Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00112 006948 11514406 na godz. na dobę w sumie
Od inkunabułów do pierwszych gramatyk. Konteksty rozwoju bułgarskiego języka literackiego (koniec XV – początek XVII wieku) - ebook/pdf
Od inkunabułów do pierwszych gramatyk. Konteksty rozwoju bułgarskiego języka literackiego (koniec XV – początek XVII wieku) - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7969-792-2 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> literaturoznawstwo, językoznawstwo
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

W kulturze piśmienniczej Słowian południowych, przede wszystkim Bułgarów, okres rozpoczynający się od schyłku XV wieku i obejmujący wieki XVI i XVII jest postrzegany często jako etap zapowiadający dobę przednarodową czasów nowożytnych. Wiąże się to w szczególności ze stopniowym zastąpieniem wielowiekowej tradycji rękopiśmiennej rozwijającą się wtedy cyrylicką książką drukowaną, która – po inkunabułach krakowskich i czarnogórskich – była wydawana w takich ośrodkach, jak: Tărgoviște, Praga, Wenecja, serbskie klasztory, Wilno, a także Moskwa, Zabłudów, Lwów, Ostróg i wiele innych. Badanie starodruków słowiańskich łączy się ściśle z opisem procesów, które zdeterminowały powstanie nowożytnych języków literackich obszaru Slavia Orthodoxa, w tym – z wpływem wspólnego dla prawosławnych Słowian liturgicznego języka cerkiewnosłowiańskiego, podlegającego wówczas coraz silniejszej normalizacji i kodyfikacji. Niniejsza książka stanowi propozycję spojrzenia na złożoną i wieloaspektową problematykę tego okresu z perspektywy historyka języka.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Ivan Petrov Ivan Petrov – Uniwersytet Łódzki, Wydział Filologiczny, Katedra Filologii Słowiańskiej 90-236 Łódź, ul. Pomorska 171/173 Centrum Badań nad Historią i Kulturą Basenu Morza Śródziemnego i Europy Południowo-Wschodniej im. prof. Waldemara Cerana, Ceraneum 90-237 Łódź, ul. Matejki 32/38 e-mail: ivan.n.petrov@uni.lodz.pl RECENZENT Władysław Kryzia REDAKTOR INICJUJĄCY Urszula Dzieciątkowska REDAKTOR WYDAWNICTWA UŁ Dorota Stępień SKŁAD I ŁAMANIE Munda – Maciej Torz PROJEKT OKŁADKI Studio 7A Na okładce wykorzystano fotografię XVI-wiecznego starodruku cyrylickiego wydanego w Domu Wydawniczym Vukoviciów w Wenecji. Zabytek przechowywany jest w Państwowym Muzeum Historycznym (Национален исторически музей) w Sofii Autor zdjęcia: Viktoria Marinov © Copyright by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2015 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.07014.15.0.M Ark. wyd. 14,0; ark. druk. 16,75 ISBN 978-83-7969-791-5 e-ISBN 978-83-7969-792-2 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 SPIS TREŚCI Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 Rozdział I Język cerkiewnosłowiański i jego wpływ na bułgarski: koncepcje opisu i interpretacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Podstawowe problemy definicyjne i terminologiczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ważniejsze opracowania leksykograficzne i gramatyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wybrane teoretyczno-metodologiczne modele opisu języka cerkiewnosło- wiańskiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Język i wpływ cerkiewnosłowiański w opracowaniach bułgarystycznych . . . . . Rozdział II Inkunabuły i starodruki cyrylickie: zagadnienia taksonomii i nomenklatury . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uwagi terminologiczne i problemy systematyzacyjne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ogólna charakterystyka bazy źródłowej i stanu jej opisu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Teksty anagraficzne w paleotypach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Klasyfikacja i periodyzacja paleotypów bułgarskich . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział III Południowosłowiańska paleotypia cyrylicka w XVI w .: podstawowe tradycje i konteksty źródłowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Inkunabulistyka głagolicka (1483–1496) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Krakowskie inkunabuły cyrylickie (1491–1493) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cetyńskie inkunabuły cyrylickie (1494–1495) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Paleotypia rumuńsko-bułgarska: I etap (1508–1512) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Paleotypia cyrylicka w Wenecji (1519–1638) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17 17 24 27 35 57 57 64 74 79 87 87 92 96 99 103 5 Spis treści Božidar Vuković (1519–1521, 1536–1540) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Vicenzo Vuković (1546–1547, 1554–1561) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stefan Marinović (1561–1563) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jakow z miejscowości Kamena Reka, Jerolim Zagurović, Jakow Krajkow (1566–1572) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stefan Paštrović, hieromnich Sawa, Giovanni Antonio Rampazetto (1597) . . Bartolomeo, Marco i Bartol Ginammi (1638) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Paleotypia serbska (1519–1566) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Typografie rodu Ljubaviciów (1519–1523) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Serbskie drukarnie klasztorne (1537–1566) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rujno (1537) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gračanica (1539) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mileševa (1544–1546, 1557) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Belgrad, Mrkšina Crkva (1552, 1562–1566) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Paleotypia rumuńsko-bułgarska: II etap (1545–1554) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dimitrije Ljubavić (1545–1547) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Filip Pictor Moldoveanu (Mołdawianin) (1544–1554) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Paleotypia rumuńsko-bułgarska: III etap (1557–1588) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Diakon Coresi (1557–1583) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Diak Lorinţ (1567–1579) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hieromnich Lavrentie (1582) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Diakon Şerban (1582–1588) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wschodniosłowiańska paleotypia cyrylicka – charakterystyka ramowa . . . . . . . . 104 107 109 110 112 113 115 115 117 117 119 120 122 125 125 126 127 128 131 132 133 134 Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 143 Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Katalogi i opisy inkunabułów i paleotypów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pozostałe opracowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wykaz wydań tekstów źródłowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wydanie zbiorcze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wydania pojedynczych zabytków . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 151 151 155 189 189 190 6 Spis treści Aneks . Teksty anagraficzne (przedmowy, posłowia i kolofony) z południowosłowiańskich cyrylickich inkunabułów i starodruków w przekładzie na język polski . . . . . . . . . . . . . . . . . . Inkunabuły Szwajpolta Fiola (Kraków) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Inkunabuły Ðurđa Crnojevicia (Cetinje) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Starodruki mnicha Makarije (Târgoviște) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Starodruki Božidara Vukovicia (Wenecja) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Starodruki Vicenza Vukovicia (Wenecja) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Starodruki Stefana Marinovicia (Wenecja) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Starodruki Jakowa z miejscowości Kamena Reka, Jerolima Zagurovicia i Jakowa Krajkowa (Wenecja) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Starodruki Stefana Paštrovicia, hieromnicha Sawy i Giovanniego Antonia Rampazetto (Wenecja) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Starodruki Bartolomea, Marca i Bartola Ginammi (Wenecja) . . . . . . . . . . . . . . . . . Starodruki rodu Ljubaviciów (Goražde) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Starodruki serbskich drukarń klasztornych (Rujno, Gračanica, Mileševa, Belgrad, Mrkšina Crkva) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Starodruki Dimitrije Ljubavicia (Târgovişte) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Starodruki diakona Coresiego (Braşov, Târgoviște, Sebeş) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Starodruki diaka Lorinţa (Braşov, Alba Iulia) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Starodruki hieromnicha Lavrentie (Bukareszt) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Starodruki diakona Şerbana (Braşov) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 199 201 201 204 206 221 224 228 232 233 235 240 247 249 258 259 259 Резюме . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Summary . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Od Redakcji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 261 265 267 WSTĘP W lingwistyce diachronicznej tradycyjnie wyodrębnia się dwa typy opisu ogólnej (całościowej) historii języka: tzw. historię wewnętrzną, skupiającą się na rozwoju systemu gramatycznego i leksykalnego i składających się nań elementów, oraz tzw. historię zewnętrzną. Przedmiotem tej ostatniej, jak podkreśla krakowska slawistka Barbara Oczkowa, „są pozajęzykowe czynniki sprawcze jego ewolu- cji. Historię wewnętrzną języka utożsamia się z gramatyką historyczną, badaną przy użyciu narzędzi stricte lingwistycznych, podczas gdy historia zewnętrzna podlega analizie socjolingwistycznej. Do jej interdyscyplinarnego obszaru za- interesowań zalicza się bowiem całokształt czynników historyczno-społeczno- -kulturowych towarzyszących historii danego języka, a zarazem kształtujących go w całym toku jego rozwoju” [Oczkowa 2014: 483–484, por. też EJO 2003: 237; EJP 1999: 133]. Niniejsza rozprawa poświęcona jest problematyce właśnie historii zewnętrznej bułgarskiego języka literackiego we wczesnej dobie przednarodowej (przedod- rodzeniowej), zaliczanej przez większość badaczy do tzw. okresu przejściowego (mieszanego), należącego z jednej strony do schyłkowej fazy funkcjonowania tra- dycji staro-cerkiewno-słowiańskiej (starobułgarskiej) w późnośredniowiecznym piśmiennictwie bułgarskim wraz z jednoczesnymi procesami petryfikacyjnymi w zakresie nowożytnego normowania i kodyfikacji tej tradycji, z drugiej zaś – do czasu pojawienia się pierwszych nowobułgarskich tekstów, których język cechuje oderwanie się od tej tradycji. W kulturze piśmienniczej Słowian Południowych, również bułgarskiej, szczególnie XVI wiek postrzegany jest jako etap otwierający i zapowiadający niejako wspomnianą dobę przednarodową (przedodrodzenio- wą). Jednym z przejawów tego fenomenu jest stopniowe, ewolucyjne, zastąpienie wielowiekowej tradycji rękopiśmiennej rozwijającą się wówczas książką druko- waną (zresztą obie tradycje w tym czasie koegzystują i wpływają jedna na dru- gą). W związku z tym badanie starodruków słowiańskich powinno być bardzo 9 Wstęp istotnym elementem opisu i interpretacji procesów, które znalazły się u podstaw tworzenia się języków literackich obszaru Slavia Orthodoxa (i nie tylko) w czasach nowożytnych. Temu właśnie okresowi oraz problemom źródłowym i językowym z nim związanym poświęcona jest niniejsza książka. Warto podkreślić, że w ostatnich kilku–kilkunastu latach ukazuje się w Pol- sce szereg publikacji przedstawiających nie tylko systematyczny i syntetyczny synchroniczny opis języków południowosłowiańskich, w tym – języka bułgar- skiego [Popova, Ivanova 2004; Popova 2009; Maldjieva 2014; Rusek 2014]1, lecz także istotne aspekty ich rozwoju diachronicznego (zarówno w odniesieniu do historii wewnętrznej, jak i zewnętrznej). Wśród ważniejszych prac z tego obsza- ru wymieńmy chociażby (ograniczam się tylko do niektórych monografii i pod- ręczników): prace kroatystyczne Barbary Oczkowej [Oczkowa 2006; tłumacze- nie na język chorwacki: Oczkowa 2010], nawiązujące m.in. do jej wcześniejszej podręcznikowej syntezy dziejów języka serbsko-chorwackiego [Oczkowa 1983]; publikację gdańskich slawistów poruszającą aspekty fonetyki historycznej języka serbskiego [Paždjerski, Chacia 2014]; pracę z zakresu historii języka słoweńskie- go autorstwa Władysława Kryzi, związanego z ośrodkami slawistycznymi ślą- skim i łódzkim [Kryzia 2008]; publikacje poznańskiej uczonej Marioli Walczak- -Mikołajczakowej, opisujące całość językowej historii Bułgarów [Walczak 1998], specyficzny składnik tej historii, jakim jest piśmiennictwo katolików bułgarskich [Walczak-Mikołajczakowa 2004]2 bądź też szczegółowe procesy translatoryczne kształtujące normę bułgarskiego języka literackiego w XIX w. [Walczak-Mikołaj- czakowa 2009]; książki krakowskiej bułgarystki Elżbiety Solak, skupiające się na języku nowobułgarskich przekładów Biblii [Solak 1997] oraz całości językowych dyskusji i sporów, jakie toczyły się w Bułgarii w dobie Odrodzenia [Solak 2009]. Należy wspomnieć też o monografiach łódzkich slawistów, opisujących wybrane procesy rozwojowe języków południowosłowiańskich z punktu widzenia składni semantycznej [Petrov 2007a; Kawecka 2009]. Ważne i przydatne są także książki 1 Oczywiście ze względu na przede wszystkim podręcznikowy charakter niektórych z wymienionych prac zaobserwować w nich można daleko posuniętą symplifi kację w opisie analizowanej czy prezentowanej problematyki, niemniej jednak ich uka- zanie się na polskim rynku wydawniczym jest znaczące, szczególnie jeśli wziąć pod uwagę przestarzałość klasycznej już rozprawy Franciszka Sławskiego, opisującej całość systemu języka bułgarskiego [Sławski 1962]. 2 Z  zagadnieniami tymi koresponduje praca bułgarysty z  Uniwersytetu Śląskiego Ludwiga Selimskiego [Selimski 1999]. 10 Wstęp zawierające studia o historycznym rozwoju różnych języków słowiańskich, np. monograficzny zbiór szkiców autorstwa warszawskiej badaczki Ewy Siatkowskiej [Siatkowska 2004] czy opublikowana niedawno zbiorowa praca slawistów kra- kowskich [SJL 2011]. Ponadto w świetle problematyki niniejszej monografii warto odnotować niektóre nowsze polskie publikacje historycznojęzykowe, traktują- ce o należących do obszaru Slavia Orthodoxa językach wschodniosłowiańskich [Rieger 1998; Bednarczuk 2010; Galster 2012]. Bardzo interesująca i jednocześnie poruszająca wciąż słabo rozpoznaną problematykę jest także praca krakowskiej rumunistki Anny Oczko, poświęcona historii zapożyczeń południowosłowiań- skich w języku rumuńskim [Oczko 2014]. Niniejsza monografia ma ambicję wpi- sania się w nurt wymienionych wyżej prac. Książka składa się z trzech zasadniczych rozdziałów oraz aneksu z wyborem tekstów źródłowych. W rozdziale pierwszym omawiane są podstawowe problemy teoretyczne, metodologiczne, periodyzacyjne i definicyjne charakteryzujące opis wybranego odcinka bułgarskiej historii językowej. Prezentowana jest ewolucja poglądów na fenomen wyrosłego na bazie staro-cerkiewno-słowiańskiego tzw. języka nowo- -cerkiewno-słowiańskiego i jego rolę w kształtowaniu się systemu średniowiecz- nej bułgarszczyzny literackiej. Omawiana jest ramowa historia tzw. wpływu cer- kiewnosłowiańskiego na bułgarski w czasach nowożytnych i stopień zbadania jej poszczególnych etapów w dotychczasowej literaturze przedmiotu. Formułowane są podstawowe cele i zadania badawcze. W rozdziale drugim uwaga koncentruje się na typologii i klasyfikacji dostęp- nych drukowanych tekstów źródłowych dla wskazanego okresu. W odniesieniu do ogólnej sytuacji językowej obszaru Slavia Orthodoxa, do którego należy język bułgarski, wyjaśniane i komentowane jest użycie takich terminów, jak inkuna- buł, paleotyp, pierwodruk, starodruk, a w kontekście zawartości konkretnych zabytków podkreślana jest rola tzw. anagrafów – metatekstów, stanowiących od- rębną pod względem gatunkowym i językowym płaszczyznę analizy i porówna- nia (przedmowy, posłowia, kolofony). Formułowana jest także charakterystyka ilościowa i proweniencyjna zachowanej bazy źródłowej. Rozdział trzeci poświęcony jest szczegółowemu omówieniu historii cyryli- ckiej paleotypii południowosłowiańskiej od powstania do początku XVII w. wraz z prezentacją i charakterystyką źródeł pochodzących z Czarnogóry, Wenecji, Ser- bii, Wołoszczyzny i in. Historia ta odniesiona jest do znacznie lepiej rozpoznanych dziejów paleotypii wschodniosłowiańskiej zarówno z terenów I Rzeczypospolitej, 11 Wstęp jak i z ośrodków typograficznych Carstwa Rosyjskiego. Jako kontekst bazowy prezentowana jest inkunabulistyka głagolicka i cyrylicka. W części końcowej pracy dokonywana jest rekapitulacja poczynionych w po- przednich rozdziałach obserwacji i wniosków, postulowana jest konieczność zmiany perspektywy rozpatrywania wpływu cerkiewnosłowiańskiego na buł- garski: nie, jak dotychczas, w kategoriach kontaktów językowych, lecz jako imma- nentnej części rodzimych, acz wspólnych dla większości Słowian Południowych, procesów rozwojowych. Poza tym zarysowane bądź wzmiankowane są pozostałe konteksty historii bułgarskiego języka literackiego analizowanego okresu, wy- magające systematycznego uwzględnienia bądź dalszej analizy i opisu: rozwój średniowiecznej myśli lingwistycznej prawosławnych Słowian i powstanie pierw- szych opracowań gramatycznych, procesy stabilizacyjne, kodyfikacyjne oraz ich konsekwencje językowe, piśmiennictwo Słowian nieprawosławnych i in. W Aneksie publikowane są ważniejsze z występujących w tekstach źród- łowych metatekstów (w przekładzie autorstwa prof. Aleksandra Naumowa, którego liczne i wybitne dokonania na niwie tłumaczenia piśmiennictwa cer- kiewnosłowiańskiego na język polski są szeroko znane [zob. np. Kawecka, Pe- trov, Skowronek 2009; 2011]), ilustrujące wspólną tradycję cyrylickiej paleotypii południowosłowiańskiej oraz cechy konstytutywne tzw. anagrafów. Większość z tych utworów jest podana po raz pierwszy w całości w języku polskim. W tym miejscu chcę serdecznie podziękować Profesorowi A. Naumowowi, który nie tylko przychylnie i życzliwie ustosunkował się do mojej propozycji zamiesz- czenia w książce obszernej antologii wspomnianych tekstów źródłowych oraz udzielił mi ważnych rad i wskazówek merytoryczno-bibliograficznych, lecz tak- że wyjątkowo szybko i z wielkim poświęceniem opracował pokaźną liczbę no- wych przekładów specjalnie na potrzeby niniejszej publikacji oraz gruntownie zrewidował swoje wcześniejsze fragmentaryczne tłumaczenia, przekazując mi całość do opublikowania. Przygotowanie niniejszej pracy byłoby niemożliwe bez zapoznania się ze źród- łami (przede wszystkim inkunabułami i starodrukami) znajdującymi się w księ- gozbiorach wielu krajów oraz bez zgromadzenia obszernej literatury przedmiotu (zarówno starszej, jak i całkowicie najnowszej, wydanej w ostatnich latach) bar- dzo często praktycznie nieznanej lub niedostępnej w Polsce. Oczywiście, znacz- nym ułatwieniem w tej sferze jest postępująca digitalizacja i upowszechnienie internetowe zbiorów bibliotecznych, a także coraz większy dostęp do publikacji naukowych w wersji elektronicznej. Niemniej jednak ważnym elementem pracy 12 Wstęp nad książką były liczne krajowe i zagraniczne wyjazdy studyjne, dzięki którym udało się zgromadzić pokaźny warsztat badawczy, odzwierciedlony w wykazie tekstów źródłowych i wykorzystanej literatury przedmiotu zawartym w końco- wej części publikacji. Kwerendy (a także konsultacje ze specjalistami) prowadzone były w książ- nicach i instytucjach akademickich Austrii (Wiedeń), Bułgarii (Sofia, Płowdiw, Wielkie Tyrnowo), Czech (Praga), Niemiec (Berlin, Freiburg), Rosji (Sankt Pe- tersburg, Moskwa), Serbii (Belgrad), Włoch (Florencja), a w kraju – Białegostoku, Supraśla, Krakowa, Warszawy, Wrocławia i oczywiście Łodzi. Z wymienionych zagranicznych ośrodków sprowadzana była także potrzebna literatura przedmio- tu, choć nie zawsze nawet tam była ona dostępna, dlatego niezbędne okazało się wykorzystanie bardzo bogatych zasobów bibliotek amerykańskich, w czym nie- ocenioną pomoc okazał mi mgr Marek Majer z Uniwersytetu Harvarda w USA, za co składam mu szczere podziękowania. Dziękuję także doktorantowi w Ka- tedrze Historii Bizancjum UŁ oraz mojemu magistrantowi Janowi Mikołajowi Wolskiemu za regularną pomoc w dotarciu do wielu publikacji bułgarskich i ma- cedońskich niedostępnych w Polsce. Mimo tych wysiłków, ze względu na rozległość problematyki, nie może być oczywiście mowy o całkowicie wyczerpującym wykorzystaniu i prezentacji istniejącej bibliografii odnoszącej się do poszczególnych zagadnień i tematów – jest ona bogata, różnorodna, wieloaspektowa i obejmuje w większości przy- padków ok. 200 lat rozwoju badań paleoslawistycznych. Starałem się więc opie- rać na najważniejszych, najaktualniejszych i przede wszystkim monograficz- nych – tam, gdzie takowe istnieją – opracowaniach, w których zainteresowany czytelnik może znaleźć podsumowanie stanu badań oraz bardziej szczegółowe wykazy literatury. Słowa wdzięczności należą się wielu osobom, które w różny sposób przyczy- niły się do powstania tej pracy: przede wszystkim pomagały mi w dotarciu do źródeł i opracowań, ale także inspirowały i służyły radą naukową, formułowa- ły krytyczne uwagi na etapie redakcji i korekty książki. W pierwszej kolejności chcę tu wymienić łódzkich paleoslawistów i filologów: prof. dr. hab. G. Mincze- wa, dr A. Kawecką, dr K. Krzeszewską, dr A. Maciejewską, dr M. Skowronek. Dziękuję także dr W. Stępniak-Minczewej i dr. J. Stradomskiemu z Uniwersytetu Jagiellońskiego oraz dr hab. I. Lis-Wielgosz z Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu. Spośród moich zagranicznych kolegów chcę podziękować takim osobom, jak: prof. M. Tsibranska-Kostova z Sofii, doc. dr B. Petkova z Płowdiwu, 13 Wstęp doc. dr L. Perchekliyski z Błagoewgradu, dr I. Galynina z Freiburga, dr V. Čermák i mgr J. Zítka z Pragi. Nie mogę tu pominąć również mojej Mamy i mojej Siostry, które wielokrotnie pomagały mi dotrzeć do publikacji dostępnych w Rosji. Za życzliwą opinię, wszelkie wskazówki i uwagi dziękuję też recenzentowi wydaw- niczemu mojej pracy, Panu Profesorowi Władysławowi Kryzi, zaś Pani Redaktor Dorocie Stępień z Wydawnictwa Uniwersytetu Łódzkiego – za bardzo rzetelną i wyjątkowo cierpliwą współpracę podczas przygotowania książki do druku. ROZDZIAŁ I Język cerkiewnosłowiański i jego wpływ na bułgarski: koncepcje opisu i interpretacji Podstawowe problemy definicyjne i terminologiczne Istnienie wpływu języka cerkiewnosłowiańskiego jako zjawiska kulturo- wego i historycznojęzykowego na południowym obszarze Slavia Orthodo- xa postulowane jest praktycznie we wszystkich pracach odnoszących się do historii języka bułgarskiego czy serbskiego (oczywiście, rola języka cer- kiewnosłowiańskiego nie ograniczała się tylko do procesów natury ling- wistycznej). Należy jednak od razu zwrócić uwagę, że samo określenie „ję- zyk cerkiewnosłowiański”1 w literaturze przedmiotu ma różne odniesienia i praktycznie każdorazowo wymaga doprecyzowania, co trzeba uznać za pewien trwały mankament metodologiczny w paleoslawistyce, mogący pro- wadzić do nieporozumień lub błędnych interpretacji. Ta sama konstatacja może być zresztą odniesiona do terminów pochodnych (np. „cerkiewizm”, „cerkiewszczyzna”, „cerkiewnosłowianizm”, „cerkiewno-ruski” itp.). Szcze- gółowy przegląd wszystkich występujących w literaturze przedmiotu defi- nicji jest oczywiście w tym miejscu niemożliwy ze względu na ogrom prac (zagadnienie to należy wszak do kwestii fundamentalnych dla filologii sło- wiańskiej), a także z powodu nierzadkiej częściowej lub całkowitej zbieżności 1 A. Suprun i  A. Moldovan, autorzy artykułu Старославянский и  церковно­ славянский язык opublikowanego w zbiorowym tomie o językach słowiańskich, wydanym w ramach przygotowywanej i publikowanej od kilku lat w Instytucie Językoznawstwa Rosyjskiej Akademii Nauk serii „Języki świata”, wskazują, że po raz pierwszy termin „język cerkiewnosłowiański” został użyty w roku 1820 przez rosyjskiego uczonego Aleksandra Wostokowa w pracy Рассуждения о славянском языке [Suprun, Moldovan 2005: 29]. 17 Język cerkiewnosłowiański i jego wpływ na bułgarski (synonimiczności) różniących się w detalach określeń (np. „język cerkiewno- słowiański okresu nowożytnego” vs. „język nowo-cerkiewno-słowiański”). Trzeba też zwrócić uwagę, iż mimo istniejącej tradycji określenia te używane bywają nieraz intuicyjnie bądź zależą od przyzwyczajeń czy wręcz stereoty- pów naukowych. Słusznie zauważa rosyjski badacz Aleksander Gerd, że wielu autorów domyślnie zakłada, że co do zasady wiadomo, czym jest język cer- kiewnosłowiański, a więc nie ma potrzeby jego definiowania [Gerd 2008: 115]. Jest to jednak osobne zagadnienie z historii slawistyki, dlatego w tym miejscu ograniczę się jedynie do wskazania głównych typów użycia interesującego nas terminu. Bliżej natomiast (w dalszych punktach rozdziału) zaprezentowane zostaną opracowania z zakresu historii języka bułgarskiego. 1. Nazwa „cerkiewnosłowiański” bywa nieraz odnoszona, przede wszystkim w starszych pracach [np. Vostokov 1863; Jagić 1913; Kulbakin 1915 i in.], głównie do języka staro-cerkiewno-słowiańskiego (scs., nazywanego też starosłowiańskim bądź starobułgarskim), a więc pierwszego słowiańskiego języka literackiego, powstałego w związku z Misją Wielkomorawską św. Cy- ryla i Metodego w IX wieku. Wspomina o tym m.in. Petyr Iłczew, jeden z autorów bułgarskiej akademickiej gramatyki języka staro-cerkiewno-sło- wiańskiego: „…в продължение на няколко века не се е правела строга разлика между старобългарски и църковнославянски. Ето защо някои факти на старобългарската граматика са изложени в ръководства на църковнославянския език, а самият термин «църковнославянски», от- несен към старобългарския език, се е запазил чак до началото на XX в.” [Gramatika 1993: 67]. 2. Za pomocą terminu „język cerkiewnosłowiański” (i to jest użycie najczęst- sze, szczególnie w pracach o charakterze bardziej dydaktycznym, choć spotykane nieraz, w ślad za niektórymi starszymi opracowaniami, także w publikacjach stricte naukowych) określane bywają późniejsze (od XII w.) redakcje narodowe języka scs.: bułgarska, serbska, ruska i in., zachowane w ogromnej liczbie rękopisów. Dla przykładu: z podobnym rozumieniem języka cerkiewnosłowiańskiego spotkać się można m.in. z jednej strony – w dziełach takich uczonych, jak Václav Vondrák [Vondrák 1912: 43–48], Nicolaas van Wijk [Wijk 1957: 24–26], André Vaillant [Vaillant 1952: 18–19], z drugiej zaś – w podręcznikach Leszka Moszyńskiego [Moszyński 2012: 355–357], Adama Supruna [Suprun 1989], Aleksandra Sokoljanskiego [So- koljanskij 2013: 330] i in., a także w wydanym niedawno dwutomowym 18 Podstawowe problemy definicyjne i terminologiczne przewodniku pt. Основы славянской филологии autorstwa Aleksandra Duliczenki, profesora uniwersytetów w Tartu (Estonia) oraz Opolu [Du- ličenko 2011a: 521; 2011b: 442–447]. 3. Najwłaściwszym z punktu widzenia niniejszego opracowania wydaje się odniesienie terminu „język cerkiewnosłowiański” do niezwykle istotne- go fenomenu kulturowego i językowego całości obszaru Slavia Orthodoxa w okresie nowożytnym: jest to używany począwszy od połowy XVII wieku przez niemal wszystkich prawosławnych Słowian (oraz Rumunów) język piśmienniczy i liturgiczny2, powstały na bazie ruskiej redakcji języka scs., stopniowo stabilizowany w wyniku rozwoju druku cyrylickiego (począw- szy od inkunabułów krakowskich z 1491 r.), skodyfikowany w wiekach późniejszych (zwłaszcza po pojawieniu się pierwszych elementarzy, leksy- konów i gramatyk, w tym najważniejszej – autorstwa Melecjusza Smotry- ckiego z 1619 r.), zreformowany za czasów rosyjskiego patriarchy Nikona w XVII w. i utrwalony w tzw. Biblii Elżbietańskiej wydanej w Sankt Peters- burgu w 1751 r. Dla większej precyzji i konsekwencji uzasadnione w tym przypadku jest stosowanie używanego w niektórych pracach terminu „język nowo-cerkiewno-słowiański” (ncs.), mimo że on również nie jest ani po- wszechnie przyjęty, ani jednoznacznie chronologicznie lokowany3. Termin 2 Oczywiście, różna była chronologia wprowadzenia tego języka jako liturgiczne- go (czy nawet literackiego) oraz jego konkurencji z  poszczególnymi redakcjami lokalnymi języka scs. A. Suprun i  A. Moldovan wskazują, iż obecnie język ncs. używany jest jako język liturgiczny w następujących Kościołach prawosławnych: rosyjskim (Rosja, Białoruś, Ukraina, Kazachstan i  inne państwa byłego ZSRR), serbskim (obok języka serbskiego – Serbia, Czarnogóra), bułgarskim (obok języka bułgarskiego), macedońskim (obok języka macedońskiego), polskim (obok języka polskiego), czesko-słowackim (obok języka czeskiego i języka słowackiego), ame- rykańskim (obok języka angielskiego) i w niektórych innych diecezjach, a także w kościołach o nieuregulowanym statusie. Ponadto w przeszłości język ncs. funk- cjonował jako język Kościoła prawosławnego oraz administracji państwowej na terenach Mołdawii i Wołoszczyzny [Suprun, Moldovan 2005: 30–31]. 3 Inne niektóre propozycje terminologiczne tego typu to (w tłumaczeniu na język polski): „późny język cerkiewnosłowiański”, „współczesny język cerkiewnosło- wiański” [Suprun, Moldovan 2005: 30, 40–41] czy „język cerkiewnosłowiański okresu nowożytnego” [Strach 2012]. Zob. także publikacje czeskich (i  austriac- kich) slawistów [Mareš 1992; 2000: 541–572; Čermák 2008]. W części prac spotkać się można także z terminem „synodalny język cerkiewnosłowiański” [Mathiesen 1972; Picchio 2003: 401; Pletneva, Kraveckij 2014: 20 (autor rozdziału: W. Żywow)], 19
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Od inkunabułów do pierwszych gramatyk. Konteksty rozwoju bułgarskiego języka literackiego (koniec XV – początek XVII wieku)
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: