Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00188 005993 13874743 na godz. na dobę w sumie
Ochrona rodziny w świetle przepisów prawa pracy - ebook/pdf
Ochrona rodziny w świetle przepisów prawa pracy - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 405
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8142-017-4 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

 

Monografia dotyczy szeroko rozumianej ochrony rodziny na gruncie przepisów prawa pracy. Analiza regulacji prawnych wskazuje na złożoność i wieloaspektowość tej problematyki. Autorka wyodrębnia trzy główne płaszczyzny funkcjonowania rodziny - biologiczną, społeczną i ekonomiczną, do których odnoszą się „mechanizmy ochronne” prawa pracy o zróżnicowanym charakterze. Koncentruje się na ustaleniu zakresu ochrony rodziny w przepisach prawa pracy w kontekście każdej ze wskazanych płaszczyzn, by udzielić odpowiedzi na pytanie - czy z całokształtu przepisów można wyprowadzić implicite zasadę ochrony rodziny w prawie pracy, czy też konieczne jest wprowadzenie takiej zasady do kodeksowego katalogu podstawowych zasad prawa pracy. Publikacja w przeważającej mierze ma charakter dogmatycznoprawny. Obejmuje źródła prawa międzynarodowego i europejskiego oraz ustawodawstwo wybranych państw obcych. W części dotyczącej prawa polskiego rozważania zostały wzbogacone o wątek konstytucyjnoprawnej ochrony rodziny. Uzupełnieniem analizy prawnej jest zaś fragment poświęcony rodzinie w ujęciu socjologicznym.

 

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Katarzyna Serafin – Uniwersytet Łódzki, Wydział Prawa i Administracji Katedra Prawa Pracy, 90-232 Łódź, ul. Kopcińskiego 8/12 RECENZENT Leszek Mitrus REDAKTOR INICJUJĄCY Monika Borowczyk OPRACOWANIE REDAKCYJNE Hanna Opala SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Depositphotos.com/BrianAJackson © Copyright by Katarzyna Serafin, Łódź 2018 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2018 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.08350.17.0.M Ark. wyd. 27,5; ark. druk. 25,0 ISBN 978-83-8142-016-7 e-ISBN 978-83-8142-017-4 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 Mojej Mamie Spis treści Wykaz ważniejszych skrótów Wstęp Rozdział 1 Rodzina w ujęciu socjologicznym 1.1. Pojęcie i typologia rodziny w naukach socjologicznych 1.2. Funkcje rodziny 1.3. Wpływ przemian zachodzących w społeczeństwie na przeobrażenia modelu rodziny 1.4. Podsumowanie Rozdział 2 Rodzina jako przedmiot ochrony prawnej 2.1. Uwagi wstępne 2.2. Ochrona rodziny w prawie międzynarodowym 2.2.1. Akty prawne ONZ 2.2.2. Konwencje i zalecenia Międzynarodowej Organizacji Pracy 2.2.3. Prawo Rady Europy 2.3. Prawo Unii Europejskiej 2.3.1. Karta Praw Podstawowych Unii Europejskiej 2.3.2. Dyrektywy unijne i orzecznictwo TSUE (ETS) 2.4. Ochrona rodziny w prawie pracy wybranych państw obcych 2.4.1. Szwecja 2.4.2. Niemcy 2.4.3. Francja 2.5. Ochrona rodziny w prawie polskim 2.5.1. Zakres ochrony rodziny w Konstytucji RP 13 15 23 23 26 28 31 33 33 34 34 36 45 54 55 58 73 74 79 85 92 92 8 Spis treści 2.5.2. Ewolucja regulacji uprawnień związanych z rodzicielstwem w polskim prawie pracy 2.5.2.1. Okres międzywojenny 2.5.2.2. Okres po II wojnie światowej 2.5.2.2.1. Okres przedkodeksowy 2.5.2.2.2. Okres po wejściu w życie kodeksu pracy 2.6. Podsumowanie Rozdział 3 Ochrona zdrowia pracownic w związku z macierzyństwem 3.1. Uwagi wstępne 3.2. Zakazy zatrudniania 3.2.1. Bezwzględne zakazy zatrudniania 3.2.1.1. Zakazy zatrudniania kobiet przy pracach im wzbronionych 3.2.1.2. Zakazy zatrudniania w godzinach nadliczbowych, w porze nocnej i w przedłużonym czasie pracy 3.2.1.2.1. Zakaz zatrudniania w godzinach nadliczbowych 3.2.1.2.2. Zakaz zatrudniania w porze nocnej 3.2.1.2.3. Zakaz zatrudniania w przedłużonym czasie pracy 3.2.2. Względne zakazy zatrudniania 3.2.2.1. Zakaz zatrudniania w systemie przerywanego czasu pracy 3.2.2.2. Zakaz delegowania poza stałe miejsce pracy 3.3. Zwolnienia od pracy na badania lekarskie przeprowadzane w związku z ciążą 3.4. Przerwy na karmienie 3.5. Podsumowanie Rozdział 4 Instrumenty prawa pracy służące godzeniu obowiązków zawodo- wych i rodzinnych przez pracowników obarczonych obowiązkami rodzinnymi 4.1. Uwagi wstępne 4.2. Urlopy związane z rodzicielstwem i inne zwolnienia od pracy 4.2.1. Urlopy 4.2.1.1. Urlop macierzyński 4.2.1.1.1. Zakres podmiotowy i wymiar urlopu 4.2.1.1.2. Zasady udzielania urlopu 4.2.1.2. Urlop na warunkach urlopu macierzyńskiego 4.2.1.2.1. Zakres podmiotowy urlopu 4.2.1.2.2. Wymiar i zasady korzystania z urlopu 4.2.1.3. Urlop rodzicielski 4.2.1.3.1. Zakres podmiotowy i wymiar urlopu 4.2.1.3.2. Zasady korzystania z urlopu 102 103 106 106 111 132 137 137 138 138 138 152 152 153 155 156 157 158 160 161 164 167 167 168 169 170 170 177 194 194 196 200 200 202 Spis treści 9 213 214 216 221 221 222 228 235 235 240 241 243 244 246 248 248 249 250 252 4.2.1.4. Urlop ojcowski 4.2.1.5. Urlop wychowawczy 4.2.1.4.1. Zakres podmiotowy i wymiar urlopu 4.2.1.4.2. Zasady korzystania z urlopu 4.2.1.5.1. Zakres podmiotowy i wymiar urlopu 4.2.1.5.2. Zasady korzystania z urlopu 4.2.1.5.3. Obniżenie wymiaru czasu pracy pracownika jako alterna- tywa dla urlopu wychowawczego 4.2.2. Inne zwolnienia od pracy związane z wykonywaniem obowiązków rodzin- nych przez pracownika 4.2.2.1. Zwolnienie w celu sprawowania opieki nad dzieckiem 4.2.2.2. Zwolnienie od pracy w związku z nieprzewidzianym zamknięciem placówki, do której uczęszcza dziecko, albo z chorobą niani lub dziennego opiekuna 4.2.2.3. Urlop okolicznościowy 4.3. Rozwiązania z zakresu czasu pracy i organizacji pracy dotyczące pracowników opiekujących się małymi dziećmi 4.3.1. Względne zakazy zatrudniania 4.3.1.1. Zakaz pracy w przedłużonym dobowym wymiarze czasu pracy i w godzinach nadliczbowych 4.3.1.2. Zakaz pracy w porze nocnej 4.3.1.3. Zakaz pracy w systemie przerywanego czasu pracy 4.3.2. Względny zakaz delegowania pracownika poza stałe miejsce pracy 4.3.3. Rozwiązania dotyczące pracowników będących rodzicami dzieci z niepełno- sprawnością – związanie pracodawcy wnioskami o stosowanie wybranych elastycznych form czasu pracy i organizacji pracy 4.4. Podsumowanie Rozdział 5 Instrumenty prawa pracy sprzyjające łączeniu obowiązków rodzin- nych i zawodowych przez pracownika 5.1. Uwagi wstępne 5.2. Urlopy 5.2.1. Urlop bezpłatny 5.2.2. Urlop wypoczynkowy 5.3. Rozwiązania z zakresu czasu pracy 5.3.1. Ruchomy czas pracy 5.3.2. Indywidualny rozkład czasu pracy 5.3.3. Systemy czasu pracy ułatwiające łączenie obowiązków zawodowych i rodzinnych 5.3.3.1. Zadaniowy czas pracy 5.3.3.2. System skróconego tygodnia pracy 5.3.3.3. Podstawowy czas pracy 5.3.3.4. Równoważny czas pracy 257 257 258 258 260 262 263 265 267 267 268 269 270 10 Spis treści 5.4. Rozwiązania z zakresu organizacji pracy – elastyczne formy zatrudnienia 5.4.1. Zatrudnienie w niepełnym wymiarze czasu pracy 5.4.2. Telepraca 5.5. Podsumowanie Rozdział 6 Ochrona interesu ekonomicznego rodziny – instrumenty prawa pracy służące zabezpieczeniu materialnych podstaw egzystencji pracownika i członków jego rodziny 6.1. Uwagi wstępne 6.2. Szczególna ochrona trwałości stosunku pracy jako instytucjonalna gwarancja 271 272 275 279 283 283 bezpieczeństwa socjalnego pracownika korzystającego z uprawnień związanych z rodzicielstwem 6.2.1. Zakres ochrony pracownic w ciąży i w okresie urlopu macierzyńskiego 6.2.2. Zakres ochrony pracowników korzystających z urlopów związanych z rodzi- cielstwem 6.2.3. Zakres ochrony pracowników korzystających z innych uprawnień związa- nych z rodzicielstwem 6.2.4. Roszczenia przysługujące pracownikowi z tytułu niezgodnego z prawem rozwiązania umowy o pracę przez pracodawcę 6.2.4.1. Roszczenia restytucyjne 6.2.4.2. Roszczenie odszkodowawcze 6.2.4.3. Inne roszczenia 6.2.5. Gwarancja powrotu do pracy po zakończeniu urlopów związanych z rodzi- cielstwem 6.3. Instrumenty o charakterze finansowym służące ochronie sytuacji materialnej pra- cownika i jego rodziny 6.3.1. Gwarancje finansowe dla pracownika 6.3.1.1. Prawo pracownicy ciężarnej 285 286 307 315 321 321 323 324 325 328 330 330 330 333 336 337 345 349 350 359 361 do nieobniżonego wynagrodzenia za pracę 6.3.1.1.1. Prawo do nieobniżonego wynagrodzenia w związku z re- alizacją zakazów zatrudniania wynikających z kodeksu pracy 6.3.1.1.2. Wynagrodzenie za czas niezdolności do pracy z powodu choroby przypadającej w czasie ciąży 6.3.1.2. Wynagrodzenie za czas nieświadczenia pracy przez pracownika korzystającego z uprawnień związanych z wykonywaniem obowiąz- ków rodzinnych 6.3.1.3. Zakaz potrąceń z wynagrodzenia 6.3.1.4. Gwarancja minimalnego wynagrodzenia za pracę jako realizacja prawa do godziwego wynagrodzenia 6.3.2. Gwarancje finansowe dla członków rodziny pracownika 6.3.2.1. Przejście praw majątkowych ze stosunku pracy na członków rodzi- ny pracownika po jego śmierci 6.3.2.2. Odprawa pośmiertna 6.4. Podsumowanie Spis treści 11 Zakończenie Bibliografia Wykaz aktów prawnych Wykaz orzecznictwa Wykaz stron internetowych Protection of family in the light of provisions of the labour law Summary 363 371 386 395 398 399 Wykaz ważniejszych skrótów art. BAS BGBl CEEP Dz.Pr.P.P. Dz.U. Dz.U.R.P. Dz.Urz ETPCz EKS ETS ETUC k.c. k.k. k.p. k.p.c. k.r.o. MOP MPiOS MPiPS MZ MZiOZ NSA ONZ OSNAPiUS OSNC OSNP OSPiKA – artykuł – Biuro Analiz Sejmowych – Bundesgesetzblatt – Central Europe Energy Partners – Dziennik Praw Państwa Polskiego – Dziennik Ustaw – Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej – Dziennik Urzędowy – Europejski Trybunał Praw Człowieka – Europejska Karta Społeczna – Europejski Trybunał Sprawiedliwości – European Trade Union Confederation – kodeks cywilny – kodeks karny – kodeks pracy – kodeks postępowania cywilnego – kodeks rodzinny i opiekuńczy – Międzynarodowa Organizacja Pracy – Ministerstwo Pracy i Opieki Społecznej – Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej – Ministerstwo Zdrowia – Ministerstwo Zdrowia i Opieki Zdrowotnej – Naczelny Sąd Administracyjny – Organizacja Narodów Zjednoczonych – Orzecznictwo Sądu Najwyższego – Izba Administracyjna, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych – Orzecznictwo Sądu Najwyższego – Izba Cywilna – Orzecznictwo Sądu Najwyższego – Izba Pracy – Orzecznictwo Sądów Polskich i Komisji Arbitrażowych 14 Wykaz ważniejszych skrótów OTK OTK ZU poz. r.w.u.r.d. RM SA SN SO t.j. TK TSUE UE UEAPME UNICE WSA Zb. Orz. ZEKS ZOTSiS stancji – Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego – Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego. Zbiór Urzędowy – pozycja – rozporządzenie Ministra Rodziny, Pracy i  Polityki Społecz- nej z dnia 8 grudnia 2015 r. w sprawie wniosków dotyczących uprawnień pracowników związanych z rodzicielstwem oraz do- kumentów dołączanych do takich wniosków – Rada Ministrów – Sąd Apeacyjny – Sąd Najwyższy – Sąd Okręgowy – tekst jednolity – Trybunał Konstytucyjny – Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej – Unia Europejska – Europejskie Stowarzyszenie Rzemiosła oraz Małych i Średnich Przedsiębiorstw – Union of Industrial and Employers’ Confederations of Europe – Wojewódzki Sąd Administracyjny – Zbiór Orzeczeń – Zrewidowana Europejska Karta Społeczna – Zbiór Orzeczeń Trybunału Sprawiedliwości i Sądu Pierwszej In- Wstęp Rodzina jest wartością uniwersalną w  każdym społeczeństwie, niezależnie od systemu społeczno-gospodarczego czy porządku prawnego określającego reguły funkcjonowania danego państwa. Uznaje się ją za podstawową i najstarszą grupę społeczną, pierwotną w stosunku do społeczeństwa. Główna jej rola polega na tym, że stanowi ona środowisko naturalne dla rozwoju człowieka, zaspokajając jego podstawowe potrzeby od urodzenia aż do śmierci. Rodzina przekazuje nowym pokoleniom również dziedzictwo kulturalne, przyczyniając się w istotny sposób do rozwoju społeczeństwa i jako taka jest istotnym elementem ładu społecznego. Według T. Smyczyńskiego rodzina, więzi rodzinne i leżące u jej podstaw założenie trwałości stanowią wartości samoistne, ale funkcjonujące i  zespolone jednocze- śnie z całym systemem wartości moralnych z obszaru życia zbiorowego (takich jak równość, sprawiedliwość, solidarność) i indywidualnego (jak np. miłość, wolność indywidualna, godność ludzka, życzliwość itd.). Rodzina jest więc wartością glo- balną, syntetyzującą, na którą składają się wartości szczegółowe, proste1. Doniosła rola rodziny w kształtowaniu społeczeństw dostrzegana jest w wielu koncepcjach filozoficznych i doktrynach społeczno-politycznych2. Znajduje ona również odzwierciedlenie w  postanowieniach aktów prawa międzynarodowe- go, uznających rodzinę za podstawę każdego społeczeństwa i gwarantujących jej ochronę we wszystkich dziedzinach życia. Pozostając niezmiennie wartością uniwersalną, jako podstawowa grupa spo- łeczna rodzina ulega dynamicznym przemianom związanym przede wszystkim ze zmianami zachodzącymi w obyczajowości społecznej. Obok tradycyjnego modelu 1 2 T. Smyczyński, Rodzina i prawo rodzinne w świetle nowej Konstytucji, „Państwo i Prawo” 1997, nr 11/12, s. 185. Szerzej na ten temat por. F. Adamski, Socjologia małżeństwa i rodziny. Wprowadzenie, War- szawa 1984, s. 123 i nast., także T. Guz, Koncepcje małżeństwa i rodziny w nowożytnej filozofii, Lublin 2009, s. 9 i nast. 16 Wstęp rodziny opartego na małżeństwie, w społeczeństwie pojawiają się także inne mo- dele rodziny, wszelkiego rodzaju związki nieformalne, tzw. rodziny patchworkowe, a także samotni rodzice wychowujący jedno lub więcej dzieci. Jednocześnie coraz bardziej widoczne są zjawiska wskazujące na postępujący proces deinstytucjona- lizacji i destabilizacji rodziny. Socjologowie zaliczają do nich malejącą tendencję do zawierania małżeństw wraz z równoczesnym wzrostem liczby różnych form kohabitacji oraz zwiększającą się liczbą rozwodów. Kolejne negatywne symptomy dotyczą sfery natalistycznej – w tym zakresie obserwuje się zwiększającą się liczbę urodzeń pozamałżeńskich, opóźnianie w czasie decyzji o urodzeniu pierwszego dziecka i związany z tym niski współczynnik płodności3. O ile deinstytucjonalizacja rodziny, rozumiana jako odchodzenie od legalizo- wania związków w stronę tworzenia nieformalnych, acz silnych i stabilnych wię- zi międzyludzkich opartych na wspólnocie miłości i solidarności, sama w sobie nie musi być zjawiskiem negatywnym, o tyle zmiany zachodzące w sferze roz- rodczości są dość niebezpieczne dla całego społeczeństwa, pociągając za sobą niekorzystne zmiany demograficzne. Opóźnianie przez kobiety decyzji o  uro- dzeniu pierwszego dziecka prowadzi w istocie do skrócenia okresu rozrodczego i zmniejszenia potencjalnej liczby dzieci, które mogłyby przyjść na świat. Niski współczynnik dzietności przy jednoczesnym starzeniu się społeczeństwa pociąga za sobą poważne problemy nie tylko w sferze społecznej, lecz także ekonomicz- nej, co w dłuższej perspektywie może prowadzić do zachwiania funkcjonowania całego systemu gospodarki. Wyżej wymienione negatywne zjawiska widoczne są właściwie we wszystkich społeczeństwach europejskich. Również w Polsce w ostatnich latach obserwować można nasilanie się tych niekorzystnych tendencji. Z tego względu w dyskursie polityczno-prawnym coraz mocniej akcentuje się potrzebę podejmowania różno- rakich działań zmierzających do odwrócenia czy przynajmniej zatrzymania tych niekorzystnych procesów demograficznych. Przede wszystkim zwraca się uwagę na kształt polityki prorodzinnej realizowanej przez państwo, na którą składają się formy wsparcia o różnym charakterze – socjalnym, ekonomicznym i prawnym. Biorąc pod uwagę czynniki, jakie wpływają na decyzje o założeniu rodziny i po- siadaniu potomstwa, można mówić o istotnej roli prawa pracy w promowaniu i ochronie rodziny. W  obecnych czasach, w  sytuacji zwiększonego udziału kobiet w  zatrudnie- niu, kwestia podjęcia decyzji o urodzeniu dziecka niejednokrotnie stawia kobie- tę w obliczu wyboru – praca czy rodzina. Opóźnianie decyzji o urodzeniu dziec- 3 Por. Z. Pisz, Rodzina i jej bezpieczeństwo, [w:] O racjonalną politykę rodzinną. Rodzina for- macją niezastąpioną? Księga jubileuszowa Profesor Bożeny Balcerzak-Paradowskiej, red. M. Bednarski, Z. Czepukajtis-Rutkowska, D. Głogosz, Warszawa 2017, s. 74, a także A. Smo- der, Łączenie pracy z życiem pozazawodowym w kontekście przemian rodziny, [w:] Praca i po- lityka społeczna. Współczesne tendencje i wyzwania, red. B. Balcerzak-Paradowska, Warsza- wa 2013, s. 339–340. Wstęp 17 ka albo całkowita rezygnacja z macierzyństwa nie zawsze są bowiem w pełni świadome i dobrowolne. Powodem takiej decyzji w wielu wypadkach jest obawa przed utratą pracy czy trudności w znalezieniu zatrudnienia po przerwie spo- wodowanej sprawowaniem opieki nad dzieckiem4. Często bowiem pracodawcy posługują się stereotypami, postrzegając kobiety wyłącznie przez pryzmat ma- cierzyństwa i związanych z tym uciążliwości, co w rezultacie czyni kobietę mniej atrakcyjnym pracownikiem, mimo posiadania przez nią takich samych, a nawet wyższych od mężczyzn kwalifikacji niezbędnych do wykonywania pracy na da- nym stanowisku. Ponadto dla pracującej kobiety podjęcie decyzji o urodzeniu dziecka powodu- je nałożenie na nią dodatkowych obowiązków związanych z szeroko rozumianym wychowywaniem potomka. Zważywszy, że to na kobietę spada większość prac do- mowych, włączając w to obowiązki związane ze sprawowaniem opieki nad dziec- kiem, można pokusić się o stwierdzenie, że pracownica świadczy w istocie pra- cę na dwóch „etatach” – jednym w zakładzie pracy, drugim w domu, przy czym ta druga praca ma charakter nieodpłatny. Taki model rodziny, charakteryzujący się podwójnym obciążeniem kobiet, ciągle ma charakter dominujący w Polsce5. Z drugiej strony, analizując poziom dochodów rodzin, w których pracuje tylko jeden z rodziców, trudno mówić o możliwości zaspokojenia podstawowych po- trzeb rodziny z jednego wynagrodzenia. Biorąc pod uwagę fakt, że w przypadku pojawienia się dziecka koszty utrzymania rodziny znacząco wzrastają, decyzja kobiety o podjęciu pracy zamiast poświęcenia czasu na opiekę nad małym dziec- kiem niejednokrotnie jest koniecznością, a nie jej rzeczywistym wyborem. Mając wzgląd na wszystkie powyższe okoliczności, trudno się dziwić aktual- nym tendencjom do odraczania w czasie decyzji o urodzeniu pierwszego dziecka, ograniczaniu liczby dzieci, które rodzice chcą mieć, czy wreszcie zupełnej rezygna- cji z posiadania potomstwa. Te niekorzystne z demograficznego punktu widzenia tendencje pogłębia coraz bardziej widoczny problem godzenia życia zawodowego z  obowiązkami rodzinnymi. Zmęczenie wynikające z  wydłużonych godzin pra- cy, a także stres związany z ciągłym oczekiwaniem przez pracodawców większe- go zaangażowania pracownika w  pracę, od którego często uzależniona jest wy- sokość wynagrodzenia, nie wpływają pozytywnie na funkcjonowanie rodziny. Po pierwsze, pojawia się problem rozgraniczenia między zaangażowaniem w pracę i w obowiązki rodzinne, będący źródłem wielu napięć i sytuacji konfliktowych między partnerami dotyczących podziału obowiązków domowych. Po drugie, zbyt duże zaangażowanie w obowiązki zawodowe, nawet jeśli nie stanowi źródła 4 Według badań CBOS przeprowadzonych w 2000 r. lęk przed utratą pracy należał do tych czynników, które ponad połowa ankietowanych wskazała jako przyczynę spadku dzietno- ści. Por. W. Warzywoda-Kruszyńska, J. Krzyszkowski, Przemiany składu rodziny oraz wzorców dzietności i wzorców zatrudnienia w Polsce na tle Unii Europejskiej, [w:] Współczesne rodziny polskie – ich stan i kierunek przemian, red. Z. Tyszka, Poznań 2001, s. 69. Por. A. Smoder, Łączenie pracy…, s. 344. 5 18 Wstęp konfliktu między samymi rodzicami, nie wpływa korzystnie na ich relacje z dziec- kiem lub dziećmi. Zwiększając zaangażowanie w pracę celem zaspokojenia przede wszystkim materialnych potrzeb rodziny, rodzice pozbawiają dziecko tego, czego w pierwszych latach potrzebuje najbardziej – ich obecności i uwagi, poczucia bli- skości, które wpływają na kształtowanie więzi emocjonalnych. Należy przy tym dodać, że w równym stopniu dotyczy to matki i ojca, bowiem dla prawidłowe- go rozwoju dziecko potrzebuje kontaktu z obojgiem rodziców. W tym kontekście coraz większą rangę zyskuje niedoceniana wcześniej rola ojca w procesie wycho- wywania dziecka i  kształtowania prawidłowych więzi rodzinnych, które w  póź- niejszym wieku wpływają na postawy społeczne i jakość nawiązywanych relacji międzyludzkich6. Większe zaangażowanie mężczyzny w obowiązki rodzinne po- przez przyznawanie mu uprawnień pracowniczych związanych z rodzicielstwem może też w pewnym zakresie przyczynić się do zmniejszania różnic w pozycji obu płci na rynku pracy, sprawiając, że nie tylko kobiety będą przez pracodawców ko- jarzone z obowiązkami rodzicielskimi. W dobie starzejących się społeczeństw problematyka ochrony rodziny w pra- wie pracy w kontekście godzenia ról zawodowych i rodzinnych sprowadza się nie tylko do uwzględniania obowiązków związanych z wychowywaniem dzieci. Coraz większego znaczenia nabiera bowiem kwestia obowiązków wynikających z potrze- by sprawowania opieki nad innymi niż dzieci członkami rodziny, którzy z uwagi na chorobę, niepełnosprawność czy podeszły wiek takiej opieki wymagają. Problem ten został dostrzeżony zarówno w międzynarodowym, jak i europejskim prawie pracy, gdzie w odniesieniu do kwestii łączenia obowiązków zawodowych i rodzin- nych podkreśla się, że „ciężary rodzinne” obarczające pracownika nie sprowadzają się wyłącznie do sprawowania obowiązków rodzicielskich. Na gruncie prawa polskiego przy okazji kolejnych nowelizacji kodeksu pra- cy w zakresie uprawnień związanych z rodzicielstwem w doktrynie pojawiają się głosy o potrzebie wprowadzenia do kodeksowego katalogu podstawowych zasad prawa pracy zasady ochrony rodziny jako wytycznej kierunkowej, utożsamiając ją jednak przede wszystkim z aspektem godzenia obowiązków zawodowych i ro- dzinnych w przepisach o czasie pracy. Z drugiej strony można się również spotkać ze stanowiskiem, w myśl którego w przepisach prawa pracy wyrażona jest implici- te zasada ochrony rodzicielstwa. Porównując zakres pojęciowy obu zasad, można stwierdzić, że pierwsza z nich konsumuje drugą. Ochrona rodzicielstwa jest bo- wiem tylko jednym z elementów ochrony rodziny, nawet jeśli element ten z natury rzeczy ma charakter dominujący. Relacje między rodzicami i dzieckiem (dziećmi) 6 Szerzej na temat wpływu relacji między ojcem a dzieckiem na kształtowanie prawidłowych więzi międzyludzkich w późniejszym okresie życia zob. J. Augustyn, Ojcostwo. Aspekty peda- gogiczne i duchowe, Kraków 2003, s. 89–95; także: M. Jankowska, Wpływ ojca na relacje do- rosłe córki w aspekcie stylów przywiązaniowych, [w:] Rodzina i rodzicielstwo. Między tradycją a współczesnością, red. A. Skreczko, B. Bassa, Z. Struzik, Warszawa 2014, s. 127 i nast. Wstęp 19 stanowią główną „oś” zasady ochrony rodziny. W świetle Konstytucji RP z 1997 r., która podnosi ochronę rodziny do rangi zasady ustrojowej państwa, posiadanie potomstwa jest czynnikiem decydującym o objęciu rodziny ochroną, bez wzglę- du na to czy rodzina ta opiera się na małżeństwie, czy na związku nieformalnym. Przy założeniu, że podstawową funkcją prawa pracy jest ochrona pracownika jako słabszej strony stosunku pracy, również zasada ochrony rodziny koncentro- wać się powinna przede wszystkim na pracowniku, który ma obowiązki rodzinne. W literaturze przedmiotu pojawia się coraz więcej opracowań dotyczących ochrony rodziny, jednak w większości przypadków skupiają się one głównie na aspekcie go- dzenia obowiązków zawodowych i rodzinnych, co wydaje się zrozumiałe z uwagi na coraz szersze propagowanie zarówno na forum międzynarodowym, jak i euro- pejskim koncepcji work-life balance. Ideą wyrażaną przez tę koncepcję, jak wynika z jej nazwy, jest dążenie do zachowania równowagi między pracą a życiem prywat- nym, jako źródła dobrostanu człowieka i poczucia spełnienia w życiu. Wszelkie za- kłócenia tej równowagi mogą być natomiast źródłem stresu i wynikających z niego frustracji, stanowiących zagrożenie dla zdrowia samego pracownika i  wpływają- cych negatywnie na jego relacje z bliższym i dalszym otoczeniem. Ochrona rodzi- ny w tym ujęciu oznacza przede wszystkim ochronę życia rodzinnego pracownika, stanowiącego istotny, aczkolwiek nie jedyny element życia prywatnego człowieka. W  przekonaniu Autorki ochrona życia rodzinnego rozumiana jako ukształ- towanie zakresu i sposobu realizacji obowiązków zawodowych pracownika bez uszczerbku dla sfery rodzinnej nie wyczerpuje pojęcia ochrony rodziny na gruncie prawa pracy, jest tylko jednym z jej elementów. Z analizy całokształtu przepisów można bowiem wyprowadzić wniosek, że regulacje „ochronne” prawa pracy doty- kają trzech płaszczyzn „funkcjonowania” rodziny – biologicznej, społecznej i eko- nomicznej, a każda z nich jest równie ważna. Co więcej, płaszczyzny te przenikają się wzajemnie, co powoduje, że zakres działania niektórych instrumentów prawa pracy służących ochronie rodziny nie zamyka się wyłącznie w jednej płaszczyźnie. Przykładem takiego instrumentu jest urlop macierzyński, który jest przejawem ochrony rodziny łączącym aspekty biologiczne i społeczne. Ochrona rodziny dotykająca sfery biologicznej realizowana jest na gruncie pra- wa pracy przez przepisy dotyczące ochrony zdrowia pracownic w związku z ma- cierzyństwem. W  tym zakresie regulacje prawa pracy koncentrują się przede wszystkim na zapewnieniu pracownicom ciężarnym i karmiącym dziecko piersią odpowiednich warunków świadczenia pracy, eliminujących lub przynajmniej mi- nimalizujących czynniki zagrażające prawidłowemu przebiegowi ciąży oraz zdro- wiu kobiety w czasie ciąży lub w pierwszym okresie po porodzie, a także mającego się narodzić (albo już narodzonego) dziecka. Można tu wskazać m.in. na przepisy regulujące prace wzbronione pracownicom ciężarnym i karmiącym dziecko pier- sią czy zakazy zatrudniania pracownic ciężarnych. W pewnym zakresie dotyczy to również urlopu macierzyńskiego. Jest to jedyna sfera ochrony rodziny, w której rozwiązania prawne odnoszą się wyłącznie do relacji rodzicielskiej. 20 Wstęp Ochrona życia rodzinnego pracownika, o której była już mowa wcześniej, łączy się natomiast ze społeczną płaszczyzną funkcjonowania rodziny, w ramach której mamy do czynienia z szerszym wymiarem relacji występujących w rodzinie. Nie cho- dzi tu tylko o ochronę więzi istniejących między rodzicami a dzieckiem. Obarczenie pracownika „ciężarami rodzinnymi” na gruncie międzynarodowego i europejskiego prawa pracy oznacza bowiem nie tylko obowiązki rodzicielskie związane z wycho- wywaniem dziecka, lecz także obowiązki opiekuńcze względem innych niż dziec- ko członków rodziny, którzy z różnych powodów wymagają opieki. Regulacje prawa pracy, chroniące tę sferę funkcjonowania rodziny, dotyczą rozwiązań umożliwiają- cych pracownikowi łączenie obowiązków rodzinnych i zawodowych bądź sprzyja- jących godzeniu takich obowiązków. Można tu wskazać przepisy normujące urlopy związane z rodzicielstwem i inne zwolnienia od pracy z tytułu wykonywanych obo- wiązków rodzinnych, jak również regulacje z zakresu czasu i organizacji pracy. Prawo pracy odgrywa też istotną rolę w zakresie ochrony interesu ekonomicz- nego rodziny. Praca jest bowiem podstawowym źródłem dochodów pracownika, a czynniki ekonomiczne mają istotny wpływ na decyzje dotyczące zakładania ro- dziny i posiadania potomstwa, przy założeniu, że są one podejmowane świadomie i  z  pełną odpowiedzialnością. Odnosząc się do ekonomicznej płaszczyzny funk- cjonowania rodziny, prawo pracy przede wszystkim skupia się na rozwiązaniach służących zabezpieczeniu materialnych podstaw egzystencji pracownika i jego naj- bliższych. Temu celowi służy m.in. instytucja ochrony trwałości stosunku pracy pracowników korzystających z uprawnień związanych z wykonywaniem obowiąz- ków rodzinnych czy rozwiązania odnoszące się bezpośrednio do świadczeń pienięż- nych ze stosunku pracy, takie jak np. gwarancja zachowania prawa do wynagrodze- nia za czas nieświadczenia pracy czy zakaz potrąceń z wynagrodzenia. Ochrona tej sfery funkcjonowania rodziny w prawie pracy obejmuje najszerszy krąg podmio- tów – przepisy realizujące tę ochronę dotyczą bowiem nie tylko samych pracowni- ków, lecz także w niektórych przypadkach odnoszą się bezpośrednio do członków ich rodziny. Przykładem takiej regulacji jest art. 87 k.p., w którym ustawodawca, określając granice dokonywania potrąceń z  wynagrodzenia, jednocześnie wpro- wadza uprzywilejowanie świadczeń alimentacyjnych w przypadku gdy pracownik nie chce łożyć na utrzymanie rodziny. Należy również wspomnieć o rozwiązaniach służących zabezpieczeniu środków na „doraźne” zaspokojenie potrzeb życiowych członków rodziny pracownika w razie nagłego pogorszenia ich sytuacji materialnej w związku z jego śmiercią. Zalicza się do nich konstrukcję przejścia praw majątko- wych ze stosunku pracy po śmierci pracownika oraz instytucję odprawy pośmiert- nej. W tym ostatnim przypadku członkowie rodziny zmarłego pracownika stają się bezpośrednio, jakkolwiek w ograniczonym zakresie, podmiotami prawa pracy7. Z ochroną rodziny w aspekcie ekonomicznym wiąże się także problematyka prawa 7 Por. M. Wujczyk, Podmioty prawa pracy, [w:] System prawa pracy, t. 1: Część ogólna, red. K.W. Baran, Warszawa 2017, s. 444. Wstęp 21 do godziwego wynagrodzenia za pracę i jego gwarancji normatywnej w postaci wy- nagrodzenia minimalnego, stąd wątek ten w pewnym zakresie też został uwzględ- niony w opracowaniu. Analizując rozwiązania zawarte w  prawie pracy w  odniesieniu do każdej z  przedstawionych płaszczyzn, w  niniejszej pracy podjęto próbę odpowiedzi na pytanie, czy rodzina, jako wspólnota osób połączonych trwałą i silną więzią, w dostatecznym stopniu jest chroniona przez narzędzia, którymi dysponuje pra- wo pracy, co w istocie oznaczałoby, że zasadę ochrony rodziny można implicite wyprowadzić z całokształtu obowiązujących przepisów, czy też ochrona ta jest niewystarczająca i w związku z tym zachodzi potrzeba wprowadzenia do kodek- sowego katalogu podstawowych zasad prawa pracy zasady ochrony rodziny, jak postulują niektórzy przedstawiciele doktryny. Zważywszy, że rozważania zawarte w  niniejszym opracowaniu koncentrują się na ochronie rodziny jako wspólnoty osób i łączących ich więzi, poza obsza- rem zainteresowania pozostaje kwestia dopuszczalności pracy dzieci, co w głów- nej mierze podyktowane jest faktem, że dziecko stanowi odrębny od rodziny przedmiot ochrony prawnej. Temat opracowania ogranicza rozważania w nim zawarte do instytucji prawa pracy, stąd pominięte w nim zostały kwestie z zakresu ubezpieczeń społecznych. Wątki te zaznaczone są w pracy jedynie incydentalnie, w takim zakresie, w ja- kim jest to niezbędne z punktu widzenia kompletności rozważań. Odnosząc się natomiast do sfery prawa pracy, głównym przedmiotem zainteresowania uczy- niono regulacje ustawowe jako wyznacznik minimalnych standardów, które sta- nowią punkt wyjścia dla partnerów społecznych w kształtowaniu optymalnych rozwiązań w tym zakresie. W opracowaniu nie zostały zatem poddane szerszej analizie te zagadnienia prawa pracy, w odniesieniu do których pozostawiono dużą swobodę partnerom społecznym, takie jak np. działalność socjalna pra- codawcy. Opracowanie zostało przygotowane przede wszystkim w  oparciu o  metodę analizy dogmatycznej. W niewielkim stopniu została wykorzystana również me- toda historyczna i porównawcza. Podjęta w opracowaniu problematyka ochrony rodziny na płaszczyźnie międzynarodowej i europejskiej stanowi punkt wyjścia dla dalszych rozważań i wyznacznik dla oceny zakresu ochrony rodziny w re- gulacjach polskiego prawa pracy. Celem krótkiej prezentacji rozwiązań stoso- wanych w innych wybranych państwach, skupiających się głównie na ułatwia- niu godzenia ról zawodowych i rodzinnych przez pracownika (choć nie tylko), jest natomiast przede wszystkim pokazanie różnorodności form wspierania pra- cownika w efektywnym łączeniu obowiązków zawodowych i rodzinnych, które mogą stanowić inspirację dla polskiego ustawodawcy. Trzeba jednak zdawać so- bie sprawę z ograniczonego zakresu wykorzystania tych rozwiązań z uwagi na ich silne osadzenie w kontekście kulturowym danego kraju. Mogą one natomiast stanowić ciekawe tło dla rozważań dotyczących prawa polskiego. 22 Wstęp Wątek historyczny ma zaś na celu ukazanie kierunku, w jakim zmierza polski ustawodawca, mając wzgląd na potrzebę ochrony rodziny i zmieniające się stan- dardy w tym zakresie, wyznaczane przez prawo międzynarodowe i europejskie. W celu lepszego ukazania wszystkich aspektów ochrony rodziny w prawie pra- cy prawnicze aspekty rozważań poprzedza krótki fragment o charakterze socjo- logicznym, przedstawiający typologię i  funkcje rodziny oraz jej przeobrażenia w ostatnich latach. Kwestia ta może bowiem w istotny sposób rzutować na ocenę zakresu ochrony rodziny w prawie pracy. Praca składa się z sześciu rozdziałów. Rozdział 1 ma charakter wprowadzają- cy i jest pozbawiony wątków prawniczych. Przedstawienie socjologicznego ujęcia rodziny ma jednak istotne znaczenie dla rozważań o charakterze prawniczym za- wartych w dalszej części pracy, zważywszy, że w prawie nie ma legalnej definicji tego pojęcia. Prawniczą część pracy otwiera rozdział 2, poświęcony rodzinie jako przedmiotowi ochrony prawnej. W  pierwszej kolejności omówiono w  nim źró- dła prawa międzynarodowego i  europejskiego regulujące tę kwestię, by następ- nie przejść do prezentacji rozwiązań prawnych obowiązujących w tym zakresie w systemach prawnych wybranych państw europejskich. Ostatnia część tego roz- działu dotyczy prawa polskiego i obejmuje analizę zakresu ochrony rodziny na gruncie Konstytucji RP oraz ewolucyjne ujęcie regulacji prawa pracy w tym zakre- sie. Trzon pracy stanowią cztery kolejne rozdziały dotyczące ochrony trzech sfer funkcjonowania rodziny. Rozdział 3 został poświęcony ochronie macierzyństwa, stanowiącej wyraz ochrony przez prawo pracy biologicznej sfery funkcjonowania rodziny. Rozdziały 4 i 5 dotyczą zaś regulacji prawa pracy w kontekście łączenia przez pracownika obowiązków zawodowych i rodzinnych, co składa się na ochro- nę społecznych aspektów funkcjonowania rodziny. Przedmiotem analizy zawartej w rozdziale 4 są instrumenty prawa pracy adresowane do pracowników mających obowiązki rodzinne, takie jak urlopy związane z rodzicielstwem czy względne za- kazy zatrudniania. Rozważania rozdziału 5 odnoszą się natomiast do instrumen- tów o charakterze powszechnym, takich jak urlop wypoczynkowy czy elastyczna organizacja czasu pracy, które mogą być wykorzystane w celu ułatwienia pracow- nikom łączenia obowiązków zawodowych i  rodzinnych. Ostatni rozdział opra- cowania został poświęcony ochronie interesu ekonomicznego rodziny w prawie pracy, obejmującej gwarancje o charakterze instytucjonalnym i finansowym. Roz- ważania zawarte w tym rozdziale dotyczą m.in. szczególnej ochrony trwałości sto- sunku pracy oraz gwarancji finansowych służących zabezpieczeniu sytuacji mate- rialnej pracownika i jego rodziny. W opracowaniu uwzględniono stan prawny na dzień 1 lipca 2018 r. Rozdział 1 Rodzina w ujęciu socjologicznym 1. 1.1. Pojęcie i typologia rodziny w naukach socjologicznych Na gruncie nauk socjologicznych rodzinę definiuje się jako grupę społeczną bądź jako instytucję społeczną. Najbardziej syntetycznie ujął jej istotę L.  Dyczewski, stwierdzając, że „jest wspólnotą osób i jednocześnie instytucją”1. Odnosząc się do definiowania rodziny w kategoriach grupy społecznej, można ją określić jako […] duchowe zjednoczenie szczupłego grona osób, skupionych we wspólnym ogni- sku domowym aktami wzajemnej pomocy i opieki, oparte na wierze w prawdziwą lub domniemaną łączność biologiczną, tradycję rodzinną i społeczną2. Na tle innych grup społecznych rodzinę wyróżnia łączne występowanie nastę- pujących cech: wspólne zamieszkiwanie członków, wspólne nazwisko, wspólna własność, ciągłość biologiczna oraz wspólna kultura duchowa3. Należy ona do ka- tegorii tzw. grup pierwotnych, powstających w sposób spontaniczny, z osobistych i nieformalnych pobudek4. Z drugiej strony można ją też definiować, biorąc pod uwagę charakter więzi łączących jej członków. W takim ujęciu stanowi ona „zbio- rowość ludzi powiązanych ze sobą więzią małżeństwa, pokrewieństwa, powino- wactwa lub adopcji”5. W ramach tak pojmowanej rodziny wyróżnia się pewne for- 1 2 3 4 5 L. Dyczewski, Rodzina, społeczeństwo, państwo, [w:] Rodzina, społeczeństwo, gospodarka rynkowa, red. J. Kroszel, Opole 1995, s. 32. F. Adamski, Socjologia małżeństwa i rodziny. Wprowadzenie, Warszawa 1984, s. 21‒22. Ibidem, s. 21. Z. Tyszka, A. Wachowiak, Podstawowe pojęcia i zagadnienia socjologii rodziny, Poznań 1997, s. 43. Z. Tyszka, Socjologia rodziny, Warszawa 1979, s. 74. 24 Rodzina w ujęciu socjologicznym my życia rodzinnego, wśród których za najważniejsze należy uznać tzw. rodzinę małą albo małżeńską, zwaną inaczej nuklearną, i rodzinę dużą, nazywaną także poszerzoną albo familią6. Klasyczna rodzina mała (nuklearna) jest na ogół rodziną dwupokoleniową o zredukowanej liczbie członków. W jej ramach wyróżnia się natomiast rodziny pełne i niepełne. Mała rodzina pełna składa się z męża, żony i ich dzieci, niepełną tworzą zaś bezdzietni małżonkowie albo jeden małżonek z dzieckiem. Najczęściej spotykana forma rodziny małej niepełnej obejmuje jednego rodzica z dzieckiem lub dziećmi. Należy przy tym zauważyć, że wyżej wskazane formy życia rodzin- nego mają charakter dynamiczny, mogą się bowiem przekształcać z jednej w dru- gą w czasie trwania życia jej członków. Pełna rodzina mała może się przekształcić w niepełną wskutek śmierci czy odejścia jednego ze współmałżonków albo śmierci ostatniego bądź jedynego dziecka, natomiast niepełna może ulec przekształceniu w pełną dzięki urodzeniu się bądź adopcji dziecka albo wskutek ponownego mał- żeństwa opiekuna dziecka7. Rodzina duża (poszerzona) jest natomiast rodziną wielopokoleniową, która może występować w wersji klasycznej lub zmodyfikowanej. Klasyczna rodzina po- szerzona składa się z dwóch lub więcej rodzin nuklearnych podporządkowanych organizacyjnie jednemu kierownictwu rodzinnemu. Można tu mówić o sytuacji gdy kilka pokoleń zamieszkuje pod jednym dachem, uznając „władzę” jednego starszego członka rodziny (matki lub ojca). Zmodyfikowana rodzina poszerzona różni się zaś od klasycznej tym, że rodziny nuklearne wchodzące w jej skład pozo- stają tylko w częściowej zależności od siebie, zachowując swą niezależność ekono- miczną, a niekiedy także są rozproszone przestrzennie. Mimo utrzymywania się intensywnej więzi rodzinnej nie występuje w tym wypadku hierarchiczna struk- tura autorytetu8. W nowoczesnych społeczeństwach na ogół dominują rodziny małe. Jak zwra- ca uwagę B.M. Kałdon, w Polsce można się spotkać ze zjawiskiem wspólnego za- mieszkiwania pod jednym dachem rodziców i ich dorosłych dzieci, które same za- łożyły już rodziny, ale najczęściej nie jest to spowodowane zamierzoną przez nich taką właśnie organizacją rodziny, lecz wynika z braku samodzielnych mieszkań, co dotyczy głównie obszarów miejskich. Z rodziną dużą, do której należą starzy rodzice (co wynika przynajmniej w pewnym zakresie z decyzji jej członków) bę- dziemy mieć natomiast częściej do czynienia w środowisku rolniczym. W takich wypadkach duża rodzina jest bowiem naturalną konsekwencją wymiany pokoleń w gospodarstwie rolnym9. 6 7 8 9 Ibidem, s. 77. Ibidem, s. 80. Por. F. Adamski, Socjologia…, s. 48‒49. B.M. Kałdon, Rodzina jako instytucja społeczna w ujęciu interdyscyplinarnym, „Forum Peda- gogiczne UKSW” 2011, nr 1, s. 237.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Ochrona rodziny w świetle przepisów prawa pracy
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: