Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00528 005843 15035576 na godz. na dobę w sumie
Ochrona własności intelektualnej. Wydanie 4 - ebook/pdf
Ochrona własności intelektualnej. Wydanie 4 - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 207
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8158-706-8 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Czwarte wydanie zostało zaktualizowane i uzupełnione z uwagi na szybko postępujące zmiany w prawodawstwie. Dotyczyły one zarówno ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, jak i ustawy – Prawo własności przemysłowej.

Zmiany dotyczą m.in.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Rozdział I. Wprowadzenie do tematyki 1 2 W dobie społeczeństwa informatycznego, czyli możliwości, jakie ono ze sobą niesie, znajomość zagadnień dotyczących ochrony wartości intelektual- nych staje się nieodzowna do funkcjonowania każdego człowieka, który korzy- sta z możliwości uzyskiwania informacji, poznawania utworów muzycznych, literackich czy nawet programów komputerowych. Nieznajomość prawa w za- kresie korzystania z różnego rodzaju utworów stwarza niebezpieczeństwo od- powiedzialności karnej czy materialnej. Oczywiście ochrona własności intelek- tualnej nie ogranicza się wyłącznie do utworów uzyskanych za pośrednictwem Internetu, ale w sytuacji gdy te utwory wykorzystujemy (np. kopiujemy czy rozpowszechniamy w jakikolwiek sposób), powinniśmy sobie zdawać sprawę z konsekwencji, które mogą się z tym wiązać. Zakres podręcznika obejmuje niektóre zagadnienia własności intelektual- nej: autorskie prawa osobiste, autorskie prawa majątkowe, wraz z prawa- mi pokrewnymi oraz prawo własności przemysłowej. § 1. Podstawy prawa – pojęcia prawne, definicje Do zrozumienia istoty niektórych zagadnień omawianych w podręczniku niezwykle ważna jest terminologia. Zdarza się bowiem często, że słowa uży- wane potocznie mają w prawie zupełnie inne znaczenie. Bywa też i tak, że nie są one używane w języku potocznym, a tym samym są niezrozumiałe. Do jed- nej z tych grup pojęć można zaliczyć: normę prawną, przepis prawny, konwen- cję międzynarodową, ustawę czy rozporządzenie, a także wiele pojęć z zakre- su ustawy z 6.3.2018 r. – Prawo przedsiębiorców (Dz.U. z 2018 r. poz. 646 ze zm.); np. działalność gospodarcza, przedsiębiorca, przedsiębiorstwo, oso- ba zagraniczna), jak i z zakresu prawa cywilnego (np. firma, przedsiębior- stwo, własność, posiadanie itp. ustawa z 23.4.1964 r. – Kodeks cywilny (Dz.U. z 2018 r. poz. 1025 ze zm.). Prawo własności intelektualnej należy rozpatrywać w systemie obowiązu- jącego prawa. Z kolei, prawo też musi funkcjonować na jakimś gruncie. Tym gruntem dla prawa jest państwo. Państwo to organizacja polityczna realizują- Nb. 1–2 3 2 ca swoje cele na określonym terytorium wobec określonego społeczeństwa tam zamieszkującego, z możliwością stosowania w stosunku do niego przymusu niezbędnego do sprawowania władzy. Taka definicja państwa sugeruje, że państwo istniało zawsze. Tak jednak nie było, chociaż nikt nie potrafi określić, jak daleko w przeszłość państwo się- ga. Zaczątki państwowości umieszczane są w tzw. zamierzchłej przeszłości, co wcale nie oznacza, że nie można, oczywiście hipotetycznie, odtworzyć jego po- czątku, przy czym nie chodzi tutaj o początek państwa w sensie historycznym, lecz raczej w sensie organizacyjnym. Powstanie państwa można przedstawić w uproszczonym schemacie: ro- dzina przekształciła się w ród (jako związek kilku rodzin), połączonych kil- ka rodów to plemię. Potem już wystarczył tzw. związek plemion, by można było zacząć mówić o państwie (ale tylko rozumianego w sensie terytorialno- ­społecznym). Oczywiście do owych prostych związków bliższego lub dalsze- go pokrewieństwa czy powinowactwa musiała zawsze dochodzić pewna orga- nizacja władzy oraz dobrowolne (lub niedobrowolne) jej podporządkowanie się przez społeczeństwo. Duże związki plemienne potrzebowały ochrony (a więc drużyna, wojsko) oraz środków do ich utrzymania (podatki). Z podatkami i wojskiem związana była nieodzownie potrzeba ich ściągania i organizowa- nia (a więc i administracja). Do sprawnego zarządzania organizacją państwową niezbędne stawały się takie regulacje, które umożliwiały właściwe funkcjono- wanie instytucji państwowej oraz społeczeństwa. Dotychczasowe zachowania oparte na zwyczajach, ukształtowanych przez lata i przekazywanych z poko- lenia na pokolenie, okazały się niewystarczające. Społeczeństwa zaczęły do- magać się od suwerena (władcy) zawsze takich samych zachowań rozstrzyga- jących spory lub karzących winnych w podobnych sytuacjach, niezależnie od tego, kogo dotyczą. Zaczęto tworzyć zasady regulujące zachowania społeczne oraz je spisywać. Powstawały kodyfikacje, na których oparte zostały wszyst- kie inne, później tworzone prawa (np. prawo rzymskie to podstawa wszystkich późniejszych kodeksów cywilnych). W taki sposób narodziło się prawo, któ- re można zdefiniować jako zbiór wzorców zachowań ludzkich, stworzonych przez państwo, których przestrzeganie może być wymuszone. Wzorzec zachowania przedstawiany jest pisemnie, więc nie jest to nic inne- go niż norma prawna. Jest to elementarna cząstka prawa składająca się z hi- potezy (wskazanie adresata normy i okoliczności jej zastosowania), dyspozycji (normatywny skutek prawny, nakazane zachowanie się adresata normy) i sank- cji (reakcja organów państwowych w przypadku niezastosowania się adresata do dyspozycji normy). Norma może nie zawierać wszystkich elementów i skła- dać się tylko z hipotezy i sankcji. Nb. 3 Rozdział I. Wprowadzenie do tematyki 3 Wśród norm prawnych wyróżnia się normy bezwzględnie obowiązujące § 1. Podstawy prawa – pojęcia prawne, definicje (imperatywne) lub względnie obowiązujące (dyspozycyjne). Zbiór norm tworzy przepis prawny. Przepis prawny to normy ujęte w pewną „strukturę organizacyjną”, opatrzoną znakami, np. księga, część, rozdział, arty- kuł, paragraf, ustęp, punkt itp. Przepis i norma często są zarówno w słownictwie potocznym, jak i prawni- czym utożsamiane i traktowane zamiennie. Przepisy prawne regulują stosunki prawne między ludźmi, czyli dają wzor- ce zachowań niezbędnych do tego, aby dana czynność prawna dokonana między ludźmi była nie tylko prawidłowo wykonana, ale również dzięki temu usankcjo- nowana przez państwo (np. przeniesienie autorskich praw majątkowych do utwo- ru). Czynności prawne mogą być traktowane jako zdarzenia prawne (zależne lub niezależne od woli ludzkiej), mogące wywołać (tylko te zależne od woli człowie- ka) skutki prawne w postaci powstania, zmiany lub ustania stosunku prawnego. Zbiór przepisów zawierających normy zachowań ludzkich w ramach jedno- rodnych stosunków prawnych mogą tworzyć i tworzą kodeksy. Regulują one stosunki międzyludzkie o różnym charakterze, np. cywilnym, karnym, handlo- wym itp. Jednak nie wszystkie jednorodne stosunki międzyludzkie są unormo- wane zwartym systemem – w postaci kodeksu (w polskim systemie prawa brak jest np. Kodeksu administracyjnego, ale jest Kodeks postępowania administra- cyjnego, podobnie nie ma Kodeksu transportu, Kodeksu gospodarczego). Przepisy prawa powinny być tak skonstruowane, aby nikt nie miał wątpli- wości co do znaczenia tekstu przepisu (normy) prawnego. W tym celu ten, kto go tworzy, czyli ustawodawca, stara się o jasność sformułowań i poprawność gramatyczno­prawniczą. Ponadto, jeżeli wprowadza jakieś pojęcia do tekstu przepisu, trzeba te pojęcia wyjaśnić w tzw. słowniczku. Słowniczek ów znaj- duje się w początkowej części przepisu prawnego. Bywają w przepisie termi- ny, co do których przyjmuje się, że są powszechnie znane lub też takie, których poznanie jest możliwe po przeczytaniu innego przepisu. Wówczas podaje się, gdzie owego znaczenia szukać. Samo czytanie przepisu może jednak nie wystarczyć w jego zrozumieniu. Potrzebny jest więc swoisty zabieg, który nazywamy wykładnią prawa lub interpretacją. Interpretacja to podjęcie takiego rozumowania, które dopro- wadza nas do zrozumienia, co ustawodawca chciał osiągnąć, formułując prze- pis w określony sposób. Istnieją różnego rodzaju wykładnie, np. autentyczna, tj. taka, której dokonuje ten podmiot, który ustala akt (np. Prezydent RP, Sejm, minister itp.), czy operatywna, czyli dokonywana przez organ państwowy w trakcie stosowania w praktyce prawa, lub doktrynalna – dokonywana przez przedstawicieli nauki. Nb. 3 4 Uznaje się, że przepisy prawa są tworzone przez ustawodawcę w imieniu państwa. Ale zarówno państwo, jak i ustawodawca to pojęcia dość abstrakcyj- ne. Prawo musi być tworzone przez ludzi. Państwo przekazało więc uprawnie- nia w tej sprawie swoim organom1, które są personifikowane (tzn. w imieniu wojewody musi podpisać decyzje jakaś osoba, piastująca stosowne stanowi- sko). Owe organy tworzą prawo. Ranga owego prawa, aktu prawnego zależy od rangi organu, który go wydał (ale nie zawsze). Umowy międzynarodowe (konwencje) są ratyfikowane przez Prezydenta. Ustawy uchwala Sejm. Rozporządzenia wydają: Prezydent RP, Rada Minis- trów, Prezes RM oraz ministrowie – zawsze na podstawie ustawy. Wszystkie ustawy natomiast muszą mieć podstawę w Konstytucji RP. Wymienione prze- pisy stanowią źródła prawa (bardziej szczegółowo zostaną omówione w § 2), czyli tzw. prapoczątek jego powstania z jednej strony, z drugiej zaś są one ty- mi pierwotnymi formami, na których może oprzeć swoje działanie, lub zanie- chanie, organ państwowy lub obywatel. Przepisów prawnych jest wiele. Ustawodawca grupował je według takich samych stosunków prawnych, które należało unormować. W ten sposób po- wstały systemy i gałęzie prawa. Tworzyły je okoliczności faktyczne wynikają- ce z życia społecznego, usystematyzowała je zaś nauka. System prawa to ogół gałęzi prawa w danym państwie, który reguluje stosunki społeczne. Gałąź prawa to zespół przepisów prawa, obowiązujących w określonym państwie, regulujących pewną dziedzinę życia społecznego, ustaloną według kryterium rozwiązywanych jednorodnych stosunków społecznych. Gdy gałąź prawa reguluje stosunki społeczne, do których odnosi się w sposób pełny i nie musi zapożyczać do regulacji stosunków norm z innej gałęzi prawa, określamy ją jako podstawową (kryterium „samowystarczalności”). Podstawowymi („samowystarczalnymi”) gałęziami prawa w Polsce są np.: prawo konstytucyjne (zwane też państwowym), prawo administracyjne, pra- wo finansowe, prawo cywilne, prawo rodzinne i opiekuńcze oraz prawo karne. Nauka rozróżnia również gałęzie kompleksowe („niesamowystarczalne”), biorąc za kryterium przedmiot regulacji prawnej, np. prawo gospodarcze, po- datkowe lub transportowe. Są to zespoły norm odnoszące się do jednego przed- miotu regulacji. Tak określona gałąź korzysta z norm należących do kilku in- nych gałęzi prawa. 4 1 Organ państwowy – celowo zorganizowany i wyraźnie wyodrębniony zespół ludzi i środków, utworzony i działający na podstawie prawa, wykonujący w imieniu państwa okreś- lone zadania i mogący dla ich realizacji korzystać ze środków władczych i stosować przymus państwowy (http://www.cotojest.info/organ_panstwowy_483.html); (dostęp: 22.3.2019 r.). Nb. 4 Rozdział I. Wprowadzenie do tematyki 5 § 1. Podstawy prawa – pojęcia prawne, definicje 5 Gałęzi prawa, w szczególności kompleksowych, jest tak wiele, że nie sposób ich wszystkich w tym miejscu wymienić. Może być ich jeszcze więcej, ponie- waż rozwój stosunków społecznych normowanych w jednej gałęzi może powo- dować wyłanianie się z niej innej, bardziej szczegółowo regulującej wspomnia- ne (określone) stosunki społeczne (np. z prawa finansowego wyodrębniło się prawo podatkowe, a z prawa cywilnego – prawo rodzinne i opiekuńcze). I. Prawo własności intelektualnej w polskim systemie prawa Wydaje się, że pomimo stosunkowo dużej liczby źródeł prawa, sięgają- cych swoim uregulowaniem nawet XIX w., mówienie o prawie własności intelektual nej jako o odrębnej podstawowej gałęzi prawa jest przedwczesne. Umieszczanie prawa własności intelektualnej w ramach prawa cywilnego czy gospodarczego jest raczej nieuprawnione z uwagi na daleko idące odrębności rozwiązań w charakterze stosunków, które są poprzez nie – tj. prawo własno- ści intelektualnej – normowane. Chociaż trzeba również pamiętać, że niektóre normy prawa cywilnego są stosowane pomocniczo przy rozwiązywaniu proble- mów z zakresu prawa własności intelektualnej. W tej sytuacji prawo własności intelektualnej należałoby traktować jako gałąź kompleksową z uwagi na wiele „zapożyczeń” prawnych z innych dyscyplin (np. z prawa cywilnego, admini- stracyjnego, gospodarczego, pracy itp.). W tym miejscu wydaje się konieczne ukazanie pewnych pojęć, z których korzysta prawo własności intelektualnej, a które są wypracowane na gruncie in- nych dyscyplin. Do niektórych pojęć prawa cywilnego, jak również i innych gałęzi prawa, używanych w prawie własności intelektualnej zaliczamy następujące pojęcia: 1) osoba fizyczna – każdy człowiek od urodzenia (również osoba fizyczna, rozumiana niekiedy jako jednoosobowa działalność gospodarcza osoby fizycznej, czyli przedsiębiorca); 2) osoba prawna – trwałe zespolenie pewnej grupy osób fizycznych i środ- ków majątkowych dla osiągnięcia określonych celów społecznych, której ustawa nadała zdolność bycia podmiotami praw i obowiązków. Osobami prawnymi według Kodeksu cywilnego1 (art. 33) są Skarb Państwa i jed- nostki organizacyjne, którym przepisy szczególne przyznają osobowość prawną; 3) zdolność prawna – możliwość bycia podmiotem praw lub obowiązków; 1 Ustawa z 23.4.1964 r. – Kodeks cywilny (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 1025 ze zm.). Nb. 5 6 4) zdolność do czynności prawnych – oznacza kwalifikacje (uprawnienie) osoby do dokonywania działań, jakimi są czynności prawne. Może być ona pełna lub ograniczona. Pełną zdolność posiada człowiek, który ukoń- czył 18. rok życia (pełnoletniość). Pełnoletnia staje się też osoba, która ukończyła 16 lat i zawarła związek małżeński (art. 10 § 2 KC). Ograniczo- ną zdolność do czynności prawnych posiada osoba, która ukończyła 13 lat lub została częściowo ubezwłasnowolniona orzeczeniem sądu; 5) czynność prawna – oświadczenie woli człowieka mające na celu wywo- łanie określonych skutków prawnych. Zamierzonym stanem czynności prawnej mo że być powstanie, zmiana lub zniesienie już istniejącego sto- sunku prawnego; 6) przedstawicielstwo – wywołanie określonych skutków prawnych za po- średnictwem innej osoby. Przedstawiciel reprezentuje osobę zastępowaną; 7) reprezentowanie – możliwość wykonywania określonych ustawą lub umową czynności prawnych w zastępstwie osoby prawnej lub fizycznej; 8) umocowanie – przeniesienie kompetencji, akt woli polegający na przeka- zaniu własnych uprawnień (do czynności prawnych) osobie, która będzie nas reprezentować; 9) przedsiębiorca – osoba fizyczna, osoba prawna i jednostka organizacyjna niebędąca osobą prawną, której odrębna ustawa przyznaje zdolność praw- ną, wykonująca we własnym imieniu działalność gospodarczą. Za przed- siębiorców uznaje się także wspólników spółki cywilnej w zakresie wyko- nywania przez nich działalności gospodarczej; 10) firma osoby fizycznej to jej imię i nazwisko, firma osoby prawnej to jej nazwa; 11) przedsiębiorstwo, zgodnie z art. 551 KC, jest zorganizowanym zespołem składników niematerialnych i materialnych przeznaczonym do prowadze- nia działalności gospodarczej. Obejmuje ono w szczególności: a) oznaczenie indywidualizujące przedsiębiorstwo lub jego wyodrębnione części (nazwa przedsiębiorstwa), b) własność nieruchomości lub ruchomości, w tym urządzeń, materiałów, towarów i wyrobów oraz inne prawa rzeczowe do nieruchomości lub ruchomości, c) prawa wynikające z umów najmu i dzierżawy nieruchomości lub ru- chomości oraz prawa do korzystania z nieruchomości lub ruchomości wynikające z innych stosunków prawnych, d) wierzytelności, prawa z papierów wartościowych i środki pieniężne, e) koncesje, licencje i zezwolenia, f) patenty i inne prawa własności przemysłowej, Nb. 5 Rozdział I. Wprowadzenie do tematyki 6 § 1. Podstawy prawa – pojęcia prawne, definicje 7 g) majątkowe prawa autorskie i majątkowe prawa pokrewne, h) tajemnice przedsiębiorstwa, i) księgi i dokumenty związane z prowadzeniem działalności gospodarczej. Prawo własności intelektualnej używa też tego pojęcia w ramach prawa go- spodarczego. Przedsiębiorstwo państwowe (zgodnie z ustawą z 25.9.1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych, tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 2152) to samodzielny i samorządny oraz samofinansujący się podmiot gospodarczy po- siadający osobowość prawną. Głównym jego celem jest więc osiągnięcie zy- sku poprzez realizację celów społecznie użytecznych, przy czym cele te nie są zasadnicze w działalności tego przedsiębiorstwa. Ustawa o przedsiębiorstwach państwowych odróżnia przedsiębiorstwa tworzone jako przedsiębiorstwa pań- stwowe działające na zasadach ogólnych od przedsiębiorstw użyteczności pu- blicznej, czyli takich przedsiębiorstw państwowych, które mają na celu bieżą- ce i nieprzerwane zaspokajanie potrzeb ludności. W szczególności działają one w zakresie inżynierii sanitarnej, komunikacji miejskiej, zaopatrzenia ludności w energię, zarządzania lokalami, terenami zielonymi, uzdrowiskami itp. (art. 6 ust. 1 ustawy o przedsiębiorstwach państwowych). Z kolei, ustawa z 6.3.2018 r. – Prawo przedsiębiorców jest przykładem nie- rozerwalnego związku wielu gałęzi prawa przy prowadzeniu działalności go- spodarczej w naszym kraju. Samą ustawę raczej należy zaliczyć do zakresu prawa administracyjnego, jednak prawo własności intelektualnej bez istnienia tego aktu nie mogłoby się obejść, a sam obrót gospodarczy (np. wartościami intelektualnymi) byłby mocno utrudniony, a nawet wręcz niemożliwy. Ustawa ta wprowadza takie samo pojęcie przedsiębiorcy, jakie istnieje w prawie cywil- nym, ale za przedsiębiorców uznaje także wspólników spółki cywilnej w zakre- sie wykonywanej przez nich działalności gospodarczej. Inne pojęcia wyjaśniane w ustawie Prawo przedsiębiorców, które funkcjo- nują również w prawie własności intelektualnej, to: 1) działalność gospodarcza jako zorganizowana działalność zarobkowa, wy- konywana we własnym imieniu i w sposób ciągły (zob. art. 3 ustawy); 2) osoba zagraniczna, za którą uważa się: a) osobę fizyczną, nieposiadającą obywatelstwa polskiego; b) osobę prawną z siedzibą za granicą; c) jednostkę organizacyjną niebędącą osobą prawną, posiadającą zdolność prawną, z siedzibą za granicą; (osoba zagraniczna zob. art. 3 pkt 5 ustawy z 6.3.2018 r. o zasadach uczestnictwa przedsiębiorców zagranicznych i innych osób zagranicz- nych w obrocie gospodarczym na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, Dz.U. z 2018 r. poz. 649); Nb. 6 8 3) przedsiębiorca zagraniczny to zaś osoba zagraniczna wykonująca działal- ność gospodarczą za granicą oraz obywatel polski wykonujący działalność gospodarczą za granicą (art. 3 pkt 7 ww. ustawy). Powyżej podano tylko przykładowo niektóre terminy oraz pojęcia stosowa- ne w prawie cywilnym, gospodarczym czy handlowym, jak również w prawie własności intelektualnej. Szczegółowy zakres wyjaśnień terminologiczno­poję- ciowych jest zawarty w przepisach wstępnych każdego aktu prawnego. Należy więc przyjąć zasadę, że nie można zacząć interpretacji przepisu prawnego bez wcześniejszego zapoznania się z terminologią. Stwierdzenie to jest tym ważniejsze, że niezależnie od tych standardowych pojęć stosowanych w usta- wie o swobodzie działalności gospodarczej przepisy każdego aktu prawnego, regulujące określone stosunki prawne, mogą dawać swoje, mniej lub bardziej uproszczone definicje pojęć. Owe definicje mogą być nieco rozbieżne z wybra- nymi definicjami pojęć prawa gospodarczego, jednak ogólnego ich sensu nie zmieniają. I tak np. ustawa z 30.6.2000 r. – Prawo własności przemysłowej mó- wiąc o osobie (art. 3 ust. 1 pkt 1), rozumie przez to osobę fizyczną lub prawną, lub jednostkę organizacyjną nieposiadającą osobowości prawnej, której ustawa przyznaje zdolność prawną; zaś o osobie zagranicznej – osobę niemającą oby- watelstwa polskiego, i odpowiednio: miejsca zamieszkania albo siedziby bądź poważnego przedsiębiorstwa na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej. Nasuwająca się pewna wątpliwość, wynikająca z art. 3 ust. 1 pkt 1 PrWłPrzem, dotycząca podmiotowego zakresu stosowania tej ustawy, zostaje rozwiana ko- lejnym zapisem (art. 3 ust. 2 PrWłPrzem). Przepisy ustawy dotyczące przedsię- biorców stosuje się odpowiednio również do osób prowadzących działalność inną niż działalność gospodarcza (szczegółowy zakres obowiązywania tej usta- wy zostanie omówiony w rozdziale IV). Ustawa z 4.2.1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 1191 ze zm.) nie wyjaśnia terminologii dotyczącej przed- siębiorcy ani działalności gospodarczej, ale się nią posługuje (zob. np. art. 20 ust. 1 – nie będzie można tej terminologii pominąć, ponieważ używa się tam pojęcia producenta, które to pojęcie jest najczęściej związane z działalnością gospodarczą i przedsiębiorcą). Ponadto ustawa ta używa też całkowicie innej terminologii, wyjaśniając jej znaczenie w art. 6. Tak więc nie uniknęła ona czerpania w swoich rozwiązaniach pojęć z innych przepisów prawnych. Ustawodawca, uznając, że do zarządzania zbiorowego prawami autorski- mi i prawami pokrewnymi musi istnieć jakaś instytucja lub instytucje, usta- lił, że owa instytucja zorganizowana zostanie jako stowarzyszenie. W ustawie z 15.6.2018 r. o zbiorowym zarządzaniu prawami autorskimi i prawami po- krewnymi (tekst jedn. Dz.U. 2018 r. poz. 1293) w art. 3 pkt 2 stwierdza się, że Nb. 6 Rozdział I. Wprowadzenie do tematyki § 1. Podstawy prawa – pojęcia prawne, definicje 9 organizacjami zbiorowego zarządzania prawami autorskimi lub prawami pokrewnymi są stowarzyszenia zrzeszające uprawnionych lub podmioty repre- zentujące uprawnionych, których podstawowym celem statutowym jest zbioro- we zarządzanie prawami autorskimi lub prawami pokrewnymi na rzecz upraw- nionych w zakresie zezwolenia udzielonego mu przez ministra właściwego do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego (...). Zgodnie z art. 1 ust. 2 w zakresie nieuregulowanym w ustawie do organizacji zbiorowego zarządza- nia prawami autorskimi lub prawami pokrewnymi stosuje się przepisy ustawy z 7.4.1989 r. – Prawo o stowarzyszeniach (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 713). II. Pojęcie własności intelektualnej i praw autorskich oraz dóbr intelektualnych Tematyka podręcznika ogranicza się do trzech, wydawałoby się znanych, 7 słów: ochrona, własność i intelekt. Ochrona to inaczej strzeżenie, obrona czy pilnowanie czegoś przed utra- tą, zaborem, kradzieżą, przywłaszczeniem itp. Przy ochronie należy zastanowić się, kto ma jej dokonywać. Z poprzednich rozważań można wywnioskować, że ochronę daje państwo poprzez normy prawne, w których może tkwić element przymusu oraz poprzez możliwość wyegzekwowania stosownych zachowań przez organy czy instytucje państwowe. Przedstawiając wyjaśnienie pojęcia własności, można powiedzieć, że jest to prawo do nieograniczonego, wszak z pewnymi wyjątkami, władania rze- czą, tj. np. pobierania pożytków i innych dochodów z rzeczy, używania, zby- cia, przetworzenia, zużycia lub zniszczenia, oczywiście również i posiadania. Prawo własności ograniczają przepisy ustaw, zasady współżycia społecznego i społeczno­gospodarcze przeznaczenie danej własności. Natomiast intelektem nazywamy zdolności umysłowe wynikające ze spraw- ności naszego mózgu, który potrafi – wykorzystując wiedzę czy doświadczenie człowieka oraz po włączeniu do tego wyobraźni – tworzyć różnego rodzaju rze- czy materialne, jak i niematerialne (np. koncepcje, idee czy prognozy). W ten sposób tworzone są pewne wartości, czyli dobra, które mogą być po- wodem chęci ich zawłaszczenia przez innych ludzi. A skoro są to dobra będą- ce przedmiotem pożądania, należałoby je chronić. Dlatego też twórca ma pełną swobodę dysponowania swoim dziełem jako dobrem, które wytworzył. Potrzeba zgody twórcy na wykorzystanie jego dzieła to efekt daleko idącej komercyjności naszego świata. Pomysł odpłatnego udostępniania efektów pra- cy naszego umysłu powstał w XVIII w. Powstanie prawa autorskiego wywo- dzi się z przywilejów drukarskich. Akty prawne chroniące prawa majątkowe Nb. 7 10 powstały w Anglii (1710 r.) i Francji (1771, 1773 r.)1. Później systematycznie tworzono je w innych państwach, również i w dwudziestoleciu międzywo- jennym w Polsce. Natomiast jeśli chodzi o ochronę intelektualnych wytwo- rów w przemyśle, to początku uregulowań należy szukać w drugiej połowie XIX w., gdy powstała Konwencja paryska o ochronie własności przemysłowej (z 20.3.1883 r. – została ona ratyfikowana przez Polskę 17.3.1931 r., Dz.U. RP Nr 37, poz. 277). Konwencję tę zmieniono Aktem Sztokholmskim zmienia- jącym Konwencję paryską o ochronie własności przemysłowej z 20.3.1883 r. zmienioną w Brukseli 14.12.1900 r., w Waszyngtonie 2.6.1911 r., w Hadze 6.11.1925 r., w Londynie 2.6.1934 r., w Lizbonie 31.10.1958 r. (Dz.U. z 1975 r. Nr 9, poz. 51, zał.). Pojęcie dóbr intelektualnych na gruncie prawa polskiego jest określone głównie w dwóch ustawach: o prawie autorskim i prawach pokrewnych oraz ustawie – Prawo własności przemysłowej. Innymi ustawami są np. ustawa z 27.7.2001 r. o ochronie baz danych (Dz.U. Nr 128, poz. 1402 ze zm.) i usta- wa z 26.6.2003 r. o ochronie prawnej odmian roślin (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 432), którą nie będzie się zajmowano w tej pracy. Ustawy te do dóbr intelektualnych zaliczają: utwory prawa autorskiego, przedmioty praw pokrewnych, a także podlegające ochronie prawnej wynalaz- ki, wzory użytkowe, wzory przemysłowe, znaki towarowe, topografie układów scalonych, oznaczenia geograficzne, odmiany roślin oraz bazy danych. Przemyślenia są produktem umysłu ludzkiego i same przez się nie mają po- staci materialnej. Przedmioty stworzone na podstawie wyobraźni, czyli umie- jętności umysłu ludzkiego (intelektu), są materializacją oryginalnych treści my- ślowych. Skoro ten produkt umysłu materializuje się w postaci różnego rodzaju dóbr, nic nie stoi na przeszkodzie, aby zaliczyć dobra intelektualne do kapitału rozumianego nie tylko jako środki materialne i niematerialne przedsiębiorstwa, ale i do „kapitału” indywidualnej osoby fizycznej, nieprowadzącej działalności gospodarczej. Wytwór umysłu (dobra intelektualne) bywa dźwignią finansową, która poprawia finanse owej działalności, ale często stanowi też istotny przy- chód dla osób, których nie zaliczymy do przedsiębiorców. Wartości intelektualne to również wiedza2. Wiedza powstaje wyłącznie w umysłach ludzkich, powodując w konsekwencji, że człowiek z niej korzysta- jący takie zmaterializowane wartości intelektualne tworzy. 1 Zob. J. Barta, R. Markiewicz, Prawo autorskie i prawa pokrewne, Warszawa 2007. 2 Sokrates w rozmowie z Teajtetem dochodzi do sformułowania definicji, że wiedza to prawdziwe, uzasadnione przekonanie. Wiedza to zasób wiadomości z jakiejś dziedziny (A. Karwowski (red.), Leksykon PWN, Warszawa 1972, s. 1271). Według autora podręcznika wiedza to zbiór wiadomości na określony temat, uznanych przez społeczeństwo za prawdzi- we z uwagi na autorytety, które te wiadomości społeczeństwu przekazały. Nb. 7 Rozdział I. Wprowadzenie do tematyki 8 § 1. Podstawy prawa – pojęcia prawne, definicje 11 Posiadanie odpowiedniej wiedzy umożliwia tworzenie wartości intelek- tualnych. Taka teza jest tylko częściowo prawdziwa. Sprawdza się ona przy tworzeniu utworów ściśle specjalistycznych (np. programy komputerowe, wy- kłady czy odczyty naukowe), ale jest już wątpliwa w sytuacji tworzenia utworu, który jest wytworem wyłącznie wyobraźni człowieka (np. malarstwo prymity- wistów, utwory muzyczne osób tworzących je „ze słuchu”, wynalazki powstałe m.in. dlatego, że wynalazca „nie wiedział”, że czegoś nie można zrobić). Można dyskutować oczywiście, czy malarz prymitywista nie musiał posia- dać wiedzy (którą można nazwać „pośrednią”, czyli takiej, która nie miała nic wspólnego z pewną realizowaną koncepcją, a była jedynie techniką, która pro- wadzi do realizacji idei) o sposobie gruntowania podkładu pod obraz olejny, czy twórca wynalazku nie musiał najpierw posiąść wiedzy na temat funkcjono- wania jakichś mechanizmów i podstawowych praw fizyki, czy twórca utworu muzycznego nie musiał posiąść wiedzy, dzięki której utwór muzyczny, który powstał w jego umyśle, mógł być przez niego odtworzony na jakimś instru- mencie (wiedza o działaniu i wydobyciu potrzebnych dźwięków). Z tego wy- nika, że wiedza jest jednak niezbędna do tworzenia wartości intelektualnych, chociaż decydującą rolę zawsze będzie odgrywała wyobraźnia kreująca pewną ideę, którą tworzący wartości intelektualne będzie chciał zmaterializować. W tym miejscu dochodzimy do stwierdzenia, że wartości intelektual- ne tworzone są przez człowieka (zob. schemat zamieszczony na końcu rozdziału), który dzięki wyobraźni i wiedzy, w tym również wynikającej z doświadczenia i zdolności oraz czasami, gdy jest to niezbędne, za pomo- cą urządzeń i procesów technologicznych jest w stanie wytworzyć pewien materialny lub niematerialny efekt. Korzystanie z tego efektu działania ludz- kiego może być dostępne dla innych, bez zgody lub za zgodą twórcy (w sposób odpłatny lub nie). Po przeprowadzeniu powyższych rozważań za prawo własności intelektu- alnej można uznać zespół norm regulujących zachowania społeczne wobec in- dywidualnych, dotychczas niespotykanych przejawów umysłu ludzkiego, efek- tem czego jest powstanie oryginalnego dzieła w sferze kultury duchowej lub materialnej. Kultura duchowa to „ogół dzieł naukowych, literackich i dzieł sztuki two- rzących dorobek ludzkości w danym okresie historycznym”, a kultura mate- rialna to „ogół dóbr materialnych i umiejętności produkcyjno­technicznych społeczeństwa w danym okresie historycznym”1. 1 Słownik języka polskiego, t. 1, A–K, Warszawa 1978, s. 1083. Nb. 8 12 § 2. Źródła prawa 9 Źródła prawa to pojęcie odnoszące się do tworzenia i stosowania prawa. Prawo wywodzi się z wielu źródeł. Istnieją różne ujęcia tego zagadnienia: w jednym (formalnym) rozumieniu źródła prawa oznaczają akty normatyw- ne czy też – inaczej – akty prawne zawierające przepisy prawa oraz tryb two- rzenia takich aktów. Są to samoistne źródła prawa. W innym znaczeniu (źró- dło poznania prawa) jako źródła prawa rozumiemy wszelkie materiały służące poznaniu prawa oraz wszelkie formy przekazu o prawie (dokumenty, publika- cje, nawet Internet). Są to niesamoistne źródła prawa1. Źródła polskiego prawa można podzielić na źródła powszechnie obowią- zujące i źródła wewnętrznie obowiązujące. Różnica między nimi polega na podstawie relacji między wydającym akt a adresatem. System źródeł pra- wa powszechnie obowiązującego jest systemem zamkniętym, gdyż od strony przedmiotowej – Konstytucja wyczerpująco wymienia rodzaje źródeł prawa powszechnie obowiązującego (aspekt przedmiotowy – art. 87, 234 ust. 2 Kon- stytucji RP). Tylko podmioty wymienione w ustawie zasadniczej mogą stano- wić źródła prawa powszechnie obowiązującego (aspekt podmiotowy). Obowiązująca Konstytucja do źródeł powszechnie obowiązujących zali- cza: Konstytucję, ustawy, ratyfikowane umowy międzynarodowe, rozporządze- nia, akty prawa miejscowego, rozporządzenia Prezydenta RP z mocą ustawy. Katalog źródeł prawa powszechnie obowiązującego jest w zasadzie zamknięty i nie może być rozszerzany. Rozporządzenie z mocą ustawy może być wyda- wane przez Prezydenta RP wyłącznie w ściśle określonych przez Konstytucję wypadkach. Ponadto źródłami powszechnie obowiązującego prawa są przepisy stano- wione przez organizację międzynarodową, jeśli umowa międzynarodowa kon- stytuująca tę organizację przewiduje taką skuteczność prawną tych przepisów w prawie wewnętrznym. Warunkiem obowiązywania aktów powszechnie obo- wiązujących jest ich publikacja. System źródeł prawa wewnętrznego jest systemem otwartym od strony przedmiotowej i podmiotowej – Konstytucja nie zamyka listy tych źródeł pra- wa i organów mogących je wydawać. Potwierdza to wyrok TK z 1.12.1998 r. (K 21/98, OTK 1998, Nr 7, poz. 116): „system aktów prawa wewnętrznego ma – w przeciwieństwie do systemu aktów będących źródłami prawa powszechnie obowiązującego – charakter systemu otwartego [...]”. 1 Zob. L. Morawski, Wstęp do prawoznawstwa, Toruń 2006. Nb. 9 Rozdział I. Wprowadzenie do tematyki § 2. Źródła prawa 13 Jako źródła prawa wewnętrznie obowiązującego Konstytucja wymienia uchwały i zarządzenia Rady Ministrów. Należy przy tym podkreślić, że katalog źródeł tego prawa jest otwarty. Istnieją również inne akty prawne wewnętrz- nie obowiązujące niewymienione w Konstytucji (okólniki, zalecenia itp.). Kon- stytucja RP wymienia następujące akty prawa wewnętrznego: uchwały Rady Ministrów, zarządzenia Prezesa RM oraz zarządzenia ministrów (art. 93 ust. 1 Konstytucji RP). W Polsce powstawały też w przeszłości różne akty prawne, regulujące sfe- rę wartości intelektualnych. Przepisy tworzone u nas opierały się na rozwiąza- niach już istniejących na świecie przepisów prawnych. W okresie rozbiorowym w Polsce obowiązywały, w zakresie prawa autor- skiego, systemy prawne zaborców – niemieckiego, austriackiego i rosyjskie- go. Pierwszą rosyjską ustawę, która regulowała prawa autorskie, uchwalono 15.4.1857 r. Była to ustawa o cenzurze. Dnia 11.3.1911 r. w Rosji weszła w ży- cie nowa ustawa o prawach autorskich. Obowiązywała ona także w Królestwie Polskim. Austriacka ustawa z 26.12.1895 r. o prawie autorskim do utworów literatury, sztuki i fotografii była jedynym aktem prawnym w historii ziem pol- skich pod zaborem austriackim, dającym ochronę utworom fotograficznym. Niemiecka ustawa z 9.1.1907 r. o prawie autorskim do utworów sztuk pla- stycznych i fotograficznych objęła swoim zasięgiem również ziemie polskie pozostające pod jurysdykcją niemiecką1. Po uzyskaniu niepodległości obowią- zywały u nas jeszcze akty państw zaborczych2. Pierwsza polska ustawa o prawie autorskim powstała 29.3.1926 r. (tekst jedn. Dz.U. z 1935 r. Nr 36, poz. 260 ze zm.). Jej tworzenie trwało kilka lat. Prace w tym zakresie rozpoczęto w listopadzie 1919 r. przygotowanie ustawy autorskiej powierzono prof. F. Zollowi3. Kodyfikacja nastąpiła wraz z uchwale- niem ustawy o prawie autorskim. Po raz pierwszy w polskim ustawodawstwie sformułowano definicję pojęcia utworu. Kolejna polska ustawa o prawie autorskim została uchwalona 10.7.1952 r. (Dz.U. Nr 34, poz. 234 ze zm.). Ustawodawca nie zamieścił w niej definicji 1 Zob. E. Ferenc-Szydełko, Prawo autorskie na ziemiach polskich do 1926 r., ZNUJ PWiOWI, Kraków 2000, s. 73 i nast. 2 Zob. J. Barta, R. Markiewicz, op. cit., s. 16. 3 F. Zoll „w swych pracach z zakresu prawa autorskiego starał się możliwie jak najszerzej chronić interesy twórcy, a zwłaszcza jego interesy osobiste, mniejszą zaś uwagę poświęcał ochronie interesów majątkowych. Już w opracowanych na początku 1920 r. «Zasadach prawa autorskiego» określił (po raz pierwszy na świecie) pojęciowo przedmiot prawa autorskiego, przy czym kładł on nacisk na cechę osobistej twórczości dzieła. Prawo podmiotowe autorskie ujmował więc jako jedność, a nie jako sumę różnych szczegółowych uprawnień i ochronę tego prawa – podobnie jak przy zwalczaniu nieuczciwej konkurencji”; http://palestra.pl/old/ index.php?go=artykul id=1816 (dostęp: 19.4.2016 r.). Nb. 9 14 syntetycznej utworu, ograniczając się do egzemplifikacji przedmiotów prawa autorskiego1. Następna ustawa z 4.2.1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych weszła w życie 4.5.1994 r. Ustawa ta obowiązuje obecnie z kilkoma zmianami. W ustawie uwzględniono dyrektywy Unii Europejskiej w zakresie ochrony pra- wa autorskiego i praw pokrewnych. Ochroną własności przemysłowej zajmuje się zaś powoływana wcześniej ustawa z 30.6.2000 r. – Prawo własności przemysłowej. Ustawa ta została oparta na wielu konwencjach międzynarodowych (m.in. wspomnianej wcze- śniej Konwencji paryskiej z 20.3.1883 r.) oraz dostosowana w dużym stop- niu do dyrektyw Unii Europejskiej. Ustawa – Prawo własności przemysłowej jest pierwszym polskim aktem prawnym regulującym całościowo omawiane zagadnienie2. § 3. Ochrona dóbr intelektualnych w pierwszych konwencjach 10 Jak już wspomniano, ochrona praw intelektualnych zapoczątkowana zosta- ła dwoma aktami prawnymi: Konwencją paryską o ochronie własności przemy­ słowej z 20.3.1883 r. oraz Konwencją berneńską z 9.9.1886 r. o ochronie dzieł literackich i artystycznych (Dz.U. z 1935 r. Nr 84, poz. 515 ze zm.). Wcześniej podobną rolę odgrywały w Anglii Statute of Anne z 1710 r., a we Francji – usta- wy z 1771 i 1773 r. Konwencja berneńska o ochronie dzieł literackich i artystycznych, przejrza- na w Berlinie 13.11.1908 r. i w Rzymie 2.6.1928 r., w art. 2 pkt 1–2 określiła zakres oraz wyjaśniała podstawową terminologię w niej stosowaną. I tak: „Wy- 1 E. Ferenc-Szydełko, op. cit. 2 Oczywiście wcześniej były różne przepisy regulujące niektóre dziedziny ochrony prze- mysłowej, jak np.: 1) ustawa z 19.10.1972 r. o wynalazczości (tekst jedn. Dz.U. z 1993 r. Nr 26, poz. 117 2) ustawa z 31.1.1985 r. o znakach towarowych (Dz.U. Nr 5, poz. 17 ze zm.); 3) ustawa z 30.10.1992 r. o ochronie topografii układów scalonych (Dz.U. Nr 100, poz. 498 4) ustawa z 31.5.1962 r. o Urzędzie Patentowym Rzeczypospolitej Polskiej (tekst jedn. Dz.U. z 1993 r. Nr 26, poz. 118 ze zm.); 5) ustawa z 24.11.1995 r. o nasiennictwie (tekst jedn. Dz.U. z 2001 r. Nr 53, poz. 563 ze zm.); 6) ustawa z 16.4.1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji (tekst jedn. Dz.U. z 2003 r. Nr 153, poz. 1503 ze zm.) itp., jednak nigdy nie opracowano jednolitej spójnej ustawy o ochronie własności intelektualnej w przemyśle. ze zm.); ze zm.); Nb. 10 Rozdział I. Wprowadzenie do tematyki § 3. Ochrona dóbr intelektualnych w pierwszych konwencjach 15 razy «dzieła literackie i artystyczne» [podkr. aut.] obejmują wszelkie utwory literackie, naukowe i artystyczne, bez względu na sposób lub formę ich wyraże- nia, jako to: książki, broszury i inne pisma; odczyty, przemówienia, kazania i in- ne dzieła tego samego rodzaju; dzieła dramatyczne lub dramatyczno­muzyczne; dzieła choreograficzne i pantomimy, których układ sceniczny został ustalony na piśmie lub w inny sposób; utwory muzyczne ze słowami lub bez słów; utwo- ry rysunkowe, malarskie, architektoniczne, rzeźby, utwory rytownicze i litogra- ficzne; ilustracje, mapy geograficzne; plany, szkice i wyroby plastyczne, do- tyczące geografii, topografii, architektury lub nauk. Bez uszczerbku dla praw autora dzieła oryginalnego podlegają ochronie na równi z utworami oryginalny- mi tłumaczenia, przystosowania, układy muzyczne oraz inne przeróbki dzieła literackiego lub artystycznego, jak również zbiory rozmaitych dzieł”. Pomimo dość szerokiego zakresu konwencja rozszerzała (art. 3, 9) ochronę na utwory fotograficzne i utwory otrzymane w sposób podobny do fotografii. Ponadto felietony powieściowe, nowele i wszelkie inne utwory bądź to literac- kie, bądź naukowe, bądź artystyczne, bez względu na ich przedmiot, ogłoszo- ne w dzien nikach lub pismach periodycznych w którymkolwiek z krajów­stron konwencji nie mogły być odtwarzane w innych krajach bez zgody autorów. Aktualne artykuły dyskusyjne na tematy ekonomiczne, polityczne lub reli- gijne mogą być odtwarzane przez prasę, jeżeli odtworzenie ich nie było wyraź- nie zastrzeżone. Jednak źródło ich pochodzenia (miejsce zamieszczenia i autor) powinno być zawsze jasno wskazane. Karane jest nieprzestrzeganie tego obo- wiązku, ale karalność określać powinno ustawodawstwo kraju, w którym żąda się ochrony. Postanowienia konwencji stosuje się też do publicznego wystawiania utwo- rów dramatycznych lub dramatyczno­muzycznych i do publicznego wykony- wania utworów muzycznych, bez względu na to, czy utwory te były ogłoszo- ne, czy nie. Autorzy utworów dramatycznych albo dramatyczno­muzycznych przez cały czas trwania ich prawa do utworu oryginalnego korzystają z ochro- ny przed nieupoważnionym wystawianiem publicznym tych utworów w prze- kładzie. Autorzy utworów literackich i artystycznych korzystają z wyłącznego pra- wa do zezwalania na publiczne rozpowszechnianie swych utworów za pomocą radia. Z tego tytułu również powinny one mieć odpowiednią ochronę w swoich państwach, a ponadto przysługuje im stosowne wynagrodzenie za takie korzy- stanie z ich utworów. W konwencji tej nadmienia się też o ochronie wartości intelektualnej w przemyśle, stwierdzając, że dzieła sztuki „stosowanej do przemysłu” są chro- nione o tyle, o ile na to zezwala wewnętrzne ustawodawstwo każdego kraju Nb. 10
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Ochrona własności intelektualnej. Wydanie 4
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: