Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00278 005417 15184754 na godz. na dobę w sumie
Ochrona tajemnicy przedsiębiorstwa. Zagadnienia cywilnoprawne - ebook/pdf
Ochrona tajemnicy przedsiębiorstwa. Zagadnienia cywilnoprawne - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 343
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-2841-8 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> biznes >> zarządzanie i marketing
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Stan prawny na 14.03.2006 r.

Tajemnice przedsiębiorstwa, obejmujące np. plany sprzedażowe, marketingowe, systemy wynagrodzeń lub know-how produkcyjne mają dla funkcjonowania każdego przedsiębiorstwa znaczenie strategiczne.
Praca przedstawia wszystkie dostępne instrumenty cywilnoprawnej ochrony informacji poufnych zawarte m.in. w ustawie o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji, kodeksie cywilnym, kodeksie pracy czy kodeksie spółek handlowych. Poddano w niej analizie ochronę tajemnic komercyjnych (m.in. na podstawie art. 11 ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji, przepisów kodeksu cywilnego dotyczących ochrony informacji w trakcie negocjacji, przepisów kodeksu pracy ustanawiających zakazy konkurencji oraz regulacji prawa handlowego dotyczących wspólników spółek i ich organów w zakresie obowiązku ochrony informacji poufnych). Omówiono problematykę ochrony tajemnicy przedsiębiorstwa w prawie polskim, europejskim oraz w aspekcie porównawczym, z uwzględnieniem porozumienia TRIPS. Przedstawiony został dorobek doktryny, orzecznictwa polskiego i zagranicznego; zrozumienie poszczególnych rozważań ułatwiają liczne przykłady i podsumowania. Książka jest przeznaczona dla wszystkich prawników zajmujących się prawem własności intelektualnej i zagadnieniami zwalczania nieuczciwej konkurencji.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Od autora Bez pomocy życzliwych ludzi trudno o widoczny efekt wysił- ku intelektualnego. Korzystając z okazji chciałbym więc serdecznie podziękować osobom, bez których moja działalność naukowa, w tym i powstanie tej pracy, nie byłaby możliwe. Przede wszystkim chciałbym gorąco podziękować moim ro- dzicom Teresie i Janowi Michalakom za nieustanne wsparcie i pomoc. Im też dedykuję niniejszą pracę, gdyż bez nich nic, co do tej pory zrobiłem, nie stałoby się faktem. Gorące podziękowania za pomoc, wyrozumiałość dla błędów i intelektualne wsparcie udzielane mi już od czasów proseminarium z zakresu prawa cywilnego na Uniwersytecie Jagiellońskim kieruję w stronę pani promotor dr. hab Elżbiety Traple, prof. UJ z Katedry Prawa Cywilnego Uniwersytetu Jagiellońskiego. Podziękowania na- leżą się również recenzentom mojej pracy doktorskiej: dr. hab. Urszuli Promińskiej, prof. Uniwersytetu Łódzkiego i prof. dr. hab Ryszardowi Markiewiczowi z Instytutu Prawa Własności Intelektualnej w Kra- kowie. Temu ostatniemu jestem również wdzięczny za szczególną życzliwość i cenne rady dotyczące kształtowania kariery naukowej. Słowa podziękowania należą się też radcom prawnym Philip Morris Polska S.A., mec. Przemysławowi Grabowskiemu i mec. Rober- towi Konikowi. Zwłaszcza mecenasowi Konikowi jestem winien słowa podziękowania za promowanie mojej osoby i zrozumienie dla po- trzeb naukowych. Dodatkowo chciałbym jeszcze podziękować dr. hab Ewie Nowińskiej, prof. UJ z Instytutu Prawa Własności Intelektualnej w Krakowie za wszechstronną pomoc w sprawach merytorycznych. Na zakończenie warto dodać, że niniejsza publikacja jest zmo- dyfikowaną wersją rozprawy doktorskiej obronionej na Wydziale Pra- wa Uniwersytetu Jagiellońskiego w październiku 2005 r.   ??? Wstęp Znaczenie informacji poufnych we współczesnej gospodarce jest kluczową sprawą dla osiągnięcia przewagi konkurencyjnej na rynku. Przedsiębiorcy jednak niejednokrotnie stosują nieuczciwe działania w celu zdobycia tajemnic innych przedsiębiorców, gdyż, jak zauważył D. Sarnoff, konkurencja na rynku zapewnia wpraw- dzie najlepsze produkty, lecz jednocześnie pociąga za sobą najgor- sze zachowania ludzi. W związku z tym prawo powinno zapewniać skuteczne mechanizmy ochrony dla szeroko rozumianych informa- cji poufnych. Dlatego główny cel niniejszej pracy sprowadza się do przedstawienia zróżnicowanych instytucji prawnej ochrony informa- cji poufnych, które w prawie polskim określa się mianem tajemnicy przedsiębiorstwa. Przed analizą poszczególnych modeli ochrony ta- jemnicy przedsiębiorstwa konieczne jest jednak doprecyzowanie sa- mego pojęcia „tajemnica przedsiębiorstwa” i charakteru prawnego tej tajemnicy. Akty prawne, zarówno w Polsce, jak i w Europie, posługują się bardzo zróżnicowaną terminologią dla oznaczenia chronionych informacji. Niezbędne jest zatem wyjaśnienie, jak należy rozumieć pojęcie tajemnicy przedsiębiorstwa, jakie informacje wchodzą w jej skład i jaka jest relacja tego pojęcia do innych terminów, np. informacji nieujawnionej. Zdefiniowanie pojęcia tajemnicy przedsiębiorstwa po- zwoli następnie na ustalenie prawnego charakteru tej tajemnicy. Czy w relacji do tajemnicy przedsiębiorstwa istnieje prawo podmiotowe o charakterze bezwzględnym? Czy tajemnica przedsiębiorstwa jest dobrem niematerialnym, czy też odwrotnie: ochronie podlega tylko pewna faktyczna wyłączność korzystania z poufnych informacji — to tylko niektóre pytania, na które będę poszukiwać odpowiedzi w toku dalszych rozważań. 19 Wstęp Kolejne, zasadnicze dla niniejszej pracy zagadnienie sprowa- dza się do przedstawienia całego wachlarza instrumentów cywilno- prawnej ochrony tajemnicy przedsiębiorstwa. W prawie polskim na ochronę tajemnicy przedsiębiorstwa patrzy się zazwyczaj wąsko, tj. przez pryzmat ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji. Jednak w innych systemach prawnych, np. niemieckim, klasyczne instytucje zawarte w BGB również odgrywają znaczącą rolę w ochronie tajemnic komercyjnych. Bliższa analiza prawa polskiego dostarcza również argumentów na rzecz poglądu, że nie tylko u.z.n.k., ale także inne ustawy i instytucje w nich uregulowane mogą być efektywnym na- rzędziem ochrony tajemnicy przedsiębiorstwa. Praca niniejsza będzie również zawierać ocenę efektywności poszczególnych modeli ochrony tajemnicy przedsiębiorstwa. Przedstawienie spektrum cywilnopraw- nych instrumentów ochrony tajemnicy przedsiębiorstwa wydaje się jednocześnie największym novum niniejszej pracy, gdyż zagadnienia ochrony tajemnicy przedsiębiorstwa na podstawie art. 11 u.z.n.k. zo- stały już w doktrynie zasadniczo omówione. Artykuł 11 został jed- nak w 2002 r. znowelizowany. To zaś oznacza, że również w zakresie dotyczącym ochrony tajemnicy przedsiębiorstwa, na gruncie tego przepisu można wskazać nowe koncepcje i rozwiązania wynikające zarówno z wypowiedzi doktryny, orzecznictwa, jak i własnych prze- myśleń. Ostatnim zagadnieniem, do którego powrócę w zakończeniu niniejszej pracy, jest weryfikacja tezy: czy w prawie polskim możliwe jest przyjęcie założenia o istnieniu prawa tajemnic handlowych jako odrębnej dyscypliny prawniczej. 20 Rozdział I Ekonomiczne znaczenie i źródła ochrony prawnej tajemnicy przedsiębiorstwa 1. Ekonomiczne znaczenie tajemnicy przedsiębiorstwa Tajemnice handlowe, produkcyjne, organizacyjne i inne in- formacje posiadające wartość gospodarczą niemal od początku ist- nienia handlu i przemysłu stanowiły istotny element zapewniający przedsiębiorcy przewagę konkurencyjną nad innymi przedsiębior- cami i przesądzały o ekonomicznym sukcesie przedsięwzięć gospo- darczych. Dlatego też sami przedsiębiorcy, jak również organizacje ich zrzeszające, zazdrośnie strzegli będących w ich posiadaniu ta- jemnic. O gospodarczym znaczeniu poufnych informacji świadczą regulacje średniowiecznych cechów rzemieślniczych, które zakazy- wały ujawniania tajemnic komercyjnych mistrzów cechowych.1 Na przestrzeni dziejów ekonomiczne znaczenie informacji posiadającej wartość gospodarczą zdecydowanie wzrosło, do czego bez wątpienia przyczyniła się rewolucja przemysłowa w XVIII w. W tym właśnie okresie, za sprawą licznych wynalazków, rozwinęła się społeczna świadomość dotycząca objęcia ochroną prawną wytworów intelektu człowieka, a przedsiębiorcy przekonali się o ekonomicznym znaczeniu dóbr niematerialnych, w tym tajemnicy przedsiębiorstwa. Przykła- 1 Zob. R.P. Merges, P.S. Menell, M.A. Lemley, Intellectual Property in the New Technological Age, Gaithersburg–New York 2000, s. 32; J. Pooley, Trade Secrets, New York 2001, § 1.03 [1]; T. Ereciński, Prawo przemysłowe miasta Poznania w XVIII w., Poznań 1934, s. 653; W. Meisel, Wilkierze poznańskie, cz. III, Organizacja cechowa, Wrocław–Warszawa–Kraków 1969, s. 110. 21 Ekonomiczne znaczenie i źródła ochrony prawnej tajemnicy przedsiębiorstwa dowo w fabryce Bayera w Niemczech wdrażano środki zmierzające do ochrony tajemnic firmy poprzez specyficzną organizację pracy i umowy o zakazie konkurencji po ustaniu zatrudnienia.2 We współ- czesnym świecie w zarządzaniu i funkcjonowaniu przedsiębiorstwa informacja odgrywa zdecydowanie priorytetową rolę. Jak podkreś­ lają teoretycy zarządzania: „informacja stała się kolejnym zasobem przedsiębiorstwa, którego już nie można pominąć i przejść »obok« niej bez jakiejkolwiek reakcji. Zmiany przedsiębiorstwa w zakresie informatyki, mediów i telekomunikacji spowodowały, że informacja stała się podstawowym zasobem strategicznym przedsiębiorstwa”.3 Należy jednak podkreślić, że strategiczne znaczenie dla przedsiębior- stwa ma nie jakakolwiek informacja, lecz jedynie informacja poufna, czyli tajemnica przedsiębiorstwa. Poniżej przedstawione zostaną dane, pochodzące z badań przeprowadzonych wśród przedsiębiorców, na temat znaczenia i zasad ochrony tajemnicy przedsiębiorstwa w dzia- łalności gospodarczej. Fakty te pozwolą nie tylko na ustalenie eko- nomicznego znaczenia szeroko rozumianych tajemnic handlowych, lecz mogą być także przydatne na gruncie rozważań prawnych, np. w zakresie ustalenia katalogu chronionych informacji. Pierwszym wskaźnikiem ekonomicznego znaczenia tajemnic handlowych jest częstotliwość naruszania chronionych informacji, gdyż liczba ataków na chronione dobro wyznacza w pewnym sensie jego gospodarcze znaczenie. W badaniu z 2003 r. na temat przestępczości gospodarczej,4 przeprowadzonym wśród przedsiębiorstw z całego świata, działania naruszające tajemnicę przedsiębiorstwa (economic espionage) stano- wiły zaledwie 7 wszystkich przypadków przestępstw gospodar- czych, z którymi stykali się przedsiębiorcy. Najwięcej zanotowano wypadków kradzieży mienia (60 ). Jak podkreślają autorzy raportu, takie dane są z pewnością konsekwencją faktu, że kradzież mienia jest stosunkowo łatwa do wykrycia, czego nie można na przykład powiedzieć o bezprawnym przywłaszczeniu tajemnic przedsiębior- 2 H. Baron, Chemical Industry on the Continent, Manchester 1909 (w:) S. Pollard, C. Holmes, Industrial Power and National Rivarly 1870–1914, Wielka Brytania 1972, s. 86–87. 3 K. Kolegowicz, Wartość informacji a koszty jej przechowywania i ochrony (w:) Informacja w za- rządzaniu przedsiębiorstwem. Pozyskiwanie, wykorzystanie i ochrona — wybrane problemy teorii i praktyki, red. R. Borowiecki, M. Kwieciński, Kraków 2003, s. 60. Zob też. P. Kotler, Kotler o marketingu — jak kreować i opanować rynki, Kraków 1999, s. 106 i nast. 4 Economic Crime Survey 2003, Price Waterhouse Coopers in association with Wilmer, Cutler Pickering (www.pwc.com.pl.). 22 Ekonomiczne znaczenie tajemnicy przedsiębiorstwa stwa.5 Jeżeli jednak przyjrzymy się wysokości szkody, której doznało przedsiębiorstwo w wyniku naruszenia tajemnic przedsiębiorstwa, to, pomimo że tylko 7 przedsiębiorców zetknęło się z tym rodza- jem naruszenia, wysokość strat wyniosła ponad 4 mln dolarów i była wyższa niż w przypadku np. fałszerstw produktów, z którym zetknęło się aż 19 przedsiębiorców. Dane te potwierdzają zatem przyjęte na wstępie założenie o strategicznym znaczeniu pewnych informacji w działalności przedsiębiorstwa. Powyższą tezę potwierdzają również bardziej szczegółowe badania dotyczące wyłącznie ochrony tajem- nic przedsiębiorstwa, przeprowadzone przez American Society and Industrial Security,6 podczas których stwierdzono, że w 1999 r. 1000 największych przedsiębiorstw na świecie doznało strat w wysokości 45 miliardów dolarów z powodu naruszenia informacji chronionych. Ba- dania te naświetlają kilka interesujących faktów związanych z ochroną tajemnic przedsiębiorstwa. Po pierwsze wskazują, że najczęściej przy- właszczane są tajemnice dotyczące procesu produkcyjnego i informa- cji o nowych rozwiązaniach technologicznych, co oznacza, że central- nym przedmiotem zamachu jest tradycyjnie rozumiane know–how, a dopiero w dalszej kolejności inne informacje, posiadające wartość gospodarczą. Po drugie, powyższe badania wskazują na bardzo cie- kawy aspekt źródeł zagrożenia dla tajemnic przedsiębiorstwa. W tym zakresie przedsiębiorcy za największe zagrożenie dla swoich tajemnic w relacjach wewnętrznych uznają partnerów handlowych w postaci dostawców lub partnerów strategicznych. Przedsiębiorcy obawiają się także ujawnienia tajemnic przedsiębiorstwa przez byłych i obec- nych pracowników. Jeżeli chodzi o podmioty zewnętrzne, to duże zagrożenie stanowią konkurenci krajowi i zagraniczni, jak również hakerzy komputerowi. Ten ostatni element wskazuje również na fakt, że rozwój informatyczny, który przyczynił się do zwiększenia roli in- formacji we współczesnym świecie, stał się jednocześnie zagrożeniem dla posiadanych przez przedsiębiorców tajemnic. Cenną wskazówką w zakresie interpretacji przepisów prawa może być katalog informacji, które przedsiębiorcy uważają za najbardziej wartościowe. Zdaniem przedsiębiorców strategiczne znaczenie mają odpowiednio: dane do- 5 Economic Crime Survey…, s. 7. 6 American Society for Industrial Security/Price Waterhouse Coopers, Trends in Proprietary Information Loss–Survey Report, 1999, s. 3 (www.pwc.com.pl). 23 Ekonomiczne znaczenie i źródła ochrony prawnej tajemnicy przedsiębiorstwa tyczące produkcji, a w dalszej kolejności: prototypy, niepublikowane specyfikacje produktu, plany strategiczne, informacje na temat fuzji i przejęć, dane dotyczące inwencji technologicznych, dane finansowe i listy klientów. Można więc stwierdzić, że tego typu dane powinny mieścić się w katalogu chronionych przez prawo informacji. Zasad- niczo wszystkie wymienione powyżej informacje podlegają ochronie prawnej, chociaż np. co do list klientów występują pewne kontrower- sje w orzecznictwie, zwłaszcza amerykańskim. Informacje wymienione powyżej można przyporządkować do następujących grup7: a) informacje gospodarcze obejmujące m.in. plany strategiczne (biznesplany, masterplany), dane teleadresowe, listy klientów, artykuły i opracowania, oceny użyteczności rynkowej towarów i usług, analizy rynku; b) informacje naukowe, obejmujące m.in. analizy ankiet, obróbkę danych statystyczno–ekonomicznych, prototypy; c) informacje specjalistyczne, np. dane dotyczących nowych tech- nologii, informacje prawnicze dotyczące rozwiązywania kon- kretnych problemów prawnych, informacje na temat zagadnień technicznych, technologicznych i produkcyjnych. Przedstawiony powyżej podział nie jest podziałem logicznym, lecz typologicznym; ma ułatwić skonstruowanie przybliżonego ka- talogu chronionych informacji, dlatego też jest możliwe, że dana informacja będzie jednocześnie informacją naukową, gospodarczą i specjalistyczną. Analizowane powyżej raporty wskazują, że w funk- cjonowaniu przedsiębiorstwa tajemnice komercyjne odgrywają istot- ną rolę ekonomiczną. Na uwagę zasługuje jednak fakt, że pomimo dużej skali naruszeń i strat bardzo nieliczna grupa przedsiębiorców angażuje się w prowadzenie sporów sądowych w celu ochrony swo- ich praw na dobrach niematerialnych, w tym tajemnic przedsiębior- stwa. Najbardziej aktywna w ochronie praw do szeroko rozumianych tajemnic komercyjnych jest branża technologiczna, co z pewnością można wytłumaczyć faktem, iż ta gałąź przemysłu czerpie swoje zyski właśnie z eksploatacji praw na dobrach niematerialnych i świadomość konieczności ochrony tych praw jest znacznie większa niż w pozosta- łych sektorach gospodarki. 7 Zob. K. Kolegowicz, Wartość informacji..., s. 56–57. 24 2. Źródła ochrony prawnej tajemnicy przedsiębiorstwa 2.1. Pojęcie źródeł prawa dotyczących ochrony tajemnicy przedsiębiorstwa Analizując kwestie związane ze źródłami prawa (fontes iuris cognoscendi) dotyczącymi ochrony tajemnicy przedsiębiorstwa, na- leży w pierwszym rzędzie ustalić, co powinno być rozumiane przez „źródło ochrony tajemnicy przedsiębiorstwa”. W wypadku np. prawa autorskiego lub prawa własności przemysłowej ustalenie podstawo- wych źródeł prawa przewidujących system ochrony stosownych dóbr niematerialnych, jest stosunkowo proste. Wskazane powyżej gałęzie prawa są zazwyczaj normowane przez jeden przewodni akt prawny, który reguluje w sposób kompleksowy zagadnienia ochrony np. utwo- ru czy wynalazku. Inaczej jest jednak w odniesieniu do źródeł prawa dotyczących tajemnicy przedsiębiorstwa. Większość krajów rezygnuje bowiem z uchwalenia jednolitego aktu poświęconego ochronie tajem- nicy przedsiębiorstwa, co oznacza, że zidentyfikowanie swoistego „aktu przewodniego” w zakresie ochrony informacji poufnych jest utrudnione. Powstaje pytanie, czy każdy akt prawny, który zawiera tylko fragmentaryczne postanowienia dotyczące tajemnicy przedsię- biorstwa, może być traktowany jako „źródło ochrony tajemnicy przed- siębiorstwa”, czy też powinno być dokładnie odwrotnie, tzn. tylko taki akt prawny, który przewiduje kompleksową ochronę według schema- tu: hipoteza, dyspozycja, sankcja, może być uznany za rzeczywiste — tj. zapewniające skuteczną ochronę — źródło prawne ochrony tajem- nicy przedsiębiorstwa. Przyjęcie jednego z wskazanych powyżej zało- żeń ma głębokie znaczenie dla dalszej analizy. Akceptacja rozwiązania zakładającego, że ze źródłem ochrony określonego dobra prawnego mamy do czynienia tylko wtedy, gdy na podstawie konkretnego aktu prawnego istnieje możliwość zidentyfikowania podmiotu uprawnio- nego (zobowiązanego), zakresu uprawnień podmiotu uprawnionego lub obowiązków podmiotu zobowiązanego oraz sankcji o charakterze cywilnym lub karnym, oznaczałoby, że liczba takich „kompleksowych źródeł prawa” dotyczących ochrony tajemnicy przedsiębiorstwa jest niewielka i ogranicza się do kilku aktów prawnych (źródło ochrony 25 Ekonomiczne znaczenie i źródła ochrony prawnej tajemnicy przedsiębiorstwa sensu stricto). Przyjęcie tezy przeciwnej, zakładającej, że przez źródło prawa ochrony tajemnicy przedsiębiorstwa należy rozumieć także akty prawne, które wprawdzie nie zawierają wszystkich elementów systemu dochodzenia roszczeń, np. sankcji, ale mają znaczenie dla prawnej ochrony tajemnic handlowych, np. dla ustalenia przesłanki bezprawności (źródła ochrony sensu largo), sprawia, że zakres regu- lacji prawnych, które należy poddać analizie, jest znacznie szerszy. W niniejszej pracy przez źródło ochrony tajemnicy przedsiębiorstwa rozumiem źródła ochrony sensu largo, tzn. każdą regulację, która może mieć znaczenie dla ochrony tajemnicy przedsiębiorstwa, bez względu na to, w jakim akcie prawnym jest zawarta. Przyjęcie takiej koncep- cji oznacza, że zakres źródeł prawa dotyczących ochrony tajemnicy przedsiębiorstwa znacząco się poszerza i obejmuje całą gamę prze- pisów o charakterze prywatno­ i publicznoprawnym. Założenie, że należy przeanalizować źródła ochrony sensu largo w celu uzyskania pełnego obrazu systemu ochrony tajemnicy przedsiębiorstwa jest rów- nież uzasadnione faktem, że o przyporządkowaniu konkretnego aktu prawnego do prawa publicznego lub prywatnego decyduje przyjęcie określonego sposobu rozumienia tych pojęć. Akceptacja koncepcji opierającej się na założeniu, że normy prawa prywatnego to normy wskazujące obywatelom możliwość realizacji ich interesów,8 oznacza, że większość przepisów regulujących ochronę tajemnicy przedsię- biorstwa zawartych w aktach publicznoprawnych należy zaliczyć do prawa prywatnego. Poza tym, jak dowodzą rozwiązania legislacyjne innych krajów, np. Niemiec, postanowienia publicznoprawne mają istotne znaczenie dla ochrony cywilnoprawnej. Niemiecka ustawa o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji (UWG) w art. 17–19 zawiera karne postanowienia dotyczące ochrony tajemnicy przedsiębiorstwa, jednakże te karnoprawne regulacje rzutują na ochronę cywilnopraw- ną na podstawie klauzuli generalnej UWG (§ 3), jak również na ocenę 8 Tak K. Opałek, Problemy metodologiczne nauki prawa, Warszawa 1962, s. 180 i nast. Zdaniem K. Opałka normy prawa publicznego polegają na bezwarunkowej kwalifikacji normatyw- nej pewnych sytuacji, niezależnie od woli adresatów przepisów prawa (regulacja bezpo- średnia). Przeciwieństwem regulacji bezpośredniej jest regulacja pośrednia opierająca się na wskazywaniu adresatom normy prawnej przydatnej do realizacji ich interesów i znajduje zastosowanie tylko wtedy, gdy obywatele wyrażą taką wolę. Znakomita więk- szość przepisów poświęconych ochronie tajemnicy przedsiębiorstwa jest uruchamiana na żądanie podomiotu uprawnionego, a więc przynależy do szeroko rozumianego prawa prywatnego w przyjętym powyżej znaczeniu. 26 Źródła ochrony prawnej tajemnicy przedsiębiorstwa roszczeń podmiotu uprawnionego na podstawie postanowień art. 823 i 826 BGB.9 W toku dalszej analizy zostaną przedstawione podstawowe źródła prawa dotyczące ochrony tajemnicy przedsiębiorstwa w sze- rokim znaczeniu zaproponowanym powyżej. Normy publiczno- prawne będą jednak analizowane tylko w zakresie niezbędnym dla wyjaśnienia zagadnień cywilnoprawnych. Należy też podkreślić, że analizowane regulacje dotyczą szeroko rozumianego pojęcia tajem- nicy przedsiębiorstwa. Niektóre z tych regulacji mogą zawierać po- stanowienia dotyczące przedmiotu ochrony węższego niż tajemnica przedsiębiorstwa, np. know–how produkcyjnego. Nie zmienia to jednak założenia, że regulacje te mogą być wykorzystywane m.in. do ustale- nia zakresu pojęcia tajemnicy przedsiębiorstwa. Szczegółowa analiza pojęcia tajemnicy przedsiębiorstwa i ustalenie relacji tego pojęcia do innych pojęć pokrewnych, takich jak informacja poufna lub know–how, zostanie przeprowadzona w rozdziale III niniejszej pracy. 2.2. Prawo europejskie — uwagi ogólne Wejście Polski do Unii Europejskiej w dniu 1 maja 2004 r. prze- kształciło w sposób znaczący polski system prawny, gdyż prawu euro- pejskiemu przysługuje absolutny prymat i bezpośrednia skuteczność w stosunku do prawa krajowego. Absolutny prymat prawa wspólno- towego oznacza, według orzecznictwa ETS, że prawo unijne jest nad- rzędne nad każdą normą prawa polskiego, nie wyłączając norm kon- stytucyjnych.10 W efekcie każdy organ państwowy jest zobligowany do niestosowania przepisu wewnętrznego, kolidującego z określoną normą prawa wspólnotowego. Z kolei zasada bezpośredniej skutecz- ności oznacza możliwość powoływania się wprost przed sądami kra- 9 Zob. pkt 3.4.1 rozdz. II niniejszej pracy. 10 Zob orzeczenia ETS: Internationale Handelgesellschaft (C. 11/70), Kreil (C. 285/98), Costa v. Enel (C. 6/64), z których wynika zasada, że prawo wspólnotowe nie może być uchylone przez prawo wewnętrzne niezależnie od jego rangi. Zob. też np. S. Biernat, Prawo Unii Europejskiej a prawo państw członkowskich (w:) Prawo Unii Europejskiej — zagadnienia systemo- we, pod. red. J. Barcza, Warszawa 2002, s. 229 i nast.; M. Ahlt, M. Szpunar, Prawo europejskie, Warszawa 2002, s. 37; F. Emmert, M. Morawiecki, Prawo europejskie, Warszawa–Wrocław 1999, s. 115 i nast.; P. Craig, G. de Burca, The Evolution of the European Union Law, Oxford 1999, s. 177 i nast.; M. Herdegen, Prawo europejskie, Warszawa 2004, s. 51 i nast. 27 Ekonomiczne znaczenie i źródła ochrony prawnej tajemnicy przedsiębiorstwa jowymi i innymi organami państwowymi na przepisy prawa wspól- notowego.11 Połączenie przedstawionych powyżej fundamentalnych zasad, które tworzą prymat prawa wspólnotowego nad krajowym porządkiem prawnym, wymaga przeanalizowania regulacji wspólno- towych dotyczących informacji poufnych. Jeżeliby bowiem prawo eu- ropejskie przewidywało rozwiązania odmienne niż w prawie polskim, wtedy zastosowanie znalazłyby przepisy prawa europejskiego, a nie prawa polskiego. Antycypując przyszłe rozważania, należy zaznaczyć, że na poziomie europejskim, pomimo podejmowanych wysiłków,12 prawo dotyczące szeroko rozumianych tajemnic komercyjnych nie zostało zharmonizowane, co jest konsekwencją jedynie częściowej harmonizacji prawa o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji w Unii Eu- ropejskiej.13 Należy podkreślić, że za harmonizację prawa w zakresie 11 Kryteria bezpośredniej skuteczności zostały sformułowane w orzecznictwie ETS i w dok- trynie, zob. S. Biernat, Prawo Unii Europejskiej..., s. 240 i nast.; M. Ahlt, M. Szpunar, Prawo europejskie..., s. 29 i nast.; F. Emmert, M. Morawiecki, Prawo europejskie..., s. 129; G. de Burca, The Evolution..., s. 183 i nast.; M. Herdegen, Prawo europejskie..., s. 52–53. 12 W roku 1974 Wspólnota wydała projekt ustawy modelowej dotyczącej ochrony tajemnic komercyjnych, gdzie oprócz definicji tajemnic komercyjnych próbowano uregulować de- likty naruszenia tych tajemnic. Jednak powyższa próba harmonizacyjna nie powiodła się, gdyż państwa członkowskie nie recypowały postanowień ustawy modelowej do swoich porządków prawnych. Zob. A. Maier, Der Schutz von Betriebs- und Geschäftsgeheimnisen in schwedischen, englischen und deutschen Recht, München 1998, s. 9. Próba harmonizacji zagadnień poświęconych ochronie tajemnic komercyjnych była fragmentem szerszej tendencji do zharmonizowania prawa o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji w Unii Europejskiej. Zob. G. Schricker, The Efforts Toward Harmonization of the Law of Unfair Com- petition in the European Economic Community, ICC vol. 4, No 2/1973. 13 Na gruncie TWE brak jest podstaw do harmonizacji klasycznego prawa o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji. ETS w licznych orzeczeniach wydanych na gruncie art. 30 TWE (dawniej art. 36 TWE), który mógłby stanowić potencjalną podstawę harmonizacji prawa nieuczciwej konkurencji, wypowiedział się przeciwko rozciągnięciu terminu „własność przemysłowa i handlowa” na prawo o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji. Harmo- nizacji uległy jedynie te aspekty prawa o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji, które służą ochronie konsumentów, np. dyrektywa 84/450/EEC z 10 września 1984 r. o reklamie wprowadzającej w błąd. Zob. R. Skubisz, Polskie prawo o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji (z perspektywy prawa Unii Europejskiej), PiP 1996, z. 4–5; A.M. Dereń, L. Gajek, J. Zygadło, Własność intelektualna i przemysłowa w prawie międzynarodowym europejskim i krajowym, Wrocław 1998, s. 147; B. Harris, Intellectual Property in the European Union, New Hampshire 2002, s. 13 i nast.; tenże, Application of Article 36 of the Treaty of Rome to Intellectual Property. A Review of the Case Law, Idea — The Journal of Law and Technology 1977, vol. 19, no. 1; F.K. Beier, Industrial Property and the Free Movement of Goods in the Internal European Market, IIC 1990, vol. 21, no. 2; G. Schricker, Unfair Competition and Consumer Protection in Western Europe, ICC 1970, vol. 1, no. 4; tenże, Unfair Competition and Consumer Protection — New Developments, IIC vol. 8, no. 3/1977; K.H. Fezer, Modernisierung des deutschen Rechts gegen 28 Źródła ochrony prawnej tajemnicy przedsiębiorstwa ochrony informacji poufnych nie można uznać art. 39 Porozumienia TRIPS, który nie tylko nie reguluje wszystkich aspektów ochrony informacji poufnych, ale też pozostawia państwom członkowskim zbyt dużą swobodę w zakresie zapewnienia w krajowych porządkach prawnych ochrony tych informacji. Konsekwencją pozostawienia ta- kiej swobody implementacyjnej jest duża różnorodność zasad ochro- ny informacji poufnych w państwach członkowskich UE.14 Niemniej znaczenie art. 39 TRIPS dla ochrony tajemnicy przedsiębiorstwa jest istotne, gdyż przepis ten ustala podstawowe zasady ochrony infor- macji nieujawnionych i jest jednocześnie pierwszym aktem prawa międzynarodowego, który expressis verbis deklaruje potrzebę ochrony informacji poufnych przed aktami nieuczciwej konkurencji. Konsekwencją braku harmonizacji reguł dotyczących ochrony tajemnicy przedsiębiorstwa na szczeblu wspólnotowym jest niewy- stępowanie, poza jednym wyjątkiem, oddzielnych aktów prawnych regulujących wyłącznie ochronę tajemnic w obrocie prywatnym. Z drugiej strony w prawie wspólnotowym istnieje grupa aktów prawnych dotyczących różnych zagadnień związanych z ochroną tajemnicy przedsiębiorstwa w relacji przedsiębiorca — organy UE, lub przedsiębiorca — krajowe organy państwowe, mających istotne znaczenie dla obrotu gospodarczego. Przeanalizowanie tych sektoro- wych regulacji poświęconych ochronie szeroko rozumianej tajemnicy przedsiębiorstwa jest pożądane z następujących powodów: a) ustalenia przesłanek odpowiedzialności organów państwowych i wspólnotowych za ujawnienie tajemnicy przedsiębiorstwa; b) zbadania, czy prawo europejskie posługuje się jednolitym rozumie- niem tajemnicy przedsiębiorstwa lub pojęciami pokrewnymi; c) ustalenia, w jakim zakresie prawo unijne dotyczące tajemnicy przedsiębiorstwa może mieć znaczenie dla cywilnej ochrony przez sądami krajowymi; d) ustalenia, w jaki sposób prawo wspólnotowe może kształtować kra- jowe regulacje poświęcone ochronie tajemnicy przedsiębiorstwa. den unlauteren Wettbewerb auf der Grundlage einer Europaisierung des Wettbewerbsrechts, WRP 2001, nr 9, a w szczególności G. Schricker, F.H. Bodewing, Elemente einer Harmonisierung des Rechts des unlauteren Wettbewerbs in der Europäischen Union, WRP 2001, nr 12. 14 Zob. G. Schricker, F.H. Bodewing, Elemente…, s. 1385 oraz J. Lang, The protection of Com- mercial Trade Secrets, EIPR 2003, vol. 25, issue 10, s. 462. 29 Ekonomiczne znaczenie i źródła ochrony prawnej tajemnicy przedsiębiorstwa Istotny jest fakt, że nawet gdy akty prawne, w których za- mieszczone są postanowienia dotyczące ochrony tajemnicy przedsię- biorstwa, zdają się przynależeć do gałęzi tradycyjnie zaliczanych do prawa publicznego, to zasadniczo ich celem jest ochrona tajemnicy przedsiębiorstwa przed dostępem konkurentów danego przedsiębior- cy. Jeżeli zatem akt prawny przyznaje przykładowo zainteresowane- mu podmiotowi uprawnienie do tego, by nie ujawniać określonych składników produktu władzom państwowym, to głównym celem tego rozwiązania jest ochrona przed możliwością zapoznania się przez konkurentów z właściwościami produktu lub procesu produkcji po- przez zdobycie i wykorzystanie informacji uzyskanych od organów państwowych. Ten aspekt zagadnienia, tj. ochrona tajemnicy przedsię- biorstwa na etapie ujawniania danych organom państwowym w celu zapewnienia ochrony informacji poufnej przed konkurentami, wystę- puje także w głównej umowie międzynarodowej poświęconej m.in. ochronie tajemnic handlowych, a mianowicie Porozumieniu TRIPS. W art. 39 porozumienia stanowi się, że członkowie porozumienia będą chronić przed „nieuczciwym wykorzystaniem w celach handlowych” dane „przedstawione rządowi lub agencjom rządowym” w związku z wprowadzeniem określonych produktów, takich jak farmaceutyki lub produkty chemiczne na rynek (art. 39 ust. 3 TRIPS).15 Wydaje się zatem, że takie wzajemne krzyżowanie się treści różnych aktów prawa wspólnotowego dotyczących ochrony tajemnicy przedsiębiorstwa, brak tradycyjnego rozróżnienia w prawie europejskim na prawo pry- watne i publiczne, jak również postanowienie art. 39 ust. 3 TRIPS, uzasadnia omówienie całej grupy wspólnotowych aktów prawnych, bez względu na to, czy przynależą do tradycyjnie rozumianego prawa publicznego lub prywatnego, o ile akty te mają znaczenie dla zapew- nienia cywilnoprawnej ochrony tajemnicy przedsiębiorstwa. 2.2.1. Prawo pierwotne W zakresie prawa pierwotnego, czyli aktów prawnych usta- nawiających instytucjonalne podstawy Wspólnoty,16 podstawowe 15 Szerzej na temat zobowiązań obciążających państwo na podstawie art. 39 ust. 3 TRIPS zob. E. Wojcieszko–Głuszko, Ochrona prawna know–how w prawie polskim na tle prawnopo- równawczym, ZNUJ PWiOWI 2002, z. 81, s. 176 i nast. 16 Na temat pojęcia pierwotnych i wtórnych źródeł prawa wspólnotowego zob. S. Biernat, Prawo Unii Europejskiej..., s. 177 i nast. 30 Źródła ochrony prawnej tajemnicy przedsiębiorstwa znaczenie ma Traktat Ustanawiający Wspólnotę Europejską (TWE). Przepisy TWE, które mogą mieć znaczenie dla ochrony tajemnicy przedsiębiorstwa, można podzielić na dwie grupy: a) przepisy progra- mowe i b) przepisy poświęcone ochronie tajemnicy przedsiębiorstwa w relacji do organów Wspólnoty. Ad a) Traktat nie zawiera wprawdzie wyraźnych postanowień nakazujących ochronę tajemnic komercyjnych, lecz już w preambu- le do TWE deklaruje się, że celem utworzenia Wspólnoty jest m.in. zapewnienie uczciwej konkurencji. Myśl tę rozwinięto w art. 3 lit. g TWE, gdzie podkreślono konieczność ochrony konkurencji na ryn- ku wspólnotowym. Pomimo że takie programowe przepisy TWE są w wysokim stopniu ogólne i ich znaczenie dla ochrony tajemnicy przedsiębiorstwa wydaje się nikłe, to w doktrynie podnosi się, że ta swoista klauzula generalna z art. 3 lit. g TWE, choć pozbawiona bez- pośredniej skuteczności, ma znaczenie dla interpretacji prawa wtór- nego.17 Wydaje się, że podobnie jak art. 3 lit. g, również art. 2 TWE stanowiący, że celem Wspólnoty jest zapewnienie „harmonijnego, zrównoważonego i trwałego rozwoju działań gospodarczych”, m.in. poprzez wspieranie konkurencyjności przemysłu wspólnoty, może mieć znaczenie dla ochrony tajemnicy przedsiębiorstwa przewidzianej w aktach prawa wtórnego. Harmonijny rozwój gospodarczy i zapew- nienie prawidłowego funkcjonowania Wspólnoty nie jest możliwe bez wprowadzenia przynajmniej cząstkowych (sektorowych) regulacji, poświęconych ochronie tajemnicy przedsiębiorstwa, do aktów prawa wtórnego i zapewnienia tej tajemnicy efektywnej ochrony. Można ogólnie zauważyć, że rola wskazanych powyżej przepisów traktatu sprowadza się do tego, by w ramach wykładni celowościowej prawa wtórnego przyjmować rozwiązania interpretacyjne zmierzające do zapewnienia ochrony tajemnicy przedsiębiorstwa, a odrzucić takie rezultaty interpretacji, które by ochronę tajemnicy przedsiębiorstwa osłabiały. Ad b) Drugą grupę przepisów mających istotne znaczenie dla ochrony tajemnicy przedsiębiorstwa stanowią przepisy zabezpie- czające tajemnicę przedsiębiorstwa w relacji do organów Wspólno- ty. Z punktu widzenia ochrony tajemnicy przedsiębiorstwa bardzo 17 Tak G. Schricker, F.H. Bodewing, Elemente…, s. 1369. 31 Ekonomiczne znaczenie i źródła ochrony prawnej tajemnicy przedsiębiorstwa istotne znaczenie ma art. 287 TWE, który stanowi, że funkcjonariusze unijni są zobowiązani, nawet po zaprzestaniu swojej działalności, nie rozpowszechniać informacji, które ze względu na swój charakter objęte są tajemnicą zawodową, w szczególności „wiadomości dotyczą- cych przedsiębiorstw i ich stosunków gospodarczych lub kosztów”.18 Wydaje się, że cytowany przepis dotyczy w istocie ochrony tajemnicy przedsiębiorstwa, gdyż trudno zasadnie twierdzić, że ochronie na podstawie tego przepisu podlegają każde informacje, bez względu na to, czy są poufne, czy też powszechnie dostępne. W zakresie interpre- tacji pojęć używanych przez art. 287 TWE pomocne mogą być kryteria uznawania danej informacji za informację chronioną wypracowane na gruncie art. 39 Porozumienia TRIPS. Sankcja za naruszenie obo- wiązku określonego w art. 287 TWE zawarta jest w art. 288 TWE, który reguluje odpowiedzialność kontraktową i deliktową wspólnoty i jej funkcjonariuszy w razie ujawnienia np. tajemnicy przedsiębiorstwa przez urzędników Komisji Europejskiej. Orzecznictwo ETS i SPI do- wodzi, że powyższe postanowienia Traktatu mogą stanowić skuteczne narzędzie ochrony tajemnicy przedsiębiorstwa, to zaś oznacza, że rola tych konkretnych przepisów jest z punktu widzenia ochrony tajem- nicy przedsiębiorstwa większa niż norm programowych zawartych w analizowanych powyżej art. 2 i 3 g TWE. Jak wynika z powyższych rozważań, ochrona tajemnicy przedsiębiorstwa zagwarantowana jest w traktacie na dwa sposoby. Po pierwsze, przez wprowadzenie ogólnych przepisów o znaczeniu interpretacyjnym, po drugie, przez przepisy szczegółowe poświęco- ne obowiązkowi zachowania w poufności tajemnicy przedsiębior- stwa przez funkcjonariuszy unijnych i zagwarantowaniu sankcji za naruszenie tych obowiązków. Można zatem stwierdzić, że normy programowe zawarte w traktacie mają charakter źródeł sensu largo, podczas gdy art. 287 i 288 TWE to źródła sensu stricto w rozumieniu zaproponowanym w niniejszej pracy. 18 Obowiązek przestrzegania poufności zawarty jest też w regulaminach działania instytucji unijnych, np. w Zasadach Postępowania Komisji (Rules of Procedure of the Commission), (Dz. Urz. WE 2000 r., seria L 308, s. 26–34 ) znajduje się odwołanie do art. 287 TWE jako źródła kreującego obowiązek zachowania poufności. 32 Źródła ochrony prawnej tajemnicy przedsiębiorstwa 2.2.2. Prawo pochodne (wtórne) We wtórnym prawie wspólnotowym obowiązuje szereg aktów prawnych dotyczących różnych zagadnień związanych z ochroną tajemnicy przedsiębiorstwa. W prawie europejskim brakuje jednak jednego aktu scalającego wszystkie aspekty ochrony tajemnic komer- cyjnych, co jest konsekwencją wspomnianego już braku harmonizacji prawa nieuczciwej konkurencji. Pierwszą charakterystyczną cechą źródeł prawa wtórnego jest różnorodność terminologiczna. Niemal każdy akt posługuje się innym pojęciem na oznaczenie chronionych informacji, np. „tajemnice handlowe”, „komercyjne lub przemysłowe sekrety”, know–how etc. Powyższe zróżnicowanie w zakresie nomen- klatury nie ma jednak w moim przekonaniu dużego znaczenia i w gruncie rzeczy przedmiot ochrony, który kryje się pod różnym nazwa- mi jest zbliżony i można go określić zbiorczym terminem „tajemnica przedsiębiorstwa”. W razie zaistnienia wątpliwości interpretacyjnych dotyczących treści określonego pojęcia występującego w aktach pra- wa wtórnego, należy sięgnąć do art. 39 TRIPS. Dzięki zastosowaniu takiego zabiegu interpretacyjnego istnieje możliwość ujednolicenia wykładni prawa europejskiego pomimo braku oficjalnej harmonizacji przepisów dotyczących tajemnic komercyjnych. Źródła wtórnego prawa wspólnotowego można pogrupować w następujący sposób zgodnie z zasadami podziału typologicznego: a) akty prawne dotyczące określonego sektora, np. spożywczego, tytoniowego zawierające incydentalne, zdawkowe postanowienia dotyczące ochrony tajemnicy przedsiębiorstwa, np. dyrektywa nr 2001/37/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 5 czerwca 2001 r. w sprawie zbliżenia przepisów ustawowych, wykonaw- czych i administracyjnych państw członkowskich, dotyczących produkcji, prezentowania i sprzedaży wyrobów tytoniowych;19 b) akty prawne dotyczące określonego sektora, np. chemicznego lub kosmetycznego, zawierające rozbudowane postanowienia 19 (Dz. Urz. WE 2001 r., Seria L 194, s. 26–35) Do tej grupy aktów prawnych należy też np. dyrektywa Rady nr 93/42/EEC z dnia 14 czerwca 1993 r. dotycząca urządzeń medyczy- nych (Dz. Urz. WE 1993 r., Seria L 169, s. 1–43), która przewiduje ochronę „sekretów medycznych” (zob. art. 20 oraz aneks 11 pkt 7) oraz dyrektywa Rady nr 88/378/EC z dnia 3 maja 1988 r. w sprawie zbliżania przepisów państw członkowskich dotyczących bez- pieczeństwa zabawek (Dz. U. WE 1988 r., Seria L 187, s. 1–13), nakładająca na organy państwowe obowiązek ochrony określonego typu danych uzyskanych od producentów zabawek (art.12). 33 Ekonomiczne znaczenie i źródła ochrony prawnej tajemnicy przedsiębiorstwa dotyczące ochrony tajemnicy przedsiębiorstwa. Przykładem jest tu dyrektywa nr 1999/45/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 31 maja 1999 r. w sprawie zbliżenia przepisów ustawo- wych, wykonawczych i administracyjnych państw członkow- skich, dotyczących klasyfikacji, pakowania i oznaczania substan- cji niebezpiecznych;20 c) akty prawne dotyczące zasad ingerencji w tajemnice przedsię- biorstwa przez wspólnotowe organy kontrolne i ochrony tych tajemnic w związku z przeprowadzonymi kontrolami np. Roz- porządzenie Rady nr 1/2003/WE z dnia 16 grudnia 2002 r. w spra- wie wprowadzenia w życie reguł konkurencji ustanowionych w art. 81 i 82 Traktatu;21 d) inne akty prawne dotyczące tajemnicy przedsiębiorstwa,np. roz- porządzenie Komisji nr 772/2004/WE z dnia 27 kwietnia 2004 r. w sprawie zastosowania artykułu 81(3) Traktatu do pewnych kategorii umów z zakresu transferu technologii;22 20 (Dz. Urz. WE 1999 r. Seria L 200, s. 1–68). 21 (Dz. Urz. WE 2003 r., Seria L 01, s. 1–25). Podobne konstrukcje zawiera w art. 8 rozpo- rządzenie Rady nr 2185/96 z dnia 11 listopada 1996 r. w sprawie kontroli na miejscu oraz inspekcji przeprowadzanych przez Komisję w celu ochrony interesów finansowych Wspólnot Europejskich przed nadużyciami finansowymi i innymi nieprawidłowościa- mi (Dz. U. WE 1996 r., Seria L 292, s. 2–5) oraz art. 8 rozporządzenia nr 1073/1999/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 25 maja 1999 r. dotyczący dochodzeń prowa- dzonych przez Europejski Urząd ds. Zwalczania Nadużyć Finansowych (OLAF), (Dz. U. WE 1999 r., Seria L 136, s. 1–7). 22 (Dz. Urz. WE 2004 r., Seria L 123, s. 11–17). Na uwagę w tej grupie aktów zasługuje też rozporządzenie nr 10/49/WE z dnia 30 maja 2001 r. dotyczące publicznego dostępu do dokumentów Parlamentu Europejskiego, Rady i Komisji (Dz. U. WE 2001 r., Seria L 145, s. 43–48), które stanowi, że jedną z przesłanek uzasadniających wyłączenie dostępu do dokumentów publicznych jest „ochrona komercyjnych interesów osoby fizycznej lub prawnej, nie wyłączając praw własności intelektualnej” (art. 4 pkt 2). Jak wynika z orzecznictwa ETS, przepis ten ma zastosowanie do tajemnic handlowych i tajemnicy przedsiębiorstwa (zob. orz. ETS Oli Mattila v. Commission and Council — C–353/01, Inter- porc Im– und Export GmbH v. Commission — C 41/00). Bardzo zbliżone postanowienie zawiera dyrektywa Rady nr 90/313/WE z dnia 7 czerwca 1990 r. w sprawie dostępu do informacji na temat środowiska (Dz. U. WE 1990 r., Seria L 158, s. 56–58), która w art. 3 pkt 2 stanowi, że określone organy mogą odmówić informacji o środowisku, jeżeli ujaw- nienie takiej informacji prowadziłoby do naruszenia „komercyjnych lub przemysłowych sekretów, nie wyłączając własności intelektualnej” (zob orz. ETS Commission v. French Republic — C–233/00). Postanowienia dotyczące ochrony tajemnic handlowych są też zawarte w dyrektywie Rady nr 2001/86/EC z dnia 8 października 2001 r. uzupełniającej statut Spółki Europejskiej w zakresie uczestnictwa pracowników (Dz. U. WE 2001 r., Seria L 294, s. 1–19), która zawiera stosunkowo obszerny przepis poświęcony ochro- 34 Źródła ochrony prawnej tajemnicy przedsiębiorstwa e) Umowy międzynarodowe dotyczące ochrony tajemnicy przed- siębiorstwa (Porozumienie TRIPS). Ad a) Pierwsza grupa aktów prawa europejskiego poświęcona jest zróżnicowanym zagadnieniom obejmującym cały obszar tego pra- wa, np. prawo ochrony środowiska, prawo żywnościowe, tytoniowe i inne regulacje. W ramach poszczególnych aktów dotyczących tych zróżnicowanych zagadnień znajdują się fragmentaryczne postano- wienia dotyczące tajemnic przedsiębiorstwa. Przykładowo cytowana wyżej dyrektywa 2001/37/WE nakłada na producentów wyrobów ty- toniowych obowiązek przedkładania właściwym organom krajowym corocznych raportów na temat składników używanych w produkcji wyrobów tytoniowych, nakazując jednocześnie państwom członkow- skim poinformowanie konsumentów o treści tych raportów (art. 6). Formułując nakaz ujawnienia informacji, dyrektywa stanowi jedno- cześnie, że: „należy dołożyć jednak odpowiedniej staranności w za- kresie ochrony określonej formuły produktu stanowiącej tajemnicę handlową” (art. 6 pkt 2). Bliższa analiza postanowień dotyczących ochrony tajemnicy przedsiębiorstwa w ramach pierwszej grupy ak- tów prawnych prowadzi do wniosku, że charakterystyczną cechą tych aktów jest sformułowany w blankietowy sposób nakaz ochrony tajemnic handlowych. Nasuwa się tutaj interesujące pytanie: czy tego typu postanowienia mają jakiekolwiek znaczenie z punktu widzenia cywilnoprawnej ochrony tajemnicy przedsiębiorstwa? Odpowiedź na nie jest pozytywna. Po pierwsze nie ulega wątpliwości, że państwo członkowskie jest zobowiązane do implementowania dyrektywy do swojego porządku prawnego. Oznacza to, że nawet tak ogólne posta- nowienie dyrektywy obliguje ustawodawcę do wprowadzenia do aktu prawnego implementującego dyrektywę postanowień dotyczących ochrony tajemnic handlowych, technicznych, produkcyjnych lub or- ganizacyjnych. Prawna konstrukcja dyrektywy sprowadza się zgodnie z art. 249 TWE do wyznaczenia pewnego celu, który ma zostać osiąg- nie poufności (art. 8). Na uwagę zasługuje też dyrektywa Rady nr 94/45/EC z dnia 22 września 1994 r. w sprawie ustanowienia Europejskich Rad Zakładowych lub procedury konsultacji w celu informowania i konsultacji z pracownikami w przedsiębiorstwach o zasięgu wspólnotowym lub grupach przedsiębiorstw o zasięgu wspólnotowym (Dz. U. WE 1994 r., Seria L 254, s. 64–72), zawierająca osobny przepis (art. 8) poświęcony ochronie poufności w relacji pracodawca — pracownicy działający w ramach Europejskich Rad Zakładowych. 35 Ekonomiczne znaczenie i źródła ochrony prawnej tajemnicy przedsiębiorstwa nięty. Celem tym jest, w wypadku tak zredagowanych postanowień, osiągnięcie stanu zapewnienia ochrony tajemnicom produkcyjnym, tj. recepturom produkcji. Dla osiągnięcia tego celu państwo nie może w ustawie jedynie powtórzyć ogólnie sformułowanego postanowienia dyrektywy, lecz zobligowane jest do ustanowienia szczegółowego systemu dochodzenia roszczeń bądź przez osobny przepis w usta- wie implementującej, bądź poprzez zastosowanie techniki odesłania do innego aktu prawnego, np. do art. 11 u.z.n.k.23 Zgodnie bowiem z utrwalonym poglądem doktryny implementacja dyrektywy do krajowego porządku prawnego musi odpowiadać określonym stan- dardom implementacyjnym. Jak wskazuje S. Biernat, „o pełnej imple- mentacji dyrektywy możemy mówić, gdy normy prawa krajowego stwarzają podstawy dla kompetencji organów państwowych, a także określają uprawnienia lub obowiązki podmiotów prawa, niezbędne do osiągnięcia celów przewidzianych w danej dyrektywie”.24 Inny- mi słowy, w odniesieniu do analizowanego postanowienia chodzi o transpozycję normy sensu largo, poświęconej ochronie tajemnic han- dlowych, w normę sensu stricto, która już precyzyjnie wyznaczy, kto i w jakich okolicznościach jest zobowiązany do zachowania w pouf- 23 Zgodnie z zasadami prawa europejskiego prawidłowa implementacja dyrektywy nie wymaga uchwalenia osobnego aktu prawnego implementującego dyrektywę, wystar- czy, by całokształt rozwiązań prawnych systemu prawnego pozwalał na osiągnięcie celu określonego w dyrektywie. W związku z tym możliwa jest argumentacja, że ochro- na tajemnicy producentów wyrobów tytoniowych jest zapewniona poprzez ustawę o ochronie informacji niejawnych z dnia 22 stycznia 1999 r. (Dz. U. Nr 11, poz. 95 z późn. zm.), zgodnie z którą informacje, które uzyskał Minister Zdrowia, a oznaczone przez producentów tytoniowych jako tajemnica przedsiębiorstwa, byłyby objęte tajemnicą służbową i w związku z tym podlegały rygorom ustawy, która zezwala na ujawnienie informacji stanowiących tajemnicę służbową tylko określonym kategoriom podmiotów (art. 3). Powyższa interpretacja nie zasługuje jednak na akceptację z tego powodu, że ciągle nie jest jasne, jak należy rozumieć tajemnicę przedsiębiorstwa, co w efekcie pro- wadziłoby do przyznania Ministrowi Zdrowia zbyt dużej uznaniowości w zakresie tego, co stanowi tajemnicę produkcyjną podlegającą ochronie. W wypadku zakwestionowania przez Ministra Zdrowia określonych informacji oznaczonych przez producenta wyrobów tytoniowych jako „tajemnica przedsiębiorstwa” nie istniałyby reguły materialnoprawne pozwalające na rozstrzygnięcie sporu co do tego, czy dana informacja stanowi tajemni- cę przedsiębiorstwa. Taka zaś niepewność wynikająca z polskiej ustawy nie może być uznana za prawidłową implementację dyrektywy ze względu na uchybienie zasadzie „praktycznej efektywności”, stanowiącej podstawowe materialne kryterium oceny pra- widłowości implemetacji dyrektywy. Szerzej zob. B. Kurcz, Dyrektywy Wspólnoty Euro- pejskiej i ich implementacja do prawa krajowego, Zakamycze 2004, s. 147 i nast. 24 S. Biernat, Prawo Unii..., s. 186. 36 Źródła ochrony prawnej tajemnicy przedsiębiorstwa ności uzyskanych od przedsiębiorcy informacji. Polski ustawodawca, implementując dyrektywę 2001/37/WE, wspomniał jedynie w art. 8a ustawy o ochronie zdrowia,25 transponującym art. 6 dyrektywy do porządku krajowego, o „potrzebie ochrony tajemnic handlowych” producenta wyrobów tytoniowych. Oznacza to wadliwą implemen- tację dyrektywy i rodzi obowiązek odszkodowawczy państwa z tytułu nienależytej implementacji prawa wspólnotowego. Brak implemen- tacji lub niedostateczna implementacja dyrektywy otwiera pytanie o możliwość bezpośredniego zastosowania art. 6 dyrektywy w celu ochrony tajemnicy produkcyjnej producenta wyrobów tytoniowych. Zgodnie z utrwalonymi poglądami doktryny i judykatury prawa eu- ropejskiego,26 określone postanowienie dyrektywy jest bezpośrednio skuteczne, jeżeli dany przepis jest: a) zredagowany w sposób jasny, kompletny i precyzyjny (adekwatna precyzyjność), b) nakłada na określony podmiot obowiązek działania lub zaniechania, c) istnieje możliwość jego zastosowania przez organy krajowe bez dodatkowych środków (bezwarunkowość merytoryczna). W świetle przedstawio- nych standardów bezpośredniej skuteczności dyrektywy można mieć wątpliwości, czy takie „blankietowe zapisy” dyrektyw posiadają cechę odpowiedniej precyzyjności lub bezwarunkowości merytorycznej. Nie jest zatem, jak się wydaje, możliwe bezpośrednie zastosowanie art. 6 pkt 2 dyrektywy 2001/37/WE, co oznacza, że przedsiębiorca zmuszony jest skierować roszczenie do państwa członkowskiego wynikające z braku implementacji dyrektywy,27 jednak bezpośrednio nie może dochodzić swoich roszczeń z tytułu naruszenia tajemnicy przedsiębiorstwa. Podkreślić należy, że prawidłowa implementacja tego typu blankietowych postanowień zawartych w dyrektywach powinna odbywać się poprzez wyraźnie odesłanie do art. 11 u.z.n.k., gdzie zawarta jest definicja tajemnicy przedsiębiorstwa oraz poprzez nakaz ochrony tajemnicy przedsiębiorstwa na zasadach tajemnicy służbowej. Przykładem takiego rozwiązania legislacyjnego mogą być przepisy zawarte w nieobowiązującej już dziś ustawie o przeciwdzia- 25 Ustawa z dnia 9 listopada 1995 r. o ochronie zdrowia przed następstwami używania tytoniu i wyrobów tytoniowych (Dz. U. z 1996 r. Nr 10, poz. 55 z późn. zm.). 26 Zob. literaturę wskazaną w przypisie nr 11. 27 Na temat odpowiedzialności państwa za brak implementacji dyrektywy zob. N. Półtorak, Odpowiedzialność odszkodowawcza państw członkowskich za naruszenie prawa wspólnotowego, Zakamycze 2002. 37 Ekonomiczne znaczenie i źródła ochrony prawnej tajemnicy przedsiębiorstwa łaniu praktykom monopolistycznym z dnia 24 lutego 1990 r.28 Ustawa ta, dająca organom państwowym znaczące uprawnienia do ingerencji w tajemnicę przedsiębiorstwa, nie zawierała przepisów dotyczących ochrony tajemnicy przedsiębiorstwa, co zostało poddane krytyce przez przedstawicieli nauki prawa.29 W wyniku tej krytyki wprowa- dzono do ustawy art. 20a, zgodnie z którym wiadomości uzyskane w trakcie kontroli stanowią tajemnicę przedsiębiorstwa w rozumieniu art. 11 ust. 4 u.z.n.k., zastrzegając jednocześnie, że wiadomości sta- nowiące tajemnicę przedsiębiorstwa nie mogą być wykorzystane na potrzeby innych prowadzonych postępowań. Tylko taka konstrukcja, jak zastosowana w art. 20a dawnego prawa antymonopolowego lub art. 67 obecnie obowiązującej ustawy antymonopolowej,30 może być uznana za prawidłową implementację dyrektywy. Milczenie ustawy lub ogólna deklaracja o „potrzebie ochrony tajemnic handlowych” nie może być skutecznym środkiem implementacji prawa europejskiego i uzasadnia odpowiedzialność państwa za wadliwą implementację prawa unijnego. Podsumowując charakter pierwszej grupy aktów prawnych, należy podkreślić, że wspólną cechą wspomnianych regulacji jest ich blankietowy charakter, co nie pozwala na bezpośrednie stosowanie tych przepisów w sporach sądowych w wypadku braku lub nie- właściwej implementacji dyrektywy przez państwo członkowskie. Podstawowe znaczenie tej grupy aktów prawnych sprowadza się do nałożenia na państwo obowiązku ochrony tajemnicy przedsiębiorstwa w krajowych porządkach prawnych. Jest to bez wątpienia tendencja pozytywna, przyczyniająca się do wzmocnienia ochrony szeroko ro- zumianych tajemnic komercyjnych. Ad b) Drugą grupą aktów prawa europejskiego są sektorowe regulacje o rozbudowanych postanowieniach, dotyczących ochrony informacji poufnych, np. cytowana powyżej dyrektywa 1999/45/WE 28 Tekst jedn. Dz. U. z 1999 r. Nr 52, poz. 547 z późn. zm. 29 Zob. S. Gronowski, Ustawa antymonopolowa — komentarz, Warszawa 1996, s. 345–348, który podkreśla, że przed wprowadzeniem art. 20a istniało ryzyko, że materiały przekazane Urzędowi Antymonopolowemu nie trafią ostatecznie w ręce konkurenta, przynosząc szkodę uprawnionemu posiadaczowi. 30 Ustawa z dnia 15 grudnia 2000 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (tekst jedn. Dz. U. z 2003 r. Nr 806, poz. 804 z późn. zm.), która zastąpiła ustawę o przeciwdziałaniu praktykom monopolistycznym. 38 Źródła ochrony prawnej tajemnicy przedsiębiorstwa lub nawet odrębne akty prawne poświęcone ochronie tajemnic han- dlowych w danym sektorze przemysłu, np. dyrektywa Komisji nr 95/17/WE z dnia 19 czerwca 1995 r. ustanawiająca szczegółowe zasady stosowania dyrektywy Rady 76/768/WE, dotyczącej nieujawniania jednego lub więcej składników na wykazie używanym do oznaczenia produktów kosmetycznych31 lub zalecenie Komisji z dnia 21 kwietnia 1998 r. w sprawie sposobów, poprzez które państwa członkowskie i państwa sygnatariusze Umowy o Europejskim Obszarze Gospodar- czym powinny chronić własność intelektualną w związku z rozwo- jem i produkcją substancji zapachowo–smakowych, o których mowa w Rozporządzeniu Parlamentu Europejskiego i Rady nr 2232/96.32 Dyrektywa 1999/45/EC zawiera wyraźny przepis (art. 15) po- święcony zagadnieniom poufności nazw chemicznych (confidentiali- ty of chemical names). Zgodnie z tym przepisem producent wyrobów chemicznych jest uprawniony do utajnienia pewnych składników chemicznych, jeżeli ich ujawnienie mogłoby spowodować „zagro- żenie dla poufnej natury jego praw własności intelektualnej”. Prze- pis ten ma na celu ochronę tajemnicy przedsiębiorstwa, chociaż sam termin „tajemnica handlowa” lub „tajemnica przedsiębiorstwa” się w nim nie pojawia. Uprawnienie do utajnienia pewnych składników chemicznych w oficjalnych dokumentach producenta wyrobów che- micznych odbywa się na podstawie decyzji administracyjnej. Zasady wydania takiej decyzji określa osobny przepis, a mianowicie art. 19 dyrektywy 92/32/WE,33 który pośrednio definiuje pojęcie „tajemnicy przedsiębiorstwa”. Przepis ten określa wspomniane powyżej „pra- wa własności intelektualnej o poufnej naturze” jako „komercyjnie wrażliwą (commercially sensitive) informację, której ujawnienie może zaszkodzić przemysłowej lub komercyjnej działalności przedsiębior- cy” (art. 19 pkt 1). Dyrektywa wskazuje jednocześnie, jakie informa- cje nie mogą stanowić tajemnicy przedsiębiorstwa, np. nazwa pro- ducenta lub informacje o sposobie zmniejszenia szkodliwości danej substancji. Dyrektywa 1999/45/WE jako jedna z nielicznych zawiera 31 Dz. Urz. WE 1995 r., Seria L 140, s. 26–29. 32 Dz. Urz. WE 1998 r., Seria L 127, s. 32–33. 33 Dyrektywa Rady nr 92/32/WE z dnia 30 kwietnia 1992 r. korygująca po raz siódmy dy- rektywę 67/548/WE w sprawie zbliżenia przepisów ustawowych, wykonawczych i admi- nistracyjnych państw członkowskich, dotyczących klasyfikacji, pakowania i oznaczenia substancji niebezpiecznych (Dz. Urz. WE 1998 r., Seria L 261, s. 40). 39
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Ochrona tajemnicy przedsiębiorstwa. Zagadnienia cywilnoprawne
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: