktat o ustanowieniu Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej (Treaty establishing the European Economic Community) zawarty został w Rzymie w dniu 25 marca 1957 r. Traktat ten był wielo- krotnie nowelizowany, a na mocy Traktatu z Maastricht od 1992 r. otrzymał nazwę: Traktat o usta- nowieniu Wspólnoty Europejskiej. W polskiej wersji językowej został on opublikowany w Dz. U. z 2004 r. Nr 90, poz. 864/2. 12 Traktat o ustanowieniu Europejskiej Wspólnoty Energii Atomowej (Treaty establishing the European Atomic Energy Community) — zwanej też Euroatom — zawarty został w Rzymie w dniu 25 mar- ca 1957 r. W polskiej wersji językowej został on opublikowany w Dz. U. z 2004 r. Nr 90, poz. 864/3. 13 Konwencja o niektórych wspólnych instytucjach Wspólnot Europejskich (Convention relating to Certain Institutions Common to the European Communities) została podpisana w Rzymie w dniu 25 marca 1957 r. Pełny tekst tej konwencji można znaleźć w: Traité instituant les Communautés européen- nes. Traités portant révision de ces traités. Acte unique européen, vol. I, Bruxelles–London 1987, s. 809–821. 14 Statut Trybunału Sprawiedliwości podpisano w dniu 17 kwietnia 1957 r. Dokument ten ma rangę protokołu dodatkowego do Traktatu i był, począwszy od roku 1957, zmieniany kilkakrotnie. Opub- likowano go w Dz. Urz. WE z 1994 r. C 241, s. 25; zm.: Dz. Urz. WE z 1994 r. L 379, s. 1, Dz. Urz. WE z 1995 r. L 131, s. 33. Do Traktatu nicejskiego załączony został, w formie protokołu, tekst nowego Sta- tutu, opublikowany w Dz. Urz. WE z 2002 r. C 325, s. 167; zm.: Dz. Urz. WE z 2003 r. L 188, s. 1, Dz. Urz. WE z 2003 r. L 236, s. 37, Dz. Urz. WE z 2004 r. L 132, s. 5, Dz. Urz. WE z 2004 r. L 149, s. 3, Dz. Urz. UE z 2004 r. L 333, s. 7, Dz. Urz. UE z 2005 r. L 266, s. 60. Skonsolidowany tekst Statutu Trybunału dostępny jest pod adresem internetowym ETS. Polskie tłumaczenie postanowień Statutu można znaleźć w pracy: K. Wójtowicz, T.T. Koncewicz, Trybunał Sprawiedliwości i Sąd I Instancji Wspólnot Eu- ropejskich: wybór aktów prawnych z wprowadzeniem, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 2003, s. 117 i n. 15 Regulamin Proceduralny Trybunału Sprawiedliwości został uchwalony w dniu 19 czerwca 1991 r., Dz. Urz. WE L 176, s. 7, sprostowanie Dz. Urz. WE z 1992 r. L 383, s. 117; zm.: Dz. Urz. WE z 1995 r. 24 1.1. Pojęcie sądu wspólnotowego w znaczeniu ustrojowym W świetle przepisów TWE (a także TEWEA) Trybunał Sprawiedliwo- ści16 jawi się jako główny organ sądowy Wspólnot Europejskich. Jako organ niezależny od państw członkowskich oraz pozostałych instytucji i organów wspólnotowych (por. art. 223 akapit 1 TWE) działa w imieniu Wspólnot Eu- ropejskich i w interesie zapewnienia przestrzegania prawa wspólnotowego, czuwając, zgodnie z art. 220 akapit 1 TWE (i odpowiednio art. 136 TEWEA)17: „nad poszanowaniem prawa w wykładni i stosowaniu (...) Traktatu”. Z ana- lizy przepisów traktatowych wynika, że ETS jest sądem o zakresie jurysdyk- cji niespotykanym w żadnym innym systemie prawnym. Trybunał spełnia bowiem rolę sądu konstytucyjnego, sądu administracyjnego, sądu cywil- nego i sądu arbitrażowego. Wykonując swe zadania, Trybunał kontroluje przestrzeganie prawa przez instytucje wspólnotowe. W stosunku do państw członkowskich i jednostek Trybunał sprawdza, czy wykonują one swe obo- wiązki wynikające z prawa wspólnotowego. Działalność tego organu może przybrać formę konsultacyjną lub orzeczniczą. Funkcja konsultacyjna po- lega na wydawaniu przez Trybunał wiążących opinii, zwłaszcza w kwestii umów międzynarodowych zawieranych przez Wspólnoty18. W zakresie L 44, s. 61, Dz. Urz. WE z 1997 r. L 103, s. 1, sprostowanie: Dz. Urz. WE z 1997 r. L 351, s. 72, Dz. Urz. WE z 2000 r. L 122, s. 43, Dz. Urz. WE z 2000 r. L 322, s. 1, Dz. Urz. WE z 2001 r. L 119, s. 1, Dz. Urz. WE z 2002 r. L 272, s. 24, sprostowanie: Dz. Urz. WE z 2002 r. L 281, s. 24, Dz. Urz. WE z 2003 r. L 147, s. 17, Dz. Urz. WE z 2004 r. L 132, s. 2, Dz. Urz. WE z 2004 r. L 127, s. 107, Dz. Urz. UE z 2005 r. L 203, s. 19, Dz. Urz. UE z 2005 r. L 288, s. 51 oraz Dz. Urz. UE z 2006 r. L 386, s. 44. Wersja ujed- nolicona jest dostępna pod adresem internetowym ETS, a polskie tłumaczenie można znaleźć w: K. Wójtowicz, T.T. Koncewicz, Trybunał Sprawiedliwości…, s. 136 i n. 16 W doktrynie istnieją rozbieżności co do terminu służącego do określania tego sądu wspólnotowe- go. Terminologia stosowana w tekstach anglo– i francuskojęzycznych jest znaczeniowo identycz- na. W obydwu przypadkach istnieje pojęcie „Trybunał Sprawiedliwości Wspólnot Europejskich” (w języku angielskim The Court of Justice of the European Union, w języku francuskim Cour de Justice des Communautés européennes). Inaczej jest w przypadku tłumaczenia w języku niemie- ckim, w którym nie występuje słowo „sprawiedliwość” (Gerichtshof der Europäischen Gemains- chaften). W polskiej wersji autentycznej TWE używane jest pojęcie „Trybunał Sprawiedliwości”. W dalszej części pracy na określenie omawianego sądu wspólnotowego autor używać będzie na- zwy „Europejski Trybunał Sprawiedliwości”, skrótu od tej nazwy (ETS) bądź sformułowań „Try- bunał” lub „Trybunał Sprawiedliwości”. 17 Warto w tym miejscu zwrócić uwagę, że art. 31 TEWWiS rozszerzał taki obowiązek zarówno na stosowanie i wykładnię tego Traktatu, jak i na wydane w ramach Wspólnoty przepisy wykonawcze. 18 Artykuł 300 ust. 6 TWE umożliwia Radzie, Komisji oraz państwom członkowskim, jeszcze przed zawarciem umowy międzynarodowej, zwrócenie się do Trybunału celem stwierdzenia jej zgod- ności z Traktatem. Ponadto, zgodnie z art. 107 ust. 2 Regulaminu TS, przedmiotem opinii może być także wewnętrzny podział kompetencji wspólnotowych (zarówno w układzie wertykalnym, jak i horyzontalnym). Odpowiednikiem art. 300 ust. 6 TWE są art. 103 i 104 TEWEA dotyczące umów zawieranych między państwami członkowskimi i państwami trzecimi w obszarze energii jądrowej. 25 Rozdział 1. Pojęcie sądu wspólnotowego funkcji orzeczniczej wyróżnia się dwa podstawowe kierunki postępowań przed Trybunałem, tj. skargi bezpośrednie, kierowane przeciwko państwom członkowskim lub instytucjom wspólnotowym, oraz wydawanie orzeczeń w trybie prejudycjalnym. Na podstawie aktualnie obowiązujących przepisów traktatowych można wyodrębnić następujące kategorie spraw, w których Trybunał Spra- wiedliwości jest władny do wydawania orzeczeń19: 1) sprawy ze skarg skierowanych przeciwko państwom członkowskim w zakresie niewywiązywania się przez nie ze zobowiązań wynikających z Traktatu (art. 226 i 227 TWE oraz odpowiednio art. 141–143 TEWEA), jak również ze skarg wnoszących o nałożenie na państwo członkow- skie ryczałtu lub okresowej kary pieniężnej w sytuacji, gdy państwo to nie zastosowało się do wcześniejszego wyroku ETS (art. 228 TWE); 2) sprawy w zakresie wnoszonych przez państwa członkowskie20 skarg o skontrolowanie legalności bezwzględnie obowiązujących aktów prawnych wydanych przez Parlament Europejski i Radę, aktów Rady oraz aktów Komisji podjętych na podstawie art. 11a TWE21; jak rów- nież w zakresie wnoszonych przez instytucje Wspólnot skarg o skon- trolowanie legalności bezwzględnie obowiązujących aktów prawnych wydanych przez Parlament Europejski i Radę, aktów Rady, Komisji, 19 Orzeczenia ETS (a także orzeczenia SPI) publikowane są w Zbiorze Orzeczeń Trybunału Spra- wiedliwości — w języku angielskim zwanym European Court Reports, w skrócie ECR. Dla spraw rozpoznawanych przed ETS sygnaturę akt poprzedza zawsze litera „C” (od ang. the Court), nato- miast dla spraw, w których właściwy będzie SPI, nadany numer poprzedza litera „T” (od fr. Tri- bunal). Takie oznaczenie wprowadzono od momentu utworzenia SPI w 1989 r. Przy powołanym orzeczeniu wskazuje się także strony postępowania, miejsce publikacji oraz początkową stronę wyroku. „I” oznacza, że jest to tom zawierający wyroki wydane przez ETS, w odróżnieniu od „II”, które oznacza orzeczenia SPI. Należy dodać, że z chwilą rozpoczęcia działalności przez Sąd do spraw Służby Publicznej Unii Europejskiej wprowadzono literę „F” na oznaczenie rozpoznawa- nych przez niego spraw. W języku polskim wybór orzecznictwa można znaleźć w: W. Czaplińki, R. Ostrihansky, P. Saganek, A. Wyrozumska (red.), Prawo Wspólnot Europejskich. Orzecznictwo, Wy- dawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2001; por. też: R. Skubisz (red.), Orzecznictwo Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości, C.H. Beck, Warszawa 2003. Z pierwszego z tych wydawnictw pochodzą cytaty orzeczeń tam opublikowanych. W pozostałych przypadkach tłumaczenia wyroków ETS lub SPI są albo tłumaczeniami własnymi — o ile źródło tłumaczenia nie zostało podane w odnoś- nym przypisie, albo tłumaczeniami urzędowymi w języku polskim, opublikowanymi na stronie ETS, http://www.curia.europa.eu/pl/content/jue/index.htm. 20 Z wyjątkiem wyłączeń zawartych w art. 51 akapit 1 lit. a Statutu TS (dotyczących decyzji Rady podjętych na podstawie art. 88 ust. 2 akapit 3 TWE, aktów Rady przyjętych na podstawie roz- porządzeń tej instytucji, dotyczących środków ochronnych w ramach polityki handlowej, prze- widzianych w art. 133 TWE, oraz aktów Rady podjętych na podstawie umocowania zawartego w art. 202, myślnik 3 TWE). 21 Por. art. 51, akapit 1, lit. b Statutu TS. 26 1.1. Pojęcie sądu wspólnotowego w znaczeniu ustrojowym aktów Parlamentu Europejskiego zmierzających do wywarcia skutków prawnych wobec podmiotów trzecich oraz aktów wydanych przez Eu- ropejski Bank Centralny (art. 230 TWE w zw. z art. 51 Statutu TS oraz odpowiednio art. 146 TEWEA w zw. z art. 51 Statutu TS); 3) sprawy w zakresie wnoszonych przez państwa członkowskie skarg na bezczynność Parlamentu Europejskiego, Rady22 lub na bezczynność Komisji — w ramach jej kompetencji wynikających z art. 11a TWE23, a także w zakresie wnoszonych przez instytucje Wspólnot skarg na bezczynność Parlamentu Europejskiego, Rady lub Komisji, stanowią- cą naruszenie Traktatu (art. 232 TWE w zw. z art. 51 Statutu TS oraz odpowiednio art. 148 TEWEA w zw. z art. 51 Statutu TS); 4) sprawy ze skarg państw członkowskich wnoszonych przeciwko in- nym państwom należącym do UE, jeżeli ich przedmiot dotyczy za- kresu stosowania Traktatu oraz został poddany rozstrzygnięciu ETS na mocy porozumienia między tymi państwami (art. 239 TWE oraz odpowiednio art. 154 TEWEA); 5) sprawy ze skarg wynikających z działań Europejskiego Banku Inwe- stycyjnego oraz Europejskiego Systemu Banków Centralnych w za- kresie i na zasadach określonych art. 237 TWE. Ponadto, zgodnie z art. 229 TWE (oraz odpowiednio art. 144b TEWEA), rozporządzenia uchwalone wspólnie przez Parlament Europejski i Radę oraz rozporządzenia uchwalone przez samą Radę na mocy postanowień TWE mogą przyznać Trybunałowi nieograniczone prawo orzekania w odniesie- niu do przewidzianych w nich kar24. Natomiast zgodnie z art. 229a TWE Rada, stanowiąc jednomyślnie na wniosek Komisji oraz po konsultacji z Par- lamentem Europejskim, może przyjąć postanowienia w sprawie przyznania Trybunałowi Sprawiedliwości, w określonym przez nią zakresie, właściwo- ści w odniesieniu do sporów dotyczących stosowania aktów przyjętych na podstawie TWE, które tworzą wspólnotowe prawo własności przemysłowej. Odrębną, ale bardzo istotną funkcją ETS jest wydawanie na wniosek sądu państwa członkowskiego, w trybie art. 234 TWE (oraz odpowiednio 22 Z wyjątkiem wyłączeń zawartych w art. 51 akapit 1 lit. a Statutu TS (por. przypis 20). 23 Por. art. 51, akapit 1, lit. b Statutu TS. 24 Artykuł 229 TWE nie stanowi przy tym rodzaju postępowania w węższym znaczeniu. Pomimo faktu, że przeciwko samemu aktowi skierowana jest skarga o stwierdzenie nieważności, komen- towany przepis rozszerza kompetencje Trybunału poza samo stwierdzenie nieważności takiego aktu, gdyż w tym przypadku sąd ten władny jest nie tylko znieść samą karę, ale także zmodyfi- kować ją pod względem jej zakresu bądź treści. 27 Rozdział 1. Pojęcie sądu wspólnotowego art. 150 TEWEA), orzeczeń w sprawie wiążącej wykładni traktatów oraz ważności lub wykładni innych aktów prawnych Wspólnoty — tzw. orze- czeń w trybie prejudycjalnym (ang. preliminary rulings)25. Ponadto ETS orzeka także w drugiej instancji w sprawach dotyczących licznych skarg rozpoznawanych przez Sąd Pierwszej Instancji. Należy tu dodać, że obecnie zakres kompetencji ETS wykracza poza przepisy prawa wspólnotowego. Od chwili wejścia w życie, w dniu 1 li- stopada 1993 r., Traktatu o Unii Europejskiej26 integracja zaczęła przybie- rać nowe oblicze. Istniejące do tej pory Wspólnoty stały się podstawą (tzw. I filarem) Unii Europejskiej, obejmującej zakresem swego działania także nowe obszary współpracy: wspólną politykę zagraniczną i bezpieczeństwa (II filar) oraz współpracę w dziedzinie wymiaru sprawiedliwości i spraw wewnętrznych — od czasu wejścia w życie Traktatu amsterdamskiego27 określaną jako współpraca policyjna i sądowa w sprawach karnych (III fi- lar). Początkowo dziedziny objęte nowymi obszarami współpracy zostały wyłączone spod jurysdykcji Trybunału Sprawiedliwości. Sytuację tę zmie- nił Traktat amsterdamski, przenosząc pewne materie z filaru III do filaru I, a nadto rozszerzając na mocy art. 46 TUE właściwość Trybunału na nowe, nieobjęte wcześniej jego jurysdykcją dziedziny. Obecnie ETS może, z za- chowaniem warunków określonych w art. 35 TUE, wydawać orzeczenia w kwestii prejudycjalnej w zakresie spraw należących do III filaru, czyli współpracy policyjnej i sądowej w sprawach karnych, jak również posia- da jurysdykcję w dziedzinach objętych ściślejszą współpracą zgodnie z art. 40 TUE oraz art. 11 TWE. Trybunał uzyskał także, na podstawie art. 46d TUE w zw. z art. 6 ust. 2 TUE, wyraźne umocowanie traktatowe do kontro- li wszelkich działań organów wspólnotowych pod kątem przestrzegania przez nie praw podstawowych. 25 Ponadto zgodnie z art. 68 ust. 3 TWE Rada, Komisja i państwa członkowskie mogą zwracać się z pytaniami w sprawie wykładni postanowień tytułu IV TWE (polityki: wizowa, azylowa i imi- gracyjna oraz inne dotyczące przepływu osób) i aktów prawnych opartych na postanowieniach tego tytułu. Jest to samodzielne postępowanie, podobne do postępowania w sprawie o wydanie wyroku prejudycjalnego, kończące się orzeczeniem o ograniczonym obowiązywaniu, które po- strzegane jest jako „zwrócenie się z prośbą o wykładnię w interesie prawa” (tak: C. Zacker, S. Wer- nicke, Prawo europejskie w pytaniach i odpowiedziach..., s. 338). 26 Traktat o Unii Europejskiej (Treaty on European Union) podpisany został w Maastricht w dniu 7 lutego 1992 r. i wszedł w życie w dniu 1 listopada 1993 r. (Dz. Urz. WE z 1992 r. C 191, s. 1). W pol- skiej wersji językowej traktat ten został opublikowany w Dz. U. z 2004 r. Nr 90, poz. 864/30. 27 Traktat zmieniający Traktat o Unii Europejskiej, Traktaty ustanawiające Wspólnoty Europejskie oraz niektóre związane z nimi akty (Dz. Urz. WE z 1997 r. C 340, s. 1) podpisany został w Amster- damie w dniu 2 października 1997 r. i wszedł w życie w dniu 1 maja 1999 r. 28 1.1. Pojęcie sądu wspólnotowego w znaczeniu ustrojowym Drugim sądem wspólnotowym w znaczeniu ustrojowym jest Sąd Pierwszej Instancji28. Został on powołany, by odciążyć Trybunał od ko- nieczności rozpatrywania skomplikowanych prawnie i faktycznie spraw do- tyczących sporów pracowniczych urzędników wspólnotowych oraz spraw z zakresu prawa konkurencji. W Jednolitym Akcie Europejskim29 wprowa- dzono nowy artykuł 168a TWE, na mocy którego Rada Europejska uzyskała kompetencję do ustalenia składu nowego sądu oraz do dokonania koniecz- nych modyfikacji w Statucie TS. Wyżej wspomniany dokument stworzył więc prawne podstawy do utworzenia SPI. Sąd ten został powołany do ży- cia na mocy decyzji Rady nr 88/591 z dnia 24 października 1988 r.30, a fak- tyczne działanie rozpoczął od 1 lutego 1989 r. W kolejnych decyzjach Rady (Dz. U. WE z 1993 r. L 144, s. 21 oraz Dz. Urz. WE z 1994 r. L 66, s. 29) ob- jęto właściwością SPI, obok sporów pracowniczych między Wspólnotami i ich urzędnikami, także skargi wnoszone przez osoby fizyczne i prawne: o stwierdzenie nieważności aktów wydawanych przez organy Wspólnoty, na zaniechanie działania przez organy Wspólnoty oraz o odszkodowanie z tytułu odpowiedzialności pozaumownej Wspólnoty. Zgodnie z obowiązującym do niedawna brzmieniem art. 225 TWE, SPI był „dołączony” do ETS, działając przy Trybunale Sprawiedliwości. Na skutek zmian wprowadzonych na mocy Traktatu nicejskiego31 usunięto wzmiankę o owym „dołączeniu”, znowelizowano art. 224 TWE, gdzie okre- ślono podstawy działania SPI, a w art. 225 TWE ustalono zakres jego jurys- dykcji. Tym samym stworzono podstawy do znacznego uniezależnienia 28 Ang. the Court of First Instance, fr. la Tribunal de premiére instance, niem. Gericht für den öffen- tlichen Dienst. W dalszej części niniejszego opracowania na oznaczenie tego sądu autor będzie się posługiwać terminem Sąd Pierwszej Instancji, skrótem SPI lub też sąd. 29 Jednolity Akt Europejski (Single European Act) został podpisany w Luksemburgu w dniu 17 lu- tego 1986 r. (Dz. Urz. WE z 1987 r. L 169). 30 Dz. Urz. WE L 319, s. 1. Decyzja o utworzeniu SPI określała jego nazwę, organizację i zakres jurys- dykcji, a także zawierała konieczne zmiany w Statucie TS. Pierwszy Regulamin SPI został wyda- ny w dniu 2 maja 1991 r. (Dz. Urz. WE L 136, s. 1; zm.: Dz. Urz. WE z 1994 r. L 249, s. 17, Dz. Urz. WE z 1995 r. L 44, s. 64, Dz. Urz. WE z 1995 r. L 172, s. 3, Dz. Urz. WE z 1997 r. L 103, s. 6, sprosto- wanie: Dz. Urz. WE z 1997 r. L 351, s. 72, Dz. Urz. WE z 1999 r. L 135, s. 92, Dz. Urz. WE z 2000 r. L 322, s. 4, Dz. Urz. WE z 2003 r. L 147, s. 22, Dz. Urz. WE 2004 r. L 132, s. 3, Dz. Urz. WE z 2004 r. L 127, s. 108, Dz. Urz. UE z 2005 r. L 298, s. 1 oraz Dz. Urz. UE z 2006 r. L 386, s. 45, sprostowanie: Dz. Urz. UE z 2007 r. L 63, s. 38). Wersja ujednolicona jest dostępna pod adresem internetowym ETS, a polskie tłumaczenie znaleźć można w: K. Wójtowicz, T.T. Koncewicz, Trybunał Sprawiedli- wości…, s. 211 i n. 31 Traktat zmieniający Traktat o Unii Europejskiej, Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską oraz niektóre związane z nimi akty prawne został zawarty w Nicei w dniu 26 lutego 2001 r. (Dz. Urz. WE z 2001 r. C 80). 29 Rozdział 1. Pojęcie sądu wspólnotowego SPI od Trybunału, tym bardziej, że w znowelizowanym art. 220 TWE po raz pierwszy wyraźnie określono, że przestrzeganie prawa w procesie interpre- tacji i stosowania Traktatu leży zarówno w gestii ETS, jak i SPI, każdego „w zakresie swojej właściwości”32. W obecnym stanie prawnym, zgodnie z art. 225 TWE w zw. z art. 51 Statutu TS (oraz odpowiednio art. 140a TEWEA w zw. z art. 51 Statutu TS), SPI jest właściwy do rozpoznawania w pierwszej instancji: 1) wnoszonych przez osoby fizyczne i prawne skarg określonych w art. 230 TWE (oraz odpowiednio art. 146 TEWEA), czyli skarg w zakresie kon- troli legalności aktów uchwalonych wspólnie przez Parlament Europej- ski i Radę, aktów Rady, Komisji, a także aktów Parlamentu Europejskie- go zmierzających do wywarcia skutków prawnych wobec podmiotów trzecich; 2) wnoszonych przez osoby fizyczne i prawne skarg określonych w art. 232 TWE (oraz odpowiednio art. 148 TEWEA) o zaniechanie działania przez Parlament Europejski, Radę lub Komisję; 3) wnoszonych przez osoby fizyczne i prawne skarg z art. 235 w zw. z art. 288 akapit 2 TWE (oraz odpowiednio art. 151 w zw. z art. 188 akapit 2 TEWEA) dotyczących odszkodowań z tytułu odpowiedzial- ności pozaumownej Wspólnot; 4) skarg z art. 238 TWE (oraz odpowiednio art. 153 TEWEA) wnoszonych na podstawie klauzuli arbitrażowej umieszczonej w umowie prawa pub- licznego lub prywatnego, zawartej przez Wspólnotę lub w jej imieniu; 5) innych skarg niezastrzeżonych wyraźnie do kompetencji ETS33. 32 W powszechnej opinii doktryny spowodowało to pełną niezależność i autonomię Sądu Pierw- szej Instancji. Jeśli jednak wziąć pod uwagę fakt, że SPI nie posiada własnego statutu, a — zgod- nie z art. 224 akapit 5 TWE — Regulamin SPI uchwalany jest w dalszym ciągu: „w porozumieniu z Trybunałem Sprawiedliwości”, to zdaniem autora można mówić jedynie o częściowej autonomii administracyjnej owego organu sądowego, pozostającego jednak w dalszym ciągu strukturalnie częścią ETS. Argumentem za takim stanowiskiem jest także to, że szczegółowe normy kompe- tencyjne dotyczące poszczególnych postępowań przewidzianych w traktacie wymieniają jedy- nie Trybunał Sprawiedliwości, bez względu na konkretne uprawnienia poszczególnych sądów w danej sytuacji. 33 W szczególności niezastrzeżonych, zgodnie z art. 51 akapit 1 lit. b Statutu TS, do właściwości ETS skarg państw członkowskich o stwierdzenie nieważności aktów prawnych Komisji oraz skarg na bezczynność tej instytucji, a także skarg państw członkowskich wnoszonych przeciwko Radzie w zakresie wydanych przez tę instytucję aktów z dziedziny pomocy państwowej, handlowych środków ochronnych (dumpingu) oraz aktów, za pomocą których Rada korzysta z uprawnień wykonawczych. Sąd Pierwszej Instancji jest także właściwy do rozpoznawania skarg z zakresu wspólnotowych znaków towarowych. 30 1.1. Pojęcie sądu wspólnotowego w znaczeniu ustrojowym Statut TS może także przyznać SPI właściwość w innych kategoriach skarg34. Od orzeczeń wydanych przez SPI w wyżej wymienionych sprawach przysługuje, na warunkach i w zakresie określonym przez Statut TS, prawo odwołania do ETS, ograniczone jednak jedynie do kwestii prawnych. Sąd Pierwszej Instancji uzyskał również kompetencję do rozpoznawa- nia pytań prejudycjalnych przedkładanych na mocy art. 234 TWE (oraz od- powiednio z mocy art. 150 TEWEA) w poszczególnych dziedzinach określo- nych w Statucie TS. Ponieważ dotychczas nie dokonano stosownych zmian w Statucie TS, omawiana kompetencja SPI jest na razie czysto teoretyczna35. Ponadto art. 225 ust. 3 akapit 2 TWE stanowi: „Jeśli Sąd Pierwszej Instancji uzna, że sprawa wymaga orzeczenia co do zasad, które może mieć wpływ na jedność i spójność prawa wspólnotowego, może on przekazać tę sprawę do rozpoznania Trybunałowi Sprawiedliwości”. Zgodnie natomiast z art. 225 ust. 3 akapit 3 TWE orzeczenia wydane przez SPI w sprawach pytań pre- judycjalnych mogą zostać w drodze wyjątku, na warunkach i w zakresie określonym przez Statut TS, poddane kontroli ETS w sytuacji, gdy zachodzi poważne ryzyko naruszenia „jedności i spójności prawa wspólnotowego”. W efekcie orzeczenie wstępne SPI może być przedmiotem zaskarżenia do ETS. Zgodnie z treścią art. 62 Statutu TS ze stosownym wnioskiem może wy- stąpić pierwszy rzecznik generalny, gdy uzna, że opisane wyżej zagrożenie istnieje. Wniosek ten może być złożony w ciągu miesiąca od wydania przez SPI orzeczenia prejudycjalnego, a w ciągu następnego miesiąca Trybunał musi podjąć decyzję, czy rzeczywiście poddać taki wyrok kontroli. Jurysdykcja SPI rozciąga się także na rozpoznawanie skarg wniesio- nych przeciwko orzeczeniom izb sądowych w zakresie ograniczonym do kwestii prawnych lub — jeżeli przewidziano to w decyzji o ustanowieniu 34 Dodatkowo SPI będzie właściwy także w sprawach odwoławczych wnoszonych na podstawie art. 63 rozporządzenia Rady z dnia 20 grudnia 1993 r. nr 40/94 w sprawie wspólnotowego znaku towarowego (Dz. Urz. WE z 1994 r. C 11, s. 1 z późn. zm.) i art. 73 rozporządzenia Rady z dnia 26 czerwca 1994 r. nr 2100/94 w sprawie wspólnotowego systemu ochrony roślin (Dz. Urz. WE z 1994 r. L 227, s. 1). 35 Warto zauważyć, że w załączonej do Traktatu nicejskiego deklaracji 14 określa się ramy czaso- we dotyczące implementacji omawianych zmian, wskazując, że: „przyjmując postanowienia Statutu niezbędne do wprowadzenia w życie artykułu 225 ustępy 2 i 3, Rada powinna wpro- wadzić procedurę w celu poddania ocenia funkcjonowania tych postanowień, nie później niż trzy lata po wejściu w życie Traktatu Nicejskiego”. Z zapisu tego wynika, że zmiany Statutu TS musiały zostać uchwalone przed 1 lutego 2006 r. (termin upływu trzech lat od daty wej- ścia w życie Traktatu nicejskiego), skoro w tym czasie miała być możliwa ocena ich działania w praktyce. 31 Rozdział 1. Pojęcie sądu wspólnotowego izby — obejmującym również kwestie faktyczne36. Izby sędziowskie są zu- pełnie nowym organem sądowym Wspólnot, dla którego prawne podsta- wy funkcjonowania stworzył dopiero Traktat nicejski. Zgodnie z nowym art. 225a TWE (a także art. 140b TEWEA) Rada, stanowiąc jednomyślnie na wniosek Komisji i po konsultacji z Parlamentem Europejskim oraz Trybu- nałem Sprawiedliwości, bądź też na żądanie Trybunału Sprawiedliwości i po konsultacji z Parlamentem Europejskim i Komisją, może tworzyć izby sądowe rozpoznające w pierwszej instancji niektóre kategorie skarg wnie- sionych w szczególnych dziedzinach. Izby sędziowskie są to specjalistyczne grupy sędziów (ang. judicial panels), które mają przejąć część kompetencji w mniej zawiłych sprawach, a przez to odciążyć pracę zarówno ETS, jak i SPI. Wprowadzenie w Traktacie możliwości powołania takich organów są- dowych stanowi efekt wieloletniego nacisku sędziów, rzeczników general- nych i doktryny37. Na podstawie opisanych powyżej umocowań traktato- wych Rada wydała decyzję 2004/752 z dnia 2 listopada 2004 r., ustanawiającą Sąd do spraw Służby Publicznej Unii Europejskiej (Dz. Urz. UE z 2004 r. L 333, s. 7, sprostowanie: Dz. Urz. UE z 2007 r. L 103, s. 54). Powołana na mocy przedmiotowego aktu izba sądowa, stanowiąca integralną część Try- bunału Sprawiedliwości, będzie właściwa do rozpoznawania w pierwszej instancji sporów między Wspólnotami i ich pracownikami na mocy art. 236 TWE i art. 152 TEWEA, w tym sporów między organami i jednostkami orga- nizacyjnymi a ich personelem, w odniesieniu do których przyznano właś- ciwość Trybunałowi Sprawiedliwości38. 36 Należy dodać, że decyzje SPI w tej kwestii mogą być, wyjątkowo, ponownie rozpatrywane przez ETS, na warunkach i w zakresie ustalonym w Statucie, jeżeli zachodzi „poważne ryzyko naru- szenia jedności lub spójności prawa wspólnotowego” (art. 225 ust. 2 TWE), przy czym według obecnego brzmienia Statutu TS (por. art. 62) odwołania takiego nie mogą wnieść strony, lecz tylko Pierwszy Rzecznik Generalny. Tym samym jedynie w wyjątkowych przypadkach — i to zawsze przy relatywnie ograniczonej roli stron — dopuszczalne będzie trójinstancyjne postępowanie przed wspólnotowymi sądami w znaczeniu formalnym. 37 Propozycję taką przedstawiali już sędzia SPI K. Leanert oraz rzecznik generalny F.G. Jacobs pod- czas konferencji w Hadze w dniach 20–23 września 2000 r., T.M.C. Asser Instytute: Colloquium on European Low Millenium Session XXX: The Constitutional Impact of Enlargement et EU and National Level. 38 Według treści art. 1 załącznika nr 1 do Statutu TS, wprowadzonego na mocy art. 62a Statutu TS (na podstawie art. 2 decyzji Rady 2004/752 z dnia 2 listopada 2004 r. ustanawiającej Sąd do spraw Służby Publicznej Unii Europejskiej). Wspomniany załącznik nr 1 określa ponadto szczegółowo skład, organizację, odmienności w zakresie postępowania przed izbą (art. 7 stanowi, że postępo- wanie przed Sądem określają zasadniczo przepisy tyt. III Statutu TS z wyłączeniem jego art. 22 i 23) oraz zasady zaskarżania jej orzeczeń do SPI. 32 1.1. Pojęcie sądu wspólnotowego w znaczeniu ustrojowym Zakres i cel niniejszego opracowania nie pozwala na omówienie or- ganizacji i trybu pracy opisanych wyżej sądów wspólnotowych39. W tym miejscu wypada wspomnieć, że siedzibą zarówno ETS, jak i SPI jest Luk- semburg. Oba sądy są organami kolegialnymi. Europejski Trybunał Spra- wiedliwości jest obecnie złożony, zgodnie z art. 221 akapit 1 oraz 222 akapit 1 TWE, z 27 sędziów (jak dotąd ich liczba zależała od liczby państw człon- kowskich — w przypadku parzystej liczby państw mianowano dodatkowe- go sędziego), których wspiera ośmiu rzeczników generalnych. Natomiast w skład SPI wchodzi, zgodnie z art. 224 akapit 1 TWE, co najmniej jeden sędzia z każdego państwa członkowskiego. W świetle funkcji ETS i SPI, wynikającej z art. 220 TWE, ani sędzio- wie, ani rzecznicy generalni, mimo że reprezentują różne systemy prawa krajowego, nie są reprezentantami państw, a organ ten ma charakter po- nadnarodowy i jest instytucją całkowicie autonomiczną i niezależną od jakichkolwiek wpływów zewnętrznych, kierującą się jedynie zasadami acquis communautaire, a także dobrem integracji europejskiej i wspólnego rynku. Sądy luksemburskie zostały stworzone na odmiennych zasadach ani- żeli te, którymi rządzą się tradycyjne sądownictwa międzynarodowe. Pod- czas gdy do tych ostatnich można się zwrócić jedynie z mocy umowy stron, jurysdykcja ETS oraz SPI jest obligatoryjna, co oznacza, że państwa człon- 39 Kwestia ta jest zresztą przedmiotem licznych opracowań w literaturze. Por. np. K. Lasok, The Eu- ropean Court of Justice. Practice and Procedure, Butterworths, London 1984; R. Dehousse, The Euro- pean Court of Justice, Macmilan Press, London 1998; J.A. Usher, EC Institutions and Legislation, Long- man, London–New York 1998; D. Simon, Le systéme juridique communautaire, Press Universitaries de France, Paris 1998; A. Arnull, The European Union and its Court of Justice, Oxford EC Law Library, Oxford 1999; K.–D. Borchard, Der Gerichtshof (w:) C.O. Lenz (red.), EC–Vertrag. Kommentar zu dem Vertrag zur Gründing der Europäischen Gemeinschaften, in der durch den Amsterdamer Vertrag geandeu- ten Fassung, wyd. II, Bundesaanzeiger, Köln 1999, str. 1612 i n.; L.N. Brown, T. Kennedy, The Court of Justice of the European Communities, Sweet Maxwell, London 2000; J.P. Jacqué, Droit institution- nel de l’Union Européene, Dalloz, Paris 2003. W języku polskim zob. np. J.D. Mouton, C. Soulard, Trybunał Sprawiedliwości Wspólnot Europejskich, Wydawnictwo Uniwersytetu im. M. Curie–Skło- dowskiej, Lublin 2000; H. Jakimo, Sądownictwo Wspólnoty Europejskiej na tle analogicznych instytu- cji prawa międzynarodowego (w:) Wybrane problemy integracji europejskiej, z. 2, Centrum Integracji Europejskiej im. K. Adenauera, Uniwersytet Wrocławski, Wrocław 1998, s. 50; C. Mik, Europejskie prawo wspólnotowe…, s. 195–208; A. Wentkowska, Europejski Trybunał Sprawiedliwości. Organizacja i funkcjonowanie, PS 2000, nr 2, s. 3 i n.; K. Wójtowicz, T. T. Koncewicz, Trybunał Sprawiedliwości…, s. 32 i n.; M. Perkowski (red.), Wymiar sprawiedliwości Unii Europejskiej. Wybrane zagadnienia, Wy- dawnictwo Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2003, s. 77 i n.; I. Kamiński, Wymiar sprawiedliwości we Wspólnocie Europejskiej. Praktyczny komentarz i przepisy, Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2004; Z. Brodecki (red.), Ochrona praw jednostki, Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2004, s. 468 i n. 33 Rozdział 1. Pojęcie sądu wspólnotowego kowskie mogą zostać wezwane do stawienia się przed tym organem nawet wbrew ich woli. Ponadto jurysdykcja sądów luksemburskich jest przymuso- wa w tym znaczeniu, że ich orzeczenia stosuje się nie tylko w odniesieniu do państw członkowskich, lecz również w państwach członkowskich, a ich wyroki wykonywane są w porządkach wewnętrznych tych państw. Oryginalność sądownictwa wspólnotowego wynika również z jego wyłączności, co oznacza, że spory, w odniesieniu do których Trybunał po- siada kompetencje, są wyłączone z kompetencji sądów krajowych, a pań- stwa nie mogą powierzyć rozstrzygnięcia tych sporów innych sądom. Wyjątkowość i doniosła rola, którą traktaty przypisały Trybunałowi (a później także Sądowi Pierwszej Instancji), zostały wzmocnione przez umiejętne korzystanie przez nie z przypisanych im kompetencji40. Wykazu- jąc od początku charakter woluntarystyczny, porównywalny do tego, któ- rym kierowali się twórcy traktatów, organy te zdołały często przez śmiałą interpretację tekstu, wykorzystującą wielokrotnie wykładnię celowościową, systemową i funkcjonalną, umieścić proces integracji gospodarczej w dy- namicznych ramach prawnych, do tego stopnia, że wielu autorów mówi w tym kontekście o „Europie prawa”41. Sformułowanie to nie tylko ozna- cza uznanie roli, jaką ETS i SPI aktywnie spełniają w kreowaniu integracji europejskiej, ale może być również postrzegane jako uznanie — podobnie jak w każdym „państwie prawa” — skutecznych gwarancji sądowych dla podmiotów indywidualnych w celu egzekwowania praw, które jednostki te czerpią z aktów wspólnotowych. 40 Formalnie zakres kompetencji wyznacza powołany już powyżej art. 220 TWE, stanowiący podsta- wę zakresu działania Trybunału. Kompetencja ta określana jest jako compétence d’attribution (por. opinia rzecznika generalnego Lagrange w połączonych sprawach 7/56 i 3–7/57, Dineke Alegra i inni v. Zgromadzenie Ogólne EWWiS, [1957] ECR, s. 81) i realizowana jest zasadniczo w oparciu o wyraźne przewidziane w Traktacie podstawy jurysdykcyjne. W praktyce jednak ETS, wykonu- jąc swe nadrzędne zadanie przestrzegania prawa i kierując się celowościową wykładnią norm wspólnotowych, działał, ilekroć wymagała tego jego funkcja, bez względu na fakt, czy w trakta- cie przewidziana została konkretna podstawa prawna czy też nie. Takie postępowanie Trybuna- łu określone zostało w literaturze mianem „rządów sędziów” jako podważające ustalony ustrój instytucjonalny Wspólnoty, a zwłaszcza ustalone w p
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Ochrona praw jednostek w postępowaniach przed sądami wspólnotowymi
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: