Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00576 007365 13583190 na godz. na dobę w sumie
Oczekiwania inflacyjne konsumentów : pomiar i testowanie - ebook/pdf
Oczekiwania inflacyjne konsumentów : pomiar i testowanie - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-235-2029-0 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> biznes >> ekonomia
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Prezentowana książka zawiera przegląd metod umożliwiających regularną obserwację i analizę oczekiwań inflacyjnych na podstawie konsumenckich danych ankietowych oraz dokonuje oceny użyteczności tych miar we wnioskowaniu makroekonomicznym. Potrzeba pomiaru oczekiwań inflacyjnych wynika bowiem przede wszystkim z konieczności empirycznej weryfikacji różnych modeli formułowania oczekiwań oraz testowania wpływu oczekiwań na zmiany cen w gospodarce.

'Rozważania zawarte w pracy prowadzą do sformułowania istotnych wniosków - zarówno w odniesieniu do metodologii badań, jak i samych cech oczekiwań inflacyjnych. W pierwszym wymiarze szczególnie istotne wydaje się zwrócenie uwagi na potrzebę stosowania różnych metod pomiaru oczekiwań i uwzględnienie przy interpretacji wyników ograniczeń stosowanych metod. W wymiarze drugim szczególne znaczenie ma przekonujące porównanie cech oczekiwań inflacyjnych konsumentów w Polsce i w strefie euro'.


(z recenzji prof. Dariusza Filara)

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Tomasz Łyziak jest pracownikiem Narodowego Banku Polskiego. Jego zainteresowania badawcze koncentrują się na problematyce pomiaru i analizy oczekiwań makroekono- micznych na podstawie danych ankietowych oraz na zagadnieniach związanych z funk- cjonowaniem mechanizmu transmisji impulsów polityki pieniężnej. Prezentowana książka zawiera przegląd metod umożliwiających regularną obserwację i analizę oczekiwań inflacyjnych na podstawie konsumenckich danych ankietowych oraz dokonuje oceny użyteczności tych miar we wnioskowaniu makroekonomicznym. Potrze- ba pomiaru oczekiwań inflacyjnych wynika bowiem przede wszystkim z konieczności empirycznej weryfikacji różnych modeli formułowania oczekiwań oraz testowania wpływu oczekiwań na zmiany cen w gospodarce. „Rozważania zawarte w pracy prowadzą do sformułowania istotnych wniosków – za- równo w odniesieniu do metodologii badań, jak i samych cech oczekiwań inflacyjnych. W pierwszym wymiarze szczególnie istotne wydaje się zwrócenie uwagi na potrzebę sto- sowania różnych metod pomiaru oczekiwań i uwzględnienie przy interpretacji wyników ograniczeń stosowanych metod. W wymiarze drugim szczególne znaczenie ma przeko- nujące porównanie cech oczekiwań inflacyjnych konsumentów w Polsce i w strefie euro”. (z recenzji prof. Dariusza Filara) www.wuw.pl/ksiegarnia Cena: ??,00 zł BADANIA EKONOMICZNE Tomasz Łyziak Oczekiwania inflacyjne konsumentów: pomiar i testowanie T o m a s z Ł y z a k i i i O c z e k w a n a i n fl a c y n e k o n s u m e n t ó w j : i p o m a r i t e s t o w a n e i ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== oklad_INFLACYJNA.indd 1 13-03-04 15:20 Oczekiwania inflacyjne konsumentów: pomiar i testowanie ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== strony_INFL.indd 1 13-01-21 10:56 Komitet Redakcyjny serii Przewodnicząca: prof. dr hab. Urszula Sztandar-Sztanderska Członkowie: prof. dr hab. Dariusz Dziuba prof. dr hab. Jacek Kochanowicz dr hab. Ryszard Kokoszczyński prof. dr hab. Marek Okólski prof. dr hab. Krzysztof Opolski dr hab. Wojciech Otto prof. dr hab. Jerzy Wilkin w serii ukazały się m.in. Michał Brzozowski, Paweł Gierałtowski, Dominika Milczarek, Joanna Siwińska-Gorzelak Instytucje a polityka makroekonomiczna i wzrost gospodarczy Katarzyna Metelska-Szaniawska Konstytucyjne czynniki reform gospodarczych w krajach postsocjalistycznych Studium empiryczne Stanisław Kubielas Innowacje i luka technologiczna w gospodarce globalnej opartej na wiedzy Strukturalne i makroekonomiczne uwarunkowania Katarzyna Kowalska Koordynowana opieka zdrowotna. Doświadczenia polskie i międzynarodowe Wiktor Rutkowski Współczesne państwo dobrobytu. Ekspansja, kryzys, spory Łukasz Hardt Ekonomia kosztów transakcyjnych – geneza i kierunki rozwoju Ewa Aksman Redystrybucja dochodów i jej wpływ na dobrobyt społeczny w Polsce w latach 1995–2007 Joanna Tyrowicz Histereza bezrobocia w Polsce Agnieszka Fihel Płeć a trwanie życia. Analiza demograficzna Gabriela Grotkowska Czy Polska importuje bezrobocie? O wpływie handlu zagranicznego na polski rynek pracy w okresie transformacji Katarzyna Śledziewska Regionalizm handlowy w XXI wieku. Przesłanki teoretyczne i analiza empiryczna ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== strony_INFL.indd 2 13-01-21 10:56 BADANIA EKONOMICZNE Tomasz Łyziak Oczekiwania inflacyjne konsumentów: pomiar i testowanie ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== strony_INFL.indd 3 13-01-21 10:56 Recenzent Dariusz Filar Projekt okładki i stron tytułowych Frycz/Wicha/ corporate design Edwin Radzikowski Redaktor prowadzący Szymon Morawski Redakcja Jadwiga Witecka Skład i łamanie Marcin Szcześniak © Copyright by Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2013 ISBN 978-83-235-1296-7 ISBN 978-83-235-2029-0 PDF Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego 00-497 Warszawa, ul. Nowy Świat 4 http:// www.wuw.pl; e-mail: wuw@uw.edu.pl Dział Handlowy WUW: tel. (0 48 22) 55-31-333; e-mail: dz.handlowy@uw.edu.pl Księgarnia internetowa: http://www.wuw.pl/ksiegarnia Wydanie II ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Chciałbym podziękować Wszystkim, którzy na różnych etapach prowadzenia badań przedstawionych w tej książce, wspierali mnie merytorycznymi uwagami i życzliwymi radami. Dziękuję za nie zwłaszcza Panu Profesorowi Ryszardowi Kokoszczyńskiemu, Panu Profesorowi Andrzejowi Sławińskiemu oraz recenzentowi, Panu Profesorowi Dariuszowi Filarowi. Dziękuję też Wszystkim, którzy motywowali mnie do napisania tej książki. Szczególnie dziękuję mojej Żonie, która zawsze przekra- cza wszelkie oczekiwania, a także Rodzicom i całej mojej Rodzinie. Tomasz Łyziak ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Spis treści Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 1. Oczekiwania infl acyjne w teorii ekonomii oraz sposoby ich pomiaru . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19 1.1. Czym są oczekiwania? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19 1.2. Oczekiwania infl acyjne w teorii ekonomii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21 1.2.1. Modele formułowania oczekiwań infl acyjnych i ich znaczenie w teorii ekonomii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22 1.2.1.1. Oczekiwania w ekonomii klasycznej i keynesowskiej . . . . . 23 1.2.1.2. Rola oczekiwań infl acyjnych w szkole monetarystycznej . . 25 1.2.1.3. Nowa szkoła klasyczna – rewolucja racjonalnych oczekiwań . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 1.2.1.4. Dyskusja na temat oczekiwań infl acyjnych w nowej szkole keynesistowskiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32 1.2.2. Znaczenie sposobu formułowania oczekiwań – empiryczna ilustracja wybranych związków teoretycznych . . . . . . . . . . . . . . . . . 36 1.2.2.1. Mały Model Polityki Pieniężnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36 1.2.2.2. Wpływ stopnia antycypacyjności oczekiwań infl acyjnych na koszt dezinfl acji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 41 1.2.2.3. Wpływ stopnia zakotwiczenia oczekiwań infl acyjnych w celu infl acyjnym banku centralnego na zmienność infl acji i luki popytowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 45 2. Pomiar oczekiwań infl acyjnych na podstawie ankiet . . . . . . . . . . . 50 2.1. Bezpośrednie i pośrednie miary oczekiwań . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 50 2.2. Dane ankietowe o postrzeganych i oczekiwanych zmianach cen . . . . . . . . 53 2.3. Statystyki bilansowe pomiaru ankietowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 56 2.4. Kwantyfi kacja oczekiwań infl acyjnych metodami probabilistycznymi . . . 61 2.4.1. Kwantyfi kacja oczekiwań infl acyjnych standardową metodą probabilistyczną . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 61 2.4.2. Kwantyfi kacja oczekiwań infl acyjnych rozszerzoną metodą probabilistyczną . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 70 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 8 Spis treści 2.4.3. Pomiar percepcji infl acji bieżącej na podstawie jakościowych danych ankietowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 75 2.4.3.1. Kwantyfi kacja percepcji infl acji bieżącej standardową metodą probabilistyczną . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 75 2.4.3.2. Kwantyfi kacja percepcji infl acji bieżącej rozszerzoną metodą probabilistyczną . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 79 2.4.4. Inne typy rozkładów w kwantyfi kacji oczekiwań infl acyjnych metodami probabilistycznymi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 81 2.4.5. Kwantyfi kacja oczekiwań infl acyjnych i percepcji infl acji metodą probabilistyczną w przypadku ujemnego lub zerowego czynnika skalującego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 98 2.5. Kwantyfi kacja oczekiwań infl acyjnych metodami regresyjnymi . . . . . . . 108 2.5.1. Model Andersona . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 109 2.5.2. Model wykorzystujący statystykę bilansową . . . . . . . . . . . . . . . . . 111 2.5.3. Rozszerzenia modelu Andersona . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 112 2.5.3.1. Modele Pesarana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 112 2.5.3.2. Modele Smitha i McAleera . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 113 2.5.3.3. Model Thomasa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 115 2.5.4. Model Cunninghama . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 116 2.5.5. Model Simmonsa i Weiserbsa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 118 2.6. Kwantyfi kacja oczekiwań infl acyjnych metodą Papadia i Basano . . . . . . 120 2.7. Pomiar oczekiwań infl acyjnych na podstawie ankiet ilościowych . . . . . . 126 2.8. Wykorzystanie bezpośrednich miar oczekiwań infl acyjnych we współczesnych bankach centralnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 130 3. Oczekiwania infl acyjne konsumentów w Polsce i w innych krajach Unii Europejskiej – miary empiryczne . . . . . . . . . . . . . . . . . 135 3.1. Charakterystyka danych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 135 3.1.1. Dane ankietowe dotyczące percepcji infl acji i oczekiwań infl acyjnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 135 3.1.2. Statystyki bilansowe percepcji infl acji i oczekiwań infl acyjnych . . 142 3.1.3. Skwantyfi kowane miary percepcji infl acji i oczekiwań infl acyjnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 146 3.2. Zalety i wady różnych metod kwantyfi kacji postrzeganej i oczekiwanej infl acji na wybranych przykładach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 157 3.2.1. Interpretacja wpływu wprowadzenia euro na infl ację postrzeganą przez konsumentów europejskich z wykorzystaniem statystyk bilansowych i miar skwantyfi kowanych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 158 3.2.2. Użyteczność statystyk bilansowych postrzeganej infl acji w analizie determinantów percepcji infl acji i oczekiwań infl acyjnych . . . . . . . 163 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Spis treści 9 3.2.2.1. Wykorzystanie statystyk bilansowych w analizie determinantów percepcji infl acji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 163 3.2.2.2. Wykorzystanie statystyk bilansowych w analizie stopnia inercyjności oczekiwań infl acyjnych . . . . . . . . . . . . . . . . . 165 3.2.3. Ograniczenia oryginalnej metody Carlsona i Parkina . . . . . . . . . . 169 3.2.4. Porównanie użyteczności metod probabilistycznych i regresyjnych na przykładzie kwantyfi kacji infl acji oczekiwanej przez konsumentów we Włoszech . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 172 3.3. Pomiar oczekiwań na podstawie ankiet ilościowych – pierwsze doświadczenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 177 4. Badania empiryczne cech oczekiwań infl acyjnych konsumentów europejskich . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 184 4.1. Sposoby testowania głównych cech oczekiwań infl acyjnych . . . . . . . . . . 185 4.1.1. Testowanie racjonalności oczekiwań infl acyjnych . . . . . . . . . . . . . 185 4.1.2. Testowanie stopnia antycypacyjności oczekiwań infl acyjnych . . . . 188 4.1.3. Testowanie wpływu celu infl acyjnego banku centralnego na oczekiwania infl acyjne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 190 4.1.4. Testowanie związków między oczekiwaniami infl acyjnymi różnych grup podmiotów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 191 4.2. Co wiemy o cechach oczekiwań infl acyjnych konsumentów europejskich? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 191 4.3. Oczekiwania infl acyjne konsumentów w Polsce i w strefi e euro – weryfi kacja spełnienia hipotezy racjonalnych oczekiwań . . . . . . . . . . . 194 4.3.1. Błędy oczekiwań infl acyjnych i weryfi kacja warunku ich nieobciążoności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 194 4.3.2. Weryfi kacja makroekonomicznej efektywności oczekiwań infl acyjnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 205 4.4. Ocena stopnia antycypacyjności oczekiwań infl acyjnych . . . . . . . . . . . . . 211 4.4.1. Ocena stopnia antycypacyjności oczekiwań infl acyjnych na podstawie ich skwantyfi kowanych miar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 211 4.4.2. Ocena stopnia inercyjności oczekiwań infl acyjnych na podstawie statystyk bilansowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 226 4.5. Oczekiwania infl acyjne konsumentów a oczekiwania innych grup podmiotów w Polsce – jak bardzo heterogeniczne są oczekiwania? . . . . . 230 4.5.1. Co wiemy o cechach oczekiwań infl acyjnych w Polsce? . . . . . . . . 230 4.5.2. Dane . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 233 4.5.3. Kształtowanie się oczekiwań infl acyjnych w Polsce w latach 2001–2011 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 235 4.5.4. Porównanie podstawowych cech oczekiwań infl acyjnych . . . . . . . 240 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 10 Spis treści 4.5.4.1. Stopień racjonalności oczekiwań infl acyjnych . . . . . . . . . . 240 4.5.4.2. Stopień antycypacyjności oczekiwań infl acyjnych . . . . . . . 245 4.5.4.3. Wpływ celu infl acyjnego NBP na oczekiwania infl acyjne . 247 4.5.4.4. Związki między oczekiwaniami infl acyjnymi różnych grup podmiotów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 253 4.5.4.5. Oczekiwania infl acyjne w krzywej Phillipsa . . . . . . . . . . . 256 4.5.5. Podsumowanie wniosków na temat oczekiwań infl acyjnych w Polsce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 258 Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 261 Aneks 1A . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 269 Aneks 1B . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 279 Aneks 1C . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 282 Aneks 2 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 295 Bibliografi a . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 299 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wstęp Oczekiwania infl acyjne – podobnie jak oczekiwania dotyczące innych zmiennych makroekonomicznych – odgrywają ważną rolę we współcze- snej teorii ekonomii oraz w praktyce życia gospodarczego. Wywierają one wpływ na zachowania różnych grup podmiotów i ich decyzje dotyczą- ce konsumpcji, oszczędzania, inwestycji, żądań płacowych itp. Dlatego oczekiwania infl acyjne są istotną zmienną uwzględnianą w modelowaniu makroekonomicznym oraz punktem odniesienia we współczesnej poli- tyce pieniężnej, która stara się oddziaływać na oczekiwania1 – zarówno przez wyznaczanie celów infl acyjnych, decyzje dotyczące instrumentów polityki pieniężnej, jak i rozwinięte formy komunikacji z otoczeniem. Teoria ekonomii nie jest jednak zgodna co do sposobu formułowania oczekiwań przez podmioty gospodarcze. Stwarza to potrzebę pomiaru tej nieobserwowalnej zmiennej w celu jej wykorzystania przy testowaniu różnych modeli formułowania oczekiwań oraz w innych analizach ma- kroekonomicznych, m.in. tych stanowiących podstawę decyzji polityki gospodarczej, zwłaszcza polityki pieniężnej. Niniejsza książka wpisuje się w nurt prac badawczych starających się odpowiedzieć na tę potrzebę, proponując metody umożliwiające regu- larną obserwację i analizę bezpośrednich miar oczekiwań infl acyjnych2. Zasadniczym celem badawczym jest przedstawienie sposobów pomiaru 1 Woodford (2005) używa w tym kontekście określenia: „zarządzanie oczekiwania- mi” (management of expectations), wskazując, że opisuje ono adekwatnie istotę współ- czesnej bankowości centralnej. 2 Bezpośrednie miary oczekiwań infl acyjnych to miary ujawnione przez różne grupy podmiotów, np. w drodze ankietowej. Pośrednie miary oczekiwań infl acyjnych to miary uzyskiwane z modeli, zakładających określony sposób ich formułowania w gospodarce. Więcej informacji na ten temat można znaleźć w podrozdziale 2.1. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 12 Wstęp oczekiwań infl acyjnych konsumentów na podstawie jakościowych da- nych ankietowych3 oraz ocena użyteczności uzyskanych miar na przy- kładzie gospodarek europejskich, w tym Polski. Dobrym rozpoczęciem książki poświęconej tym zagadnieniom będzie przytoczenie fragmentów ofi cjalnych dokumentów wybranych banków centralnych i wypowiedzi ich przedstawicieli odnoszących się do pojęcia oczekiwań infl acyjnych: „Podstawowym zadaniem polityki pieniężnej jest w dalszym ciągu utrzymanie średnio- okresowej stabilności cen, a tym samym mocne zakotwiczenie oczekiwań infl acyjnych w strefi e euro na docelowym poziomie wynoszącym poniżej, ale blisko 2 w średnim okresie. Zakotwiczenie to jest warunkiem koniecznym, by polityka pieniężna mogła przyczyniać się do wzrostu gospodarczego i tworzenia miejsc pracy w strefi e euro”. (Europejski Bank Centralny, „Biuletyn Miesięczny”, październik 2011 r.) „Wydaje się oczywiste, że sposób, w który podmioty sektora prywatnego formułują swe oczekiwania będzie pod wieloma istotnymi względami różny między różnymi rodzajami podmiotów. Bank centralny, monitorując te oczekiwania, nie powinien więc polegać na pojedynczym wskaźniku, lecz przyjąć podejście całościowe i prag- matyczne, ważąc informacje uzyskiwane z różnych źródeł. Z tego punktu widzenia pojedyncza miara oczekiwań infl acyjnych, konstruowana na podstawie wewnętrznych analiz banku centralnego, może wprowadzać w błąd”. (Jean-Claude Trichet, Prezes Europejskiego Banku Centralnego4) „Podejście teoretyczne ma tendencję do pomijania faktu, że w praktyce istnieje wiele miar oczekiwań infl acyjnych, takich jak prognozy profesjonalnych ekonomistów, wyni- ki badań ankietowych przeprowadzanych wśród konsumentów, informacje uzyskiwane z rynków fi nansowych (…) i informacje na temat zamierzeń cenowych przedsiębiorstw. (…) Pomiar jest tylko jednym aspektem rozumienia oczekiwań infl acyjnych. Potrze- bujemy również lepszego rozumienia tego, jak oczekiwania infl acyjne wpływają na infl acje faktyczną oraz [lepszego rozumienia] czynników określających oczekiwania”. (Ben Bernanke, Prezes Fed5) 3 Przez pojęcie jakościowego pytania ankietowego rozumie się takie pytanie, w któ- rym respondenci nie są proszeni o ujawnienie numerycznej miary swoich oczekiwań, lecz określają kierunek (i ew. siłę) oczekiwanych zmian cen w sposób pośredni, opisowy. 4 Fragment wystąpienia pt. Monetary Policy and Private Expectations wygłoszone- go w Banku Grecji 25 lutego 2005 roku. 5 Fragment wystąpienia pt. Infl ation Expectations and Infl ation Forecasting wygło- szonego w ramach „Monetary Economics Workshop of the National Bureau of Economic Research Summer Institute” 10 lipca 2007 roku. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wstęp 13 „(…) Istnieją czynniki niepewności, które mogą sprawić, że infl acja ukształtuje się powyżej lub poniżej prognozy. (…) Pierwszym [z tych czynników] są zmiany w ocze- kiwaniach infl acyjnych gospodarstw domowych i zachowaniach cenowych przedsię- biorstw. Ze względu na obserwowane ostatnio (…) podwyżki cen często nabywanych towarów i usług konsumpcyjnych, oczekiwania infl acyjne konsumentów mogą nadal rosnąć. Jednocześnie wzmocnieniu może ulec przenoszenie zmian cen materiałów [na ceny produkcji]. Jeżeli te zmiany zmaterializują się, jest prawdopodobne, że ceny ukształtują się powyżej projekcji”. (Bank Japonii, Outlook for economic activity and prices, 30 kwietnia 2008 r.) „Należy odnotować, że pomimo nierealizowania krótkookresowych celów infl acyj- nych wiarygodność polityki pieniężnej ulegała istotnemu wzmocnieniu. Świadczy o tym znaczny spadek oczekiwań infl acyjnych osób prywatnych oraz kształtowanie się oczekiwań infl acyjnych sektora fi nansowego”. (Narodowy Bank Polski, Strategia polityki pieniężnej po 2003 r., luty 2003 r.) Podane stwierdzenia wskazują na co najmniej cztery okoliczności, stanowiące motywację napisania niniejszej książki. Po pierwsze, odzwier- ciedlają fakt, że pojęcie „oczekiwania infl acyjne” – za sprawą dorobku teorii ekonomii i doświadczeń empirycznych – na trwałe weszło do słow- nika ekonomii, zwłaszcza ekonomii monetarnej. Po drugie, wskazują na istotne znaczenie oczekiwań infl acyjnych dla osiągnięcia głównego celu polityki pieniężnej, tj. zapewnienia stabilności cen. Po trzecie, pokazują, że nie chodzi tu o jakąś sztuczną wielkość, abstrakcyjny produkt mniej lub bardziej wyrafi nowanego modelu makroekonomicznego, lecz o ocze- kiwania konkretnych grup podmiotów – uczestników rynku, będące po- tencjalną przesłanką podejmowanych przez nich decyzji. Po czwarte, potwierdzają potrzebę bezpośredniego pomiaru tej nieobserwowalnej zmiennej i ciągłej obserwacji różnych jej wskaźników. * Książka jest zbudowana wokół trzech wyjściowych hipotez badaw- czych. Pierwsza z nich wyraża przekonanie, że jakościowe dane an- kietowe stanowią użyteczne źródło wnioskowania na temat oczekiwań infl acyjnych konsumentów i innych grup podmiotów, zwłaszcza tych re- latywnie mniej wyspecjalizowanych w prognozowaniu makroekonomicz- nym. Stopień, w jakim wnioskowanie to można uznać za uprawnione, ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 14 Wstęp zależy jednak zarówno od przyjętego sposobu pomiaru, np. od sformuło- wania pytania ankietowego, jak i od zastosowanych metod przetwarzania uzyskanych wyników. Druga z hipotez badawczych zwraca uwagę, że dla zapewnienia po- prawności wyników wnioskowania na temat oczekiwań infl acyjnych na podstawie jakościowych danych ankietowych należy odwoływać się do możliwie szerokiego zakresu metod służących przetwarzaniu tych da- nych, zdając sobie sprawę z ograniczeń interpretacyjnych stosowanych metod (wynikających z charakteru narzędzia ankietowego i z założeń przyjmowanych przy interpretacji jego wyników). Trzecia z hipotez badawczych – wynikająca zarówno z przesłanek teoretycznych, jak i z przeglądu dostępnej literatury empirycznej – uzna- je, że w rzeczywistości proces formułowania oczekiwań infl acyjnych przez uczestników życia gospodarczego nie jest zapewne aż tak wyrafi - nowany jak wynikałoby z hipotezy racjonalnych oczekiwań ani tak me- chaniczny jak sugerowałyby modele oczekiwań kształtowanych jedynie na podstawie przeszłych obserwacji. Stwierdzenie to odnosi się nie tyl- ko do podmiotów wyspecjalizowanych w prognozowaniu makroekono- micznym, lecz również do tych, którzy przy ustalaniu swych oczekiwań w mniejszym stopniu wykorzystują sformalizowane narzędzia ilościowe i uwzględniają mniejszy zakres informacji (takich jak konsumenci czy przedsiębiorstwa). * Osiągnięciu celów książki i weryfi kacji powyższych hipotez badaw- czych służy struktura pracy. Rozdział 1 książki jest poświęcony określe- niu roli oczekiwań infl acyjnych w teorii ekonomii. Oprócz podsumowa- nia dyskusji na temat modelu formułowania oczekiwań, prowadzonych między różnymi szkołami (bądź nurtami) myśli ekonomicznej, prezen- tujemy wyniki symulacji modelowych określających, w jaki sposób wy- brane cechy oczekiwań infl acyjnych mogą wpływać na koszty polityki pieniężnej w sferze realnej gospodarki, szybkość procesu dezinfl acji oraz zmienność infl acji i luki popytowej. Rozdział 2 jest poświęcony metodom pomiaru oczekiwań infl acyj- nych konsumentów na podstawie jakościowych danych ankietowych. Ze ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wstęp 15 względu na fakt, iż w wielu metodach kwantyfi kacji oczekiwań infl a- cyjnych konieczne jest sformułowanie założenia dotyczącego bieżącej dynamiki cen postrzeganej przez badaną grupę podmiotów, w tej części książki przedstawiamy również analogiczne metody służące ocenie per- cepcji infl acji bieżącej. Najogólniej metody pomiaru oczekiwań infl acyj- nych i percepcji infl acji można podzielić na dwie grupy. W pierwszej nich znajdują się statystyki bilansowe, a więc syntetyczne wskaźniki podsumowujące strukturę odpowiedzi na pytanie ankietowe6. Choć staty- styki te są bardzo użyteczne i szeroko wykorzystywane w analizach em- pirycznych, traktowanie ich jako miar poziomu oczekiwań infl acyjnych lub percepcji infl acji może być bardzo mylące. Pomiarowi poziomu ocze- kiwań infl acyjnych na podstawie ankiet jakościowych służy druga grupa metod, tj. metody kwantyfi kacji danych ankietowych. Przy danej struktu- rze odpowiedzi na pytanie ankietowe umożliwiają one ilościowe określe- nie wzrostu cen oczekiwanego czy postrzeganego przez respondentów. W książce charakteryzujemy szczegółowo dwie grupy metod kwan- tyfi kacji, tj. metody probabilistyczne i metody regresyjne, przedstawiając ich relatywne zalety i ograniczenia. Dodatkowo przedstawiamy metodę logistyczną. Nie należy ona wprawdzie do tak popularnych, jak metody probabilistyczne czy regresyjne, jednak o jej historycznym znaczeniu świadczy fakt, że jako pierwsza została wykorzystana do kwantyfi kacji oczekiwań infl acyjnych europejskich konsumentów na podstawie da- nych ankietowych Komisji Europejskiej (Papadia, Basano 1981). Wypada podkreślić, że metody pomiaru oczekiwań prezentowane w książce mają charakter uniwersalny i mogą być wykorzystywane do wyznaczenia ocze- kiwań różnych grup podmiotów formułowanych w stosunku do różnych zmiennych makroekonomicznych. Rozważania na temat pomiaru oczekiwań infl acyjnych na podstawie danych ankietowych są zwieńczone krótkim przeglądem bezpośrednich miar oczekiwań infl acyjnych wykorzystywanych we współczesnych bankach centralnych. Informacje uzyskane z banków centralnych wska- zują na rosnące znaczenie i zróżnicowane obszary wykorzystywania 6 Typowym przykładem takiej miary jest różnica między odsetkiem respondentów oczekujących wzrostu cen a odsetkiem respondentów przewidujących spadek cen. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 16 Wstęp ankietowych miar oczekiwań infl acyjnych, zwłaszcza w bankach pro- wadzących politykę pieniężną w ramach strategii bezpośredniego celu infl acyjnego (infl ation targeting), szczególnie nakierowanej na zarzą- dzanie oczekiwaniami7. W rozdziale 3 przedstawiamy bezpośrednie miary percepcji infl acji i oczekiwań infl acyjnych konsumentów w Polsce oraz w innych krajach Unii Europejskiej. Chcąc uzyskać obraz całościowy, przynajmniej do pewnego stopnia uodporniony na zastosowane metody pomiaru, w przy- padku każdej z gospodarek odwołujemy się do kilku miar oczekiwań. Przedmiotem uwagi są cztery statystyki bilansowe, w których przyjmuje się różne systemy ważenia poszczególnych frakcji respondentów, oraz cztery-pięć miar oczekiwań infl acyjnych skwantyfi kowanych z użyciem różnych metod kwantyfi kacji i przy różnych założeniach (m.in. dotyczą- cych percepcji infl acji bieżącej). Chcąc ocenić stopień niepewności po- miaru oczekiwań infl acyjnych w poszczególnych gospodarkach, określa- my rozrzut indywidualnych miar oczekiwań oraz stopień ich wzajemnej korelacji. Ponadto na wybranych przykładach analizujemy ograniczenia interpretacyjne, z którymi wiąże się stosowanie różnych miar oczekiwań infl acyjnych i percepcji infl acji. Rozszerzeniem tej analizy jest charak- terystyka błędów pomiaru oczekiwań infl acyjnych i percepcji infl acji związanych ze stosowaniem alternatywnej formy pytania ankietowego, tj. pytania ilościowego. Konieczność posiadania bezpośrednich miar oczekiwań infl acyj- nych wynika przede wszystkim z potrzeby empirycznego testowania różnych modeli formułowania oczekiwań, określenia wpływu ocze- kiwań na infl ację oraz weryfi kacji innych cech oczekiwań istotnych 7 Strategia infl ation targeting jest popularnym reżimem polityki pieniężnej od lat 90. XX wieku. Mishkin (2000) wymienia następujące cechy tej strategii: bank centralny podaje do publicznej wiadomości wysokość średniookresowego celu infl acyjnego; w sys- temie rozwiązań instytucjonalno-prawnych uznaje się stabilność cen za nadrzędny prio- rytet polityki pieniężnej; przesłanki decyzji polityki pieniężnej zawierają szeroki zakres informacji ilościowych oraz jakościowych, istotnych dla przebiegu procesów cenowych w przyszłości; szczególny nacisk kładzie się na przejrzystość oraz wiarygodność polityki pieniężnej umożliwiające wpływ banku centralnego na oczekiwania podmiotów gospo- darczych; bank centralny jest rozliczany z osiągnięcia celu infl acyjnego. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wstęp 17 z makroekonomicznego punktu widzenia. Tym zagadnieniom jest po- święcony rozdział 4. Dokonujemy w nim porównania wybranych cech oczekiwań infl acyjnych konsumentów w Polsce i w strefi e euro – takich jak spełnienie przez te oczekiwania warunków hipotezy racjonalnych oczekiwań czy stopień ich antycypacyjności. Ponadto, koncentrując uwagę na oczekiwaniach infl acyjnych w Polsce, pokazujemy zróżni- cowanie cech oczekiwań między różnymi grupami podmiotów: kon- sumentami, przedsiębiorstwami oraz analitykami sektora fi nansowego oraz testujemy wpływ oczekiwań tych podmiotów na procesy infl acyjne. Odrębnym przedmiotem analizy podjętym w tej części książki jest okre- ślenie związków między oczekiwaniami infl acyjnymi rozpatrywanych grup podmiotów. * Autor wyraża nadzieję, że książka okaże się interesująca dla różnych grup Czytelników – zarówno dla zainteresowanych makroekonomiczną rolą oczekiwań infl acyjnych, testowaniem empirycznym ich cech, znacze- niem oczekiwań infl acyjnych dla polityki pieniężnej, jak i dla posługu- jących się danymi ankietowymi we własnych analizach i poszukujących adekwatnych metod ich przetwarzania. Wypada zastrzec, że choć sta- raniem autora książki było, aby rozważania prowadzone w poszczegól- nych jej częściach były umiejscowione w szerszym kontekście literatury teoretycznej i empirycznej, to jednak bogactwo literatury i różnorodność stosowanych podejść sprawiło, że pewne wątki zostały świadomie po- minięte bądź są przywoływane w stopniu ograniczonym. Odnosi się to szczególnie do tych zagadnień, które znalazły już swoje odzwierciedlenie w polskiej literaturze, takich jak: błędy pomiaru oczekiwań w badaniach ankietowych (Tomczyk 2011), koncepcje racjonalności i ograniczonej racjonalności w ekonomii (Kowalski 2001) czy też ekonometryczne aspekty modelowania oczekiwań (Osińska 2000; Tomczyk 2011). ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Rozdział 1 Oczekiwania inflacyjne w teorii ekonomii oraz sposoby ich pomiaru W rozdziale 1 po zdefi niowaniu samego pojęcia oczekiwań (podroz- dział 1.1) określamy miejsce oczekiwań infl acyjnych w teorii ekonomii, ilustrując rozważania teoretyczne symulacjami modelowymi (podroz- dział 1.2). Przy ich przeprowadzaniu wykorzystujemy skalibrowany model strukturalny, odwzorowujący zasadnicze cechy mechanizmu transmisji polityki pieniężnej w Polsce. Symulacje te pokazują, jak zróż- nicowanie stopnia antycypacyjności i zakotwiczenia oczekiwań infl acyj- nych w celu infl acyjnym banku centralnego może wpływać na wybrane charakterystyki procesów gospodarczych. 1.1. Czym są oczekiwania? Wprowadzenie pojęcia oczekiwań do ekonomii oraz ich ważne zna- czenie we współczesnej makroekonomii są związane z przesunięciem się punktu ciężkości tej dyscypliny z analizy funkcjonowania gospodarki jako całości w kierunku analizy decyzji indywidualnych podmiotów i po- szukiwania mikroekonomicznych podstaw makroekonomii. Wciąż jednak brakuje jednoznacznej defi nicji tego pojęcia; jego rozumienie w ekonomii jest dość zróżnicowane. Pojęcie oczekiwania (expectations) jest często stosowane zamiennie z takimi określeniami, jak: przewidywania (pre- visions) czy prognozy (forecasts). Literatura wskazuje pewne kryteria, za pomocą których próbuje się te pojęcia rozgraniczyć (por. Tomczyk 2011, rozdział 1.1). Zgodnie z kryterium podmiotowym prognozy for- mułowane są przez profesjonalnych prognostów, a oczekiwania – przez podmioty niewyspecjalizowane w prognozowaniu makroekonomicznym (Zarnowitz 1996; Pesaran, Weale 2006). Inne kryterium zwraca uwagę na sposób uzyskiwania określonej opinii na temat przyszłego rozwoju ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 20 Oczekiwania infl acyjne w teorii ekonomii oraz sposoby ich pomiaru sytuacji gospodarczej: prognozy (punktowe bądź przedziałowe) są wyni- kiem modeli ekonometrycznych, z kolei oczekiwania są tworzone w spo- sób zdecydowanie mniej sformalizowany, z wykorzystaniem różnych heurystyk1. D ążąc do określenia, czym są oczekiwania, naturalnym punktem od- niesienia jest dorobek psychologii. Można w nim dostrzec bezpośrednie motywacje wielu podejść i modeli oczekiwań stosowanych w literaturze ekonomicznej2. Kierując się wybranymi elementami tego dorobku oraz defi nicjami zawartymi w literaturze przedmiotu, pojęcie oczekiwań eko- nomicznych będziemy opisywać za pomocą następujących aksjomatów: 1. Oczekiwania wyrażają subiektywne opinie, przekonania bądź sądy formułujących je podmiotów na temat przyszłych zdarzeń gospodar- czych3 i mogą stanowić istotną przesłankę ich decyzji ekonomicznych. 2. Oczekiwania są odzwierciedleniem niepewności co do przebiegu procesów gospodarczych w przyszłości. Nie muszą one być precyzyj- ne ani nie muszą mieć charakteru prognoz ekonometrycznych (Osiń- ska 2000). 1 Heurystyki defi niuje się jako zbiór reguł, instrukcji bądź intuicji, które są mniej określone niż algorytmy. W procesie formułowania oczekiwań są one wykorzystywane w celu ograniczenia trudności tego zadania, która wynika ze złożoności gospodarki (Pie- trzak 2009, s. 19). 2 Literatura psychologiczna wskazuje, że np. oczekiwania mają tendencję do ule- gania zmianom stosunkowo rzadko, lecz zmiany te mają charakter radykalny i jednocze- sny dla formułujących je podmiotów. Występują one wówczas, gdy pojawiają się zda- rzenia nieoczekiwane (unexpected) lub sprzeczne z oczekiwaniami (counter-expected). W takich sytuacjach miejsce powtarzania (repetition) zajmuje inny sposób formułowania oczekiwań, tj. rozumienie (understanding), prowadzący do głębszej rewizji oczekiwań (Katona 1946). 3 Aksjomat ten jest podobny do proponowanych w pracy Osińskiej (2000), acz- kolwiek występuje tu pewna różnica. Osińska (2000) utożsamia oczekiwania z przewi- dywaniami, na które składają się prognozy, plany i aspiracje. W ujęciu proponowanym w niniejszej książce oczekiwania mają węższe znaczenie – są traktowane jako subiek- tywne opinie, przekonania czy sądy (Pesaran 1987; Pesaran, Weale 2006), które mogą wprawdzie przybierać formę sformalizowanych prognoz, są jednak odróżniane od planów i aspiracji, traktowanych raczej jako skutek oczekiwań. Na przykład plany danego przed- siębiorstwa dotyczące płac, zatrudnienia, cen produkcji czy inwestycji mogą być pochod- ną oczekiwań tego przedsiębiorstwa w odniesieniu do przyszłego popytu, zmian cen itp. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1.2. Oczekiwania infl acyjne w teorii ekonomii 21 3. Oczekiwania są zmiennymi, które należy wyjaśniać przez ich po- wiązanie z uwarunkowaniami ekonomicznymi (Schumpeter 1939). Dla zrozumienia procesów gospodarczych istotna jest nie tylko znajomość poziomu oczekiwań, lecz przede wszystkim wiedza na temat sposobu ich formułowania, na który składają się zasób informacji wykorzystywanych przy formułowaniu oczekiwań oraz sposób przekształcenia tego zasobu informacyjnego w oczekiwania (Curtin 2010, s. 38). 4. Oczekiwania mają jednak naturę subiektywną, co oznacza, że nie tylko uwarunkowania ekonomiczne mogą mieć na nie wpływ. Oczekiwa- nia są bowiem ostatecznie procesami natury psychologicznej powstają- cymi w umyśle (process of the individual mind) (Shackle 1943) i zależą od cech indywidualnych poszczególnych jednostek. 5. Oczekiwania różnych grup podmiotów może cechować znaczne zróżnicowanie (heterogeniczność), którego źródłami są m.in.: różny za- sób dostępnej informacji i wiedzy na temat występowania w gospodarce konkretnego zjawiska; zróżnicowane możliwości analityczne oraz zróż- nicowane heurystyki wykorzystywane przy ustalaniu oczekiwań (Pfajfar, Santoro 2008; Pietrzak 2009). Podsumowując powyższe aksjomaty, przez pojęcie oczekiwań ma- kroekonomicznych będziemy rozumieć subiektywne opinie na temat przyszłych zdarzeń gospodarczych, kształtowane w sposób zależny od cech formułujących je podmiotów. Potrzeba pomiaru oczekiwań wynika przede wszystkim z konieczności określenia sposobu ich formułowania. 1.2. Oczekiwania inflacyjne w teorii ekonomii Zainteresowanie pomiarem oczekiwań w ekonomii ma dwa, ściśle związane ze sobą źródła. Pierwszym z nich są obserwacje empirycz- ne, wskazujące na istotną rolę oczekiwań w kształtowaniu procesów makroekonomicznych. Drugim z nich, stanowiącym w dużym stopniu odpowiedź na zależności obserwowane w rzeczywistości gospodarczej, jest teoria makroekonomii. Zasadniczą różnicą między ekonomią i naukami naturalnymi jest właśnie to, że w ekonomii decyzje podejmowane przez jednostki mają charakter antycypacyjny – są kształtowane m.in. przez oczekiwania ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 22 Oczekiwania infl acyjne w teorii ekonomii oraz sposoby ich pomiaru dotyczące przyszłych uwarunkowań ekonomicznych. Oczekiwania od- grywają rolę niemal w każdej dziedzinie współczesnej makroekonomii4. Stopy procentowe, kursy walutowe czy ceny innych aktywów są kształ- towane w ścisłym związku z oczekiwaniami dotyczącymi ich wartości w przyszłości. Modele cyklu życia i dochodu permanentnego podkreślają znaczenie oczekiwań dotyczących przyszłych dochodów oraz oczekiwa- nej długości trwania życia dla bieżącej konsumpcji. Teorie inwestycji wskazują, że istotnymi czynnikami kształtującymi ich wielkość są ocze- kiwania w zakresie przyszłego popytu i poziomu cen. Wreszcie teorie infl acji wskazują na znaczenie oczekiwanych zmian cen dla rzeczywi- stych procesów infl acyjnych. Jednym z głównych problemów dyskutowanych przez przedstawicieli różnych szkół (lub nurtów) myśli ekonomicznej, prowadzącym do ewo- lucji teorii makroekonomii, jest kwestia modelu formułowania oczekiwań i ich roli w procesach makroekonomicznych. Próby rozstrzygnięcia racji przedstawianych przez te szkoły nie sposób się podjąć bez odwołania się do bezpośrednich miar oczekiwań. Przed przystąpieniem do opisu metod pomiaru oczekiwań infl acyjnych na podstawie danych ankieto- wych należy prześledzić stan debaty teoretycznej dotyczącej oczekiwań i poznać różnice poglądów na temat sposobu, w jaki uczestnicy życia gospodarczego formułują swe oczekiwania. Uczynimy to na przykładzie oczekiwań infl acyjnych, jednak prezentowane wnioski dotyczące modelu formułowania oczekiwań mają charakter uniwersalny, odnoszący się do oczekiwań odnośnie do innych zmiennych makroekonomicznych. 1.2.1. Modele formułowania oczekiwań infl acyjnych i ich znaczenie w teorii ekonomii Oczekiwania infl acyjne mają kluczowe znaczenie w teorii ekono- mii. Oddziałują one na płace i ceny5, wpływają istotnie na mechanizm 4 Dobrą ilustracją tego stwierdzenia jest znaczenie oczekiwań we współczesnych modelach makroekonomicznych; por. np. model nowokeynesistowski MMPP przedsta- wiony w podrozdziale 1.2.2.1. 5 Wzrost oczekiwanej infl acji może prowadzić do podwyższonych żądań płacowych pracowników, podwyżek cen dokonywanych przez przedsiębiorstwa w oczekiwaniu na ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1.2. Oczekiwania infl acyjne w teorii ekonomii 23 transmisji impulsów polityki pieniężnej, a sposób ich formułowania determinuje w dużym stopniu wielkość kosztu zaostrzenia polityki pieniężnej dla sfery realnej gospodarki (produkcji, zatrudnienia). Z po- wyższych względów znajomość oczekiwań infl acyjnych oraz modelu ich formułowania w gospodarce – zwłaszcza przez podmioty, których zachowania określają kształtowanie się cen i płac – jest niezbędna przy prowadzeniu polityki pieniężnej. Należy też zauważyć, że oczekiwa- nia infl acyjne służą do weryfi kacji wiarygodności banku centralnego. W gospodarkach z ilościowo sformułowanym celem infl acyjnym polityki pieniężnej pomiar wiarygodności banku centralnego odbywa się przez porównanie (długookresowych) oczekiwań infl acyjnych różnych grup podmiotów (producentów, konsumentów, profesjonalnych prognostów itp.) z celem infl acyjnym banku centralnego (por. np. Faust, Svensson 1998) bądź przez określenie wagi przykładanej do tego celu w procesie formułowania oczekiwań (por. Bomfi m, Rudebusch 2000). Bezpośrednie miary oczekiwań infl acyjnych są również wykorzystywane w modelo- waniu makroekonomicznym i prognozowaniu. 1.2.1.1. Oczekiwania w ekonomii klasycznej i keynesowskiej Chociaż teoria ekonomii od swego zarania zwraca uwagę na znacze- nie oczekiwań w kształtowaniu procesów makroekonomicznych i efek- tów polityki gospodarczej – zwłaszcza polityki pieniężnej – to jednak w dominujących nurtach ekonomii klasycznej i keynesowskiej przez stosunkowo długi okres, tj. co najmniej do dorobku teoretycznego szkoły monetarystycznej, oczekiwania miały charakter egzogeniczny. Oznacza to, że nie były one tłumaczone w ramach analizowanych modeli, a jed- nocześnie nie był określony explicite wpływ oczekiwań na inne kategorie makroekonomiczne. wzrost kosztów produkcji, do wzrostu bieżącej konsumpcji wynikającego z obaw kon- sumentów przed deprecjacją wartości dochodów oraz posiadanych zasobów pieniężnych i do jednoczesnego powstrzymywaniu się przez producentów od sprzedaży części wytwo- rzonej produkcji ze względu na spodziewany wzrost cen w przyszłości. Wobec wywołania takich zachowań, oznaczających wzrost popytu i spadek podaży, wzrost oczekiwań infl a- cyjnych może stawać się samospełniającą się prognozą. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 24 Oczekiwania infl acyjne w teorii ekonomii oraz sposoby ich pomiaru Przedstawiciele szkoły klasycznej w ekonomii rozróżniali dostrze- gane (perceived) i niedostrzegane zmiany podaży pieniądza6, choć ich zainteresowanie dotyczyło głównie tych drugich. Zakładali bowiem, że zmiany podaży pieniądza, z których podmioty gospodarcze zdają sobie sprawę, przekładają się jedynie na wielkości nominalne, w przeciwień- stwie do niedostrzeganych zmian podaży pieniądza, które mogą oddzia- ływać na zmienne realne. Taka sytuacja występuje, ponieważ uczestnicy rynku posiadają niepełną informację – zarówno dotyczącą samej poda- ży pieniądza, jak i mechanizmu transmisji polityki pieniężnej, wskutek czego reagują z opóźnieniem na obserwowane efekty zmian w polityce pieniężnej, a nie na same te zmiany, czy – tym bardziej – na oczeki- wania tych zmian. Z dzieł takich przedstawicieli szkoły klasycznej, jak David Hume, Richard Cantillon czy Ferdinando Galiani, wyłania się więc pasywna rola oczekiwań, znajdujących się de facto poza anali- zowanym modelem transmisji impulsów pieniężnych. Wypada jednak zwrócić uwagę, że szkoła klasyczna nie była pod tym względem jedno- rodna. Na przykład John Stuart Mill uchyla założenie o ograniczonym zasobie informacji dostępnych podmiotom rynkowym, wskutek czego ich oczekiwania nabierają dużego znaczenia dla przebiegu procesów gospodarczych, co stanowi istotne podobieństwo do późniejszej nowej szkoły klasycznej (por. Cesarano 1998, s. 445). John Maynard Keynes w Ogólnej teorii zatrudnienia, procentu i pieniądza (1948) podkreśla znaczenie oczekiwań dla takich katego- rii ekonomicznych jak inwestycje, produkcja czy zatrudnienie, a także zwraca uwagę na potencjalnie destabilizującą rolę spekulacji i oczeki- wań. Nie precyzuje jednak związku między oczekiwaniami a możliwy- mi nierównowagami w gospodarce. Ponadto nie przedstawia mechani- zmu formułowania oczekiwań, podkreślając jednak wagę czynników subiektywnych (psychologicznych) mogących wywierać silny wpływ na oczekiwania. Jednocześnie pisze, że na przewidywania w o wiele większym stopniu wpływają „fakty, o których wiemy coś konkretnego”7, 6 Cesarano (1998) wskazuje, że w dzisiejszej terminologii odpowiada to rozróżnie- niu między oczekiwanymi i nieoczekiwanymi zmianami w polityce pieniężnej. 7 Te i pozostałe cytaty przywołane w niniejszym akapicie zaczerpnięto z 12. rozdzia- łu dzieła Keynesa (1946). ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1.2. Oczekiwania infl acyjne w teorii ekonomii 25 tj. „elementy bieżącej sytuacji” niż „inne fakty, o których nasze in- formacje są mgliste i skąpe”, konstatując, iż zwykle „obecną sytuację rzutujemy w przyszłość, modyfi kując ją tylko o tyle, o ile mamy mniej lub bardziej określone powody, by spodziewać się zmiany”. Wskazy- wałoby to, że Keynes był zwolennikiem ekstrapolacyjnego mechanizmu formułowania oczekiwań (Beenstock 1980, s. 37), zwracając przy tym uwagę na istotność tzw. stanu zaufania do trafności tak formułowanych przewidywań. O nim z kolei nie da się wiele powiedzieć a priori. Choć więc według Keynesa nie wszystko zależy od „irracjonalnego falowa- nia nastrojów psychicznych”, to jednak przewidywaniami często kieruje „kaprys, sentyment lub przypadek”. Szkoła klasyczna i keynesowska, pomimo odniesień do oczekiwań, nie przedstawiły spójnego modelu ich formułowania ani nie określiły wpływu oczekiwań na przebieg procesów makroekonomicznych. Debata dotycząca znaczenia oczekiwań w kształtowaniu tych procesów nabra- ła dynamiki za sprawą dyskusji toczonych przez różne szkoły myśli ekonomicznej wokół krzywej Phillipsa: od jej pierwotnej postaci, przez jej rozszerzenie o oczekiwania infl acyjne, aż po nowokeynesistowską krzywą Phillipsa i hybrydową krzywą Phillipsa. Kolejnym specyfi kacjom krzywej Phillipsa, proponowanym przez różne szkoły myśli ekonomicz- nej, towarzyszyły odmienne założenia sposobu formułowania oczekiwań przez podmioty gospodarcze8. 1.2.1.2. Rola oczekiwań infl acyjnych w szkole monetarystycznej Wprowadzenia oczekiwań infl acyjnych do pierwotnej wersji krzywej Phillipsa (1958), pokazującej zależność między dynamiką wynagrodzeń a stopą bezrobocia, dokonała już szkoła monetarystyczna (Phelps 1967; Friedman 1968)9. Przedstawiciele tego nurtu myśli ekonomicznej wska- zywali, że chęć obniżenia przez bank centralny stopy bezrobocia poniżej poziomu naturalnego, dokonywana za cenę podwyższenia infl acji, będzie 8 Kolejne fragmenty niniejszego rozdziału są rozszerzoną wersją opracowania Ły- ziak (2011). 9 Bardziej znane jest ujęcie, w którym dynamika płac jest zastępowana przez dyna- mikę cen, co czynimy w dalszym ciągu rozważań. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 26 Oczekiwania infl acyjne w teorii ekonomii oraz sposoby ich pomiaru skutkować nieuchronnie wzrostem oczekiwań infl acyjnych i powrotem stopy bezrobocia do poziomu naturalnego. Krzywą Phillipsa rozszerzoną o oczekiwania można zapisać jako:  t   f U U  *  e  t , (1.1) gdzie: π – infl acja faktyczna w okresie t, πe – infl acja oczekiwana, U – stopa bezrobocia, a U* – naturalna stopa bezrobocia. t Dla zrozumienia stopnia, w jakim polityka pieniężna może oddzia- ływać na zatrudnienie i produkcję, kluczowa jest znajomość modelu formułowania oczekiwań. W ujęciu monetarystycznym proces dosto- sowania oczekiwań do zmian zachodzących w gospodarce, w tym do zmian w polityce pieniężnej, był dość powolny10. Zakładano, że ocze- kiwania infl acyjne pracobiorców mają – wprowadzony przez Cagana (1956) – charakter adaptacyjny (adaptive expectations), tj. zależą od swych przeszłych wartości i przeszłych błędów oczekiwań11: e      t    e t    e t t  1 1   1 . (1.2) Po przekształceniu powyższego równania można pokazać, że oczeki- wania adaptacyjne zależą od przeszłych stóp infl acji, przy czym współ- czynnik określający znaczenie przeszłych wartości infl acji maleje wraz ze wzrostem opóźnienia: e  t   1     t   j  j  1 . j (1.3) Szczególnym przypadkiem oczekiwań adaptacyjnych są tzw. ocze- kiwania statyczne (static expectations), nazywane niekiedy prosty- mi oczekiwaniami adaptacyjnymi (simple adaptive expectations) lub 10 Warto zaznaczyć, że szkoła monetarystyczna zwracała uwagę na heterogeniczność oczekiwań. Zakładała ona, że pracodawcy formułują trafne oczekiwania dotyczące przy- szłego poziomu cen, natomiast oczekiwania pracujących bardzo powoli (z opóźnieniem) dostosowują się do zmian cen. 11 Poole (2001) podkreśla, że model oczekiwań adaptacyjnych – kształtowanych na podstawie przeszłych obserwacji – był swoistą antytezą emocjonalnych mechanizmów formułowania oczekiwań wskazywanych przez Keynesa. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1.2. Oczekiwania infl acyjne w teorii ekonomii 27 oczekiwaniami naiwnymi (naive expectations), kształtowane jedynie pod wpływem infl acji z poprzedniego okresu12, tj.: t  e t 1 . (1.4) Z adaptacyjnego sposobu formułowania oczekiwań infl acyjnych, przyjmowanego w krzywej Phillipsa rozszerzonej o oczekiwania, wyni- kała możliwość wywierania przez politykę pieniężną wpływu na zmienne realne w krótkim okresie, zależnym od tempa dostosowań oczekiwań. Posługując się modelem zagregowanego popytu i zagregowanej poda- ży (AS–AD), przeanalizujmy dostosowanie produkcji i poziomu cen do ekspansywnego zachowania banku centralnego (rys. 1). W modelu tym krzywa zagregowanego popytu (AD) – pokazująca ujemną zależność między poziomem zagregowanego popytu a poziomem cen – jest wy- znaczana przez równoczesną równowagę na rynku dóbr i usług oraz na rynku pieniężnym. Z kolei krzywa zagregowanej podaży (AS) obrazuje, jaką ilość produktu fi rmy chcą wytworzyć przy danym poziomie cen. Załóżmy, że w punkcie wyjścia (A) gospodarkę charakteryzuje produkcja odpowiadająca stanowi pełnego zatrudnienia (Y*), przy poziomie cen P1. Załóżmy następnie, że bank centralny łagodzi politykę pieniężną (przez obniżenie stopy procentowej) w celu pobudzenia produkcji. Oznacza to przesunięcie się położenia parametrów makroekonomicznych z punktu A do punktu B. Równowaga w punkcie B cechuje się poziomem produk- cji (Y2) przekraczającym produkt potencjalny (dodatnia luka popytowa) oraz podwyższonym poziomem cen (P2). Równowaga ta ma charakter krótkookresowy, zakłada bowiem stałość oczekiwań infl acyjnych w go- spodarce. Ekspansja monetarna skutkuje jednak stopniowym wzrostem oczekiwań infl acyjnych, które – zgodnie z adaptacyjnym modelem ich formułowania przyjmowanym w monetaryzmie – podążają za wzrostem cen obserwowanym przez podmioty gospodarcze. Prowadzi to do przesu- wania się krótkookresowej krzywej zagregowanej podaży ku górze, z po- łożenia SAS1 do SAS2. Ostatecznie gospodarka osiąga stan C, w którym 12 Pierwsza analiza tego modelu formułowania oczekiwań jest zawarta w pracy Eze- kiel (1938), za: Pfajfar, Santoro (2006, s. 2). ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 28 Oczekiwania infl acyjne w teorii ekonomii oraz sposoby ich pomiaru produkt odpowiada produktowi potencjalnemu, jednak poziom cen jest wyższy niż przed poluzowaniem polityki pieniężnej. Na tej podstawie przedstawiciele szkoły monetarystycznej stwierdzają, że polityka pie- niężna może wpływać na zmienne realne (produkcja, zatrudnienie) tylko w krótkim okresie; w długim okresie natomiast jedynym skutkiem prób zwiększenia produkcji ponad poziom odpowiadający pełnemu zatrud- nieniu jest wzrost cen. P P3 P2 P1 LAS C A B SAS 2 SAS 1 AD2 AD1 Y* Y 2 Y Rys. 1. Znaczenie oczekiwań infl acyjnych w modelu AS–AD Źródło: Opracowanie własne. 1.2.1.3. Nowa szkoła klasyczna – rewolucja racjonalnych oczekiwań Krótkookresowy wpływ polityki pieniężnej na zmienne realne został zakwestionowany przez nową szkołę klasyczną w ekonomii, której dorobek – ze względu na jeszcze istotniejszą rolę przypisywaną oczekiwaniom – jest często określany mianem „rewolucji racjonalnych oczekiwań”. Zasad- niczym wkładem przedstawicieli tej szkoły w rozwój myśli ekonomicznej jest zastąpienie modelu oczekiwań adaptacyjnych hipotezą racjonalnych oczekiwań (rational expectations hypothesis)13. Propozycję, aby w specy- 13 Należy zastrzec, że pojęcie racjonalności wyrażone hipotezą racjonalnych ocze- kiwań jest bardzo wąskie, co oznacza, że oczekiwania niezgodne z tą hipotezą nie muszą być koniecznie nieracjonalne, biorąc pod uwagę szersze, nawiązujące do dorobku innych nauk społecznych, rozumienie racjonalności. Rozważania na ten temat znajdą się w dal- szej części niniejszego rozdziału. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1.2. Oczekiwania infl acyjne w teorii ekonomii 29 fi kacji krzywej Phillipsa uwzględnić oczekiwania racjonalne sformułował Lucas (1972)14, jednak źródeł tej hipotezy można upatrywać już w pracy Tinbergena (1932, za: Keuzenkamp 1991), a podstawowe charakterystyki oczekiwań racjonalnych zostały przedstawione w pracy Mutha (1961)15. Hipoteza racjonalnych oczekiwań stanowi, że uczestnicy życia go- spodarczego dysponują pełną wiedzą na temat zależności składających się na model funkcjonowania gospodarki i w procesie formułowania oczekiwań wykorzystują całą dostępną im informację. W związku z bra- kiem asymetrii informacyjnych i niepewności (czyli zmienności, której nie można oszacować; za: Sławiński 2011, s. 34), nie popełniają oni systematycznych błędów w swych prognozach – średnio rzecz ujmując, oczekiwania infl acyjne są więc równe przyszłej infl acji rzeczywistej16, co można zapisać jako: e t , (1.5)    t   gdzie: πe t – oczekiwania infl acyjne formułowane w przeszłości na okres t, ε – składnik losowy. Powyższy warunek jest nazywany warunkiem nie- obciążoności oczekiwań (unbiasedness)17. t 14 We wcześniejszej pracy Lucas i Rapping (1969) wykazali, że krzywa Phillipsa rozszerzona o oczekiwania (adaptacyjne) jest mało stabilna i nie stanowi najlepszej pod- stawy decyzji z zakresu polityki gospodarczej. 15 Szczegółową dyskusję na temat znaczenia hipotezy racjonalnych oczekiwań w do- robku myśli ekonomicznej i jej interpretacji przedstawia Kantor (1979). 16 Odwołajmy się do defi nicji racjonalnych oczekiwań zawartej w pracy Maddocka i Cartera (1982): „Na najbardziej podstawowym poziomie dyskusji teoretycy racjonal- nych oczekiwań twierdzą, iż ta sama zasada [tj. podstawowa zasada mikroekonomii, mó- wiąca, że podmioty gospodarcze maksymalizują użyteczność] powinna być stosowana do procesu formułowania oczekiwań. (...) Racjonalne oczekiwania to zastosowanie zasady racjonalnego zachowania do zdobywania i przetwarzania informacji oraz kształtowania oczekiwań”. Racjonalne podmioty nie formułują oczekiwań, które systematycznie były- by błędne w czasie. Hipoteza racjonalnych oczekiwań przewiduje więc, że oczekiwania wyglądają tak, jakby podmioty gospodarujące miały pełną informację, w tym wiedzę, na temat rzeczywistego modelu funkcjonowania gospodarki. 17 Sposób testowania głównych warunków hipotezy racjonalnych oczekiwań jest przedstawiony w podrozdziale 4.1.1. Podrozdział 4.3 pokazuje wyniki empirycznej we- ryfi kacji spełnienia tych warunków na przykładzie oczekiwań infl acyjnych konsumentów ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 30 Oczekiwania infl acyjne w teorii ekonomii oraz sposoby ich pomiaru Druga cecha oczekiwań racjonalnych, ściśle związana z warunkiem nieobciążoności (Papadia 1983) i możliwa do testowania empirycznego z wykorzystaniem bezpośrednich miar oczekiwań, to ortogonalność błę- dów oczekiwań względem dostępnej informacji, zwana też makroekono- miczną efektywnością (macroeconomic effi ciency)18. Jeżeli oczekiwania są racjonalne, błędy oczekiwań nie powinny być skorelowane z informa- cją dostępną w momencie ich formułowania, czyli z każdym elementem zbioru informacyjnego oraz jego dowolnego podzbioru (Tomczyk 2003). Przyjęcie racjonalnego mechanizmu formułowania oczekiwań stano- wiło rzeczywiście rewolucję w teorii ekonomii. Weźmy pod uwagę model zagregowanej podaży Lucasa (1972), zgodnie z którym produkcja (Y) może odchylać się od swego poziomu potencjalnego (Y*) jedynie wtedy, gdy mamy do czynienia z tzw. niespodzianką infl acyjną. Niespodziewany wzrost cen może prowadzić do trudności z identyfi kacją jego źródeł, tj. z rozróżnieniem czy wzrost cen postrzegany przez daną fi rmę wynika z wyższego popytu na jej produkty, prowadzącego do zmiany cen rela- tywnych i uzasadniającego wzrost podaży, czy też odzwierciedla wzrost ogólnego poziomu cen, a zatem nie powinien powodować zwiększenia podaży. Krzywa zagregowanej podaży przyjmuje więc postać: Y t  * Y t  1  e   t   t  . (1.6) Racjonalność oczekiwań oznacza, że różnice między infl acją oczeki- waną i faktyczną mają charakter błędu losowego, tak więc różnice między produktem i produktem potencjalnym mają również charakter losowy (ζ) – mogą zdarzać się jedynie w krótkim okresie, w którym podmioty gospodarcze nie są w stanie odróżniać zmiany cen relatywnych od zmian ogólnego poziomu cen, tj.: Y t  * Y   . t t (1.7) w Polsce i strefi e euro, a podrozdział 4.5.4.1 – na przykładzie oczekiwań infl acyjnych konsumentów, przedsiębiorstw i analityków sektora fi nansowego w Polsce. 18 Tomczyk (2003) wskazuje, że przez wielu autorów ta cecha jest utożsamiana z hi- potezą racjonalnych oczekiwań, a przez wielu (np. Pesaran 1987; Smith, McAleer 1995) uważana za najistotniejszą własność tej hipotezy. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw==
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Oczekiwania inflacyjne konsumentów : pomiar i testowanie
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: