Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00297 030918 15022123 na godz. na dobę w sumie
Od edukacji sportowej do olimpijskiej - ebook/pdf
Od edukacji sportowej do olimpijskiej - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 230
Wydawca: Impuls Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7850-149-7 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> podręczniki
Porównaj ceny (książka, ebook (-8%), audiobook).

 

Niniejsze opracowanie traktuje o człowieku zmagającym się z wyzwaniami w aktywności cielesnej, jaką jest sport. Przy tym sport – w przeciwieństwie do pracy fizycznej, mającej zazwyczaj charakter rutyny – przez zawartą w nim niepewność i nieustanną konieczność podejmowania wyzwań jak żadna inna forma aktywności cielesnej otwiera człowieka na jego ciało, uczy go ciała. Sport jest więc formą wychowania do ciała, ale też wychowania człowieka cielesnego. Nie chodzi tu oczywiście o redukcję bytu ludzkiego do poziomu cielesnego, ale o pełny rozwój potencjału cielesnego człowieka i kształtowanie zdolności wykorzystywania go.

Celem prezentowanej monografii nie jest opis rozwiązań wszystkich problemów, które pedagogika i pedagogika sportu mogłyby stawiać przed edukacją sportową i olimpijską. Stanowi ona jedynie próbę antropologicznego uzasadnienia sensu edukacji sportowej i olimpijskiej, próbę integralnego ujęcia problematyki przez pokazanie jedności doświadczenia (którego podział zarysowany w książce ma charakter czysto teoretyczny, porządkujący) i wyeksponowanie znaczenia aktywności sportowej dla integralnego rozwoju człowieka. Nawet jeśli sportowiec doznaje różnych stanów podczas aktywności sportowej: cielesnych, psychicznych, duchowych, to każde to skoncentrowane doświadczenie promieniuje na pozostałe sfery przeżywania. Sportowiec, wykonując jakąś trudną próbę, doznaje cielesnej radości z pokonania kolejnego progu technicznego, czuje również psychiczną satysfakcję z dobrze wykonanego zadania, a także jakąś formę duchowego spełnienia w związku z przekroczeniem samego siebie, bo dokonał tego, co wydawało się niewykonalne.

Założeniem zastosowanej metody jest nie systematyczny ogląd sportu, ale raczej próba refleksji w głąb fenomenów sportu. Intencję, która mi przyświecała, trafnie wyjaśnia cytat z pracy Michała Hellera Wszechświat jest tylko drogą. Kosmiczne rekolekcje:

Nie chcę przez to twierdzić, że moje myśli są rzeczywiście głębokie. „W głąb” jest kierunkiem moich intencji, a niekoniecznie wykonania. I z podobnymi intencjami Czytelnik powinien nachylać się nad tymi stronicami. Bo jedno jest pewne – błądząc po powierzchni, niczego nie da się usprawiedliwić.

Taki wysiłek spojrzenia w głąb w celu lepszego i głębszego rozumienia sportu, czyli jego „usprawiedliwienia”, powinien być udziałem każdego, kto zajmuje się sportem: nauczycieli, trenerów, zawodników, menedżerów, psychologów, dziennikarzy, kibiców i wreszcie badaczy, którzy chcieliby wyjść poza empiryzm i wąski pragmatyzm. I to przede wszystkim do nich adresowana jest ta monografia.

Autor

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Piotr Błajet Od edukacji sportowej do olimpijskiej STUDIUM ANTROPOLOGICZNE © Copyright by Ofi cyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków  Recenzenci: prof. zw. dr hab. Bogusław Śliwerski prof. zw. dr hab. Zofi a Żukowska Redakcja wydawnicza: Magdalena Polek Opracowanie typografi czne: Katarzyna Kerschner Projekt okładki: Ewa Beniak-Haremska Publikacja została dofi nansowana przez Wyższą Szkołę Informatyki i Ekonomii Towarzystwa Wiedzy Powszechnej w Olsztynie ISBN 978-83-7850-149-7 ISBN ---- tel./fax: ()   ,   ,    www.impulsofi cyna.com.pl, e-mail: impuls@impulsofi cyna.com.pl Ofi cyna Wydawnicza „Impuls” - Kraków, ul. Turniejowa / Wydanie I, Kraków  P. Błajet, Od edukacji sportowej do olimpijskiej, Kraków 2012ISBN: 978-83-7850-149-7, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 Spis treści Od autora .........................................................................................................  Wprowadzenie teoretyczno-metodologiczne Część I Rozdział  Konteksty edukacyjne sportu ...........................................................................  Czy sport wychowuje? .................................................................................  Humanizm sportu – rewalidacja doświadczenia ..........................................  Sport, czyli co? ............................................................................................  Rozdział  Edukacja sportowa a edukacja olimpijska .........................................................  Pedagogika sportu .......................................................................................  Idea olimpijska w edukacji ..........................................................................  Rozdział  Charakterystyka zastosowanej perspektywy poznawczej ..................................  Znaczenie wiedzy antropologicznej dla pedagogiki .....................................  Pedagogika antropologiczna ........................................................................  Poznanie humanistyczne i hermeneutyczne .................................................  Doświadczenie wewnętrzne jako przedmiot badania pedagogiki antropologicznej (hermeneutycznej) ..........................................  Typy doświadczenia wewnętrznego – stany fenomenalne ............................  Doświadczenie a rozwój ..............................................................................  P. Błajet, Od edukacji sportowej do olimpijskiej, Kraków 2012ISBN: 978-83-7850-149-7, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 6 Spis treści Część II Ciało Rozdział  Ruch ...............................................................................................................  Ruch a konstruowanie relacji w czasoprzestrzeni ........................................  Ruch a ucieleśnienie w świecie ...................................................................  Rozdział  Ćwiczenie ........................................................................................................  Doświadczanie wolności ............................................................................  Apologia trudności .....................................................................................  Rozdział  Zabawa ...........................................................................................................  Zabawa i gra ..............................................................................................  Karnawalizacja trudności ...........................................................................  Zabawa jako proces darwinowski ...............................................................  Część III Umysł Rozdział  Niepewność .....................................................................................................  Niepewność jako cecha nowoczesności .......................................................  Sport jako kultura wysokiej tolerancji niepewności ....................................  Rozdział  Zaufanie ..........................................................................................................  Zaufanie i fair play .....................................................................................  Edukacja w kulturze zaufania (w duchu fair play) przez sport ....................  Rozdział  Cierpienie ........................................................................................................  Doświadczanie cierpienia jako konstytutywna cecha sportu ......................  Cierpienie i radość .....................................................................................  Sport jako wychowanie do cierpienia .........................................................  P. Błajet, Od edukacji sportowej do olimpijskiej, Kraków 2012ISBN: 978-83-7850-149-7, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 Spis treści Część IV Duch 7 Rozdział  Doświadczenie graniczne ................................................................................  Podzielona rzeczywistość ............................................................................  Przez doświadczenie graniczne w sporcie ku integracji ...............................  Wyznaczniki sportu jako doświadczenia granicznego ................................  Rozdział  Doświadczenie inicjacyjne ...............................................................................  Sport jako obszar ryzyka zinstytucjonalizowanego .....................................  Łowiecka geneza sportu .............................................................................  Zawody sportowe jako rytuał przejścia .......................................................  Markery somatyczne – strojenie przez aktywność sportową .......................  Widowisko sportowe jako rytuał przejścia ..................................................  Rozdział  Uniesienie – przepływ .....................................................................................  Tłumienie impulsów i rutynizacja .............................................................  Sport jako rewitalizacja emocjonalna .........................................................  Doświadczenie przepływu .........................................................................  Część V Refl eksyjność Autokreacja w sporcie Rozdział  Ciało jako fundament kreatywności człowieka ...............................................  Przyrodniczy fundament kreatywności ......................................................  Ciało jako kontekst dla umysłu ..................................................................  Rozdział  Znaczenie refl eksji w sporcie ...........................................................................  Refl eksja. Personalizacja. Indywidualizacja ................................................  Dwa aspekty świadomości .........................................................................  Refl eksja i transgresja .................................................................................  Podejście metapsychologiczne ....................................................................  P. Błajet, Od edukacji sportowej do olimpijskiej, Kraków 2012ISBN: 978-83-7850-149-7, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 8 Spis treści Rozdział  Refl eksyjność a efektywność aktywności sportowej ........................................  Uwarunkowania refl eksyjności ..................................................................  Podmiotowość a regulacja emocji ..............................................................  Rozdział  Refl eksyjność jako warunek autokreacji ..........................................................  Rozwój refl eksji .........................................................................................  Dynamika spiralna – koncepcja rozwoju refl eksji c złowieka ......................  Rozdział  Czynniki warunkujące mistrzostwo sportowe – konteksty rozwojowe ...........  Wspomaganie rozwoju refl eksji (kodów) w procesie treningu sportowego ................................................................  Metapsychologiczna dekonstrukcja czynników warunkujących mistrzostwo sportowe .......................................................  Odkrywanie i rozumienie sensów sportu ..................................................  Rozdział  Lider jako animator rozwoju ..........................................................................  Zarys modelu AQAL .................................................................................  Lider z perspektywy kwadrantów ..............................................................  Lider w perspektywie wszystkich poziomów .............................................  Lider w perspektywie kwadrantów i poziomów a zmiany w organizacji ....  Zakończenie ...................................................................................................  Bibliografi a .....................................................................................................  P. Błajet, Od edukacji sportowej do olimpijskiej, Kraków 2012ISBN: 978-83-7850-149-7, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 Od autora Monografi a ta jest trzecią częścią tryptyku. Celem rozważań prowadzonych w pierwszej, zatytułowanej Ciało jako kategoria pedagogiczna, było pokazanie podmiotowości ciała, opisanie go jako przeżycia, a tym samym przywrócenie życia ciału, o którym myślenie zostało zdominowane przez model biomedyczny. Model ten uprzedmiotawia ciało, przyrównuje je do fi zycznego mechanizmu. Tymczasem ciało stanowi fundament i warunek naszej podmiotowości. Druga część tryptyku, Szkice o wychowaniu agonistycznym, była próbą rehabilitacji podstawowego, obok seksualności, impulsu cielesnego – agresywności. Zamykanie się na impulsy jest jednym z mechanizmów oddzielania się do własnego ciała, uśmiercania go za ży- cia. Otwarcie się na własną agresywność i zaakceptowanie jej w sobie dają moc do podejmowania wyzwań, pokonywania oporu, niepoddawania się rezygnacji. Tak jak seksualność jest warunkiem trwania gatunku i jednym z czynników wysokiej jakości życia człowieka dorosłego, tak agresywność przejawiająca się w postaci wa- leczności jest warunkiem wykorzystania i rozwijania tkwiącego w nas potencjału. Niniejsze opracowanie traktuje o człowieku zmagającym się z wyzwaniami w aktywności cielesnej, jaką jest sport. Przy tym sport – w przeciwieństwie do pracy fi zycznej, mającej zazwyczaj charakter rutyny – przez zawartą w nim nie- pewność i nieustanną konieczność podejmowania wyzwań jak żadna inna forma aktywności cielesnej otwiera człowieka na jego ciało, uczy go ciała. Sport jest więc formą wychowania do ciała, ale też wychowania człowieka cielesnego. Nie chodzi tu oczywiście o redukcję bytu ludzkiego do poziomu cielesnego, ale o pełny rozwój potencjału cielesnego człowieka i kształtowanie zdolności wykorzystywania go. Celem prezentowanej monografi i nie jest opis rozwiązań wszystkich prob- lemów, które pedagogika i pedagogika sportu mogłyby stawiać przed edukacją sportową i olimpijską. Stanowi ona jedynie próbę antropologicznego uzasadnienia sensu edukacji sportowej i olimpijskiej, próbę integralnego ujęcia problematyki przez pokazanie jedności doświadczenia (którego podział zarysowany w książce ma charakter czysto teoretyczny, porządkujący) i wyeksponowanie znaczenia ak- tywności sportowej dla integralnego rozwoju człowieka. Nawet jeśli sportowiec 1 P. Błajet, Ciało jako kategoria pedagogiczna. W poszukiwaniu integralnego modelu edukacji, Wyd. UMK, Toruń 2006. 2 P. Błajet, Szkice o wychowaniu agonistycznym, Wyd. WSG, Bydgoszcz 2008. P. Błajet, Od edukacji sportowej do olimpijskiej, Kraków 2012ISBN: 978-83-7850-149-7, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 10 Od autora doznaje różnych stanów podczas aktywności sportowej: cielesnych, psychicznych, duchowych, to każde to skoncentrowane doświadczenie promieniuje na pozostałe sfery przeżywania. Sportowiec, wykonując jakąś trudną próbę, doznaje cielesnej radości z pokonania kolejnego progu technicznego, czuje również psychiczną sa- tysfakcję z dobrze wykonanego zadania, a także jakąś formę duchowego spełnienia w związku z przekroczeniem samego siebie, bo dokonał tego, co wydawało się nie- wykonalne. Założeniem zastosowanej metody jest nie systematyczny ogląd sportu, ale ra- czej próba refl eksji w głąb fenomenów sportu. Intencję, która mi przyświecała, traf- nie wyjaśnia cytat z pracy Michała Hellera Wszechświat jest tylko drogą. Kosmiczne rekolekcje: Nie chcę przez to twierdzić, że moje myśli są rzeczywiście głębokie. „W głąb” jest kierunkiem moich intencji, a niekoniecznie wykonania. I z podobnymi inten- cjami Czytelnik powinien nachylać się nad tymi stronicami. Bo jedno jest pewne – błądząc po powierzchni, niczego nie da się usprawiedliwić. Taki wysiłek spojrzenia w głąb w celu lepszego i głębszego rozumienia sportu, czyli jego „usprawiedliwienia”, powinien być udziałem każdego, kto zajmuje się sportem: nauczycieli, trenerów, zawodników, menedżerów, psychologów, dzienni- karzy, kibiców i wreszcie badaczy, którzy chcieliby wyjść poza empiryzm i wąski pragmatyzm. I to przede wszystkim do nich adresowana jest ta monografi a. 3 Fragmenty monografi i ukazały się w: P. Błajet, Pedagogika sportu [w:] B. Śliwerski (red.), Peda- gogika, t. 4: Subdyscypliny i dziedziny wiedzy o edukacji, GWP, Gdańsk 2010, s. 337–366. 4 M. Heller, Wszechświat jest tylko drogą. Kosmiczne rekolekcje, Znak, Kraków 2012, s. 14. P. Błajet, Od edukacji sportowej do olimpijskiej, Kraków 2012ISBN: 978-83-7850-149-7, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 Część I Wprowadzenie teoretyczno-metodologiczne P. Błajet, Od edukacji sportowej do olimpijskiej, Kraków 2012ISBN: 978-83-7850-149-7, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 Rozdział 1 Konteksty edukacyjne sportu Czy sport wychowuje? Sport, szczególnie w ostatnim, telewizyjnym półwieczu, obrósł wieloma epi- fenomenami. Istotnie zaburzyły one jego odbiór, nie zmieniły jednak pierwotnego oblicza tego zjawiska. Pośrednim dowodem na uniwersalną obecność sportu pier- wiastkowego, jego pierwotnej postaci, jest powszechność zainteresowania tą formą aktywności na całym świecie – żadna inna forma aktywności celowej (nieinstru- mentalnej) nie ma tak powszechnego wymiaru. Jednakże gdy próbujemy łączyć narrację o sporcie z narracją o wychowaniu, pojawiają się kontrowersje. Zdaniem Józefa Lipca „sport w epoce dzisiejszej stał się bodaj najpowszechniej uprawianym gatunkiem kultury uniwersalnej”. Media: prasa, telewizja i Internet, które poświęcają tej dziedzinie kultury wiele uwagi, mogą wspierać wychowanie sportowe pod warunkiem umiejętnego wykorzystania medialnych wzorów sporto- wych. Takiego zdania był Stefan Wołoszyn, który dostrzegał silne powiązania mię- dzy sportem amatorskim a zawodowym w sferach: ekonomicznej, organizacyjnej i psychologicznej. Sport zawodowy pełni funkcję wzorca dla sportu amatorskie- go, dlatego trzeba te dwa aspekty rzeczywistości traktować jako całość w sensie edukacyjnym. Z takim zintegrowanym podejściem do sportu kłócą się skrajne opinie o sporcie profesjonalnym, którego wartość wychowawcza bywa negowana. Takie sta nowisko zajmuje na przykład Jerzy Kosiewicz, stwierdzając, że Wychowanie w sporcie wyczynowym, profesjonalnym ma znaczenie pod- rzędne lub nieistotne. Dlatego też w tego rodzaju sporcie może zachodzić nie tylko zjawisko zahamowania rozwoju i doskonalenia osobowości, ale wręcz jej dezintegra- cja, degradacja w dążeniu do doskonałości, do ideału sportowego. 1 J. Lipiec, Kalokagatia, PIW, Warszawa – Kraków 1988, s. 7. 2 S. Wołoszyn, Pedagogika wychowania fi zycznego i sportu [w:] Z. Dziubiński (red.), Wychowawcze aspekty sportu, Salos, Warszawa 1993, s. 28. 3 J. Kosiewicz, Uniwersalia sportu a wychowanie [w:] Z. Dziubiński (red.), Wychowawcze aspekty sportu, op. cit., s. 42–43. P. Błajet, Od edukacji sportowej do olimpijskiej, Kraków 2012ISBN: 978-83-7850-149-7, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 14 Część I. Wprowadzenie teoretyczno-metodologiczne Przytoczona opinia o możliwej dezintegracji i degradacji osobowości sportow- ca opiera się na arbitralnym stwierdzeniu, że wychowanie w sporcie jest nieistotne. Jakie są przesłanki dla twierdzenia o awychowawczym charakterze sportu, nie wia- domo, bo autor o tym nie informuje. Z danych empirycznych, przytaczanych na przykład przez Krzysztofa Sasa-Nowosielskiego, wynika, że sport profesjonalny może mieć walory wychowawcze. W tym świetle negowanie wychowawczych wa- lorów sportu, będące wręcz oskarżeniem sportu profesjonalnego jako całości, jest bezpodstawne. Stanowisku temu przeciwstawia się pogląd o oczywistości wychowania w spor- cie. Zdaniem J. Lipca: Jest oczywiste, że w sporcie musi odbywać się jakiś proces wychowawczy... [...] Wychowanie mianowicie odbywa się wszędzie, gdzie istnieją społeczne do tego wa- runki, gdzie istnieją podmioty i przedmioty tego stosunku, złączone odpowiednią więzią wzajemnych i jednostronnych wpływów. Na tej więc zasadzie wychowanie odbywa się także w sporcie. Autor tych zdań przypuszczalnie ma na myśli „oczywistość” socjalizacji, która rzeczywiście odbywa się zawsze tam, gdzie istnieje grupa społeczna, a członek tej grupy, na przykład sportowiec, przejmuje system wartości i norm oraz wzory za- chowań obowiązujące w danej grupie. Jednak nie każda zmiana zachowania pod wpływem grupy ma charakter rozwojowy, nierzadko oddziaływania otoczenia mają charakter antywychowawczy. Natomiast wychowanie to całość zamierzonych oddziaływań środowiska społecznego i przyrodniczego na jednostkę. Działalność wychowawcza jest procesem intencjonalnym, a celami są osiąganie zakładanych skutków wychowawczych i rozwój człowieka. Podstawową właściwością sportu jest to, że jest sam przez się zajmujący. Jego dzieje można ujmować jako [...] dzieje czynności z punktu widzenia ich własnego, mniej lub więcej zajmującego charakteru, ocenianego, oczywiście, w zależności od przyzwyczajeń i zwyczajów przeważających w danym społeczeństwie. Z jednej strony istnieje zatem kryterium kulturowe doboru i trwałości czyn- ności sportowych, a z drugiej – kryterium psychologiczne: eliminowane są czynno- ści i formy nudne, monotonne, a wprowadzane składniki „zajmujące”. Używając dzisiejszej terminologii, można powiedzieć, że chodzi o podnoszenie atrakcyjności i widowiskowości sportu. Na przykład biegi narciarskie zostały przeniesione z tras 4 K. Sas-Nowosielski, Wychowanie przez sport – między nadzieją a zwątpieniem. Współczesne po- glądy na temat związków sportu z wychowaniem, „Sport Wyczynowy” 2004, nr 7–8, s. 65–79. 5 J. Lipiec, Kalokagatia, op. cit., s. 121–122. 6 F. Znaniecki, Socjologia wychowania, t. 2: Urabianie osoby wychowanka, PWN, Warszawa 1973, s. 350. P. Błajet, Od edukacji sportowej do olimpijskiej, Kraków 2012ISBN: 978-83-7850-149-7, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 Rozdział 1. Konteksty edukacyjne sportu 15 górskich, które narciarz przez większość czasu pokonywał samotnie, na stadiony, gdzie zmagania sportowca mogą być śledzone przez kibiców. W piłce nożnej i ko- szykówce w ostatnich – latach zauważalna była tendencja do „puszczania” przez sędziów gry, czyli pozwalania na ostrzejszą walkę, skutkiem czego sporty te ewoluowały w kierunku niemalże siłowych. Owe przemiany, jak pisze Florian Znaniecki, mogą ulegać racjonalnym mody- fi kacjom – bądź to ze stanowiska utylitarnego, bądź higienicznego czy obyczajowo- -estetycznego. Zmiany te przyjmują się jednak o tyle, o ile czynność pozostaje czyn- nością sportową: tam, gdzie wychowanie sportowe próbuje się łączyć z utylitarnym, higienicznym czy estetycznym, kombinacja ta zawdzięcza swą skuteczność wycho- wawczą daleko bardziej zawartemu w niej pierwiastkowi sportowemu niż utylitar- nemu, higienicznemu czy estetycznemu. Co więcej, jak twierdzi Znaniecki, żadne poparcie instytucji nie wzbudzi trwałego i żywotnego społecznego zainteresowania dla takich form ruchowych, które byłyby pozbawione zasadniczych cech sportu, choćby były najbardziej racjonalne wychowawczo z utylitarnego, higienicznego czy estetycznego punktu widzenia. Sport może nie jest zabawą w ścisłym tego słowa znaczeniu, jednak zawiera w sobie [...] pierwiastki odpowiadające [...] powszechnym, samorzutnym dążeniom rucho- wym człowieka, które objawiają się w zabawach dziecięcych. Te „naturalne” pier- wiastki mogą być zmodyfi kowane przez kulturę, przez co sport może stawać się mniej lub bardziej „sztuczny”, jednak mimo odległości treściowej i formalnej, jaka dzieli wyczyny sportowca i zabawę dziecka, odległości będącej efektem wychowa- nia, pozostaje zawsze nić wiążąca zabawę i sport, która nigdy się nie zrywa. Na początku kariery sportowej motywacja zabawowo-przyjemnościowa jest decydująca dla podejmowania wysiłków, co musi być brane pod uwagę w procesie szkolenia sportowego. W miarę rozwoju sprawności i umiejętności miejsce motywacji zabawowej zaczyna zajmować motywacja wynikowa, co nie znaczy, że pierwiastek zabawowy przestaje mieć znaczenie. Formą, która łączy zabawę i dążenie do jak najlepsze- go wyniku, jest współzawodnictwo z równymi sobie lub z silniejszymi od siebie. Uprawianie sportu staje się, jak pisze Znaniecki, „sprawą grupową”, nie tylko w sportach zespołowych, ale również w indywidualnych. Uspołecznienie sportu przyczynia się do wzrostu znaczenia wyniku, bo dokonania każdej jednostki są oce- niane w odniesieniu do dokonań innych, a porównywaniu się towarzyszy zwykle poczucie względnej niedoskonałości. Przyczynia się to jeszcze bardziej do tłumie- nia pierwiastka zabawowego, samej bowiem aktywności sportowej coraz częściej 7 Ibidem, s. 352. 8 Ibidem, s. 353. 9 Ibidem, s. 354. P. Błajet, Od edukacji sportowej do olimpijskiej, Kraków 2012ISBN: 978-83-7850-149-7, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 16 Część I. Wprowadzenie teoretyczno-metodologiczne towarzyszą napięcie i dyskomfort psychiczny związany z byciem drugim, trzecim, dziewiątym, przedostatnim itd.; bycie pierwszym jest z kolei obciążone poczuciem zagrożenia utraty tej pozycji. Sport upodabnia się do cywilizacji, w jakiej funkcjonuje. Społeczna presja na wynik sportowy uruchamia proces technologizacji przygotowania sportowego. Rośnie podobieństwo tej niegdyś niemal spontanicznej aktywności do proce- su produkcyjnego z nieodłącznym wymogiem systematycznego ćwiczenia oraz obecnością specjalistów kierujących treningiem – inżynierów sportu. Coraz mniej zatem w sporcie przyjemności, przez co staje się on coraz bardziej pracą. Na szczęś- cie ćwiczenia raz po raz przeplatane są zawodami, które z jednej strony „utrzy- mują w napięciu dążność do doskonalenia się, dając zadowolenie z wyników już osiągniętych”, a z drugiej podtrzymują „poczucie ich względnej niedoskonałości w porównaniu z cudzymi wynikami”. Wydaje się, że metafora cyborga dobrze oddaje kondycję ciała sportowca. Sportowiec w coraz mniejszym stopniu jest „wytworem” własnej pracy, a coraz więk- szą rolę w jego przygotowaniu odgrywają technologie. Zaciera się granica między biologią a techniką. Wrażenie cyborgizacji wzmacniane jest przez wizualny kształt samego widowiska sportowego, które przypomina wirtualne prezentacje. Nierzad- ko nawiązuje do nich także strój sportowców. Sport przestaje być kultem ciała, jak chciał tego twórca nowożytnego ruchu olimpijskiego baron Pierre de Cou bertin, a zmienia się w kult cyberciała. 10 O niektórych cywilizacyjnych epifenomenach sportu piszę w książce Ciało jako kategoria pe- dagogiczna..., op. cit. 11 F. Znaniecki, Socjologia wychowania, op. cit., s. 356. 12 Ibidem. 13 Wywód ten dotyczy sportu profesjonalnego, mistrzowskiego, olimpijskiego. Nie musi się na- tomiast odnosić do zjawisk związanych ze sportem w ogóle. 14 Na przykład stroje sprinterów w lekkiej atletyce, kombinezony kolarzy, skoczków narciar- skich, stroje pływackie. 15 Por. P. de Coubertin, Oda do sportu (fragmenty), tłum. z francuskiego J. Sadowska: „O Spor- cie, ty jesteś Piękno! Tyś architektem tej budowli ludzkiego ciała, które oddane niskim żądzom warte jest pogardy, a rzeźbione szlachetnym wysiłkiem, staje się czarą wzniosłości. [...] Po cóż są mięśnie, do czego służyć może poczucie własnej zręczności i siły, ćwiczenie zręczności i siły, jak nie do wypróbowania siebie? Lecz śmiałość, którą wzbudzasz, nie ma nic wspólnego z zuchwalstwem awanturnika, który stawia wszystko na jedną kartę. Jest to śmiałość ostrożna i z rozmysłem. [...] O Sporcie! Tyś jest Płodnością! Ty wiedziesz krótką i szlachetną drogą do poprawienia gatun- ku ludzkiego, niszcząc zalążki czyhających chorób. O Sporcie, tyś jest Postęp. By móc ci służyć, człowiek musi stale rozwijać ciało i rozwijać ducha. Musi przestrzegać najwyższej higieny: wyrzec się wszelkich zbytecznych nadużyć. To ty mu wpajasz te mądre zasady, które wzbraniając mu naruszać zdrowie, wysiłek jego uczynią skutecznym” (http://www.pkol.pl/pl/pages/display/9538, dostęp: październik 2010). P. Błajet, Od edukacji sportowej do olimpijskiej, Kraków 2012ISBN: 978-83-7850-149-7, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 Rozdział 1. Konteksty edukacyjne sportu 17 Nastawienie na cel, a nie na drogę skutkuje traumatogennością sportu. Taki sport zatracił swoje znaczenie rozwojowe. Czy można nazwać rozwojowymi zmiany będące skutkiem wysoko wyspecjalizowanego treningu sportowego? Czy jako roz- wojowe można określić bezsensowne narażanie zdrowia w sportach ekstremalnych? Lew czy gepard goniący zebrę postępuje tak, aby minimalizować ryzyko urazu – złamanie nogi na skutek kopnięcia przez zebrę oznaczałoby dla drapieżnika śmierć. Podobnie chyba musiał czynić człowiek pierwotny – nie wystawiał się na ryzyko bez wyraźnej witalnej motywacji. Ludzie, którzy nadmiernie ryzykowali, byli na- rażeni na urazy. Złamanie nogi, przebicie ciała, wstrząśnienie mózgu wobec braku pomocy medycznej prowadziły do komplikacji, choroby lub śmierci. Zatem ci, którzy ryzykowali nadmiernie, nie przekazywali swoich genów, bo przedwcześnie umierali. Zdaniem Henninga Eichberga systemowe cechy sportu profesjonalnego i olim- pijskiego, takie jak: konkurencja, produkcja wyników, kwantyfi kacja rezultatów, fragmentacja i parcelacja przestrzeni sportu (standaryzacja urządzeń, oddzielenie sportu od nie-sportu, mężczyzn od kobiet, starych od młodych, klasy wysokiej od klasy niskiej), dyskryminacja kobiet, którym narzuca się męskie wzorce sportu, skutkują jego licznymi „dysfunkcjami”. Najważniejsze z nich to: . Agresja i brutalność jako systemowy fundament zachowań w sporcie mistrzowskim. . Manipulacje chemiczne zwiększające możliwości organizmu, w szczególności zawodniczek. teresów. . Profesjonalizacja treningu dzieci, które nie są w stanie bronić swoich praw i in- . Standaryzacja i technologizacja urządzeń sportowych, które stają się zbyt drogie dla niezamożnych państw Afryki, Azji, Ameryki Południowej, skutkiem czego następuje wykluczanie tych krajów z ruchu olimpijskiego. . Zaangażowanie nauki w sport mistrzowski deprecjonuje wartość indywidual- nego wyczynu, ponieważ współzawodniczą ze sobą zespoły trenersko-lekarsko- -psychologiczno-techniczno-menedżerskie; można to zjawisko określić mianem „totalizacji sportu”. Dysfunkcje te, według Eichberga, są immanentnie związane z samą ideą olim- pijską: „Szybciej, wyżej, mocniej” (sekundy, centymetry, gramy), dlatego dążenia do puryfi kacji idei nie mogą doprowadzić do rehumanizacji sportu. 16 H. Eichberg, Body cultures. Essays on sport, space and identity, Routledge, London – New York 1998, s. 102. P. Błajet, Od edukacji sportowej do olimpijskiej, Kraków 2012ISBN: 978-83-7850-149-7, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 18 Część I. Wprowadzenie teoretyczno-metodologiczne Humanizm sportu – rewalidacja doświadczenia Mimo występujących przejawów dehumanizacji współczesnego sportu wyczy- nowego nie ma chyba innej dziedziny aktywności ludzkiej, w której z taką inten- sywnością manifestowałaby się istota człowieczeństwa. Sport pokazuje, że człowiek działa, czuje, przeżywa, cierpi, raduje się, kocha, nienawidzi (na przykład kibic doznaje stanów bezgranicznej miłości, jak również nienawiści wobec sportowców). Postępy nauki, techniki i wydajności pracy sprawiają, że rośnie szybkość wpro- wadzania innowacji, zatem wzrasta również tempo starzenia się rzeczy, także na- szych doświadczeń. Jak stwierdza Odo Marquard, konsekwencja tego jest taka, że [...] w świecie naszego życia coraz rzadziej powracają te sytuacje, w których i dla których nabywaliśmy doświadczeń. Dlatego – zamiast dzięki stałemu zwiększaniu doświadczenia i znajomości świata stawać się samodzielnymi, tzn. dorosłymi – co- raz bardziej cofamy się stale na nowo do położenia tych, dla których świat jest na ogół nieznany, nowy, obcy i nieprzejrzysty: do położenia dzieci. Następstwem dewaluacji doświadczenia jest wzrastające poczucie obcości i nie- przyjazności świata. Jak zalęknione, bezradne dzieci szukamy oparcia u tych, którzy wiedzą – ekspertów. Uzależnienie od doświadczenia innych Jednak uzależnienie od wiedzy innych jest też udziałem samych ekspertów. Rozwój nauk eksperymentalnych skutkuje „pochodem” doświadczeń, których sami nie dokonujemy. Jak zauważa Marquard, nawet specjalista empiryk – fi zyk eksperymentalny – przeprowadza zaledwie – eksperymentów spośród tych, których wyniki musi wykorzystywać. Paradoksalnie – im bardziej naukowiec chce być twórczy, tym mocniej musi wierzyć (!) innym naukowcom. Zatem naukowcy, a tym bardziej pozbawieni możliwości przeżywania wartościowych, prognostycz- nych doświadczeń przeciętni śmiertelnicy, zdani są na konieczność zawierzenia doświadczeniom innych. Jest to sytuacja znamienna dla dziecka – sytuacja dziecka stała się w nowoczesnym świecie normalnym położeniem człowieka dorosłego. Kult namiastki doświadczenia Doświadczenie zapośredniczone, a zatem namiastka doświadczenia, jest istotą oferty edukacyjnej szkoły na różnych poziomach: wczesnoszkolnym, licealnym, wyż- 17 O. Marquard, Apologia przypadkowości. Studia fi lozofi czne, przeł. K. Krzemieniowa, Ofi cyna Naukowa, Warszawa 1994, s. 84. Ibidem, s. 85. 18 P. Błajet, Od edukacji sportowej do olimpijskiej, Kraków 2012ISBN: 978-83-7850-149-7, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 Rozdział 1. Konteksty edukacyjne sportu 19 szym, studiów podyplomowych, uniwersytetów trzeciego wieku. Instytucje edu- kacyjne proponują trening bycia dorosłym w warunkach bycia dzieckiem. Szkoła legitymizuje więc oderwanie od świata – ponieważ uczymy się całe życie, to nigdy nie doroślejemy. Związane z uczeniem się „moratorium bycia dorosłym przechodzi peu à peu na rzeczywistość”. Utrata poczucia ciągłości. Podatność na iluzję Wzrastająca dynamika zmian i coraz szybsze starzenie się współczesnego by- tu – tego, co się pojawia – czynią nas jeszcze bardziej oderwanymi od świata: [...] coraz mniej z tego, co było, będzie jeszcze w przyszłości, i [...] coraz mniej prze- szłości będzie jeszcze przyszłością. Ta narastająca nieciągłość przeszłości i przyszło- ści [...] pozbawia mocy doświadczenie i wzmacnia iluzję, zwłaszcza negatywną. Te negatywne iluzje to, między innymi, sentymentalne akcentowanie zmysłu historycznego, czyli „zabieranie ze sobą coraz więcej przeszłości w przyszłość”, sentymentalne kultywowanie obyczajów i zwyczajów: „tradycje stają się nowocześ- nie niezbywalne”. Taką „tradycją nowocześnie niezbywalną” wydaje się olimpizm. Olimpizm, we- dług J. Lipca, przyczynił się do zmian we współczesnej kulturze. Autor ten określa je jako zwroty ku: „() admiracji czystej cielesności, () ludyczności steatralizowanej, () prostocie reguł etycznych, () kwantyfi kacji osiągnięć i relacji między ludźmi”. Bezpośredniość doświadczenia sportowego – czyn – sprawia, że to, czego się doświadcza, wnika głęboko w świadomość człowieka i stanowi trwały rezerwuar zasad postępowania. Dlatego też, jak zauważa J. Lipiec, [...] w kim sport wyrobił zdolność do przyzwoitości, uczciwości i elegancji, ten na ogół bez specjalnego namysłu będzie te zasady wprowadzał w kolejne czyny, nie tylko na stadionie, ale i poza nim, w najbliższym okresie po treningach i zawodach, czasem zaś przez całe życie. Stąd wielka odpowiedzialność spoczywa na barkach trenerów prowadzących najmłodszych zawodników w szkole czy klubie sportowym. To oni jako pierwsi pokazują, jaki jest sport, a że pierwszy nauczyciel jest zwykle najbardziej znaczą- cy dla wychowanka, to te wczesne doświadczenia stanowią ważny kontekst dla 19 Ibidem, s. 86. 20 Ibidem, s. 95–96. 21 Ibidem, s. 96. 22 Ibidem, s. 98. 23 J. Lipiec, Sport w optyce fi lozofi cznej i teologicznej [w:] Z. Dziubiński (red.), Edukacja poprzez sport, Salezjańska Organizacja Sportowa RP, Warszawa 2004, s. 47. 24 Ibidem, s. 53. P. Błajet, Od edukacji sportowej do olimpijskiej, Kraków 2012ISBN: 978-83-7850-149-7, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 20 Część I. Wprowadzenie teoretyczno-metodologiczne późniejszych. Sport jest działalnością wysokokontekstową, co oznacza, że za- chowania obecne są mocno uwikłane we wcześniejsze doświadczenia. Aby sport mógł wychowywać, niezbędne są kompetencje wychowawcze młodych trenerów i nauczycieli wychowania fi zycznego. Kształtowanie tych kompetencji jest rolą uczelni kształcących trenerów. Trzeba pamiętać, że czasami popisy cielesne mogą się przekształcać w ekscesy narcystyczne, a dążenie do wyniku może przyćmić inne modalności sportu, stąd etyczny wymiar – przyzwoitość – bywa zagrożony. Utrzymanie porządku, przestrzeganie zasad, stawianie wychowankom wymagań etycznych wiążą się zawsze z nakładami energii trenera: wychowanie nie odbywa się samoistnie! Sport, czyli co? Wobec kontrowersji i niejednoznaczności związanych z tematyką tego opraco- wania, ale też w związku z podjętym wyzwaniem, którego istotą jest pedagogiczna rewalidacja szeroko rozumianej aktywności sportowej, należy najpierw pokazać istotę sportu przez sięgnięcie do poznania antropologicznego. Zanim przejdę do tego zadania, przytoczę najpopularniejsze defi nicje sportu. Sport jest różnie defi niowany, bo różnie się go rozumie. Poszczególne defi nicje podkreślają różne aspekty aktywności sportowej: współzawodnictwo, zabawę, roz- wój jednostki. Oto przykładowe określenia sportu: Sport jest świadomą aktywnością człowieka, której istotą jest m.in. współza- wodnictwo ludzi – indywidualne lub grupowe, w pokonywaniu czasu, przestrzeni, przeszkód, a przede wszystkim przeciwnika. Elementy te występują w różnych pro- porcjach w zależności od dyscypliny sportu. Świadoma, dobrowolna działalność człowieka, podejmowana głównie dla za- spokojenia potrzeby zabawy, popisu, walki, a także wewnętrznego doskonalenia się w drodze systematycznego rozwoju cech fi zycznych, umysłowych i wolicjonalnych. Sport jest formą aktywności człowieka mającą na celu doskonalenie jego sił psychofi zycznych, indywidualnie lub zbiorowo, według reguł umownych. Sport wyczynowy jest formą działalności człowieka podejmowaną dobrowolnie, w drodze rywalizacji, dla uzyskania maksymalnych wyników sportowych. 25 P. Błajet, Ciało jako kategoria pedagogiczna..., op. cit., s. 122 i nast. 26 W. Lipoński, Humanistyczna encyklopedia sportu, Sport i Turystyka, Warszawa 1987, s. 312. 27 Mała encyklopedia sportu, t. 2, Sport i Turystyka, Warszawa 1987, s. 439. 28 Ustawa z dnia 18 stycznia 1996 r. o kulturze fi zycznej, tekst ujednolicony po zmianie z dnia 1 marca 2002 roku [na podstawie: Dz.U. z 2001 r. Nr 81, poz. 889 (urzędowy tekst jednolity), Nr 102, poz. 1115; Dz.U. z 2002 r. Nr 4, poz. 31, Nr 25, poz. 253]. P. Błajet, Od edukacji sportowej do olimpijskiej, Kraków 2012ISBN: 978-83-7850-149-7, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 Rozdział 1. Konteksty edukacyjne sportu 21 Zarówno brak jednoznaczności w defi niowaniu sportu, jak i bardzo indywi- dualny charakter doświadczeń jednostkowych mogą stanowić źródło niejasności w rozważaniach na temat wychowawczej funkcji sportu. Tym bardziej że praktyka sportu wyczynowego i profesjonalnego nierzadko wydaje się antyreklamą sportu jako działalności wychowawczej. Być może sięgnięcie do genezy sportu pozwoli wydobyć jego pierwotny rys z wyraźnie widocznym aspektem wychowawczym. Trudno w zasadzie określić, jakie były początki sportu, jak wyglądał on w wersji „prymitywnej”. Nawet jeśli zachowały się jakieś ślady materialne z paleolitu: ówczesne przybory, przyrządy sportowe, to – oddzielone od kontekstu – mogą dać tylko fragmentaryczną wie- dzę. Podobnie trudno cokolwiek powiedzieć o tańcu, na przykład na podstawie zachowanej maski zdobiącej niegdyś twarz szamana. Była ona jedynie częścią stroju w tańcu obrzędowym, natomiast rzeczywistym dziełem sztuki był taniec. O tańcu i o stroju jednak nic nie wiadomo, bo zachowała się jedynie maska. Druga trudność jest związana z tym (tu również zastosuję analogię do sztuki), że hipotetyczny sport paleolityczny nie może być porównywany ze sportem spo- łeczeństw cywilizowanych (na przykład Grecji, współczesnego świata). Jedynym źródłem jakichkolwiek odniesień mogłaby być aktywność sportowa współcześnie żyjących społeczeństw prymitywnych. Jednakże przydatność tych źródeł poznaw- czych też jest raczej ograniczona. Wynika to z tego, że w okresie wielkich odkryć geografi cznych w XVI wieku niewiele poznawanych plemion pozostawało na etapie rozwoju odpowiadającym paleolitowi. Za takie można by uznawać plemiona za- mieszkujące Ziemię Ognistą, jednak wyginęły one bardzo szybko na skutek kon- taktu z białym człowiekiem, i to na długo przed dotarciem na te tereny badaczy. Można przypuszczać, że sport jako autoteliczna aktywność ruchowa rodził się równolegle ze sztuką, również aktywnością autoteliczną. Granica między sportem a sztuką była przy tym początkowo nieokreślona, bo aktywność ruchowa mogła być składową aktywności artystycznej. Jak podkreśla Jerzy Gąsowski w Prahistorii sztuki, w społeczeństwach prymitywnych nie było rozróżnienia na to, co dziś nazy- wa się różnymi dziedzinami aktywności człowieka: malarstwo, taniec, śpiew, poe- zja, astronomia, historia, budownictwo, żeglarstwo, myślistwo, liturgia itd. splatały się „ciasno w jeden, niedający się rozsupłać węzeł ścisłych powiązań”. Ważne jest uświadomienie sobie, że czas ten trwał tak długo, iż pisana historia ludzkości zaj- muje mniej niż jeden procent całych dziejów człowieczeństwa. Sztuka prymitywna, ta najdawniejsza, służyła przede wszystkim jako środek komunikacji wewnątrzgrupowej i międzygrupowej. Stanowiła też ważny sposób kształtowania więzi między światem rzeczywistym a nadprzyrodzonym, jakkol- 29 J. Gąsowski, Prahistoria sztuki, Ofi cyna Wydawnicza Szczepan Szymański, Warszawa 1994, s. 14. 30 Zob. ibidem. 31 32 Ibidem, s. 19–20. Ibidem. P. Błajet, Od edukacji sportowej do olimpijskiej, Kraków 2012ISBN: 978-83-7850-149-7, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 22 Część I. Wprowadzenie teoretyczno-metodologiczne wiek rozgraniczenie między tymi światami dla człowieka paleolitu nie było takie jednoznaczne jak dla człowieka współczesnego: rzeczywistość nieustannie przepla- tała się z magią. Dlatego też ową jedność aktywności w życiu człowieka pierwot- nego można inaczej określić jako religijność, bo religijność zajmowała niemal całą przestrzeń jego aktywności nieprodukcyjnej. Jerzy Gąsowski twierdzi, że jeszcze o Grekach epoki archaicznej można bez większej przesady powiedzieć, iż żyli i pra- cowali, aby się modlić, odprawiać obrzędy religijne lub zabiegi magiczne. Rozwijająca się zdolność myślenia abstrakcyjnego, bez którego jakakolwiek aktywność artystyczna nie jest możliwa, była prawdopodobnie skorelowana z roz- wojem mowy. Istnieje teoria, według której poziom abstrakcji umysłowej jest wręcz uzależniony od stopnia rozwoju mowy w aspekcie wokalnym i leksykalnym. Roz- wój mowy rozpoczął się około miliona lat temu i przebiegał powoli, a przyspieszenie nastąpiło wraz pojawieniem się gatunku Homo sapiens sapiens. Przypuszcza się, że przekształcanie tej zdolności od poziomu neandertalczyka (który na skutek ukształ- towania gardła mógł w artykulacji dorównywać Homo sapiens zaledwie w –) do poziomu bliskiego współczesnemu człowiekowi trwało około  tysięcy lat. Rodząca się zdolność do myślenia abstrakcyjnego „kreowała” potrzeby przekracza- jące poziom bezpośrednio związany z przeżyciem. Według jednej z teorii, mowa umożliwiała szybszą komunikację wewnątrzgrupową, usprawniała organizację gru- py, a dzięki temu stało się możliwe przejście od stosunkowo prostego łowiectwa do bardziej skomplikowanego i wyspecjalizowanego myślistwa. Potwierdzają to znaleziska kości zwierząt, które pokazują, że, o ile neandertalczyk nie polował na ptactwo ani nie łowił ryb, o tyle Homo sapiens nie tylko potrafi ł łowić ryby, ale także był zdolny upolować trudno uchwytne gatunki zwierząt, a w młodszym paleolicie ( tysięcy– tysięcy lat temu) duże grupy myśliwych trudniły się polowaniem na wielkie ssaki. Można sądzić, że wzrastająca złożoność struktur grupowych oraz coraz bar- dziej skomplikowane techniki i taktyki łowieckie stwarzały konieczność specjal- nego przygotowania młodego pokolenia do funkcji dorosłego. Przypuszczalnie w tym okresie – w środkowym paleolicie ( tysięcy– tysięcy lat temu) – należy się doszukiwać genezy wychowania jako wyspecjalizowanej formy działalności człowieka, której celem było intensywne przygotowanie potomstwa do zadań dorosłości. Do najważniejszych zadań należało zdobywanie pożywienia, a skoro myślistwo wymagało skomplikowanych kompetencji, to można sądzić, że istniał system zdobywania sprawności psychofi zycznych i opanowywania umiejętności techniczno-taktycznych niezbędnych w polowaniu. Taka może być geneza sportu. Jest to zgodne z tym, co pisze Zbigniew Drozdowski: na pewnym etapie ewolucji 33 J. Gąsowski, Prahistoria..., op. cit., s. 21. 34 Ibidem, s. 16. 35 36 Ibidem, s. 32. Ibidem, s. 30–31. P. Błajet, Od edukacji sportowej do olimpijskiej, Kraków 2012ISBN: 978-83-7850-149-7, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 Rozdział 1. Konteksty edukacyjne sportu 23 człowieka pojawiły się formy aktywności ruchowej o charakterze kultowym, ma- gicznym, niespełniające bezpośrednio funkcji bytowych. Naśladowały one zazwy- czaj różne ważne czynności życiowe, w szczególności te związane ze zdobywaniem pożywienia. Z czasem niektóre z nich przekształciły się w gry i zabawy. Gry i za- bawy ruchowe, podczas których ćwiczono spostrzegawczość, wytrzymałość, szyb- kość, zwinność, umiejętność współdziałania, celność rzutu, siłę, mogły stanowić element przygotowania do aktywności myśliwskiej. Paleolityczny sport nie tylko przygotowywał do polowania. Można sądzić, że – podobnie jak sztuka – był także formą samorealizacji. Stanowił jedną z różnych powiązanych ze sobą form aktywności, zatem trudno byłoby go również oddzielić od sztuki. Należy przypuszczać, że owe początki kultury fi zycznej, w tym sportu, kształtowały się nie później niż początki aktywności artystycznej, właśnie ze wzglę- du na ich ważną funkcję wychowawczą. Florian Znaniecki genezy sportu upatruje w stopniowym przekształcaniu czynności utylitarnych w działalność niemającą już znaczenia praktycznego, w któ- rej sprawność ruchowa stawała się wartością samą w sobie. Czynnikiem, który ową ciągłość przekształcania znaczenia praktycznego w autoteliczne zapewniał, była tradycja: Niektóre z tych zręczności i przyzwyczajeń organicznych mogą nabyć w oczach społeczeństwa samoistnego znaczenia, niezależnego od ich użyteczności praktycz- nej; posiadanie ich może być uważane za podstawę specyfi cznej wyższości osobni- ka. Zachodzi to zwłaszcza wtedy, gdy użytek, do którego służyły one, przestał być utylitarnie ważny, a jednak istnieje długotrwała tradycja dodatniej ich oceny i wy- chowawczego ich urabiania, a przy tym gdy sama aktualizacja ich zadowala jakieś przyrodzone lub wcześnie rozwijane dążności osobnika. Polowanie, konna jazda, fechtunek, chodzenie i bieganie, gimnastyka na drążkach, są to klasyczne przykła- dy czynności, które w społeczeństwach cywilizowanych straciły prawie zupełnie społeczno-utylitarny swój charakter. Zdolność do odpowiedniego koordynowania pewnych ruchów pozostała jednak w tradycji jako coś wartościowego i zachował się obyczaj fi zycznego wychowywania do tych ruchów, choć już prawie dowolnego, nie obowiązkowego, jak kiedyś. Na wzorcach ruchów dawniej utylitarnych, jak pisze Znaniecki, tworzyły się nowe formy ruchowe, nigdy nieposiadające utylitarnego znaczenia, ale od razu mające charakter sportowy. W aktywności ruchowej człowieka, i w ogóle w jaw- nych właściwościach ciała, zawarte było przesłanie magiczne: dodatnie i ujemne, które słabło w miarę rozwoju cywilizacji i ewoluowania struktur myślowych oraz 37 Z. Drozdowski, Studia z ewolucji ludzkiej aktywności ruchowej, AWF, Poznań 1999, s. 6. 38 F. Znaniecki, Socjologia wychowania, op. cit., s. 226–227. P. Błajet, Od edukacji sportowej do olimpijskiej, Kraków 2012ISBN: 978-83-7850-149-7, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 24 Część I. Wprowadzenie teoretyczno-metodologiczne systemów wartości, jednak ciągle chyba jeszcze pozostaje ważne. Tak jak nasi przodkowie doszukujemy się ukrytych (magicznych) znaczeń w takich przejawach cielesności, jak: zdrowie lub choroba, płodność lub bezpłodność, piękno lub brzydo- ta, potencja lub impotencja. Podobnie magiczny sens ma bycie sprawnym i skutecz- nym w aktywności ruchowej – być może jest to jedna z najistotniejszych przyczyn popularności sportu. We współczesnej kulturze ciałocentrycznej właściwości ciała zdają się nabierać na powrót znaczeń, jakie miały w kulturze magicznej paleolitu. Przejawia się to na przykład w przesadnym przywiązywaniu wagi do wyglądu czy modzie na fi tness. Zdaniem J. Lipca, dwa najciekawsze dla antropologii gatunkowej pytania o sport dotyczą kwestii przyczynowości sportu i jego celowości: „dlaczego sport?” i „po co sport?”. W pierwszym pytaniu chodzi o uwarunkowania fi logenetyczne, w drugim – o funkcje fi logenetyczne sportu. Odpowiedź na pierwsze pytanie wy- maga zdiagnozowania przyczyn uprawiania sportu tkwiących w samym człowieku i systemie społecznym, w którym on funkcjonuje. W odpowiedzi na drugie pytanie należy wskazać cele, które jednostka i społeczeństwo osiągają przez aktywność sportową. Rozważania o sporcie z perspektywy paradygmatu ewolucyjnego (gatunko- wego) będą miały sens tylko przy założeniu, że los człowieka podlega faktycznie jakimś prawidłowościom. W przeciwnym razie – jeśli przyjąć koncepcję indeter- ministyczną – wszelkie ewolucyjne analizy stracą swój sens. Będzie wtedy można stwierdzić jedynie, że człowiek, a więc i sport, jest dziełem przypadku, wyłonił się bez żadnego powodu z chaosu i do chaosu nieuchronnie powróci. W odpowiedzi na pytanie o cel sportu pozostanie zaś konkluzja, że sport nikomu i niczemu nie służy, jest aktywnością kompletnie bezcelową, spontaniczną, pozwala raczej wyładować nieuporządkowane impulsy i nie prowadzi do realizacji żadnej ukierunkowanej wizji człowieczeństwa. Pozostaje zatem przyjąć założenie o istnieniu jakiegoś porządku i regularności rządzących rozwojem gatunku. Wtedy jednym z rozwiązań problemu przyczynowo- ści może być koncepcja buforowa, według której sport stanowi ujście dla nadwyżki energii powstałej w wyniku ograniczenia aktywności ruchowej człowieka na skutek procesu technologizacji. Według koncepcji kompensacyjnej zaś sport jest formą wyrównywania zachwianej równowagi psychofi zycznej człowieka cywilizowanego, coraz rzadziej wykorzystującego sprawność swojego ciała. Istnieje też koncepcja obronna, według której sport jest formą hartowania wzmacniającego siły witalne. 39 Myślenie magiczne było wypierane przez myślenie mityczne, a to z kolei – przez myślenie racjonalistyczne. Obecnie mamy do czynienia nie tyle z powrotem do mentalności magicznej, ile z odkrywaniem tego, co zostało kiedyś wyparte. 40 J. Lipiec, Antropologia sportu: jednostka – społeczność – gatunek [w:] Z. Dziubiński (red.), An- tropologia sportu, Salezjańska Organizacja Sportowa RP, Warszawa 2002, s. 34. 41 Ibidem, s. 35. P. Błajet, Od edukacji sportowej do olimpijskiej, Kraków 2012ISBN: 978-83-7850-149-7, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 Rozdział 1. Konteksty edukacyjne sportu 25 Koncepcje celowościowe traktują sport jako jedną z form samodoskonalenia się, czyli sport umiejscawia się w grupie aktywności o charakterze perfekcjonistycz- nym. Dzięki nim społeczeństwo doświadcza możliwości gatunku ludzkiego przez eksperymentowanie na wybranych jednostkach i grupach, mając na uwadze wizję nadczłowieka. Wśród koncepcji celowościowych jedną z najważniejszych jest aksjologiczna koncepcja sportu, traktująca go jako drogę inicjacji i promocji wartości specjalnych, nieobecnych bądź trudnych do urzeczywistnienia w innych dziedzinach kultury. Trzeba by tutaj wymienić wartości ludyczne, witalne, agonistyczne, a także niektó- re wartości estetyczne, związane z pięknem ruchu czy pięknem otoczenia zmagań sportowych, i etyczne, realizowane przez zasadę fair play. Sport, zgodnie z tą kon- cepcją, miałby do spełnienia funkcje ponadbiologiczne, stanowiąc formę tworzenia „nowej, wyższej antroposfery przyszłości”. Opierając się na powyższych analizach, można zaryzykować twierdzenie, że sport od swych narodzin spełniał istotne funkcje edukacyjne: . Powstał po to, aby wychowywać w religijności, czyli stanowił ścieżkę rozwoju duchowego. . Jego funkcją wychowawczą mogło być przygotowanie młodego pokolenia do aktywności myśliwskiej. Ponieważ od skuteczności w myślistwie zależało prze- trwanie grupy, można sądzić, że sport zajmował centralne miejsce w wychowa- niu chłopców (kwestia ta została rozwinięta w rozdziale ). . Mógł być formą wychowania estetycznego i ścieżką samorealizacji (autokreacji). . Można się w nim dopatrywać aktywności służącej przekazywaniu ważnych zna- czeń i kultywowaniu tradycji. . Spełniał funkcję buforową, będąc formą ujścia czy sublimacji popędów, których ekspresja była tłumiona w związku z rozwojem cywilizacyjnym. Spełniał też funkcję witalną – był skuteczną formą hartowania w sytuacji niedostatku bodź- ców hartujących. Używając współczesnego języka, można powiedzieć, że sport był formą edukacji zdrowotnej. . Sport był wychowaniem do wartości, ścieżką inicjacji i promocji wartości specy- fi cznych, niemożliwych do spełnienia w innych dziedzinach kultury. Ta skrótowa antropologiczna analiza sportu jako aktywności edukacyjnej i tezy (założenia) będące jej wynikiem są punktem wyjścia dalszych rozważań, stanowiąc niejako legitymizację podjęcia problematyki. 42 Ibidem, s. 36–37. P. Błajet, Od edukacji sportowej do olimpijskiej, Kraków 2012ISBN: 978-83-7850-149-7, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 Rozdział 2 Edukacja sportowa a edukacja olimpijska Pedagogika sportu Obszarem badawczym, w którego zakres wchodzą edukacja sportowa i olimpij- ska, jest pedagogika sportu. Pedagogika sportu wywodzi się z pedagogiki kultury fi zycznej, a ta – z pedagogiki ogólnej. Pedagogika kultury fi zycznej zajmuje się, jak pisze Wiesław Siwiński, problemami wychowawczymi i dydaktycznymi w ujęciu te- oretycznym i praktycznym związanymi z wychowaniem fi zycznym i zdrowotnym, sportem, rekreacją i turystyką, rehabilitacją ruchową. Analogicznie rzecz ujmując, pedagogika sportu będzie się zajmować teoretycznymi i praktycznymi problemami wychowawczymi i dydaktycznymi aktywności sportowej. Pedagogika jest nauką praktyczną, taką też dziedziną jest pedagogika sportu, zatem wszelkie rozważa- nia teoretyczne stanowią tylko płaszczyznę wyjściową konstruowania wskazań dla praktyki. Stefan Wołoszyn pedagogikę sportu defi niuje jako [...] stan refl eksji teoretycznej i wiedzy na temat miejsca i roli wychowania fi zyczne- go i sportu w ogólnym wychowaniu i wykształceniu człowieka. Wiedza ta dotyczy zarówno tego, jak sport i wychowanie fi zyczne współdziałają w wielostronnym wychowaniu jednostki, jak i tego, w jaki sposób pedagogika pomaga wychowaniu fi zycznemu i sportowi w wypełnianiu ich zadań i funkcji swoistych, właściwych kulturze fi zycznej oraz ogólnowychowawczych. Wiedza ta jest wykładnikiem okre- ślonych badań i naukowego uogólnienia praktyki wychowawczej. Docenianie ogólnowychowawczych i kształcących walorów kultury fi zycznej i sportu ma swoją długą historię – tak długą jak ludzka kultura. Jednak wychowanie 1 Zdaję sobie sprawę z interdyscyplinarności problematyki, znaczenia innych nauk w budowaniu wiedzy dotyczącej edukacji olimpijskiej. Jednak to pedagogika – ze względu na zakres pojęcio- wy kategorii „edukacja” – pełni funkcję integrującą. 2 W. Siwiński, Pedagogika kultury fi zycznej w zarysie, AWF, Poznań 2000, s. 8. 3 S. Wołoszyn, Pedagogika wychowania fi zycznego i sportu [w:] Z. Żukowska (red.), Stefan Woło- szyn. Pedagogiczne wędrówki przez wieki i zagadnienia. Studia i Szkice, Wyd. Adam Marszałek, Toruń 1998, s. 213. P. Błajet, Od edukacji sportowej do olimpijskiej, Kraków 2012ISBN: 978-83-7850-149-7, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Od edukacji sportowej do olimpijskiej
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: