Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00279 004577 14685386 na godz. na dobę w sumie
Od Liber Mundi do hipertekstu - ebook/pdf
Od Liber Mundi do hipertekstu - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 370
Wydawca: Biblioteka Analiz Sp. z o.o. Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-62948-66-6 Rok wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> dokument, literatura faktu, reportaże
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Od Liber Mundi to hipertekstu Andrzeja Dróżdża to niezwykle erudycyjnie napisana rozprawa z utopiami w literaturze, wsparta antropologiczną genezą samej książki. Autor - bibliolog - bada, skąd wziął się w literaturze utopijny mit nowego lepszego świata, ale też jakie są społeczne i kulturowe reperkusje utopii (i antyutopii). Inny obszar mitu to wizja całkowitej kontroli - nie tylko nad przedmiotami czy ludźmi, ale także nad myślą, a szerzej - treścią. Jednym z efektów takiej wizji jest oczywiście cenzura, ale innym - idea Liber Mundi, Księgi Świata, która ogarniałaby całą ludzką wiedzę. Idea oczywiście utopijna, ale nie tylko różokrzyżowcy dali się jej uwieść.

Współczesną postacią Liber Mundi ma być Internet - wyszukiwarka Google ma scalać całą wiedzę świata... przynajmniej tę zdigitalizowaną wiedzę. Andrzej Dróżdż pisze jednak o zagrożeniach kulturowych związanych i z tą wizją. To zagrożenie to nie tylko technologiczne wykluczenie części społeczeństwa, ale też nietrwałość informacji, ulotność oraz brak odnośników umożliwiających weryfikację.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

A. Dróżdż „Od Liber Mundi do hipertekstu. Książka w świecie utopii”, © Copyright by Andrzej Dróżdż 2009, © Copyright by Biblioteka Analiz 2009, Warszawa 2009 Kultura 2.0 © Copyright by Andrzej Dróżdż, 2009 © Copyright by Biblioteka Analiz, 2009 Redakcja: Łukasz Gołębiewski Korekta: Sylwia Mroczek-Zawadzka Opracowanie graficzne serii: Grzegorz Zychowicz | Tatsu Zdjęcie autora: Joanna Półka Łamanie: Tatsu Druk i oprawa: Elpil | info@elpil.com.pl tatsu@tatsu.pl ISBN 978-83-62948-66-6 Wydanie I Warszawa 2009 Biblioteka Analiz Sp. z o.o. 00-048 Warszawa ul. Mazowiecka 2/4 tel./fax (022) 828 36 31 Firma jest członkiem Polskiej Izby Książki A. Dróżdż „Od Liber Mundi do hipertekstu. Książka w świecie utopii”, © Copyright by Andrzej Dróżdż 2009, © Copyright by Biblioteka Analiz 2009, Warszawa 2009 Spis treści Wstęp 9 Część I. Podstawy antropologiczne książki Rozdział I Książka w świetle jej praobrazów kulturowych 17 1 Obiekt trudny do zdefiniowania 17 2 Powiązania nauki o książce z antropologią 24 3 Książka w świetle wiedzy o archetypach 30 4 Pokrewieństwo książki z innymi formami kultury 35 4 1 Niewyraźne ślady androfagów 35 4 2 Protopismo tatuażu 39 4 3 Pokrewieństwo z maską 42 Rozdział II Symbolizacja książki w jej warstwie zewnętrznej 50 1 Książka jako symptom i symbol rzeczywistości 50 2 Źródła kulturowe symbolizacji książkiw przestrzeni sakralnej 56 2 1 Motywy hebrajskie 58 2 2 Motywy starogreckie i hellenistyczne 60 2 3 Motywy chrześcijańskie 62 2 4 Motywy kabalistyczne 66 3 Symbolizacja książki w przestrzeni pospolitej 69 Rozdział III Mityzacja książki w jej warstwie wewnętrznej 82 1 Na tropie mitów książki 82 2 Książka widziana w kategoriach skończoności i nieskończoności 83 3 Książka w perspektywie mitów logosu 90 4 Ethosy społeczne a prawda logosu 100 5 Motyw książki w perspektywie ethosów osobistych 106 6 Uniwersalna teoria gry w książkę 108 7 Mit (nie)poskromiony 116 Część II. Fikcja literacka i rzeczywistość Rozdział IV Utopie literackie matecznikiem mitów antropologicznych 123 1 Metautopia Thomasa More’a 123 2 Struktura utopii 128 3 Model wyjściowy: trylogia dialogów utopijnych Platona 148 Rozdział V Utopie księgi 155 1 Od Księgi Sybilli po Liber Mundi 155 2 Od skromności intelektualnej „księgi natury” do tryumfu ksiąg komputerowych 173 A. Dróżdż „Od Liber Mundi do hipertekstu. Książka w świecie utopii”, © Copyright by Andrzej Dróżdż 2009, © Copyright by Biblioteka Analiz 2009, Warszawa 2009 Rozdział VI Utopie pisma 185 1 Paradygmat techniczny mediów 185 2 Utopia pisma 191 3 Paradygmat języka i pisma w utopiach ładu społecznego 204 4 Utopia ekonomii językowej 212 5 Utopia uniwersalizmu językowego 215 Rozdział VII Utopie materiałów i technologii 222 1 Kwestia materiału 222 2 Utopie powrotu do epoki androfagów:książki konsumowane 234 3 Utopie powrotu do epoki oralności: książki fonograficzne 239 4 Utopie „szklanych papirusów” 242 5 Utopia Liber Mundi: książki komputerowe i cyberprzestrzenne 250 6 Zwycięstwo bezładu czy nowy ład informacyjny 254 7 Postfuturystyczne zapowiedzi delibryzacji kultury 259 Rozdział VIII Utopie państwa i społeczeństwa 264 1 Książka w państwie utopijnym 264 2 Hermeneutyka cenzury 269 3 Transformacja systemu książki w system utopijny 275 4 Państwo Kościelne wobec pokusy utopii 279 5 Areopagitica Johna Miltona i antyutopijne potępienie cenzury 295 6 Nieufność wobec książek w utopiach ładu społecznego 306 6 1 Modele literackie 306 6 2 Książka w systemie totalitarnym 318 7 Książka w utopiach powszechnego dobrobytu 324 7 1 Modele literackie 324 7 2 Między technofilią i technofobią 332 Rozdział IX Antyutopijni strażnicy ethosu osobistego 345 1 Parabola pierwsza: model konfliktowy 347 2 Parabola druga: model afirmujący 354 Posłowie 359 Wykorzystane w tekście dzieła literatury utopijnej 361 Literatura wybrana 366 A. Dróżdż „Od Liber Mundi do hipertekstu. Książka w świecie utopii”© Copyright by Andrzej Dróżdż 2009, © Copyright by Biblioteka Analiz 2009, Warszawa 2009 Bibliotekarzom A. Dróżdż „Od Liber Mundi do hipertekstu. Książka w świecie utopii”, ISBN 978-83-61154-22-8, © Copyright by Andrzej Dróżdż 2009, © Copyright by Biblioteka Analiz 2009, Warszawa 2009 Wstęp Wiadomo, że kwestia: „czym mówimy?” stała się jednym z funda- mentalnych wyzwań dwudziestowiecznego językoznawstwa Andrzej Dróżdż, próbując przenieść akcent na problem: „czym myślimy?”, pyta zarazem, co leży u podstaw intelektualnej wspólnoty ludzi nale- żących do kręgu kultury europejskiej, co warunkuje spójność i trwa- łość akceptowanych wartości i zbiorowych wyobrażeń Człowiecza wiedza pochodzi albo z doświadczenia (naszego bądź cudzego), albo z naszych bądź cudzych przemyśleń i projekcji Doświadczenie kon- taktu z książką, przechowującą ślady cudzych doświadczeń i reflek- sji, jest niewątpliwie fundamentem naszej kultury, w której dyskurs między empiryzmem a racjonalizmem toczy się od starożytności i któremu to dyskursowi w sukurs pospieszyła książka W wysokim stopniu organizuje ona kulturę europejską, ponieważ nie tylko bywa źródłem informacji, ale i w znacznym stopniu otwiera czytelnika na myśli i emocje Innego Kreuje też szczególny sposób zapamiętywa- nia, powoli detronizując uprzywilejowaną wcześniej pozycję słuchu (jeszcze niedawno głośne czytanie i słuchanie należało w Europie do powszechnych rytuałów) na rzecz wzroku i dotyku Zindywidu- alizowane procesy zapamiętywania, ułatwianego przez papierowe artefakty wymagają jednak osobnych studiów Mimo, że zdaniem króla Tamuza pismo miało raczej ułatwiać zapominanie, niż być le- karstwem na pamięć, warto podkreślić, że nie unieważniło ono idei erudycji Przeciwnie: wywodzący się z kultur oralnych wzorzec „po- siadania w głowie” niezbędnych informacji, zachował swoją atrakcyj- ność praktycznie do naszych czasów Chwieje nim dopiero pozorna łatwość dostępu do Internetu; „pozorna”, gdyż efektem procesu ucze- nia się nie ma być encyklopedyczna erudycja, ale zautomatyzowana A. Dróżdż „Od Liber Mundi do hipertekstu. Książka w świecie utopii”, ISBN 978-83-61154-22-8, © Copyright by Andrzej Dróżdż 2009, © Copyright by Biblioteka Analiz 2009, Warszawa 2009 10 Od Liber Mundi do hipertekstu wiedza o ścieżkach dostępu Cel przestaje uświęcać środki — to środki zaczynają uświęcać cel Relacje między książką, poznaniem, wiedzą, informacją i władzą stają coraz bardziej skomplikowane Próby odsłaniania nierozwiązywalnych sprzeczności z reguły sprawiają, że musimy się w nie wikłać Nie można mówić o języku poza językiem; nie sposób odsłonić mitycznych korzeni racjona- lizmu bez akceptacji prymatu logiki, na której buduje on swoją integralność Nawet, jeżeli poszukiwanie w świecie ładu i spój- ności jest jedynie formą utopii, której źródła biją w najstarszych kosmogoniach, to próba inwentaryzacji luk i błędów w takim my- śleniu jest najwyższym hołdem złożonym Rozumowi, bez które- go nie byłoby ani książki, ani Internetu Przełom antypozytywi- styczny podważył wiarę w możliwość poznania, a postmodernizm wzmocnił jeszcze tę orientację epistemologiczną: poszukiwaczy fundamentalnej prawdy zastępują dziś kreatorzy fragmentarycz- nych prawidłowości i tropiciele analogii, wykorzystujący bez że- nady tradycję naukowego wywodu jako argument na rzecz war- tości własnych propozycji Jak doszło do tej reorientacji i jaką ro- lę odegrała w niej książka, podtrzymująca w Europie kult racjo- nalnego poznania? Czy wiara w Rozum to kolejna forma utopii? A jeśli tak, to czy książka jest w stanie pomóc człowiekowi ocalić samego siebie przed skutkami inwazji jego własnych wynalaz- ków, nieskrępowanych emocji i rozbudowanych potrzeb? I czy pozorny zmierzch epoki książki nie jest sygnałem powstawania nowej utopii, w której samotnemu człowiekowi wystarczyć mają szczątkowe informacje, niemożliwe do powiązania w sensowną całość, a zatem zwalniające od obowiązku samodzielnego myśle- nia? („Zwolennicy radykalnych rozwiązań utopijnych, gdy twier- dzą, że książki są im niepotrzebne, w następnej kolejności gotowi są powiedzieć to samo o człowieku”) Propozycja Andrzeja Dróżdża nie jest wolna od kontrowersji, ale trudno nie zauważyć, że trud włożony w zgromadzenie bardzo bogatego materiału, w reinterpretację kanonicznych, zdawałoby się, ustaleń i wyciąganie wniosków z zamkniętych z pozoru procedur dowodzenia, owocuje odkrywaniem czegoś pod, czegoś nad i cze- goś pomiędzy Dróżdż sprawia wrażenie burzyciela dogmatów, ale A. Dróżdż „Od Liber Mundi do hipertekstu. Książka w świecie utopii”, ISBN 978-83-61154-22-8, © Copyright by Andrzej Dróżdż 2009, © Copyright by Biblioteka Analiz 2009, Warszawa 2009 Wstęp 11 jest raczej architektem, snującym odważne plany przebudowywa- nia ich i rozbudowywania, co z naturą dogmatu tylko z pozoru jest sprzeczne Dogmat bywa sygnałem intelektualnego wyczerpania, symbolem przerwy niezbędnej na odpoczynek myśli, gwarantem stabilizacji świadomości, gotowej zniszczyć samą siebie w chaosie zbędnych pytań Odczyszczenie pola, uporządkowanie kontekstu, pozwoliłoby wrócić do refleksji nad zamkniętymi jakoby formu- łami, gdyby nie to, że najczęściej chwila bieżąca stawia przed nami nowe zadania i wyzwania intelektualne Wyrwanie się z więzów współczesności, z niewoli pragmatyzmu, z obligatoryjnego myśle- nia kategoriami „krótkiego trwania” nie jest zadaniem prostym; sprawia wrażenie płynięcia pod prąd Dróżdż stara się spojrzeć na książkę z perspektywy „długiego trwania”, docenić jej zasłu- gi i przewidzieć rolę, jaka przypada jej w dobie dominacji mediów elektronicznych W pewnym sensie jego praca prowokuje Czytając ją odnajdujemy niekiedy oczywiste diagnozy, by chwilę później dostrzec mniej lub bardziej subtelne ślady głębokich wątpliwości, jakimi Autor próbuje się z nami dzielić, jakby w przeświadczeniu, że wartość heurezy po- lega na wychodzeniu od ustaleń fundamentalnych i ogólnie znanych, by z czasem, negując oczywistość ogólników — doprowadzić czy- telnika do dekonstrukcji wstępnego aksjomatu Kontrowersja leży w tym, że nie zawsze jesteśmy przygotowani na taką dekonstrukcję, a jeśli już — miewamy na nią własne pomysły, niekonieczne zbież- ne z sugestią Autora Jednak Dróżdż łatwo się nie poddaje Próbuje przekonać nas do swojej koncepcji, do własnej wizji świata książki, świata z książką i przerażającego świata bez książki Niekiedy jego myśl wędruje nie- przewidywalnym meandrem, omijając utarte ścieżki Dróżdż od- słania utopijną proweniencję wielu racjonalnych z pozoru postaw i wskazuje na racjonalne źródła utopijnych idei Mnoży argumen- ty, dzieli się wiedzą, potęguje wrażenie, gdy tylko zdoła je w nas za- szczepić Podążanie za jego myślą i dyskusja z nim — nieodłączny efekt hermeneutycznej lektury — wzbogaca i inspiruje Ale wymaga czasu i dodatkowych lektur, niekiedy także rewizji własnych zało- żeń bądź zgody na alternatywne wnioskowanie Aforystyczny styl A. Dróżdż „Od Liber Mundi do hipertekstu. Książka w świecie utopii”, ISBN 978-83-61154-22-8, © Copyright by Andrzej Dróżdż 2009, © Copyright by Biblioteka Analiz 2009, Warszawa 2009 12 Od Liber Mundi do hipertekstu otwiera szeroką paletę możliwości interpretacyjnych, a zarazem nowe obszary skojarzeń „Dzisiejsza nauka o książce korzysta ze wsparcia antropologii, bez której nie byłaby zdolna do autorefleksji, ogarniającej szeroki horyzont badawczy swojej dziedziny w epoce wymiany paradygma- tów” Wspominając o uwarunkowaniach antropologicznych Dróżdż w pierwszej kolejności przywołuje uwarunkowania przedcywiliza- cyjne, utożsamiając z nimi, trochę jak Lévi-Strauss — „myśl nie- oswojoną”, trochę jak Eliade — strukturę świata archaicznego Stąd w procesie podporządkowywania książki/KSIĘGI mitom antropo- logicznym pojawiają się między innymi skojarzenia z „archaicznym kanibalizmem rytualnym”, z tatuażem i maską; stąd teza, że „po- zbawienie człowieka książki to uczynienie go w jakimś stopniu bez- bronnym wobec mitów antropologicznych” A przecież te właśnie mity fundują między innymi archetyp książki Jej antropologiczny wymiar znacznie wykracza poza związki ze sferą pierwotnych mitów i rytuałów: praktycznie książka jako fakt kulturowy jest wytworem człowieka opowiadającym o człowieku — trudno zatem jej antropo- logiczność ograniczać do skojarzeń sensorycznych Ale niepodobna też nie dokonywać w tej mierze żadnego wyboru Propozycja Dróżdża zapowiada się interesująco; zanalizowane w rozprawie koneksje z antropologią fizyczną, najdokładniej chy- ba uporządkowane, oraz wyraźnie wejście na poziom antropologii społecznej otwierają drogę do analizy interesujących związków na- uki o książce z antropologią kulturową i filozoficzną Lektura cało- ści nie pozostawia złudzeń: mamy do czynienia z projektem nowej dyscypliny bądź z projektem transdyscyplinarnym, bogatym po- znawczo i inspirującym Ten wywód z historii kultury oglądanej przez pryzmat historii książki, esej historiozoficzny pokazujący gra- nice rozumu i cienką granicę oddzielającą racjonalną interpretację rzeczywistości od światopoglądu utopijnego należy traktować jako wstęp do antropologii książki Oferta to interesująca i oryginalna w pomyśle, zasobna informacyjnie, ale wymagająca od Czytelnika aktywnej współpracy Warto podjąć trud jej przestudiowania, choćby po to, by dowie- dzieć się czegoś nieoczywistego o oczywistym, by mając przed so- A. Dróżdż „Od Liber Mundi do hipertekstu. Książka w świecie utopii”, ISBN 978-83-61154-22-8, © Copyright by Andrzej Dróżdż 2009, © Copyright by Biblioteka Analiz 2009, Warszawa 2009 Wstęp 13 bą „widmo delibryzacji kultury” sprawdzić, czy, i „gdzie w Europie się kończy Europa” I warto uwierzyć, że książka nie pozwoli się ła- two usunąć z intelektualnego krajobrazu naszego kontynentu, bo przecież jest czymś więcej niż tylko zbiorem zawartych w niej in- formacji Ewa Kosowska Prof. zw. dr hab. Ewa Kosowska kieruje Zakładem Teorii i Historii Kultury w Instytucie Nauk o Kulturze Uniwersytetu Śląskiego A. Dróżdż „Od Liber Mundi do hipertekstu. Książka w świecie utopii”, ISBN 978-83-61154-22-8, © Copyright by Andrzej Dróżdż 2009, © Copyright by Biblioteka Analiz 2009, Warszawa 2009 Część I Podstawy antropologiczne książki A. Dróżdż „Od Liber Mundi do hipertekstu. Książka w świecie utopii”, ISBN 978-83-61154-22-8, © Copyright by Andrzej Dróżdż 2009, © Copyright by Biblioteka Analiz 2009, Warszawa 2009 Rozdział I Książka w świetle jej praobrazów kulturowych 1. Obiekt trudny do zdefiniowania Książka dostarcza człowiekowi wiedzy o świecie, ale jednocześnie pilnie strzeże wiedzy o sobie samej Cywilizacyjny tryumf książki jest dowodem zwycięstwa rozumu, choć należałoby temu zaprze- czyć Książka dowodzi bezsilności rozumu Powodem tego zjawiska są transcendowane w książkę treści psychiczne, które powodują, że zostaje ona wyniesiona ponad stan zwykłych rzeczy Bez odniesie- nia się do owych treści żadna definicja książki nie może być udana Prawda książki leży raz na zewnątrz człowieka, innym razem we- wnątrz i nigdy nie jest zamknięta ani ostateczna Arystotelesowska psyche (dusza) była echem pierwotnych wyobrażeń na temat siedli- ska ludzkiej mocy lokalizowanej w różnych organach ciała Słowa zamknięte w tekście są symbolem twórczej duszy autora Dzięki tej domniemanej cząstce antropomorficznej ulega utrwaleniu w książ- ce ludzka podmiotowość, co wyraża spopularyzowany aforyzm Te- rentianusa Maurusa, jakoby los książek zależał od pojętności czy- telnika Dzisiaj jednak, ze względu na uniwersalny w świecie para- dygmat mediów elektronicznych, można również powiedzieć, że los czytelników zależy od komputerów osobistych i przemysłowych, przetwarzających każdego dnia decyliony informacji, składających się na jedyną w swoim rodzaju Liber Mundi Książka fascynuje swoją tajemnicą, gdyż jest hybrydą kulturową, obecną zarówno w formach archaicznych papirusu, pergaminów czy starodruków, jak i w postaci nowoczesnej, po eksperymenty hiper- tekstowe Dumne wyznanie Horacego „Nie wszystek umrę” nie mia- ło charakteru wyłącznie metaforycznego, ale dowodziło aktywności A. Dróżdż „Od Liber Mundi do hipertekstu. Książka w świecie utopii”, ISBN 978-83-61154-22-8, © Copyright by Andrzej Dróżdż 2009, © Copyright by Biblioteka Analiz 2009, Warszawa 2009 18 Od Liber Mundi do hipertekstu mitów społecznych, napędzających koła cywilizacji Dzisiaj, z per- spektywy użytkownika mediów telematycznych znacznie lepiej ro- zumiemy kulturowy sens książki Dopiero teraz uświadamiamy so- bie, że w każdej książce wyrażone było przez wieki oczekiwanie na Liber Mundi, dającą maksymalizację poznania świata i optymaliza- cję uzyskiwanych z tego korzyści Choć dzisiaj korzysta z Internetu już miliard ludzi na Ziemi, wciąż jednak potrzeba teorii, służących zrozumieniu kulturowego znaczenia hipertekstu W tym momencie mogą być przydatne refleksje na temat kulturowych podstaw książ- ki, gdyż mit antropologiczny, przyjmujący postać metaforyczną Księ- gi Świata, ułatwia znalezienie archetypowych uzasadnień także dla hipertekstu Aby tak się stało, konieczne jest pokonanie uprzedzeń, ograniczających zrozumienie książki jako takiej Szczególnie palące staje się zweryfikowanie rozpowszechnionej tezy, że książki „nie da się zdefiniować do końca, nawet przy zastosowaniu najbardziej no- woczesnej aparatury pojęciowej, jaką dysponuje nauka”1 Otwartość pojęcia książki, wynikająca z braku jej definicji, może generować wiele nieporozumień, a nawet zagrożeń Brak definicji książki to jak brak systemu immunologicznego Książka „nie zdefi- niowana do końca” jest tworem słabo zrozumiałym, co powoduje, że można ją zepchnąć do funkcji służebnych Z książki można uczynić w y ł ą c z n i e nośnik informacji, element komunikacji społecznej albo przedmiot badań bibliograficznych, edytorskich, bibliotekar- skich czy księgarskich, ale za każdym razem w tych badaniach ule- gają częściowej degradacji inne jej treści i funkcje kulturowe Bez ujmy dla reprezentantów wymienionych poddyscyplin bibliologicz- nych chciałoby się powiedzieć za Norwidem: „Nie po to jest światło, by pod korcem stało” Chcielibyśmy, aby światło książki rozjaśnia- ło prawdę o człowieku i przebijało się nawet przez mroczne głębiny tego, co utajone W tym świetle książka byłaby przede wszystkim dokumentem tożsamości człowieka w świecie kultury Książka postrzegana jako obiekt kultury wymyka się łatwym ustaleniom i klasyfikacjom, gdyż posiada zarówno cechy jedno- znaczne, jak i niejednoznaczne, wymagające dodatkowych ustaleń 1 K Migoń, Nauka o książce, Wrocław 1984, s 24 A. Dróżdż „Od Liber Mundi do hipertekstu. Książka w świecie utopii”, ISBN 978-83-61154-22-8, © Copyright by Andrzej Dróżdż 2009, © Copyright by Biblioteka Analiz 2009, Warszawa 2009 Książka w świetle jej praobrazów kulturowych 19 W warstwie zewnętrznej, tworzącego ją materiału, książka jest arte- faktem, posiadającym cechy dystynktywne, odpowiadające możli- wościom technologicznym w danej epoce, podczas gdy w warstwie wewnętrznej, tworzących ją tekstów składają się na nią treści in- telektualne i psychiczne, racjonalne i irracjonalne, ujęte w formie otwartej i w formie zamkniętej W przypadku książki trudności kla- syfikacyjne, definicyjne i interpretacyjne są szczególnie widoczne Często bywa, że mylona jest z tekstem albo z autorem i nie bardzo wiadomo, kto tu jest czego właścicielem Nie rozumiemy motywa- cji psychologicznych czy socjologicznych, które towarzyszą niekie- dy dziwnym obyczajom czytelniczym, obsesjom bibliomanów, pa- sjom kolekcjonerskim bibliofilów zwłaszcza bibliofobii, znajdują- cej instytucjonalne uzasadnienie w cenzurze prewencyjnej Budzi zdumienie, że w każdej epoce powtarzają się barbarzyńskie spek- takle profanowania książek rzucanych na stos Dochodzą do tego niejasności interpretacyjne odnośnie antynomii kulturowej książki i księgi Bibliotekarz spytany, czym jest księga, miałby prawo od- powiedzieć, że jest „dużą książką” Cóż począć jednak z księgami objawionymi albo z „księgami natury”? Wiemy, że różnice między książką i księgą są spowodowane odmiennymi formami obecności człowieka, poszukującego prawdy o sobie samym raz w wymiarze ułamkowym, innym razem w wymiarach holistycznym i metafi- zycznym Ta ostatnia kwestia, choć dla bibliologa wydać się mo- że marginalna, wskazuje na antropologiczny kontekst i przyczyny trudności klasyfikacyjnych Metafizyczna księga jest mitem, przez co nie poddaje się prostym definicjom W powieści Olgi Tokarczuk pt Podróż ludzi Księgi jest parabolą wiedzy pełnej i trwałej, której człowiek, nie bacząc na trudy, poszukuje przez całe życie Myśliciele utopijni wykorzystują różni- ce między książką i księgą, co się wyraża w manifestowanym przez nich programowym minimalizmie lub równie skrajnym maksyma- lizmie poznawczym Pierwszej postawie towarzyszy niechęć, nieuf- ność, sceptycyzm, a nawet potępienie wiedzy książkowej, oskarżanej o sianie zamętu, lekceważenie autorytetów i podważanie podstaw porządku publicznego lub religijnego W drugim przypadku daje się zaobserwować przymuszanie do nauki dzieci i młodzieży, a osoby A. Dróżdż „Od Liber Mundi do hipertekstu. Książka w świecie utopii”, ISBN 978-83-61154-22-8, © Copyright by Andrzej Dróżdż 2009, © Copyright by Biblioteka Analiz 2009, Warszawa 2009 20 Od Liber Mundi do hipertekstu dorosłe do ustawicznego samokształcenia się ze względu na panu- jący nakaz studiowania, dyscyplinujący obywateli i uzasadniający istnienie hierarchicznego porządku władzy Skrajne i wykluczające się opinie na temat wiedzy książkowej uniemożliwiają budowanie uniwersalnej definicji wartościującej Minimalizmowi poznawczemu, który jest charakterystyczny zarów- no dla utopii ładu, jak i utopii eudajmonistycznych (gr eudaimôn = szczęśliwy), często towarzyszy lekceważenie, cenzurowanie, a nawet niszczenie książek, czego skutkiem jest zacofanie umysłowe, jako rezultat przyjętych oczekiwań Ignorancja w niektórych utopiach i w antyutopiach jest wartością manifestowaną z dumą, jako wła- ściwy wybór kulturowy Takie wizje pojawiały się w utopiach lite- rackich we wszystkich epokach Wywoływały je mity natury (np J J Rousseau, D Diderot, S Leszczyński, J Krasicki, J H SaintPier- re), mity złotego wieku (W Morris, R Graves, B F Skinner), arka- dyjski (Diodoros Siculos) i sybarycki (J Hall), religijnej pokory (F Agostini, J V Andreae, M Atwood), technofilii (F Bacon, E B Bul- wer Lytton, H G Wells) i technofobii (S Butler, R Bradbury), spra- wiedliwości społecznej (G Winstanley, D L Deschamps, V Russo, Ch Fourier) i wiele innych Adaptacyjnymi reakcjami kulturowymi człowieka są zarówno minimalizm, jak i maksymalizm poznawczy, których znaczenie antropologiczne wydaje się być podstawowe dla zrozumienia nie- których aspektów czytelnictwa Idee maksymalizmu poznawcze- go przyświecają epokowym odkryciom naukowym i wynalazkom w dziedzinie komunikacji społecznej, począwszy od zastosowania prasy drukarskiej, telefonu i radioodbiornika, a na komputerach skończywszy Wynalazki w tej dziedzinie spowodowały jednakże rozluźnienie dawniejszych, ścisłych relacji wiążących książki z lo- gosem i z ethosami społecznymi, a to stało się zachętą do kreowa- nia idei minimalizmu poznawczego i etycznego Maksymalizm dążeń doprowadzony aż do absurdu w antyutopijnych satyrach futurologicznych Stanisława Lema, odsłania bezradność bohate- rów literackich, którzy bez pomocy komputera niczego nie wiedzą i niczego nie potrafią zrobić W skrajnych postaciach utopijnego maksymalizmu człowiek traci świadomość istnienia swych pod- A. Dróżdż „Od Liber Mundi do hipertekstu. Książka w świecie utopii”, ISBN 978-83-61154-22-8, © Copyright by Andrzej Dróżdż 2009, © Copyright by Biblioteka Analiz 2009, Warszawa 2009 Książka w świetle jej praobrazów kulturowych 21 stawowych potrzeb adaptacyjnych, gdyż w tych wysiłkach zastępu- ją go zaprogramowane maszyny Człowiek, jako użytkownik dóbr cywilizacyjnych, w antyutopiach E M Forstera, J W Campbella, U K Le Guin, J Marka, S Lema i wielu innych pisarzy przeka- zał swój głód wiedzy maszynom wyposażonym w sztuczną inteli- gencję, a sam stał się konsumentem pozbawionym woli działania Dążenia maksymalistyczne do poznania świata i posiadania nad nim władzy prowadzą zatem człowieka do katastrofy — do takich wniosków doprowadza swych czytelników J M Forster w anty- utopii pt Maszyna staje. Czytelnik utopii literackich co chwila odkrywa ze zdumieniem, że wiele idei, opisywanych przez autorów z dawnych epok, zosta- je zrealizowanych przez ich potomków W 1895 roku bibliolodzy Paul Otlet i Henry La Fontaine powołali International Institute of Bibliography w Brukseli, aby w nim zrealizować utopijny plan zbu- dowania „Powszechnej Księgi Wiedzy” Niewiele lat później, w au- rze artystycznego podniecenia z powodu niezwykłości perspektyw cywilizacyjnych nadchodzącej epoki postępu technicznego, futu- ryści zapowiadali palenie starych bibliotek, bo skrajność wywołuje skrajność Digitalizacja bibliotek i zapowiedź śmierci kodeksu pa- pierowego jest ekstrapolacją dawno wyrażonych idei Mity rozumu, służące idei maksymalizmu, wzmocnione urządzeniami masowej komunikacji, obejmują swym zasięgiem całą ludzkość Rodzi to wiel- kie nadzieje, ale też i zagrożenia, zwłaszcza że w dzisiejszym świecie nie mniej skuteczne są mity nierozumu, korzystające z tych samych urządzeń komunikacji, ale bałamucące człowieka poznawczym mi- nimalizmem To one wytyczają drogę w kierunku utopii eudajmo- nistycznej, zniechęcają do trudów życia i wysiłku intelektualnego Konflikt mitów rozumu i mitów nierozumu zawsze doprowadza do napięć kulturowych i społecznych Nie tylko literatura piękna jest przepełniona mitami; bez uszczerbku dla autorytetu uczonych mi- ty ukrywają się także pod każdym tytułem dzieł naukowych Ich obecność jest konieczna, gdyż to one mobilizują człowieka do ak- tywności i wywołują twórcze rozterki faustyczne z powodu wiecz- nego niezadowolenia, niezaspokojenia dążeń, nie dość skutecznego wykorzystania istniejących możliwości A. Dróżdż „Od Liber Mundi do hipertekstu. Książka w świecie utopii”, ISBN 978-83-61154-22-8, © Copyright by Andrzej Dróżdż 2009, © Copyright by Biblioteka Analiz 2009, Warszawa 2009 22 Od Liber Mundi do hipertekstu Zbyt liczne przesłanki epistemologiczne i cywilizacyjne powodu- ją, że książka jest obiektem trudnym do zrozumienia, a jeszcze trud- niejszym do zdefiniowania Jeden z pierwszych badaczy hipertekstu, George P Landow, poczynił przed laty cenne spostrzeżenie, że „ko- nieczny dystans do książki, jako przedmiotu i produktu kulturowe- go, zdobyty przez nas dopiero w tym momencie historycznym, nie jest zwykłym zbiegiem okoliczności”, gdyż dopiero teraz zaczynamy rozu- mieć s e n s k u l t u r ow y i t e c h n o l o g i ę k s i ą ż k i , do czego stopniowo przygotowały nas wynalazki telefonu, kina, telewizji oraz multimediów komputerowych i hipertekstu2 W połowie lat osiemdzie- siątych, zaledwie pojawiły się pierwsze zapowiedzi wymiany paradyg- matu komunikacji medialnej, jeden z czołowych bibliologów, Donald F McKenzie, opublikował pracę, której główny rozdział zatytułował „Fiolka zdruzgotana: teksty bez książek”, uświadomiwszy w nim po- stępujący proces demistyfikacji znaczenia kodeksu drukowanego, na co już w połowie lat osiemdziesiątych miały widoczny wpływ media elek- troniczne3 Nawiązanie do sławnej rozprawy Miltona The Areopagitica (1644), w której książka została porównana do „fiolki pełnej życia”, nie pojawiło się przypadkowo w pracy nowozelandzkiego uczonego John Milton celowo poddał książkę zabiegowi hiperbolizacji, gdyż przypi- sawszy jej właściwości nadzwyczajne, uzyskał dzięki temu dodatkowe argumenty przeciwko ówczesnej cenzurze W świecie wolności słowa i postępującej digitalizacji dokumentów sztuczne podtrzymywanie uprzywilejowanej pozycji książki drukowanej doprowadziłoby jed- nak do absurdu Od życiodajnej mikstury stałaby się wtedy ważniejsza krucha fiolka aptekarska Zdruzgotana fiolka spowodowała rozlanie się mikstury Czy w świecie hipertekstu książka zdoła zachować swo- ją tożsamość? Łukasz Gołębiewski odpowiada, że przyszłość książki zależeć będzie od „strażników praw”, czyli wydawców odpowiedzial- nych za profesjonalne rozpowszechnianie tekstów4 McKenzie empiryk i erudyta, z równym zainteresowaniem bada historię Biblioteki Uniwersyteckiej w Cambridge jak i maoryskie pik- 2 G P Landow, Hypertext 2. 0. The Convergence of Contemporary Critical Theory and Technology, Baltimore 1997, s 25 3 D F McKenzie, Bibliography and the Sociology of Texts, London 1986 4 Ł Gołębiewski, Śmierć książki. No Future Book, Warszawa 2008, s 12 A. Dróżdż „Od Liber Mundi do hipertekstu. Książka w świecie utopii”, ISBN 978-83-61154-22-8, © Copyright by Andrzej Dróżdż 2009, © Copyright by Biblioteka Analiz 2009, Warszawa 2009 Książka w świetle jej praobrazów kulturowych 23 togramy naskalne, dla których dopiero słowo pisane stworzyło odpo- wiedni dystans Przywołując raz jeszcze wypowiedź Landowa, mo- żemy powiedzieć, że dopiero teraz, dzięki badaniom antropologów, zdobywamy konieczny dystans do książki drukowanej, pozwalający na lepsze zrozumienie jej sensu kulturowego Dzisiejsza nauka o książce musi korzystać ze wsparcia antropologii, bez której nie byłaby zdolna do autorefleksji w epoce wymiany paradygmatów medialnych Doświadczenie świata poprzez kontakt z książką ma podstawy antropologiczne Dzięki książce człowiek ulega złudzeniom, że jest w stanie zatrzymać upływ czasu, poddać transformacji minione wydarzenia albo przywrócić im ciągłość Oznacza to, że na treść książki oddziałują wyobrażenia społeczne zrodzone ze świadomości mitycznej Leszek Kołakowski stwierdza językiem metaforycznym, że „korzeń mitu jest silniejszy niż nać historii”5 Każda książka, jako świadectwo historyczne, wyrasta zatem z potrzeb i z uwarunkowań ahistorycznych Można z tego wyprowadzić wniosek, że kwestia opi- sania i wyjaśnienia sensu książki wykracza poza możliwości nauki w jej wąskim znaczeniu Jest tak, bo wiedza, jakiej mit dostarcza, wzbudza nieufność epistemologów Leszek Kołakowski uwypukla ten paradoks i przypomina przy okazji, że pytania dotyczące treści metafizycznych nie ulegają konwersji w pytania naukowe Wyobra- żenia książki w ujęciu antropologicznym odnoszą się również do tre- ści poprzedzających jej format fizyczny, a to utrudnia zastosowanie klasyfikacji bibliologicznych Utrwalone przekonanie, jakoby pojęcie książki było otwarte, a zatem niedefiniowalne, wynika z doświadcze- nia podobnej konfuzji elementów jednoznacznych z wieloznacznymi Elementy składowe książki o charakterze jednoznacznym dają się opisać w perspektywie ethosowej, inaczej mówiąc, społecznego bytu książki Niejednoznaczne elementy składowe książki, np te, które przyjmują umowny format mityczny księgi, pojawiają się natomiast w perspektywie logosu (mitów rozumu), który sam w sobie również nie jest jednoznaczny Poruszana kwestia ulega zatem zmianie, jeśli w badanych wyobrażeniach książki dostrzeżemy formy metaforycz- ne, poddające się interpretacji hermeneutycznej 5 L Kołakowski, Obecność mitu, Wrocław 1994, s 41 A. Dróżdż „Od Liber Mundi do hipertekstu. Książka w świecie utopii”, ISBN 978-83-61154-22-8, © Copyright by Andrzej Dróżdż 2009, © Copyright by Biblioteka Analiz 2009, Warszawa 2009 24 Od Liber Mundi do hipertekstu Niejasności otaczające książkę wynikają z braku jej definicji albo z budowania definicji fragmentarycznych, odnoszących się do treści racjonalnych i poddających się prostej weryfikacji O skomplikowa- nych treściach antropologicznych, jakże często o podłożu irracjo- nalnym, które książkę wypełniają i towarzyszą jej od narodzin, zbyt często się zapomina Przyjęcie słusznej tezy K Migonia, że książka jest „pojęciem otwartym (jak sztuka) i nie da się do końca zdefinio- wać”[Op cit s 30], powinno zachęcać do postawienia pytań o przyczyny takiego stanu Konieczne staje się częściowe przesunięcie zaintere- sowań badawczych z jej epistemologii na ontologię i z wypełniają- cych ją symptomów na jej symbole i mity społeczne Wydaje się, że tylko wtedy możliwe będzie zrozumienie zjawisk towarzyszących książce, na przykład w irracjonalnym świecie utopii 2. Powiązania nauki o książce z antropologią Mity rozumu osadzone są w prastarych rytuałach sprzed tysięcy lat, których ślady pozostają niekiedy tylko w podświadomości zbiorowej Dowodzą tego emocje, towarzyszące człowiekowi w działaniach ada- ptacyjnych, związane ze zdobywaniem różnych świadectw i upraw- nień Zgodnie z Nietscheańskim aforyzmem, że „Wszystko idzie, wszystko powraca”6, pod powłoką nowoczesnych procedur kształce- nia oraz wynalazków technologicznych dają się zlokalizować zapo- mniane częściowo treści elementarne Głównym celem niniejszego rozdziału jest pokazanie, jak symbole i mity uczestniczą w oddzia- ływaniu na czytelnika poprzez w a r s t w ę z e w n ę t r z n ą i w e - w n ę t r z n ą książki, tzn poprzez odpowiednio wyselekcjonowany i dostosowany materiał piśmienniczy, w którym zostaje utrwalona przy pomocy znaków każda treść intelektualna i estetyczna Obec- ność tych dwóch różnych warstw książki, ze względu na jej treść au- torską oraz postać wydawniczą, jest przyczyną zróżnicowania sym- boli, odzwierciedlających binarne wyobrażenie świata 6 F Nietzsche, Tako rzecze Zaratustra, tł W Berent, Kraków 1913, s 327 A. Dróżdż „Od Liber Mundi do hipertekstu. Książka w świecie utopii”, ISBN 978-83-61154-22-8, © Copyright by Andrzej Dróżdż 2009, © Copyright by Biblioteka Analiz 2009, Warszawa 2009 Książka w świetle jej praobrazów kulturowych 25 Mimo zaakceptowania tezy, że nauka o książce powinna być na- uką o człowieku, uwaga badaczy skoncentrowana jest na pierwszym członie wypowiedzi, podczas gdy o drugim, dotyczącym kwestii antropologicznych, przeważnie się zapomina Wynika to z faktu, że, jak to ujął Carl Gustav Jung, świadomość padła ofiarą wytwo- rzonych przez siebie pojęć werbalnych Każda postać przerostu jest formą zdegenerowania Nie inaczej jest w przypadku analiz biblio- logicznych, gdy analiza obiektywnych aspektów obecności książki przysłania inną płaszczyznę obecności, do której dostęp jest znacz- nie bardziej utrudniony Ów „przerost świadomości”, spowodowa- ny agresywnymi mitami rozumu i prowadzący do błędnych roz- wiązań, zaczął się umacniać już w XVIII wieku, również jako na- stępstwo popularyzacji książki Nic dziwnego, że właśnie w wieku oświecenia, zwanym też wiekiem rozumu, w utopiach literackich dominował minimalizm epistemologiczny i pojawiło się wiele an- tyintelektualnych manifestów pisarzy utopijnych, proponujących spalenie bibliotek Brak jednoznacznych odpowiedzi na pytania dotyczące spraw ostatecznych i eschatologicznych powoduje, że w świecie wyobra- żeń społecznych koncepcje intelektualne muszą sąsiadować z an- tyintelektualnymi Powoduje to niejednoznaczność i wielopłasz- czyznowość bytu kulturowego każdej formy, zawierającej cząstkę antropologiczną, a w sposób szczególny bytu książki, gdyż jej wie- lopłaszczyznowa struktura nie poddaje się jednoznacznym wyja- śnieniom Książka jest tworem wielowymiarowym i wieloaspek- towym; „nawet jeśli rozumie się ją jako zespół powiązań, nie może być identyczna na tych wszystkich poziomach”7 Lektura książki jest zatem działaniem (gr ‘energèia), pobudzającym energię czy- tającego na różnych poziomach kulturowej aktywności W prze- strzeni komunikacyjnej opisanej w wymiarach antropologicznych łatwiej jest zrozumieć sens kulturowy książki Łatwiej jest również zrozumieć zjawiska, wobec których bibliolog pozostawał bezrad- ny, takie jak bibliofobia przechodząca w nienawiść do książek oraz w ich publiczne auto da fé Powracające pytanie: Czym jest książka, 7 M Foucault, Archeologia wiedzy, tł A Siemek, Warszawa 1977, s 47 A. Dróżdż „Od Liber Mundi do hipertekstu. Książka w świecie utopii”, ISBN 978-83-61154-22-8, © Copyright by Andrzej Dróżdż 2009, © Copyright by Biblioteka Analiz 2009, Warszawa 2009 26 Od Liber Mundi do hipertekstu że wywołuje w człowieku tyle emocji? wymaga zatem dodatkowych metod badawczych, adekwatnych do jej budowy i towarzyszących jej wyobrażeń antropologicznych Northrop Frye, współtwórca antropologii literatury, ubolewał przed laty, że określano jego koncepcje mianem „pseudoproposition”, mimo utrzymywania się schizofrenicznej, jak to nazywał, dychoto- mii między podmiotowo-emocjonalnymi i przedmiotowo-deskryp- cyjnymi aspektami rozumienia literatury8 Aby zrozumieć kultu- rowy sens książki, trzeba by przebyć podobną drogę, jaką mają za sobą badacze literatury, jakże owocnie rozwijający problemy krytyki mitograficznej Wcześniej należałoby jednak pokonać przeszkody, których istotą nie jest brak wiedzy, ale określonego typu mentalność, sprzyjająca pseudoracjonalistycznej historiografii Charakterystyczną cechą koncepcji utopijnych jest wyrażone w nich myślenie skrajne, irracjonalne, oparte na obsesyjnie bronio- nych przekonaniach, na przesłankach antyintelektualnych Można postawić hipotezę, że niechęć do książek rozpowszechniona wśród utopistów, z mozołem budujących imitację raju na ziemi, zrodziła się z wyczuwanej w książkach obecności mocy, na które składa się nie tylko wiedza racjonalna i historyczna, ale również nie poddające się nagłym zmianom prastare wyobrażenia antropologiczne i groź- ne mity, wobec których zarówno rozum utopijny jak i akademicki pozostają bezradne Aby wyjaśnić sens kulturowy książki, trzeba się zatem zwrócić w kierunku jej prehistorii i wskazać jej mity an- tropologiczne Skoro umysł wszystkich ludzi operuje takimi samy- mi opozycjami binarnymi, to i skutki kulturowe oraz schematy ich aktywności muszą być podobne9 Podobne, co nie znaczy, że takie same lub uzależnione w swej treści Greccy filozofowie przyrody uważali, że prawdziwe jest to tylko, co było pierwsze Stosowanie tej ogólnej zasady w sposób ahistoryczny i doktrynalny doprowadziłoby nas do absurdu zaakceptowania np kanibalizmu rytualnego O mitach Lévi-Strauss pisał, że mają bu- 8 Por N Frye, Archetypy literatury, tł A Bejska, [w:] Współczesna teoria badań lite- rackich za granicą. Antologia, t. 2, oprac H Markiewicz, Kraków 1976, s 304-321 9 Por C Lévi-Strauss, Antropologia strukturalna, tł K Pomian, Warszawa 2000, t 1, s 144-145 A. Dróżdż „Od Liber Mundi do hipertekstu. Książka w świecie utopii”, ISBN 978-83-61154-22-8, © Copyright by Andrzej Dróżdż 2009, © Copyright by Biblioteka Analiz 2009, Warszawa 2009 Książka w świetle jej praobrazów kulturowych 27 dowę warstwową, ale żadna z tych warstw nie jest identyczna, dlate- go do zilustrowania ich struktury bardziej przydatna jest spirala niż kryształ o regularnych kształtach Dzięki obserwacjom struktura- listów można lepiej zrozumieć dialektykę ludzkiego myślenia oraz dialektykę funkcjonowania książki w jej warstwie wewnętrznej i ze- wnętrznej, jakkolwiek trudno zaakceptować bez zastrzeżeń aksjomat, że w każdej badanej formie kultury ukryte są wcześniejsze permu- tacje i kombinacje, niezależnie od dzielących je ram czasowo-prze- strzennych Wydaje się, że różnice kontekstów kulturowych między reprezentantami kultury oralnej, o których się mówi, że są bez pi- sma i bez historii, a osobnikami posługującymi się pismem, są zbyt znaczące, by można je było ześrodkować Wyobrażenia mityczne są spoiwem integrującym ze sobą ludzi i zachęcającym ich do realizo- wania podobnych celów publicznych nie dlatego, że zbudowane są z podobnych warstw strukturalnych, ale że łączy je ten sam cel ada- ptacyjny Bez niego człowiek utraciłby poczucie sensu rzeczywistości Wyobrażenia te składają się na nieusuwalny światopogląd mityczny, którego nie zastąpi żadna forma intelektualnego rozumowania Taki światopogląd jest składnikiem każdej kultury Człowiek, korzystający z dóbr cywilizacji, jest przekonany, że w życiu codziennym kieruje się prawami rozumu i podejmuje świa- dome decyzje Paradoksem dzisiejszych czasów jest przerost świado- mości, powodujący jej kryzys W Narodzinach tragedii Nietzsche pi- sał o człowieku, który utracił wiarę w mity, że jest wiecznie „głodny”, wciąż niezaspokojony, wciąż „błagający o mit” Mity nie są pospo- litymi ideami Osadzone w sferze sacrum wyrażają głęboko utrwa- lone przekonania zbiorowe, ale bardziej ukrywają rzeczywistość, niż ją wyjaśniają Mimo swych niejasności są trwałymi czynnikami adaptacji środowiskowej Książka postrzegana jako uporządkowany system symptomów i symboli rzeczywistości jest efektem zaakcep- towanego społecznie utrwalenia mitów Poza dziedziną religii obec- ność mitów widoczna jest najbardziej w dziełach literatury pięknej Mity pojawiają się także we wszystkich składnikach świata książki W literaturze utopijnej aktywność mitów stosunkowo łatwo daje się zauważyć ze względu na uporczywą powtarzalność tych samych motywów, składających się na quasi rytualny charakter badanych A. Dróżdż „Od Liber Mundi do hipertekstu. Książka w świecie utopii”, ISBN 978-83-61154-22-8, © Copyright by Andrzej Dróżdż 2009, © Copyright by Biblioteka Analiz 2009, Warszawa 2009 28 Od Liber Mundi do hipertekstu utworów Zjawisk zachodzących w świecie utopii nie sposób wyja- śnić w sposób racjonalny Nie można odpowiedzieć np na pytanie: dlaczego utopiści tak często są wrogami książek? Możliwości po- znawcze ulegają zmianie, gdy umieścimy tę kwestię w perspektywie mitów antropologicznych, a zwłaszcza, gdy popatrzymy na nią przez pryzmat adaptacji środowiskowej, gdzie pragnienie mocy jest regułą powszechnie obowiązującą Dążenie człowieka do osiągnięcia mocy jest zagadnieniem wy- wołującym zainteresowanie zarówno antropologii idealistycznej, jak i materialistycznej Thomas Hobbes, ojciec utylitaryzmu, stwierdził z przekonaniem: „Tak więc na pierwszym miejscu stawiam, jako ogólną skłonność wszystkich ludzi, stałe i nie znające spoczynku pragnienie coraz to większej mocy, która ustępuje dopiero ze śmier- cią”10 Aby zrozumieć kulturową potrzebę mocy, trzeba rozpoznać mity przestrzeni komunikacyjnej, które otaczają człowieka, maksy- malizującego cele i znajdują swój wyraz w wyobrażeniach na temat książki: są to mity języka i pisma, przejawiające swą obecność już na poziomie litery traktowanej nie tylko jako symptom określonej rze- czywistości, ale również jako jej symbol Wypełniona mitami prze- strzeń komunikacyjna nie zna podziału na zjawiska realne i niere- alne Grecki czasownik symballein oznacza łączenie rzeczy poprzez ich zbieranie i porównywanie, a zatem służy zdobywaniu wiedzy (episteme) o świecie, podczas gdy rzeczownik symbolon (znak albo dowód) posiada cechy i funkcje ontyczne Podobny porządek zna- mionuje książkę „przezroczystą”, ze względu na jej funkcje łączenia ludzi oraz „nieprzezroczystą”, ze względu na postać znaków Wśród antropologów nie ma jedności poglądów na temat pocho- dzenia symboli oraz ich miejsca w kulturze Dzięki symbolom czło- wiek pierwotny czyni świat obiektem uporządkowanego doświad- czenia Symbole są obecne w kulturze w sposób niezależny od woli jednostek i służą rozpoznawaniu i uzasadnianiu skutków podświa- domości zbiorowej Są niezależne od świadomości indywidualnej jed- nostek jako dziedzictwo przeszłości, a składające się na nie wyobraże- nia pozostają w jakimś związku z binarnym modelem mapy mózgu, 10 T Hobbes, Lewiatan, tł Cz Znamierowski, Warszawa 1954, s 89 A. Dróżdż „Od Liber Mundi do hipertekstu. Książka w świecie utopii”, ISBN 978-83-61154-22-8, © Copyright by Andrzej Dróżdż 2009, © Copyright by Biblioteka Analiz 2009, Warszawa 2009 Książka w świetle jej praobrazów kulturowych 29 na której udało się zaznaczyć szereg pól, odpowiadających wyższym czynnościom psychicznym i intelektualnym Z pewnością pozosta- ją one w zależności między treścią (znaczona) i odpowiadającym jej znakiem (znaczący), czy też między symbolami Teoria archetypów Junga została wchłonięta i zaakceptowana przez współczesną naukę Francuski etnolog Régis Boyer widzi w archetypach prototyp zacho- wań, idealny model oraz najdoskonalszą realizację tego wyobraże- nia prowadzącą do personifikacji (Gilgamesz lub Herakles) albo re- ifikacji11 Ponieważ ten mechanizm jest uniwersalny dla wszystkich kultur, niezależnie od istniejących różnic, możliwe staje się badanie odrębnych wyobrażeń społecznych i transkulturowej semantyki, po- jawiającej się m in w materiale utopii literackich Dzięki symbolom każda czynność zostaje odesłana do tajemni- czych, przedkulturowych, archetypowych źródeł ludzkiej odręb- ności, nie podlegających regulacjom Eksponowana niezależność archetypów od zjawisk kulturowych jest interpretowana niekiedy jako przejaw zmęczenia cywilizacyjnego i swego rodzaju protest człowieka zmęczonego tyranią rozumu i dominacją kultury norma- tywnej Zwolennikom psychologii głębi stawiane są zarzuty, że re- dukują wartość kultury i prowadzą do naturalizmu ontologicznego, ale pamiętać trzeba, że w kulturach pierwotnych wszystkie doświad- czenia mają charakter dualistyczny, bo oprócz swego zasadniczego wymiaru użytecznego stają się symbolami mocy natury Symbole oraz ich rozwinięcia w postaci mitów są więc integralną częścią kul- tury Zawierają ogólnikowe przekazy o zapomnianych wydarzeniach traumatycznych Jesteśmy w roli dzieci, wstydzących się z powodu barbarzyństwa swoich rodziców Odcinamy się od ich praktyk, ale ciążących na nas przekazów z przeszłości nie potrafimy usunąć poza nasz horyzont kulturowy „Kultura staje się w pewnym sensie barie- rą ochronną, rodzajem bufora, osłoną przed działaniem warunków zewnętrznych, jest także zespołem wybiegów, które człowiek stosuje, by wydobyć z otoczenia środki przetrwania”12 W przypadku feno- menu książki wszystkie te określenia znajdują potwierdzenie 11 R Boyer, Archetypes, [w:] Companion to Literary Myths, Heroes and Archetypes, ed by P Brunel, London and New York 1996, s 110-117 12 E Nowicka, Świat człowieka świat kultury, Warszawa 1997, s 290 A. Dróżdż „Od Liber Mundi do hipertekstu. Książka w świecie utopii”, ISBN 978-83-61154-22-8, © Copyright by Andrzej Dróżdż 2009, © Copyright by Biblioteka Analiz 2009, Warszawa 2009 30 Od Liber Mundi do hipertekstu 3. Książka w świetle wiedzy o archetypach Adaptacja kulturowa, unikalna zdolność gatunku Homo sapiens, wy- wyższająca go ponad adaptację selektywną w świecie natury, zachodzi w następstwie powiązania aktów k o mu n i k a c j i z faktami syste- mu t e c h n o l o g i i oraz z n o r m a m i społecznymi, estetycznymi, religijnymi, politycznymi itd Mechanizmy kulturowe, które spowo- dowały pojawienie się książki, wcześniej doprowadziły do wykreowa- nia jej odpowiedników na niższym poziomie technologii i organizacji społecznej To pokrewieństwo adaptacyjne powoduje, że książka jest obciążona praobrazami kulturowymi, które oddziałują na jej bogatą symbolikę Skoro książka jest symbolem, to jest również sposobem obecności mitu w kulturze Ale jakiego mitu? Mitu czego? Charakter mitów społecznych i antropologicznych jest historyczny i transhistoryczny Mity ujawniają swą aktywność zwłaszcza w gorą- cych momentach historycznych, gdy ulegają rozpadowi paradygmaty kulturowe i dochodzi do częściowej weryfikacji podstawowych treści, na których opiera się architektura społeczna Dzięki mitom społecznym zachowana jest wówczas ciągłość tradycji Podstawą transhistorycznej kategorii mitów są wzory bądź praobrazy kulturowe, nazwane przez C G Junga archetypami, służące zrozumieniu sposobów myślenia Ewa Nowicka mówi o nich, że są to „zespoły symboli i obrazów, które pozwalają na łączenie w sensowną całość obserwowanych elementów świata zewnętrznego”[jw , s 424] Pojawiają się w rozmaitej oprawie wyobra- żeń społecznych, ale ich obecność „sama w sobie” jest wspólna w róż- nych kulturach Stanowią pewną gotowość lub konstytutywny budulec ludzkiej psychiki, rozpoznawany tylko poprzez skutki jakie wywołuje Nie są one określone pod względem treści, lecz jedynie pod względem formy, a i to tylko w nader ograniczonej mierze „Treść praobrazu daje się przedstawić dopiero wówczas, gdy zostanie uświadomiona, a zatem gdy forma zostanie wypełniona materiałem świadomego doświadcze- nia”13 Czy jest możliwe zidentyfikowanie archetypów odpowiedzial- nych za pojawienie się i funkcjonowanie książki? 13 C G Jung, Wspomnienia, sny, myśli, tł R Reszke i L Kolankiewicz, Warszawa 1993, s 485 A. Dróżdż „Od Liber Mundi do hipertekstu. Książka w świecie utopii”, ISBN 978-83-61154-22-8, © Copyright by Andrzej Dróżdż 2009, © Copyright by Biblioteka Analiz 2009, Warszawa 2009 Książka w świetle jej praobrazów kulturowych 31 Berard Wingenfeld, uczeń Carla Gustava Junga, opracował klasy- fikację „archetypów zrealizowanych”, umieszczając je w trzech gru- pach ze względu na pojawiające się w nich obiekty osobowe i pospo- lite Wśród obiektów z trzeciej grupy umieścił archetyp „przemiany”, odpowiadający również za regulację przekazywania i przetwarzania wiadomości14 Archetyp jest pewną hipotezą, ale jak każda hipoteza nie może być całkowicie udowodniony Dotyczy to również zależno- ści paradygmatów i faktów kulturowych od potrzeb adaptacyjnych i powiązanych z nimi archetypów Można zatem przypuszczać, że ten sam archetyp przemiany, który „sterował” kulturowymi faktami kanibalizmu rytualnego, tatuażu, maski i talizmanu, przyczynił się także do powstania faktu kulturowego książki Każda z opisanych form kulturowych przemawiała bądź przemawia w podobny spo- sób, wpływając w różnym stopniu na procesy integracyjne człon- ków danej zbiorowości ludzkiej oraz dostarczając im mocy, służącej procesom adaptacyjnym Archetyp przemiany wnosi w życie człowieka poczucie przychyl- ności opiekuńczych sił nadprzyrodzonych, prowadzi do pozbycia się lęku przed światem i maksymalizowania działań adaptacyjnych Ra- zem z nim ujawniają swoją aktywność archetypy wnoszące o br a z y ojca, matki, boga, bohatera, drzewa, zwierzęcia Ich uzewnętrznienie się następuje wtedy, gdy człowiek przeżywa e m o c j e Ujawniają się wówczas, jak można przypuszczać, archetypy ponownych naro- dzin, przeciwieństwa, całości, ofiary, nieśmiertelności, religii i inne W miarę postępowania adaptacji kulturowej człowieka ulegają zmia- nie i maksymalizują się jego indywidualne potrzeby środowiskowe; niezmienny jest jednak sam mechanizm adaptacyjny Tworzone przez człowieka fakty kulturowe są następstwem te- go samego pragnienia mocy, niezbędnego do utrzymania procesów adaptacyjnych (tabela na następnych stronach) To pragnienie, wyra- żające się również w symbolice rekwizytów magicznych, wprowadza człowieka w sferę sacrum Z czasem miejsce wiedzy magicznej zajęła nauka, a książka miejsce rytualnych rekwizytów Pragnienie mocy, 14 B Wingenfeld (1955), za: G E Kwiatkowska, Wstęp do psychologii hermeneu- tycznej, Lublin 1996, s 67 A. Dróżdż „Od Liber Mundi do hipertekstu. Książka w świecie utopii”, ISBN 978-83-61154-22-8, © Copyright by Andrzej Dróżdż 2009, © Copyright by Biblioteka Analiz 2009, Warszawa 2009 32 Od Liber Mundi do hipertekstu - o m a i ń e ż a r b o y w n a w o m j e z r p t o t s i h c y n n i z j e n z c i h c y s p y c h c y n z c y t i l o e l a p i k y t k a r p t a m g y d a r a P - a h o b , i k t a m , a c j o , a g o b I ę i s a i n e z d o r d o - o ł a c , y n a i m e z r p , y r a fi o I I I a w e z r d , a i c ę z r e i w z I I i c ś o n l e t r e i m ś e i n i , i i g r e n e i c ś a r e t a i n a k s y z o p o g e n z c i g a m a b e z r t o P - z c i m e t o t t ą z r e i w z , w ó g o r w y c o m h c i z y b a , h c y ł r a m z h c i k s i l b b u l h c y n u k s i w o d o r ś w ć a w o n a p a z ą c o m o p ń e ż a r b o y w i ń a w o h c a z t a m g y d a r a P - i l o e n m y n z c i l o b m y s h c y c ą j a d a n , h c y n z c y t i h c y n z c y t i l o e l a p h c y n n e i m e l p ą n z c i g a m c o m m o k a n z - a t s , h c y n n e i m e l p ń e ż a r b o y w t a m g y d a r a P h c y n z c y t i l o e n i h c y n z c y t i l o e l a p - s n a r t w y r a i w ę w a t s d o p h c y c ą i w o n ę i s e i n e i n b o d o p u i ą w o h c u d ę j c a m r o f a i n e ż o ł a n e i w t s p ę t s a n w a w t s ó b - e i w o ł z c i j c a p y c n a m e w a j e z r P i k s a m m u r c a s y r e f s a i n e l e i z d z o r t n e m e l e ; a k o d m u n a f o r p d o / / I I I / / I I / / I / / I I I / / I I / / I - a w o n a p y c o m j e n z c i g a m a b e z r t o P - z e b a z i a i n e l a w r t u , e i c e i w ś w a i n i m a c o m i m y ł z d e z r p a ł a i c a i n e z c e i p a i c ę z r e i w z d o ę i s a i n e i n ż ó r d o z a r o y r u t a n i a i a i n a w i k s y z o p o g e w o s e r k o a b e z r t o P n a w r t e z r p u l e c w u k s i w o d o r ś w a i j e n z c i g a m y c o m n a w o n a p a z b u l m z i l a b i n a K y n l a u t y r ż a u t a T a k s a M y r u t l u k t a m g y d a r a P * p y t e h c r A a b e z r t o p a n j y c a t p a d A y r u t l u k y t k a F h c a p y t e h c r a o y z d e i w e l t e i w ś w j e n z c e ł o p s i j c a k i n u m o k e w o r u t l u k y t k a f e n a r b y W A. Dróżdż „Od Liber Mundi do hipertekstu. Książka w świecie utopii”, ISBN 978-83-61154-22-8, © Copyright by Andrzej Dróżdż 2009, © Copyright by Biblioteka Analiz 2009, Warszawa 2009 Książka w świetle jej praobrazów kulturowych 33 - n u r a w o k a j a m - o w t s ń a p i j c a r t s i - a z i l a n o j c u t y t s n - n e i m e l p d a n o p y r u t l s i p a i u k t a m g y d a r a P n a w o s o t s a z , j e n i n m d a j e n w a r p s u k i y w a t s d o p z a r o j e w o g e n z c i l b u p a i c y ż i j c y r u t l u k t a m g y d a r a P w - o j c k n u f h c y r ó t k w t s ń e z c e ł o p s y r u t l u k , h c y t ę i n i w z o r t a m g y d a r a P - u p i h c y n t a w y r p k e t o i l b i b e i n a w o n - o m i y t a i w ś o m e ł d ó r ź t s e j h c y n z c i l b u p ę t s o p m e r o t w t s ń e z c e ł o p s y r u t l u k t a m g y d a r a P h c y w o d o r a n d a n o p , h c y n j y c a m r o f n i e z s b y z s j a n - z o r h c y r ó t k w , ł ą n g ą i s o i i g o o n h c e t j ó w l h c y w o w t s ń a p d a n o p i t s e j ą j c a m r o f n u j o w z o r m e i k i i e i n a z d ą z r a z a , n n y z c m y z c i o p m e t n d a s a z o g e n z c e ł o p s y n a i m e z r p I I I / / I I / / I * p y t e h c r A - e i w o ł z c , a n o m e d , a g o b I a r e t a h o b , a k a w e z r d I I - o p , y n a i m e z r p , i i g r e n e I I I , i i g i l e r , n i z d o r a n h c y n w o n - l e t r e i m ś e i n i c ś o ł a c , i n ź a j / / I I I k a r B I I / / I i c ś o n - o i w ó m a k y z ę j a i n e i p ą t s a z a b e z r t o P h c y n z c fi a r g w ó k a n z m e i k y z ę j o g e n - e n j y z y c e r p , o g e i n d e r ś o p u l e c w a i n a w y z a k e z r p - e r w a , i j c a m r o f n o g e n t o r k o l e i w i o g i a i n a w y w o h c e z r p i m e s a z c d a n a i n a w o n a p a z e i c a t l u z ą i n e z r t s e z r p i i - o l a w y z d e i w i a i j e n o z d a m o r g z a i n a w o k d ą z r o p u a b e z r t o P n a w o z y r - o r y z d a ł w a i c y b o d z u l e c w e i c e i w ś o - i w o d o r ś a i n a c ł a t z s k e z r p i a i m a b e z r t o p z e i n d o g z o g e n l a k o l a k s n e i m u z u ł ó g o i i k t s o n d e j l h c y n o d y w e i n a i - o r g e ż k a t a , i j c a k i n e i p ą t s a z a b e z r t o P n u m o k w ó b o s o p s - a m r o f n i a i n a z r a w t e z r p i a i n e z d a m a i n a t s y z r o k y w o g e z s j e i w t a ł u l e c w i j c i c ś o k z d u l o g e z c i n n e i m ś i p u k b o r o d o m s i P a k ż ą i s K - e t u p m o k o m s i t n e m u k o d i e w o r P , y n z c i n o r t k e l e - r e p i h e ż k a t m y t w t s k e t a b e z r t o p a n j y c a t p a d A y r u t l u k y t k a F a d l e f n e g n W B i i j c a k fi y s a l k g W * A. Dróżdż „Od Liber Mundi do hipertekstu. Książka w świecie utopii”, ISBN 978-83-61154-22-8, © Copyright by Andrzej Dróżdż 2009, © Copyright by Biblioteka Analiz 2009, Warszawa 2009 34 Od Liber Mundi do hipertekstu zwane przez Nietzschego „energią sprawczą”, zachęca człowieka do przekraczania ograniczeń stawianych przez naturę i modeluje coraz to nowe formy komunikacji w imię stworzenia maksymalnie sprzyjają-
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Od Liber Mundi do hipertekstu
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: